Diaspora-links van. migrantenondernemers in Nederland. Een verkenning. drs. A. Bruins

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Diaspora-links van. migrantenondernemers in Nederland. Een verkenning. drs. A. Bruins"

Transcriptie

1 Diaspora-links van migrantenondernemers in Nederland Een verkenning drs. A. Bruins Zoetermeer, april 2013

2 ISBN: Rapportnummer: A Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia BV Bredewater 26 P.o. box CA Zoetermeer 2701 AA Zoetermeer The Netherlands Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Panteia/EIM. Panteia/EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with Panteia/EIM. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia/EIM. Panteia/EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Literatuur Diaspora-links en internationale handel Diaspora-links en netwerken van migrantenondernemers Diaspora-links bij innovatie en internationalisering Migrantenondernemers en (ondernemers)organisaties 7 3 Interviews Etniciteit als kracht voor diaspora-links Links met het land van herkomst Links met diasporagemeenschappen in andere landen 11 4 Conclusie 12 3

4 1 Inleiding De meerwaarde van multicultureel ondernemerschap (en werknemerschap) is een onderwerp dat in de internationale theoretische literatuur vaak wordt genoemd, maar waarnaar betrekkelijk weinig onderzoek is gedaan. Dat geldt in het bijzonder voor de kansen van zogenaamde diaspora-links. Diaspora-links zijn niet alleen een vehikel voor meer internationalisering langs etnisch-culturele lijnen. Ook uitwisseling van ideeën, kennis, arbeid, kapitaal vindt plaats via wereldwijde uitwaaiering van bevolkingsgroepen. De geografische spreiding van bevolkingsgroepen over de hele wereld wordt ook wel de diaspora van een volk genoemd. Gestoeld op gedeelde historie en gedeelde culturele normen en waarden, zorgen de etnisch-culturele lijnen voor een bepaalde mate van vertrouwen en bekendheid. Dit zijn twee grondbeginselen van sociale interactie en ze leveren de mogelijkheid tot het versneld leggen van contacten. Contacten die op deze wijze zijn ontstaan, noemen wij hier de diasporalinks. De diaspora-links bieden dus een vergrote kans op economische betrekkingen. Hier zitten kansen verscholen voor meer en beter ondernemerschap van migranten in Nederland. Bij uitstek kunnen via diaspora-links internationale handelsverbanden tot stand komen. Maar het is bijvoorbeeld ook voor te stellen dat via diaspora-links markten ontsloten kunnen worden voor autochtone ondernemers. Om de vraag te kunnen beantwoorden of diaspora-links mogelijkheden bieden bij het verruimen en verbeteren van internationale handelsverbanden en in het verlengde daarvan of diaspora-links (meer) gestimuleerd moeten worden, is antwoord nodig op met name de volgende vragen: In welke mate en op welke wijze maken migrantenondernemers gebruik van diaspora-links? Welke lessen kunnen worden geleerd uit ervaringen van ondernemers die hun diaspora-links benutten? Hoe kan het bewustzijn van ondernemers inzake de kansen van diaspora-links worden vergroot? Zijn er belemmeringen die optimaal gebruik van diaspora-links voorkomen? Zoals gezegd, is er naar het benutten van diaspora-links betrekkelijk weinig onderzoek gedaan. Dat geldt zeker wat betreft de benutting van diaspora-links door migrantenondernemers in Nederland. Als aanzet om hierin verandering te brengen, is in het kader van het Programma MKB en Ondernemerschap een verkenning naar dit onderwerp uitgevoerd. De belangrijkste basis voor de verkenning wordt gevormd door interviews. In de eerste plaats is nagegaan wat in de veertien interviews met experts, ondernemers en vertegenwoordigers uit de kring van etnische ondernemers, die zijn gehouden voor de Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010 over betekenis van diaspora-links naar voren is gebracht. In de Monitor worden diaspora-links slechts aangestipt, maar in de interviews zijn zij wel uitgebreider aan de orde geweest. 4

5 Aanvullend zijn begin 2013 interviews gehouden in ondernemerskringen van drie migrantengemeenschappen in Nederland: de Surinaams-Hindoestaanse, de Poolse en de Turkse, omdat de diaspora-links van deze gemeenschappen samen met die van de Chinese in het bijzonder veelbelovend lijken te zijn. 5

