Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf"

Transcriptie

1 M21221 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot Verklaring van verschillen tussen MKB en groot en ontwikkelingen Anne Bruins Ton Kwaak Zoetermeer, november 212

2 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot De in het MKB is laag in vergelijking met grote bedrijven. Econometrische analyse wijst uit dat kleine, middelgrote en grote bedrijven een verschillende afweging moeten maken tussen gebruik van arbeid en van kapitaal. In deze afweging blijken kleine bedrijven de keuze te maken voor een lage kapitaal/arbeid-verhouding. Dat verklaart het grootste deel van de verschillen tussen MKB en groot. In de periode is de ontwikkeling van de in het MKB achtergebleven bij die in het groot. Deels is dat toe te schrijven aan incidentele factoren; structureel is wel sprake van een achterblijvende sgroei in het klein. Dat blijkt vooral het gevolg te zijn van een daling van de gemiddelde ondernemingsgrootte in het klein. Hierdoor neemt het aandeel van vaste arbeid - arbeid die niet direct aan de productie bijdraagt - in de totale werkgelegenheid toe, wat een negatief effect heeft op de. Aan de andere kant is de invloed van technische vooruitgang in het MKB veelal relatief hoog. 1 Inleiding De - de toegevoegde waarde die door een arbeidsjaar wordt geproduceerd - verschilt aanzienlijk tussen MKB en groot: in het particulier sleven bedroeg de in per arbeidsjaar, in het groot was dat 97. per arbeidsjaar, terwijl het klein en het midden met 41. respectievelijk 65. per arbeidsjaar juist onder het gemiddelde scoren 1. Dit is niet het gevolg van een sterkere oriëntatie van het MKB op stakken met een geringere zoals handel, horeca en bouw; ook binnen afzonderlijke stakken is de van het MKB lager dan die van het groot (zie tabel 1). Het achterblijven van het MKB ten opzichte van het groot geldt voor het niveau van de, maar ook voor de ontwikkeling: de gemiddelde groei tussen 1993 en 29 bedroeg 3,2% in het groot tegen minder dan 1% in het MKB. In sommige stakken, zoals de bouw, is de in het MKB zelfs afgenomen. 1 Het klein wordt gevormd door bedrijven t/m 9 werkzame personen, het midden door bedrijven met 1 t/m 99 werkzame personen en het groot door bedrijven met 1 of meer werkzame personen. 2

3 tabel 1 Arbeidsproductiviteit in het particulier sleven naar stak en grootteklasse klein midden groot particulier sleven niveau in /arbeidsjaar industrie bouw handel tertiaire dienstverlening totaal ontwikkeling gemiddelde jaarlijkse mutatie in % industrie -1,3 2,8 3,8 3, bouw -1,9-1,9 7,8,5 handel 2,2 2,6 3,7 3, tertiaire dienstverlening 1, -,4 2,3 1,3 totaal,8 1, 3,2 2, Bron: Panteia/EIM. Het belang van voor de concurrentiepositie maakt een nadere analyse van deze verschillen gewenst. In het kader van het Programmaonderzoek Ondernemerschap en MKB is een model ontwikkeld om de verschillen in niveau en ontwikkeling van de te verklaren. Het huidige rapport vat de resultaten van dat onderzoek 1 samen. 2 Verklaring van de sverschillen tussen MKB en groot In 29 bedroeg de in het MKB 53. per arbeidsjaar; dat komt overeen met 72% van de gemiddelde in het particulier sleven. De in het groot lag 38% boven het gemiddelde van 73, per arbeidsjaar. Ter verklaring van de sverschillen tussen MKB en groot is een model ontwikkeld en geschat. Dit model is gebaseerd op basisbegrippen uit de microeconomie. Kernelementen van het model zijn: 1 Ton Kwaak, Niek Timmermans, The Production Structure of Small, Medium-sized and Large enterprises in Dutch Private Enterprise - Analysis by economic sector, Panteia/EIM, 212.