6 2 Literatuur 2.1 Diaspora-links en internationale handel Peter Nijkamp 1 stelt het thema van de diaspora-links aan de orde vanuit het macroperspectief van de internationale handel op basis van bestudering van internationale literatuur. Daarbij voert hij verschillende aspecten aan die zijn terug te voeren op kwalificaties en gedrag van ondernemers. Deze aspecten lijken universeel, waarmee een link wordt gelegd naar het thema van onze verkenning. Volgens Peter Nijkamp kunnen migranten een grote rol spelen bij buitenlandse investeringen en in nog sterkere mate bij internationale handel. Door culturele factoren zullen migranten vaak gemakkelijker aanspreekpunten in het land van oorsprong weten te vinden. Uit studies naar de relatie tussen migratie en handel blijkt volgens hem dat er diverse mechanismen zijn waardoor migratie de internationale handel tussen land van oorsprong en bestemming bevordert. In de eerste plaats zijn er generieke inkomens- en handelseffecten ten gevolge van welvaartsgroei voortvloeiend uit economische efficiencytoename in relatie tot internationale arbeidsmigratie. Daarnaast leidt de vaak specifieke positie van migranten ertoe dat zij heel vaak in de handel terechtkomen en vanuit sterke marktniches een bijdrage leveren aan de bloei van de internationale handel. Vervolgens houden migranten meestal de contacten met hun land van oorsprong aan, en juist via deze kanalen wordt handel bevorderd. Eveneens houden migranten vaak een voorkeur voor de lokale producten uit hun thuisland, en ook deze vraag naar nicheproducten zal internationale handel in de vorm van importen stimuleren. En ten slotte hebben migranten meer kennis van en inzicht in het functioneren van de economie in hun land van oorsprong. Daardoor zullen ook de transactiekosten van handel tussen twee landen lager uitvallen, een voordeel dat nog versterkt wordt door een betere beheersing van de taal in het land van oorsprong. Volgens Peter Nijkamp is de algemene conclusie uit de empirische literatuur dat migratie handelsbevorderend en dus welvaartsverhogend werkt. De omvang van importen en exporten kan per situatie verschillen, maar in het algemeen zullen de importeffecten groter zijn dan de exporteffecten. Hierbij speelt het opleidingsniveau van migranten een rol, evenals de verblijfsduur van een migrant: een hoger opleidingsniveau van migranten zal de transactiekosten van handel helpen verminderen, terwijl anderzijds een langere verblijfsduur van migranten tot minder contacten met het thuisland zal leiden, en dus tot minder communicatie en handel. 2.2 Diaspora-links en netwerken van migrantenondernemers Katja Rušinović 2 stelt het thema aan de orde vanuit het microperspectief van het gedrag van migrantenondernemers in Nederland. 1 Peter Nijkamp, Migratie in balans; Een quick scan van migratie-impact analyses en tentatieve implicaties voor Nederland, maart 2010, p Katja Rušinović, Dynamic entrepreneurship; First and second-generation immigrant entrepreneurs in Dutch cities, Amsterdam, 2006, pag