4 de productiefunctie. Deze beschrijft hoe bedrijven arbeid en kapitaal kunnen combineren om output (bruto toegevoegde waarde tegen factorkosten) te produceren. winstmaximalisatie door bedrijven. Hieruit valt - gegeven de productiefunctie - af te leiden welke inzet van arbeid en kapitaal optimaal is. volledige concurrentie op markten. Dit betekent dat de prijzen van productiefactoren voor ondernemers gegeven zijn, en de outputprijs op lange termijn de kosten van arbeid en kapitaal plus een opslag voor 'normale' winst weerspiegelen. De productiefunctie heeft twee belangrijke kenmerken. In de eerste plaats zijn er vaste kosten, die, zo wordt aangenomen, louter uit arbeidskosten bestaan. Deze vaste kosten zijn in kleine bedrijven geringer dan in grote, maar ten opzichte van de totale arbeidsinzet, het hoogst in het klein. Er zijn wat dit betreft dus schaalvoordelen. Ten tweede is er technische vooruitgang. Deze is arbeidsbesparend. Het model is geschat op basis van tijdreeksen per stak en grootteklasse voor de periode Op basis het geschetste model zijn er twee factoren die de sverschillen tussen grootteklassen verklaren: de aanwezigheid van vaste arbeid, dat wil zeggen arbeid die niet rechtstreeks bijdraagt aan de productie maar gericht is op het bestaan van de onderneming zelf. In alle grootteklassen is sprake van vaste arbeid. Deze is in het groot omvangrijker dan in het klein: circa 2,7 arbeidsjaar per onderneming tegen 1,6 arbeidsjaar. Van belang is echter dan het aandeel van vaste arbeid in de totale werkgelegenheid in het MKB veel groter is dan in het groot. Deze percentages bedragen 6% in het klein, 8% in het midden, en 1% in het groot. Gemiddeld is het aandeel vaste arbeid in de totale werkgelegenheid 2%. de bijdrage van kapitaalgoederen aan de productie. Het blijkt dat de productiefactor kapitaal naar verhouding sterker bijdraagt aan de productie van het MKB dan aan die van het groot. Hieruit blijkt dat bedrijven in klein-, midden- en groot onder sterk verschillende omstandigheden opereren. De vorm van de productiefunctie Aangenomen is dat bedrijven kapitaal en arbeid zo inzetten dat hun winst maximaal is, ofwel dat hun kosten minimaal zijn. Kleine, middelgrote en grote bedrijven - zelfs bij gelijke kapitaal- en arbeidskosten - zullen hierin een verschillende afweging maken. Dit heeft gevolgen voor de in klein-, midden- en groot. Door de verschillende vorm van de productiefunctie verschilt de verhouding tussen kapitaal en arbeid tussen MKB en groot. Dit vertekent de gemeten sverschillen tussen MKB en groot. Daarom is een berekening gemaakt waarin is aangenomen dat de kapitaal/arbeid-verhouding hetzelfde is in klein-, midden- en groot, namelijk gelijk aan het gemiddelde voor alle bedrijven in een stak. De resultaten van deze berekening staan uitgespitst naar stak in figuur 1 naast de werkelijke. Duidelijk blijkt dat de sverschillen tussen MKB en groot omkeren als gecorrigeerd wordt voor verschillen in kapitaalinzet. 4

5 figuur 1 Werkelijke en onder alternatieve veronderstelling over de kapitaal/arbeid-verhouding per stak en grootteklasse, 29 werkelijke en alternatieve, industrie (in 1. /arbeidsjaar) werkelijke en alternatieve, bouw (in 1. /arbeidsjaar) klein midden groot klein midden groot werkelijk alternatief werkelijk alternatief werkelijke en alternatieve, handel (in 1. /arbeidsjaar) werkelijke en alternatieve, tertiaire dienstverlening (in 1. /arbeidsjaar) klein midden groot klein midden groot werkelijk alternatief werkelijk alternatief Opmerking: Bij de alternatieve kapitaal/arbeidverhouding wordt aangenomen dat deze in alle Bron: Panteia/EIM. grootteklassen gelijk is aan het gemiddelde van de stak. De conclusie is dat de lage van MKB-bedrijven in werkelijkheid gevolg is van een keuze van ondernemingen: gegeven hun productiefunctie (waarin kapitaal sterk bijdraagt aan de productie) kiezen ze de inzet van arbeid en van kapitaal op zo'n manier dat hun kosten - bij gegeven kapitaal- en arbeidskosten - zo laag mogelijk zijn. Voor het MKB werkt dat uit in een lage en een lage kapitaalintensiteit, grote bedrijven kiezen juist voor een hoge en een hoge kapitaalintensiteit. Een lage (hoge) kapitaalintensiteit gaat gepaard met een hoge (lage) productiviteit van kapitaal. Arbeidsproductiviteit en kapitaalintensiteit Figuur 2 laat de verschillen in en kapitaalintensiteit van de productie tussen klein-, midden- en groot zien. Voor het totale particulier sleven hangen sverschillen tussen grootteklassen samen met verschillen in kapitaalintensiteit. Deze samenhang wordt teruggevonden in zowel de bouw als in de tertiaire dienstverlening. In het groot in de handel gaat een hoge echter samen met een lage kapitaalintensiteit, terwijl voor het klein juist het omgekeerde geldt. Kennelijk hebben kleine bedrijven hier een intrinsiek nadeel wat betreft de totale factorproductiviteit. In de industrie gaat de relatie tussen en kapitaalintensiteit alleen op voor het midden en voor het groot. Het klein wordt gekenmerkt door een lage en door een hoge kapitaalintensiteit (en dus een lage kapitaalproductiviteit).