7 Katja Rušinović laat in haar studie naar verschillen tussen eerste en tweede generatie immigranten ondernemers in Nederland zien dat transnationale netwerken en contacten voor beide groepen van belang zijn. Voor de tweede generatie zijn zij echter in mindere mate van belang dan voor de eerste generatie. Onder de eerste generatie heeft meer dan de helft van de ondernemers contacten in het herkomstland die van belang zijn voor het bedrijf, terwijl onder de tweede generatie dit percentage is afgenomen tot 35 procent. Deze contacten bestaan veelal uit familieleden en/of vrienden. De familieleden of vrienden helpen de ondernemers grofweg op drie manieren, namelijk met de financiering van de start, het leggen van zakelijke contacten in het herkomstland of het doen van zaken in het herkomstland voor de ondernemer. Een belangrijk verschil tussen de eerste en tweede generatie is de mate van transnationale betrokkenheid. Transnationale activiteiten zijn onder de tweede generatie minder vaak de hoofdactiviteit van het bedrijf, maar vormen een aanvulling op andere bedrijfsactiviteiten. Daarnaast reist de tweede generatie minder vaak naar het herkomstland voor transnationale activiteiten. 2.3 Diaspora-links bij innovatie en internationalisering Volgens de Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 1 kunnen diasporalinks een rol spelen bij innovatie bij etnische ondernemers. Gebaseerd op de binding van etnische ondernemers met het herkomstland (van de ondernemer zelf of van de ouders) kunnen vernieuwingen worden geïntroduceerd. Omdat etnische ondernemers kennis hebben van ondernemen in twee culturen en netwerken in twee landen kunnen hebben, kunnen er nieuwe zakelijke mogelijkheden worden aangeboord. Dit kan twee kanten uit: zakendoen vanuit Nederland met het herkomstland of introductie van producten en diensten vanuit het herkomstland op de Nederlandse markt. Een tussenvorm is het zakendoen met de bevolkingsgroep uit het herkomstland die zich heeft gevestigd in andere landen. Daarnaast wordt in de Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap aan diaspora-links gerefereerd in het kader van internationalisering. Over het algemeen is de zakelijke internationale dimensie van etnisch ondernemerschap beperkt, maar wel is sprake van een langzame toename. Het benutten van banden met twee landen geeft het zakendoen van de desbetreffende ondernemers een internationaal karakter. Daarnaast is er nog steeds een groep van importbedrijven die producten importeert vanuit de herkomstlanden van etnische groeperingen in Nederland. Vanouds waren deze bedrijven sterk gericht op afnemers uit dezelfde etnische groepering, maar er heeft inmiddels marktverbreding plaatsgevonden. 2.4 Migrantenondernemers en (ondernemers)organisaties Indien het vergroten van het bewustzijn van ondernemers inzake de kansen van diaspora-links en het aanpakken van belemmeringen die optimaal gebruik van diaspora-links voorkomen als beleidsthema s worden geagendeerd, ligt het voor 1 Dennis Bleeker, Anne Bruins, Ro Braaksma, Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010, EIM, Zoetermeer, maart 2011, pag

8 de hand organisaties die deel uitmaken van het ondernemerschapinstrumentarium en ondernemersorganisaties bij de implementatie daarbij een rol toe te denken. Volgens de Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 1 worden etnische ondernemers door organisaties die deel uitmaken van het reguliere ondernemerschapinstrumentarium echter nauwelijks bereikt. Dat is niet alleen een kwestie van taal. Ook verschillen in ondernemerschapscultuur spelen een rol. Voor veel etnische ondernemers is het instrumentarium niet, zoals voor autochtone ondernemers, een vanzelfsprekendheid. Daarnaast doet men makkelijk een beroep op (vermeende) deskundigheid in eigen kring. De organisaties uit het ondernemerschapinstrumentarium slagen er niet in hun meerwaarde duidelijk over te brengen. Ook wat betreft ondernemersorganisaties missen etnische ondernemers de aansluiting bij de reguliere organisaties. Zij organiseren zich bij voorkeur langs etnische lijnen, maar ook dat doet men niet in groten getale. Dit is de keerzijde van de grote mate van zelfredzaamheid, die kenmerkend is voor het etnische ondernemerschap. Het lijkt erop dat vooral de meer ambitieuze en grotere ondernemers van de tweede generatie zich organiseren. Met name onder deze ondernemers vinden businessclubs weerklank. 1 Dennis Bleeker, Anne Bruins, Ro Braaksma, Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010, EIM, Zoetermeer, maart 2011, pag

9 3 Interviews 3.1 Etniciteit als kracht voor diaspora-links De interviews maken in de eerste plaats duidelijk dat ondernemerschap van migrantenondernemers meerwaarde kan hebben. De meerwaarde zit dan in het gebruikmaken van kennis en kunde van de eigen etnische achtergrond. Er is echter alleen sprake van meerwaarde als die kennis en kunde strategisch wordt ingezet bij de keuzes die de ondernemer maakt voor klantgroepen en producten, want het gebruikmaken van de eigen etnische achtergrond kan ook een teken van zwakte zijn. Ook de keuze voor het gebruikmaken van een diaspora-link en de wijze waarop daaraan invulling wordt gegeven, is onderdeel van de strategische keuzes die de ondernemer maakt. Vermoedelijk is het een kleine groep migrantenondernemers die specifiek gebruikmaakt van de eigen etnische achtergrond om een comparatief voordeel te behalen op de Nederlandse markt. Dit betreft dan ondernemers die hun etniciteit weten in te zetten om hulpbronnen aan te boren die niches in Nederland blootleggen. Deze ondernemers maken instrumenteel gebruik van netwerken om etnische niches te vinden. Het zijn vooral tweede generatie migrantenondernemers die hun kennis van twee samenlevingen positief gebruiken voor het bedrijf. Zich richten op twee werelden is voor deze ondernemers gemakkelijker dan voor eerste generatie migrantenondernemers, omdat zij zijn opgegroeid en onderwijs hebben gehad die kennis en kunde heeft bijgebracht die nodig is om ook op de autochtone markt te kunnen opereren. Zij richten zich daardoor niet exclusief op de eigen kring. Daarbij maken deze ondernemers meer dan andere migrantenondernemers gebruik van zakelijke netwerken. Onderdeel van het gebruikmaken van netwerken in twee werelden is het onderhouden en gebruikmaken van contacten in het land van herkomst. Deze tweede (of latere) generatie migrantenondernemers onderscheiden zich van hun veel grotere groep - generatiegenoten die hun verworven kennis en kunde aanwenden om hetzelfde ondernemerschap te bedrijven als autochtone ondernemers. Het kunnen bemiddelen tussen verschillende culturen en met de etnische achtergrond een brugfunctie vervullen, niet alleen tussen verschillende landen maar ook richting autochtone ondernemers, versterkt de concurrentiepositie en kan bijdragen aan innovatie. Het biculturele aspect heeft meerwaarde voor innovatie, doordat er nieuwe product-marktcombinaties worden ontwikkeld en er tevens iets wordt toegevoegd aan het bestaande spectrum van ondernemerschap in Nederland. 3.2 Links met het land van herkomst Goederen De interviews maken duidelijk dat de zakelijke relaties van migrantenondernemers met het land van herkomst voornamelijk leiden tot import naar Nederland. Daarbij gaat het vooral om import van producten. De producten vormen een verbreding van het productenaanbod in Nederland, waarvoor afzet is onder de eigen 9

10 etnische groepering maar ook andere groeperingen, waaronder autochtonen. Er zijn migrantenondernemers die voor de import van producten uit het herkomstland de krachten hebben gebundeld in een inkooporganisatie. Kansrijke producten zijn ook producten die in de herkomstlanden van de emigrantenondernemers goedkoper kunnen worden geproduceerd, maar die overigens gelijk zijn aan in Nederland geproduceerde producten. Het kostprijsverschil dat import aantrekkelijk maakt, vormt anderzijds een belangrijke verklaring voor het feit dat export naar de herkomstlanden van veel minder betekenis is. Ook is de koopkrachtige vraag in diverse herkomstlanden onvoldoende om export interessant te maken. Diensten Het palet is echter breder. Migrantenondernemers zijn actief op de Nederlandse markt voor arbeidsbemiddeling voor landgenoten. Op dit moment is dit met name aan de orde wat betreft Polen. Deze benutting van de diaspora-link met Polen heeft twee pijlers: gespecialiseerde arbeid van hoog niveau en goedkope arbeid. De inzet van de arbeid is in principe tijdelijk en nauw verbonden met de conjuncturele ontwikkeling in Nederland. Slechts een beperkt deel van aangetrokken arbeidskrachten voegt zich als nieuwe immigrant bij de reeds in Nederland gevestigde Polen. Overigens zou de nieuwe wetgeving met betrekking tot arbeidsbemiddeling (de Waadi) de op arbeidsbemiddeling gebaseerde diaspora-link kunnen reduceren. Er zijn ook migrantenondernemers die voor ondernemingen in Nederland markten voor levering van producten of diensten ontsluiten in het land van herkomst. Dit kan ook gebeuren voor investeringen of voor infrastructuurprojecten. De intermediaire functie van de onderneming van de migrantenondernemer is gestoeld op kennis van de taal, kennis van de handelspraktijk en - zeer belangrijk op het zakelijke en politieke netwerk in het land van herkomst. Anderzijds is voor het vervullen van de intermediaire functie een goede inbedding van de migrantenondernemer in de Nederlandse zakenwereld een voorwaarde. De intermediaire functie kan zich uitstrekken tot meerdere landen als daar dezelfde taal (of een gemeenschappelijk gesproken andere taal) wordt gesproken en er sprake is van een overeenkomstige ondernemingscultuur. De zakelijke lijnen lopen daarbij niet naar een aldaar gevestigde gemeenschap uit het herkomstland van de migrantenondernemer in Nederland. Voorbeelden zijn de Midden- en Oost-Europese landen (op basis van Russisch als taal), landen in de Arabische wereld en de Turks sprekende regio. Deze diaspora-link heeft met name een goede kans van slagen als de economie en de zakelijke infrastructuur van het bestemmingsland voldoende is ontwikkeld (Turkije). Migrantenondernemers in Nederland zouden omgekeerd ook ondernemers in het land van herkomst kunnen introduceren op de Nederlandse (of West-Europese) markt. Migrantenondernemers kunnen de relaties met het land van herkomst ook benutten door toeristenstromen daarnaartoe te leiden of door vakantiehuizen in het herkomstland te verkopen aan Nederlanders. Wil dit goede kans van slagen hebben, dan zijn de voorwaarden hiervoor dat het land toeristisch aantrekkelijke elementen heeft en dat de toeristische infrastructuur op behoorlijk pijl is, zoals bijvoorbeeld geldt voor Turkije. 10