6 figuur 2 Arbeidsproductiviteit en kapitaalintensiteit per stak en grootteklasse, 29 industrie bouw (1. /arbeidsjaar) (1. /arbeidsjaar) klein midden groot klein midden groot (llinker as) (llinker as) handel tertiaire dienstverlening (1. /arbeidsjaar) (1. /arbeidsjaar) klein midden groot klein midden groot (llinker as) (llinker as) particulier sleven (1. /arbeidsjaar) klein midden groot (llinker as) Bron: Panteia/EIM. 3 Ontwikkelingen in de periode Voor een analyse van de ontwikkeling van de zijn drie elementen van de productiefunctie van belang: de mate van arbeidsbesparende technische vooruitgang. Deze is in het MKB sterker dan in het groot. Dat geldt in het bijzonder als de vaste arbeid buiten beschouwing wordt gelaten. het gemak waarmee arbeid en kapitaal voor elkaar gesubstitueerd kan worden. Dit is van belang voor de mate waarin bedrijven zich aanpassen aan veranderingen in de verhouding tussen arbeidskosten en kapitaalkosten. Dit wordt gemeten met behulp van de substitutie-elasticiteit. Deze is in het groot lager dan in het MKB. veranderingen in de hoeveelheid vaste arbeid per onderneming. Deze blijkt namelijk gerelateerd aan de sgrootte (gemeten in werkgelegenheid): als bedrijven (gemiddeld) groter worden neemt de hoeveelheid vaste arbeid toe, maar minder dan de totale sgrootte. Met andere woorden, het aandeel van vaste arbeid in de totale werkgelegenheid neemt af (toe) als bedrijven in omvang groeien (krimpen). Dit zijn structurele effecten. Verder speelt een rol dat bedrijven niet voortdurend in een evenwicht zitten: bedrijven kunnen moeite hebben hun personeelsbestand en kapitaalgoederenvoorraad aan de gewenste omvang aan te passen. Dat kan ook tot bezettingsgraadproblemen leiden. Dit zijn korte termijn effecten; op wat langere termijn passen vraag en aanbod zich immers aan elkaar aan. 6

7 In tabel 2 staat aangegeven hoe de onderscheiden factoren het beeld van de abreidsproductiviteitsontwikkeling per stak hebben beïnvloed. tabel 2 Arbeidsproductiviteitsgroei onderscheiden naar structurele factoren en korte termijn effecten naar stak en grootteklasse in de periode industrie bouw klein- midden- groot- klein- midden- groot- mutaties per jaar in % structurele factoren -,4 5,7 2,1 1, 3,9 2,9 waarvan - technische vooruitgang 1,2 3,,3,2,3 4,3 - kapitaal/arbeid substitutie,4 3, 2,5 1,5 2,9,6 - gemiddelde ondernemingsgrootte -1,9 -,3 -,6 -,8,7-2, korte termijn effecten -1, -2,7 1,7-2,9-5,6 4,8 total -1,3 2,8 3,8-1,9-1,9 7,8 handel tertiaire dienstverlening klein- midden- groot- klein- midden- groot- mutaties per jaar in % structurele factoren 1,7 1,6 2,8 1,5 1,9 3,1 waarvan - technische vooruitgang 1,1 1,3 2,2 1,4,5 1,1 - kapitaal/arbeid substitutie 1,4 1,4 2,3 1,7 1,5 2,5 - gemiddelde ondernemingsgrootte -,8-1, -1,6-1,6 -, -,5 korte termijn effecten,5,9,9 -,5-2,3 -,8 total 2,2 2,6 3,7 1, -,4 2,3