11 3.3 Links met diasporagemeenschappen in andere landen Uit de interviews komt het beeld naar voren dat er weinig sprake is van producten of diensten die door migrantenondernemers in Nederland wereldwijd langs de etnisch-culturele lijnen worden afgezet. Wel wordt genoemd dat er sprake is van import van specifieke voedingsmiddelen en kleding uit India door Surinaams- Hindoestaanse ondernemers in Nederland. Deze handel wordt gefaciliteerd doordat veel Hindoestanen in Nederland, evenals in Suriname, het Hindoestani beheersen. Dat Hindoestanen in andere landen van de Hindoestaanse diaspora (Zuid-Afrika, Mauritius, Jamaica, Guyana) het Hindoestani niet beheersen, werpt een drempel op voor het benutten van diaspora-links met de Hindoestaanse gemeenschappen aldaar. De lijnen kunnen nog complexer zijn. Hoewel in Nederland Poolse winkels zijn opgekomen, worden Poolse producten in Nederland veel door Turkse winkeliers aangeboden. Het feit dat er enige verwantschap is tussen Poolse en Turkse producten zou hierbij een rol kunnen spelen. 11

12 4 Conclusie De verkenning laat zien dat migrantenondernemers op verschillende manieren gebruikmaken van diaspora-links. Ondernemers die dat doen, benutten de specifieke mogelijkheden van een diaspora-link binnen het kader van hun strategische keuzes. Het gebruik van diaspora-links betreft meestal zakelijke relaties met het herkomstland van de migrantenondernemer. Wanneer de migrantenondernemer een taal spreekt die ook in andere (naburige) landen wordt gesproken, kan een bredere geografische spreiding aan de orde zijn. Als het gaat om goederen, is het veel vaker import uit dan export naar het herkomstland. Als het gaat om diensten, is de balans minder eenzijdig. Zo zien we migrantenondernemers die actief zijn met arbeidsbemiddeling vanuit het herkomstland en migrantenondernemers die toerisme naar het herkomstland organiseren. Ook bieden migrantenondernemers diensten aan aan andere (ook autochtone) ondernemingen wanneer deze de markt in het herkomstland willen betreden. Ondernemers die gebruikmaken van een diaspora-link zien dit als kans. Dit kan verklaren waarom geen aanwijzingen zijn gevonden voor specifiek met diasporalinks samenhangende belemmeringen. Indien het vergroten van het bewustzijn van ondernemers inzake de kansen van diaspora-links als beleidsthema wordt geagendeerd, moet er rekening mee worden gehouden dat migrantenondernemers door organisaties die deel uitmaken van het reguliere ondernemersinstrumentarium nauwelijks worden bereikt en dat weinig migrantenondernemers lid zijn van een ondernemersorganisatie. 12

13 De resultaten van het Programma MKB en Ondernemerschap worden in twee reeksen gepubliceerd, te weten: Research Reports en Publieksrapportages. De meest recente rapporten staan (downloadable) op: Recente Publieksrapportages A Concurrentie in het MKB A Alles flex, is dat een mismatch? A Challengers: hun kenmerken en succesfactoren A Wie wordt werkgever? A Oudedagsvoorziening in het MKB A Benchmark klanten Qredits A De waarde van sociaal ondernemerschap A Grondstofschaarste? A Gezocht: werklocatie 3.0 A Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2012 en Update december A Financiering van innovatie in het MKB A Samen starten A Inkomen, vermogen en dynamiek van zelfstandigen zonder personeel A Financieringsmonitor topsectoren 2012 A Ondernemen zonder personeel A Meer innovatie door buitenlanders?! A Meerwaarde van studentbedrijven A Duurzaam ondernemen in het MKB A Global Entrepreneurship Monitor 2011 The Netherlands A Gebruikers en communities A Wagenpark MKB en Grootbedrijf 2010 A Nieuwe financieringsvormen voor het MKB A Monitor Inkomens Ondernemers A Een typologie van ondernemers met lage inkomens A Kleinschalig Ondernemen 2012 A Hoe ondernemend zijn zzp'ers? A Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB A Vergrijzing en ondernemerschap A Hoe werken bedrijven samen in projecten? A Ondernemen in de Sectoren 2011 A Zelfbewust een Zelfstandige Positie A Kerngegevens MKB 2011 A Financieringsmonitor 2011 A Arbeidsproductiviteitstrends in klein-, midden- en grootbedrijf A Global Entrepreneurship Monitor 2010 The Netherlands A Ondernemen voor de toekomst A Trendstudie MKB en Ondernemerschap: Synthese A Uitvinders in Nederland A Kleinschalig Ondernemen 2010 A Trendstudie MKB en Ondernemerschap A Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010 A Startende ondernemers 13

14 A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Global Entrepreneurship Monitor 2009 The Netherlands A Ondernemen in de sectoren brochures A De arbeidsmarkt van Midden-Nederland A Monitor Inkomens Ondernemers A Stand van Zaken Zonder Personeel A Internationale benchmark ondernemerschap 2010 A Bedrijfsbeëindigingen in het kleinbedrijf A april 2010 Octrooien in Nederland A Ondernemen voor anderen! A Een kwestie van ondernemen A Innovatief ondernemerschap in detailhandel, horeca en ambacht A Slim en gezond afslanken A Ondernemen in de Sectoren A Springen over de Grens A Criminaliteitspreventie door kleine bedrijven A Global Entrepreneurship Monitor 2008 The Netherlands A Internationale benchmark ondernemerschap 2009 A Kleinschalig Ondernemen 2009 A Kopstaartbedrijven A Ondernemerschap in de wijk A Van werknemer tot ondernemer A half juni 2009 Review: Internationalisering van het Nederlandse MKB A Monitor Inkomens Ondernemers A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Afhankelijkheid in de metaalsector A Beter inzicht in multicultureel ondernemerschap A Ten years entrepreneurship policy: a global overview A Toekomst concurrentiepositie MKB A MKB in regionaal perspectief A Succes met samenwerking A Tijdelijke samenwerkingsverbanden in het Nederlandse MKB A Sociaal ondernemerschap A Ondernemen in de Sectoren A Ondernemerschap in de zorg A In- en uitstroom in de detailhandel A Internationale benchmark ondernemerschap A Nalevingskosten van wetgeving voor startende bedrijven A september 2008 Stimulering van ondernemerschap in middelgrote gemeenten A HRM-beleid in het MKB A Global Entrepreneurship Monitor 2007 The Netherlands A Kleinschalig Ondernemen 2008 A Ondernemerschap in de regio A Herstructurering van winkelgebieden A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Technologiebedrijven in het MKB A MKB in regionaal perspectief 14

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2013 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2013 ISBN : 978-90-371-1086-9 Rapportnummer : A201350 / C10193 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Wat drijft MKB-ondernemers?