8 particulier sleven klein midden groot mutaties per jaar in % structurele factoren 1,9 3,9 3,3 waarvan - technische vooruitgang 1,7 1,6 1,5 - kapitaal/arbeid substitutie 2,1 2,6 2,8 - gemiddelde ondernemingsgrootte -1,9 -,3 -,9 korte termijn effecten -,7-2,7,6 total 1,1 1,1 3,9 Bron: Panteia/EIM. Industrie Gemiddeld genomen heeft in de industrie het groot de sterkste sgroei doorgemaakt. Dit is echter in grote mate gevolg van tijdelijke factoren (in het bijzonder dat het groot in de industrie in 1993 een zeer lage bezettingsgraad kende, lager nog dan in 29). Tijdelijke factoren hebben de sgroei in het MKB echter juist negatief beïnvloed. Als alleen structurele factoren in ogenschouw worden genomen, dan ontstaat een ander beeld. Technische vooruitgang heeft vooral in het MKB bijgedragen aan de arbeidproductiviteitsgroei 1, en slechts in beperkte mate in het groot. In alle grootteklassen is arbeid door kapitaal vervangen, maar dit heeft vooral in het midden en in het groot een positieve invloed op de gehad. Dat het klein hier achterblijft bij het midden komt vooral door het grote aandeel vaste arbeid; substitutie van arbeid door kapitaal heeft namelijk alleen betrekking op variabele arbeid. De gemiddelde sgrootte is in iedere grootteklasse afgenomen. Het aandeel van vaste arbeid in de totale werkgelegenheid is daarom in iedere grootteklasse toegenomen. Omdat het aandeel vaste arbeid in het klein aanvankelijk al hoog was, heeft dat vooral in het klein een negatieve invloed op de. De conclusie is dat structureel gezien het midden de gunstigste ontwikkeling laat zien wat betreft de sgroei tussen 1993 en 29; het groot komt op de tweede plaats. Het klein blijft duidelijk achter, vooral vanwege het grote gewicht van vaste arbeid in het klein. Bouw De sgroei in de bouw is tussen 1993 en 29 het sterkst geweest in het groot; in het MKB is de in de periode gedaald. Deze uitkomst wordt echter voor een deel bepaald door het feit dat 1 Het klein heeft de sterkste arbeidsbesparende technische vooruitgang maar dit voordeel wordt teniet gedaan door een groot aandeel vaste arbeid. 8

9 noch 1993 noch 29 neutrale jaren waren waardoor incidentele factoren het beeld in belangrijke mate mede bepaald hebben. De structurele factoren laten een heel ander beeld zien. Technische vooruitgang heeft een grotere bijdrage geleverd aan de structurele sgroei in het groot dan in het MKB. Niettemin is de sgroei in het groot structureel achtergebleven bij het MKB, omdat kapitaal/arbeid-substitutie in het MKB veel krachtiger is geweest - een direct gevolg van de naar verhouding hoge substitutie-elasticiteit van klein- en midden. Daarnaast heeft schaalverkleining in het groot een negatieve bijdrage geleverd aan de sgroei in het groot door de toename van het aandeel vaste arbeid dat daarmee gepaard gaat. Handel De structurele sgroei in de handel is het sterkst geweest in het groot. Dit patroon is vooral bepaald door een sterkere technische vooruitgang in het groot. Afnemende gemiddelde sgrootte heeft in elke grootteklasse een negatieve bijdrage geleverd aan de sgroei maar dat effect is het sterkst geweest in het groot. Tertiaire diensten In de tertiaire dienstverlening is de structurele sgroei het sterkst geweest in het groot. Technische vooruitgang heeft in het midden relatief weinig bijgedragen aan de. Substitutie van arbeid door kapitaal heeft vooral in het groot gunstig aan de sgroei bijgedragen. Vooral in het klein heeft de afname van de gemiddelde ondernemingsgrootte een ongunstige uitwerking gehad. Particulier sleven Voor het totale particulier sleven komt, gezien het voorgaande, het volgende beeld van de sgroei tussen 1993 en 29 naar voren. Korte termijn effecten hebben ongunstig uitgewerkt voor het klein- en vooral voor het midden. Dat heeft onder andere te maken met de conjunctuur, die in 29 natuurlijk voor alle bedrijven ongunstig was, maar voor MKB en groot niet parallel loopt. Daarbij komt dat het groot in 1993 kampte met een ruime overbezetting die het in de loop van de jaren '9 heeft weggewerkt. Wanneer alleen structurele factoren worden bezien, is het midden de kooploper van sgroei geweest, gevolgd door het groot; het klein is achter gebleven. Wat betreft de invloed van technische vooruitgang ontlopen klein-, midden- en groot elkaar weinig. De invloed van kapitaal/arbeid-substitutie is in het midden en in het groot ruwweg even groot. Dit effect is in het klein duidelijk kleiner geweest. In elk van de drie grootteklassen is de gemiddelde ondernemingsgrootte structureel afgenomen. Hierdoor is het aandeel vaste arbeid geleidelijk toegenomen. Dit heeft een ongunstige invloed op de, die bovendien in het klein veel duidelijker is geweest dan in het midden en in het groot.

Arbeidsproductiviteitstrends in klein-,

Arbeidsproductiviteitstrends in klein-, Arbeidsproductiviteitstrends in klein-, midden- en grootbedrijf 1995-2015 Een meso-economische benadering Ton Kwaak Zoetermeer, augustus 2011 ISBN: 978-90-371-1029-6 Bestelnummer: A201109 Prijs: 40,- Dit

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten

Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten CPB Notitie Datum : 7 april 2004 Aan : Projectdirectie Administratieve Lasten Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten 1 Inleiding Het kabinet heeft in het regeerakkoord het

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-II Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 0,15 0,12 100% = 25%

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Gezinnen. Overheid. Bedrijven. Buitenland

Gezinnen. Overheid. Bedrijven. Buitenland Hoofdstuk 2 Basisinzichten Opgave 1 NBP fk 990 S = 120 Gezinnen Bg = 50 C = 820 Overheid NBPov = 90 Indir. Bel. = 70 Cov = 50 Iov = 10 NBPb = 900 Bedrijven I = 110 X = 910 M = 930 Buitenland B NBPfk Bg

Nadere informatie

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201012 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juli 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf Ondanks het toegenomen optimisme

Nadere informatie

Regionale economische prognoses 2016

Regionale economische prognoses 2016 Regionale economische prognoses 2016 Themabericht Rogier Aalders De breed gedragen economische groei in 2016 leidt tot productiegroei in alle sectoren en in alle regio s De Randstad, en daarbinnen vooral

Nadere informatie

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014

Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 2014 Resultaten Conjunctuurenquete 1e helft 214 Willemstad, Maart 214 Inleiding In juni 214 zijn in het kader van de conjunctuurenquête (CE) de bedrijven benaderd met vragenlijsten op Curaçao. Doel van deze

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

ALGEMENE ECONOMIE /03

ALGEMENE ECONOMIE /03 HBO Algemene economie Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 M Productiefactoren: alle middelen die gebruikt worden bij het produceren: NOKIA: natuur, ondernemen, kapitaal,

Nadere informatie

Vakantiewerk in het mkb 2004

Vakantiewerk in het mkb 2004 Vakantiewerk in het mkb 2004 Koninklijke Vereniging MKB-Nederland Delft, 3 augustus 2004 Contactpersoon: dhr. drs. A. van Delft : 015 21 91 255, e-mail: delft@mkb.nl Copyright Koninklijke Vereniging MKB-Nederland,

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

De productiviteitsparadox in Nederland in de jaren negentig

De productiviteitsparadox in Nederland in de jaren negentig In: Economisch Statistische Berichten, 1 december, p. 974-976 De productiviteitsparadox in Nederland in de jaren negentig De vertraging van de Nederlandse productiviteitsgroei in de jaren negentig kan

Nadere informatie

M Waar blijft die wortel? om maatschappelijk verantwoord ondernemen in het MKB los te trekken? dr. R. Hoevenagel

M Waar blijft die wortel? om maatschappelijk verantwoord ondernemen in het MKB los te trekken? dr. R. Hoevenagel M200706 Waar blijft die wortel? om maatschappelijk verantwoord ondernemen in het MKB los te trekken? dr. R. Hoevenagel Zoetermeer, mei 2007 Waar is die wortel? De nieuwe staatssecretaris van Economische

Nadere informatie

Dordrecht in de Atlas 2013

Dordrecht in de Atlas 2013 in de Atlas Een aantrekkelijke stad om in te wonen, maar sociaaleconomisch kwetsbaar Inhoud:. Conclusies. Positie van. Bevolking. Wonen. De Atlas voor gemeenten wordt jaarlijks gepubliceerd. In mei is

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 1

Extra opgaven hoofdstuk 1 Extra opgaven hoofdstuk 1 Opgave 1 Er zijn economische problemen, omdat: a. de middelen en de behoeften beide onbeperkt zijn; b. de behoeften beperkt zijn in relatie tot de middelen; c. de middelen beperkt

Nadere informatie

61e Ondernemerspanel. MKB-Nederland TNS NIPO

61e Ondernemerspanel. MKB-Nederland TNS NIPO 61e Ondernemerspanel MKB-Nederland TNS NIPO 61e Ondernemerspanel MKB-Nederland TNS NIPO Samenvatting van de resultaten van het 61 e panelonderzoek onder ondernemers in het midden- en kleinbedrijf door

Nadere informatie

M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis

M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis M200814 Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat A. Ruis Zoetermeer, december 2008 Prognoses vanuit het MKB Ondernemers in het MKB zijn over het algemeen goed in staat

Nadere informatie

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten?

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 3) Wat zijn negatief externe effecten? 4) Waarom is deze maatstaf niet goed genoeg? Licht toe. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II Opgave 1 Quartaire sector onder vuur In de periode 1998-2001 steeg de arbeidsproductiviteit in de Nederlandse economie. Die productiviteitsstijging was niet in iedere sector even groot, zoals blijkt uit

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Werken in startende bedrijven

Werken in startende bedrijven M201211 Werken in startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, september 2012 Werken in startende bedrijven De meeste startende ondernemers hebben geen personeel. Dat is zo bij de start met het bedrijf,

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo I

Eindexamen economie 1-2 vwo I Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 nivellering 38,2 : 9,6 = 3,98 : 1 2 maximumscore

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Ernst & Young ICT Leadership. Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing. Jaargang 6 17 mei 2006.

Ernst & Young ICT Leadership. Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing. Jaargang 6 17 mei 2006. Ernst & Young ICT Leadership Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en offshore outsourcing Jaargang 6 17 mei 2006 ICTbarometer Inhoud ICT-conjunctuur ICT-bestedingen Offshore ICT outsourcing

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

SAFFIER II. 1 model voor Nederland. 2 hoedanigheden kwartalen en jaren. 3 toepassingen CEP/MEV, mlt en lang(er)

SAFFIER II. 1 model voor Nederland. 2 hoedanigheden kwartalen en jaren. 3 toepassingen CEP/MEV, mlt en lang(er) SAFFIER II 1 model voor Nederland 2 hoedanigheden kwartalen en jaren 3 toepassingen CEP/MEV, mlt en lang(er) Inhoud model in vogelvlucht historie + structuur toelichting per blok toepassing korte termijn

Nadere informatie

Eindexamen economie havo I

Eindexamen economie havo I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Feitenkaart Inkomensgegevens Rotterdam en regio 2006

Feitenkaart Inkomensgegevens Rotterdam en regio 2006 Feitenkaart Inkomensgegevens Rotterdam en regio 2006 Begin 2009 zijn de inkomensgegevens op gemeentelijk, deelgemeentelijk en buurtniveau uit het Regionaal Inkomens Onderzoek 2006 van het CBS beschikbaar

Nadere informatie

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting Hoe staat het Nederlandse

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

M MKB heeft internationale handelsgeest

M MKB heeft internationale handelsgeest M201019 MKB heeft internationale handelsgeest Arjan Ruis Petra Gibcus Zoetermeer, november 2010 MKB heeft internationale handelsgeest Ruim één op de drie MKB-bedrijven is op enige wijze actief op de internationale

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 3059 Vragen van het lid

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) Oktober 2011 In deze rapportage van het UWV WERKbedrijf worden de actuele ontwikkelingen op de regionale arbeidsmarkt kort toegelicht. Vanuit diverse bronnen

Nadere informatie

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei Persbericht PB14-050 14 augustus 2014 09.30 uur Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei - Economie groeit volgens de flashraming met 0,5 procent ten opzichte van eerste kwartaal 2014 - Volgens

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2016

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2016 Conjunctuurenquête Nederland Eerste kwartaal 16 Ondernemers beginnen positief aan 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het eerste kwartaal

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009 Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-038 15 mei 2009 9.30 uur Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009 Grootste krimp na de Tweede Wereldoorlog Export en investeringen vallen

Nadere informatie

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten)

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten) Staat van 2014 Sectorstructuur In welke sectoren is sterker vertegenwoordigd dan het s gemiddelde? Zakelijke diensten (16,5%), Informatie en Communicatie (6,5%), Financiële instellingen (4,5%) Vergelijking

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 q v = 200 1,25 + 450 = 200 q a

Nadere informatie

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Juli 2013 De evolutie van de werkende beroepsbevolking te Brussel van demografische invloeden tot structurele veranderingen van de tewerkstelling Het afgelopen

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB04-103 1 juli 2004 9.30 uur Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal 2004 De Nederlandse economie is in het eerste kwartaal van 2004 met 0,9 procent

Nadere informatie

A ; B ; C ; D Géén van de alternatieven A, B en C is CORRECT.

A ; B ; C ; D Géén van de alternatieven A, B en C is CORRECT. Vraag 1 De vraagcurve voor herenoverhemden met een zuurstokdesign luidt Q d = 200 P. De aanbodcurve voor herenoverhemden met een zuurstokdesign luidt Q s = 2*P 40. Stel dat de overheid de totale omzet

Nadere informatie

Aantal medewerkers Zuidoost-Brabant

Aantal medewerkers Zuidoost-Brabant Regio Zuidoost-Brabant 1. Werkgelegenheid Zorg en Welzijn Zuidoost-Brabant In dit katern volgt een overzicht van diverse arbeidsmarktfactoren in de sector zorg en welzijn in de regio Zuidoost-Brabant.

Nadere informatie

ICT Barometer 26 april 2005. Inhoud. ICT-conjunctuur. ICT-bestedingen. ICT-projecten

ICT Barometer 26 april 2005. Inhoud. ICT-conjunctuur. ICT-bestedingen. ICT-projecten Ernst & Young ICT Leadership Resultaten ICT Barometer over conjunctuur, bestedingen en resultaten ICT-projecten Jaargang 5 26 2005 ICTbarometer ICT Barometer 26 2005 Inhoud ICT-conjunctuur ICT-bestedingen

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 11 Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 3-5-11 :36 Economisch herstel zet door Horeca en detailhandel haken aan Na een lichte afzwakking in het eerste kwartaal

Nadere informatie

Conjunctuurbarometer van de Nationale Bank van België

Conjunctuurbarometer van de Nationale Bank van België Conjunctuurbarometer van de Nationale Bank van België Oktober 212 1 1 - -1-1 -2-2 -3-3 22 23 24 2 26 27 28 29 21 211 212 Seizoengezuiverde en afgevlakte reeks Seizoengezuiverde brutoreeks De conjunctuurbarometer

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Vervoer, opslag en communicatie Kwartaalcijfers Pagina 1 van 26

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Vervoer, opslag en communicatie Kwartaalcijfers Pagina 1 van 26 Inhoud Ontwikkeling productie 2 Verwachting productie 3 Oordeel productiecapaciteit 4 Ontwikkeling aantal orders 5 Verwachting aantal orders 6 Verwachting aantal exportorders 7 Oordeel orderpositie 8 Oordeel

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Kromme Gouwe, Gemeente Gouda

Factsheet bedrijventerrein Kromme Gouwe, Gemeente Gouda Factsheet bedrijventerrein Kromme Gouwe, Gemeente Gouda Factsheet bedrijventerrein Kromme Gouwe, Gemeente Gouda A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Rapportage Kunsten-Monitor 2014

Rapportage Kunsten-Monitor 2014 Rapportage Kunsten-Monitor 2014 Inleiding In 2014 heeft de AHK deelgenomen aan het jaarlijkse landelijke onderzoek onder recent afgestudeerden: de Kunsten-Monitor. Alle bachelor en master afgestudeerden

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 7

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 7 OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 7 Open vragen OEFENING 1 Consumptietheorie Nutsfunctie Budgetrechte Indifferentiecurve Marginale substitutievoet Marginaal nut Inkomenseffect Productietheorie Productiefunctie

Nadere informatie

Monitor Krachtwijken 2010 Amsterdam

Monitor Krachtwijken 2010 Amsterdam Monitor Krachtwijken 2010 maart 2011 Inhoud Inhoud: pagina Programma wijkeconomie 3 Inleiding 4 Stand van zaken 2010 5 Vestigingen 5 Starters 6 Opheffingen 7 Sectorverdeling 8 Gemiddelde leeftijd ondernemingen

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Gelderland Bevolking en participatie In opdracht van SER Gelderland September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

WERKGELEGENHEIDSBAROMETER VIERDE KWARTAAL 2016

WERKGELEGENHEIDSBAROMETER VIERDE KWARTAAL 2016 INDICATOREN VOOR WERKGELEGENHEIDSREALISATIE EN -VERWACHTINGEN, 2009-2017 In de Arbeidsmarktmonitor Metalektro wordt viermaal per jaar aan metalektrobedrijven gevraagd terug te blikken op de werkgelegenheidsontwikkelingen

Nadere informatie

Trends in energetische maatregelen

Trends in energetische maatregelen Trends in energetische maatregelen Analyse van 2.000 EPC-berekeningen van aanvragen omgevingsvergunning vanaf 2012 tot en met 2015 Geschreven door Edward Prendergast, mobius consult edward@mobiusconsult.nl

Nadere informatie

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven Kwartaalbericht Starters ING Economisch Bureau Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven In het eerste kwartaal 2014 waren

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Correctievoorschrift HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Correctievoorschrift HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 01 Tijdvak 2 Inzenden scores Uiterlijk op 22 juni de scores van de alfabetisch eerste

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Daan Holtackers

Monitor Bouwketen. Daan Holtackers Monitor Bouwketen Daan Holtackers Rapport in opdracht van BNA, Bouwend Nederland, NLingenieurs en UNETO-VNI December 2013 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 3 1 Bouwkolom 5 1.1 Recente ontwikkelingen

Nadere informatie

Conjunctuurbarometer van de Nationale Bank van België

Conjunctuurbarometer van de Nationale Bank van België Conjunctuurbarometer van de Nationale Bank van België Februari 212 1 1 - -1-1 -2-2 -3-3 22 23 24 2 26 27 28 29 21 211 212 Seizoengezuiverde en afgevlakte reeks Seizoengezuiverde brutoreeks De conjunctuurbarometer

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

FME Postbus AD Zoetermeer T E I HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2016

FME Postbus AD Zoetermeer T E I  HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2016 FME Postbus 190 2700 AD Zoetermeer T 079 353 11 00 E info@fme.nl I www.fme.nl HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête 2016 Algemeen Ondernemers in de technologische industrie hebben in 2015 een omzetgroei

Nadere informatie

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Vraag 1 (H1-14) Een schoenmaker heeft een paar schoenen gerepareerd en de klant betaalt voor deze reparatie 16 euro. De schoenmaker

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M201006 Financieringsmonitor MKB December 2008 en december 2009 vergeleken Lia Smit Pim van der Valk Zoetermeer, januari 2010 Financieringsmonitor MKB 1 Samenvatting MKB-bedrijven in 2009 meer op zoek

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

TRENDBEELD INVESTERINGEN IN GELDERLAND

TRENDBEELD INVESTERINGEN IN GELDERLAND TRENDBEELD INVESTERINGEN IN GELDERLAND De investeringen (inter)nationaal vergeleken De kapitaalgoederenvoorraad in een land of regio wordt geleidelijk opgebouwd door de jaarlijkse investeringen. De investeringen

Nadere informatie

Update Financieringsmonitor MKB September 2009

Update Financieringsmonitor MKB September 2009 Update Financieringsmonitor MKB September Lia Smit Joris Meijaard Johan Snoei Pim van der Valk Zoetermeer, 10 september Financieringssituatie MKB blijft zorgelijk De vierde meting van de MKB-Financieringsmonitor

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Najaar Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Najaar Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Najaar 2014 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Het ondernemersvertrouwen stabiliseert in november

Het ondernemersvertrouwen stabiliseert in november 25--24 Links: NBB.Stat Algemene informatie Maandelijkse conjunctuurenquête bij de bedrijven - november 25 Het ondernemersvertrouwen stabiliseert in november Na de aanmerkelijke stijging in oktober, is

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2010 en 2014 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Economie groeit met 0,1 procent, 46 duizend banen minder

Economie groeit met 0,1 procent, 46 duizend banen minder Persbericht PB13-070 14 november 2013 09.30 uur Economie groeit met 0,1 procent, 46 duizend banen minder - Economie groeit in derde kwartaal met 0,1 procent ten opzichte van tweede kwartaal - 46 duizend

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo I

Eindexamen economie vwo I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave maximumscore 2 Door de vermindering van

Nadere informatie

Welvaartsgroei en productiviteit

Welvaartsgroei en productiviteit Dirk van den Bergen Welvaartsgroei en productiviteit De groei van onze welvaart komt in de komende decennia als gevolg van de vergrijzing waarschijnlijk onder druk te staan. Bij verder ongewijzigde omstandigheden

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015 Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer : december 2 Zeeuwse ondernemers blijven gunstig gestemd Winstgevendheid bouwondernemers pas volgend jaar op peil Krapte aan personeel in sectoren ICT en

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Productiesectoren landbouw, industrie en bouw goed voor een derde van de werkgelegenheid in. Afname van de werkgelegenheid doet zich in 2010 vooral voor

Nadere informatie

Notitie 2012-04 > Verhuringen 2007-2012 > via Woonnet Rijnmond

Notitie 2012-04 > Verhuringen 2007-2012 > via Woonnet Rijnmond Notitie -04 > Verhuringen - > via Woonnet Rijnmond Datum 4 juli 2013 Voor Maaskoepel Door Explica Explica > Beukelsdijk 106a > 3022 DK Rotterdam www.explica.nl > e. info@explica.nl > t. 010 2236820 01

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening

Nadere informatie