Wat drijft MKB-ondernemers? Wat drijft MKB-ondernemers? Ontwikkeling doelstellingen 2004-2013 ISBN : 978-90-371-1109-5 Rapportnummer : A201403 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Alles flex, is dat een mismatch? (Impliciete) voorkeuren van zzp ers voor een externe werklocatie

Alles flex, is dat een mismatch? (Impliciete) voorkeuren van zzp ers voor een externe werklocatie Alles flex, is dat een mismatch? (Impliciete) voorkeuren van zzp ers voor een externe werklocatie drs. N.E. de Vries (Panteia/EIM) R. van den Besselaar MBA (KvK Rotterdam) Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Grondstoffenschaarste?

Grondstoffenschaarste? A201305 Grondstoffenschaarste? Urgentie bij industriële MKB-bedrijven C. Veldhuis-Van Essen Zoetermeer, januari 2013 Urgentie rond grondstoffen reëel Uit dit verkennende onderzoek onder industriële MKB-bedrijven

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb Een innovatieve blik op de toekomst Verwachtingen van het innovatieve mkb ISBN : 978-90-371-2135-3 Rapportnummer : A201429 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Werkelijk B.V. Zoetermeer, zondag 31 januari 2016 In opdracht van Werkelijk B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, mei 2014 ISBN : 978-90-371-1126-2 Rapportnummer : A201420 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014

Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014 ISBN : 978-90-371-1133-0 Rapportnummer : A201427 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd door Panteia / EIM in opdracht van Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

Zoetermeer, 16 januari 2015

Zoetermeer, 16 januari 2015 Arbeidsmarkt Groothandel Bloemen en Planten 2014 Zoetermeer, 16 januari 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

EIM onderdeel van Panteia

EIM onderdeel van Panteia EIM onderdeel van Panteia Monitor nieuw ondernemerschap 2006 Onderzoek voor Bedrijf & Beleid Monitor nieuw ondernemerschap 2006 Zoetermeer, 30 januari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Flexibele arbeid in het MKB

Flexibele arbeid in het MKB Flexibele arbeid in het MKB Een verkennend onderzoek naar de inzet van uitzendkrachten en freelancers in het MKB Jan de Kok Florieke Westhof Mirjam van Praag Justin van der Sluis Zoetermeer, februari 2007

Nadere informatie

Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren

Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren drs. P. Fris Zoetermeer, april 2014 ISBN : 978-90-371-1122-4 Rapportnummer : A201416 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, KvK Noordwest-Holland en tien andere regionale KvK's. Het onderzoek is uitgevoerd door EIM in samenwerking NL Octrooicentrum.

Nadere informatie

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen SCALES-paper N200404 Pilot Voorspelmodellen: de prijs van primaire kunststoffen drs. H.H.M. Peeters drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, maart 2004 The SCALES-paper series is an electronic working paper series

Nadere informatie

Veldwerkverslag. Vrouwen in besluitvormende posities. Dataverzameling

Veldwerkverslag. Vrouwen in besluitvormende posities. Dataverzameling Veldwerkverslag Vrouwen in besluitvormende posities Dataverzameling Zoetermeer, 24 juni 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Economische effecten van verlaging. van de administratieve lasten voor. het bedrijfsleven. Ton Kwaak

Economische effecten van verlaging. van de administratieve lasten voor. het bedrijfsleven. Ton Kwaak Economische effecten van verlaging van de administratieve lasten voor het bedrijfsleven Ton Kwaak Zoetermeer, augustus 2013 ISBN : 978-90-371-1079-1 Rapportnummer : A201341 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

Uitkomsten knelpuntenstudie

Uitkomsten knelpuntenstudie Uitkomsten knelpuntenstudie Heleen Stigter Maureen Lankhuizen Zoetermeer, september 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

MKB en ontslagrecht. Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen

MKB en ontslagrecht. Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen MKB en ontslagrecht Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen ISBN : 978-90-371-1136-1 Rapportnummer : A201431 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief M201208 Ondernemerschap in in perspectief Ondernemerschap in vergeleken met en de rest van Ro Braaksma Nicolette Tiggeloove Zoetermeer, februari 2012 Ondernemerschap in in perspectief In zijn er meer nieuwe

Nadere informatie

Sectorale veranderingen in de. Nederlandse economie. W a t is er ve randerd sinds 1988? Ro Braaksma Lia Smit

Sectorale veranderingen in de. Nederlandse economie. W a t is er ve randerd sinds 1988? Ro Braaksma Lia Smit Sectorale veranderingen in de Nederlandse economie W a t is er ve randerd sinds 1988? Ro Braaksma Lia Smit Zoetermeer, september 2013 1 ISBN : 978-90-371-1081-4 Rapportnummer : A201344 Dit onderzoek is

Nadere informatie

Wie wordt werkgever? De omvang en kenmerken van werkgelegenheidscreatie door zelfstandigen zonder personeel

Wie wordt werkgever? De omvang en kenmerken van werkgelegenheidscreatie door zelfstandigen zonder personeel Wie wordt werkgever? De omvang en kenmerken van werkgelegenheidscreatie door zelfstandigen zonder personeel drs. N.E. de Vries T. Span MSc Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201310 Dit onderzoek is

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief

MKB in regionaal perspectief MKB in regionaal perspectief 2008 Zoetermeer, januari 2009 ISBN: 978-90-371-0991-7 Bestelnummer: A200901 Prijs: 35,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Nieuwe financieringsvormen voor. het MKB. Verslag van een microconferentie. Ro Braaksma Lia Smit

Nieuwe financieringsvormen voor. het MKB. Verslag van een microconferentie. Ro Braaksma Lia Smit Nieuwe financieringsvormen voor het MKB Verslag van een microconferentie Ro Braaksma Lia Smit Zoetermeer, juli 2012 ISBN: 978-90-371-1041-8 Bestelnummer: A201208 Prijs: 30,- Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2013 ISBN : 978-90-371-1114-9 Rapportnummer : A201408 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van synthetisch rubber

Pilot Voorspelmodellen: de prijs van synthetisch rubber SCALES-paper N200405 Pilot Voorspelmodellen: de prijs van synthetisch rubber drs. H.H.M. Peeters drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, maart 2004 The SCALES-paper series is an electronic working paper series

Nadere informatie

Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren

Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren dr. Y.M. Prince Zoetermeer, februari 2014 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) ISBN 978-90-371-1112-5

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Inzicht in de beveiligingssector

Inzicht in de beveiligingssector Inzicht in de beveiligingssector Position Paper ir. Carolien van der Graaff drs. Carla Melchior Zoetermeer, oktober 2005 Dit onderzoek is gefinancierd door het Verbond van Beveiligingsorganisaties (VvBO).

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Topsectoren in beeld. De innovativiteit van de topsectoren in 2012. dr. Y.M. Prince

Topsectoren in beeld. De innovativiteit van de topsectoren in 2012. dr. Y.M. Prince Topsectoren in beeld De innovativiteit van de topsectoren in 2012 dr. Y.M. Prince Zoetermeer, april 2013 ISBN: 978-90-371-1057-9 Rapportnummer: A201314 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

MKB en ontslagrecht. Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB

MKB en ontslagrecht. Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB MKB en ontslagrecht Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB ISBN : 978-90-371-1136-1 Rapportnummer : A201431 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB Financieringsmonitor MKB Het financieringsklimaat van juli 2010. Resultaten van de halfjaarlijkse meting. Ro Braaksma Lia Smit Zoetermeer, 16 augustus 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie

Nadere informatie

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt Consumentengedrag op de makelaarsmarkt drs. P.Th. van der Zeijden drs. J. Snoei drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 maart 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren. drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden

Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren. drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden Topsectoren in beeld Internationale oriëntatie topsectoren drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden Zoetermeer, juli 2013 ISBN : 978-90-371-1074-6 Rapportnummer : A201333

Nadere informatie

Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010

Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010 Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010 dr. D. Bleeker drs. A. Bruins drs. R. Braaksma Zoetermeer, 13 januari 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw

Nadere informatie

Overview. Beveiligde functies. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Beveiligde functies. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Overview 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie