Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt"

Transcriptie

1 Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013

2 Rapportnummer: A Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap ( Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Panteia/EIM. Panteia/EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with Panteia/ EIM. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia/EIM. Panteia/EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Concurrentie in het MKB De afgelopen twee jaar heeft ruim de helft van de ondernemers ervaren dat de concurrentie is toegenomen. Deze toename houdt bij veel bedrijven direct verband met de economische crisis. Bij een op de zeven bedrijven leidt de toename van de concurrentie er zelfs toe dat het bedrijf op dit moment verlies maakt. Toch blijven veel ondernemers positief tegen concurrentie aankijken en zijn zij ervan overtuigd dat het eigen bedrijf over twee jaar nog zal bestaan. Dit blijkt uit onderzoek van Panteia/EIM in het Midden- en (MKB). De aanhoudende economische crisis, de oplopende werkloosheid, het historisch lage consumentenvertrouwen en de afname van de koopkracht van consumenten, zorgen voor een toenemende concurrentie voor het MKB. MKB-ondernemers ervaren de concurrentie van bedrijven binnen de eigen branche het sterkst. Hierbij geldt: hoe groter het bedrijf, hoe sterker deze vorm van concurrentie wordt ervaren. Concurrentie van branchevreemde bedrijven, van bedrijven via internet, bedrijven uit het buitenland en van particulieren worden veel minder vaak ervaren. Ruim acht op de tien (84%) MKB-ondernemers zijn van mening dat de concurrentie hen scherp houdt. Ook een deel van de ondernemers die veel last hebben van concurrentie geven aan dat dit ook voor hen geldt. Ruim de helft van het MKB heeft in de afgelopen twee jaar ervaren dat de concurrentie (sterk) is toegenomen. Volgens veel van hen is de toename van de concurrentie direct veroorzaakt door de economische crisis. Wanneer het MKB zich vergelijkt met andere bedrijven, dan is men het vaakst van mening dat op de kwaliteit beter wordt gepresteerd dan de concurrenten. Dat concurrentie het MKB scherp houdt, blijkt ook uit het brede palet aan maatregelen dat ondernemers uit concurrentieoverweging hebben genomen. Belangrijkste aandachtsgebieden voor het MKB blijken de persoonlijke benadering van de klanten (voor 57% van de ondernemers), de prijs (55%), de kwaliteit (49%) en de vernieuwing (46%) van de producten en/of diensten. Daarbij blijkt dat de grotere MKB-bedrijven vaker deze aandachtsgebieden noemen. De aandachtsgebieden kunnen op velerlei manieren extra aandacht krijgen. Hier blijkt dan ook zeker sprake van in het MKB. Ieder bedrijf verkeert in een unieke situatie en maakt onderdeel uit van een andere omgeving, en dat blijkt ook uit de specifieke maatregelen die ondernemers hebben getroffen. Tussen de verschillende sectoren blijken wel veel overeenkomsten te zijn, en bedrijven lijken dan ook goed op de hoogte van het gedrag van de directe concurrenten. Dit zou kunnen komen doordat men aangeeft dat hier ook de meeste concurrentie vandaan komt. Ondanks de concurrentie zijn de meeste ondernemers positief over de toekomst; negen op de tien ondernemers geven aan dat het bedrijf over twee jaar zeker nog zal bestaan. 3

4 1 Concurrentie in beeld Vooral concurrentie van bedrijven binnen de branche Ondernemers in het MKB ervaren de concurrentie van bedrijven binnen de eigen branche het sterkst. Vier op de tien MKB-ondernemers geven aan dat deze vorm van concurrentie als (zeer) sterk wordt ervaren. Hoe groter het bedrijf, hoe sterker de vorm van concurrentie wordt ervaren. Ook concurrentie van branchevreemde bedrijven wordt vooral ervaren door de grotere bedrijven in het MKB. Kleine bedrijven ervaren deze vorm van concurrentie het sterkst. Concurrentie van bedrijven via internet wordt in tegenstelling tot de andere vormen vaker ervaren door de microbedrijven (zie Figuur 1). Figuur 1 Mate waarin MKB-ondernemers de verschillende vormen van concurrentie door bedrijven ervaren, naar grootteklasse Concurrentie van bedrijven binnen de branche 9% 29% 39% 23% 11% 48% 32% 9% 18% 54% 25% 4% 9% 31% 39% 22% zeer sterk sterk enigzins niet Concurrentie van branchevreemde bedrijven 2% 7% 17% 74% 1% 5% 24% 69% 4% 32% 64% 2% 6% 18% 73% zeer sterk sterk enigzins niet Concurrentie van bedrijven via internet 5% 12% 22% 59% 3% 7% 24% 66% 3% 24% 72% 5% 11% 23% 60% zeer sterk sterk enigzins niet Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 Tussen de verschillende sectoren bestaan ook aanzienlijke verschillen in de merkbaarheid van de verschillende concurrentievormen. Concurrentie van bedrijven binnen de branche wordt het vaakst als (zeer) sterk ervaren door MKB-ondernemers in de bouw en in de zakelijke dienstverlening (beiden 44%). 4

5 MKB-ondernemers in de detailhandel (16%) en de bouw (14%) ervaren het sterkst concurrentie van branchevreemde bedrijven. Concurrentie via internet is vooral van invloed op de MKB-ondernemers in de autosector (30% ervaart deze vorm van concurrentie (zeer) sterk) en de detailhandel (28%). Dit sluit aan bij de relatieve kleinschaligheid van de bedrijven in deze sector. Concurrentie uit het buitenland raakt vooral grotere MKB Concurrentie vanuit het buitenland wordt vaker ervaren door de middelgrote MKB-bedrijven dan door de microbedrijven en de kleine bedrijven. Gezien het feit dat grotere bedrijven vaker internationaal ondernemen, is dit een logisch gevolg. De concurrentie van particulieren wordt daarentegen weer vaker door de microbedrijven en de kleine bedrijven ervaren (zie Figuur 2). Figuur 2 Mate waarin MKB-ondernemers concurrentie uit het buitenland en van particulieren ervaren, naar grootteklasse Concurrentie vanuit het buitenland 2% 6% 9% 83% 2% 9% 17% 72% 7% 11% 25% 57% 2% 6% 10% 82% zeer sterk sterk enigzins niet Concurrentie van particulieren 2% 5% 18% 73% 2% 3% 13% 81% 4% 7% 89% 2% 5% 18% 73% zeer sterk sterk enigzins niet Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 Wanneer de verschillen naar sector in ogenschouw worden genomen, dan vallen met name de MKB-ondernemers in de transportsector (22%), de bouw (17%) en de groothandel (13%) in negatieve zin op. De concurrentie van particulieren (bijvoorbeeld zwartwerkers) wordt veruit het vaakst ervaren door de MKB-ondernemers in de overige dienstverlening. Ruim een kwart (26%) van de MKB-ondernemers in deze sector geeft aan dat hun bedrijven met deze vorm van concurrentie (zeer) sterk te maken hebben. Denk hierbij aan kappers aan huis, pedicures en dergelijke. 5

6 Concurrentie houdt bedrijven scherp Ruim 84% van de MKB-ondernemers is van mening dat concurrentie hun scherp houdt. De kleine en middelgrote bedrijven in het MKB zijn vrijwel allemaal deze mening toegedaan. Ongeveer een derde van de MKBondernemers geeft daarnaast aan dat de stelling dat zij voorop lopen en de concurrentie hen volgt voor het eigen bedrijf geldt. Onder de middelgrote bedrijven is deze overtuiging het sterkst; 63% geeft aan dat de stelling van toepassing is (zie Figuur 4). Figuur 3 Mate waarin MKB-ondernemers een positief beeld hebben bij concurrentie, naar grootteklasse "Wij lopen voorop en de concurrentie volgt ons" 30% 33% 52% 63% "Concurrentie houdt ons scherp" 83% 84% 94% 96% Deze stelling is van toepassing Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 MKB-ondernemers in de detailhandel en de groothandel zijn het vaakst (39%) van mening dat hun bedrijf voorop loopt en de concurrentie hen volgt. In de financiële dienstverlening en de detailhandel is ruim 90% van de MKB-ondernemers van mening dat concurrentie het bedrijf scherp houdt. Ruim vier op de tien (42%) van de MKB-ondernemers geven aan veel last te ervaren van de concurrentie. Hoe groter het bedrijf, hoe vaker de MKBondernemers last van de concurrentie ervaren. Ongeveer een derde van de MKB-ondernemers vindt concurrentie vervelend. Hier zijn middelgrote MKBbedrijven juist minder vaak (26%) dan gemiddeld deze mening toegedaan. 6

7 Figuur 4 Mate waarin MKB-ondernemers een negatief beeld hebben van concurrentie, naar grootteklasse "Wij hebben veel last van de concurrentie" 42% 42% 50% 59% "Concurrentie is vervelend." 32% 31% 26% 32% Deze stelling is van toepassing Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 De MKB-ondernemers in de bouw (53%) en de transportsector (47%) geven het vaakst aan dat zij veel last hebben van de concurrentie. In deze sectoren vinden de ondernemers concurrentie ook het vaakst vervelend. 7

8 2 Ontwikkeling concurrentie Vooral middelgrote bedrijven ervaren toename concurrentie Uit Figuur 5 blijkt dat ruim de helft (54%) van de MKB-ondernemers de afgelopen twee jaar een toename van de concurrentie heeft ervaren. Daarbij geldt dat hoe groter het bedrijf, hoe vaker een toename ervaren wordt. Het is opvallend dat de kleine bedrijven vaker aangeven dat zij een afname van de concurrentie hebben ervaren. Ruim de helft (62%) van de MKB-ondernemers die te maken hebben gekregen met een verandering van de concurrentie, geeft hierbij aan dat deze verandering in (zeer) sterke mate wordt veroorzaakt door de economische crisis. Ongeveer een op de acht MKB-ondernemers zegt dat de economische crisis geen invloed heeft gehad op de verandering. Figuur 5 Ontwikkeling concurrentie en samenhang van de verandering met de economische crisis, naar grootteklasse Hoe heeft de concurrentie voor uw bedrijf zich in de afgelopen twee jaar ontwikkeld? 23% 30% 37% 8% 1% 28% 29% 30% 10% 2% 31% 31% 31% 8% 24% 30% 36% 8% 1% sterk toegenomen enigszins toegenomen gelijk gebleven enigszins afgenomen sterk afgenomen weet niet/w.n.z. In welke mate is de verandering van de concurrentie veroorzaakt door de economische crisis? 25% 37% 22% 3% 13% 1% 25% 35% 22% 4% 13% 1% 21% 42% 26% 11% 25% 37% 22% 3% 13% 1% in zeer sterke mate in sterke mate in geringe mate in zeer geringe mate niet weet niet/w.n.z. Bron: Panteia/EIM, MKB-Beleidspanel, 2012 Detailhandel ervaart vaker toename concurrentie De concurrentie is het vaakst toegenomen voor MKB-bedrijven in de detailhandel (60% van de MKB-ondernemers), transportsector (59%) en de overige dienstverlening (57%). De MKB-ondernemers in de financiële dienstverlening (16%) en de groothandel (15%) ervaren vaker dan gemiddeld (9%) een afname van de concurrentie. 8

9 Ruim 70% van de MKB-ondernemers in de industrie, de bouw en de groothandel zijn van mening dat de verandering in concurrentie wordt veroorzaakt door de economische crisis. De MKB-ondernemers in de horeca (49%) en vooral in de detailhandel (37%) leggen veel minder vaak dit verband. Dit zou kunnen worden verklaard doordat men hier vooral te maken heeft met consumenten als belangrijkste klantengroep (ruim 87%), en dat hier andere factoren een belangrijke rol spelen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het consumentenvertrouwen, oplopende werkloosheid, bezuinigingen op uitkeringen, afname van de koopkracht en dergelijke. 9

10 3 Aandachtsgebieden Persoonlijke benadering en prijs krijgen bijzondere aandacht Om de concurrentie het hoofd te bieden, kunnen ondernemers veel verschillende terreinen extra aandacht geven. Uit Figuur 6 blijkt dat met name de aspecten persoonlijke benadering van de klanten en de prijs van de producten en/of diensten in het afgelopen jaar bijzondere aandacht hebben gekregen. Hoe groter het bedrijf, hoe vaker deze aspecten genoemd worden. Dit zou kunnen worden verklaard doordat voor grotere bedrijven meer te winnen valt op het gebied van een persoonlijke benadering en zij ook meer invloed hebben op de aanpassingen aan producten en/of diensten. Immers, in veel microbedrijven zullen de mogelijkheden voor een persoonlijkere benadering beperkt zijn, omdat de eigenaar hier altijd al meewerkt in het bedrijf en het dus geen bijzonder aandachtspunt meer kan zijn. De vestigingsplaats of locatie van het bedrijf en de logistiek en distributie worden het minst vaak genoemd als aandachtsgebied. Figuur 6 Aspecten van de bedrijfsvoering die het afgelopen jaar bijzondere aandacht hebben gekregen, naar grootteklasse prijs 53% 55% 68% 74% kwaliteit 49% 49% 55% 56% promotie / reclame 32% 33% 39% 43% samenwerking 34% 35% 44% 51% vestigingsplaats of locatie 6% 7% 11% 14% logistiek en distributie 7% 9% 20% 27% personeel 14% 18% 51% 52% persoonlijke benadering 56% 57% 70% 71% vernieuwing 44% 46% 63% 70% Bron: Panteia/EIM MKB Beleidspanel, 2012 De prijs van de producten en diensten kreeg het vaakst (65%) bijzondere aandacht door MKB-ondernemers in de bouw en in de groothandel. De persoonlijke benadering van klanten wordt vaker dan gemiddeld genoemd door MKB-ondernemers in de detailhandel (65%) en de groothandel (63%). 10

11 Vooral op kwaliteit beter dan de concurrentie Naast de mogelijkheid om de concurrentie te bestrijden door bepaalde aspecten bijzondere aandacht te geven, is de MKB-ondernemers gevraagd om per aspect te beoordelen hoe het eigen bedrijf scoort ten opzichte van de concurrentie. Wanneer gekeken wordt naar de aspecten prijs van de producten en/of diensten, de kwaliteit ervan en de vernieuwing van producten, diensten en dienstverlening, dan geven de MKB-ondernemers het vaakst (60%) aan beter te scoren dan de concurrentie op het aspect kwaliteit. Bijna vier op de tien MKB-ondernemers zeggen ook op prijs en vernieuwing beter te scoren dan de concurrentie. Figuur 7 Prestaties op verschillende aspecten ten opzichte van de concurrentie Prijs 40% 47% 8% 1% 5% 35% 48% 13% 3% 27% 51% 18% 5% 39% 47% 8% 1% 5% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Kwaliteit 59% 36% 4% 71% 26% 2% 77% 21% 60% 35% 4% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Vernieuwing van producten, diensten en dienstverlening 37% 44% 10% 5% 5% 49% 37% 6% 5% 3% 53% 36% 6% 2% 3% 38% 43% 9% 5% 5% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Bron: Panteia/EIM MKB Beleidspanel,

12 Uit Figuur 8 blijkt dat veel (39%) MKB-ondernemers van mening zijn dat de concurrentie beter presteert dan zij op het gebied van promotie en reclame. Vooral de microbedrijven zijn deze mening toegedaan. Bij de aspecten samenwerking met anderen, vestigingsplaats of locatie en de logistiek en distributie geven de meeste ondernemers aan even goed te presteren als de concurrentie. Figuur 8 Prestaties op verschillende aspecten ten opzichte van de concurrentie Reclame of promotie 13% 33% 39% 12% 3% 24% 45% 23% 5% 3% 21% 41% 30% 5% 3% 14% 34% 38% 11% 3% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Samenwerking met anderen 20% 39% 10% 24% 7% 31% 41% 9% 14% 5% 29% 42% 13% 8% 6% 21% 39% 10% 23% 7% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Vestigingsplaats of locatie 20% 39% 10% 24% 7% 31% 41% 9% 14% 5% 29% 42% 13% 8% 6% 21% 39% 10% 23% 7% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Logistiek en distributie 11% 41% 6% 40% 2% 26% 45% 7% 19% 3% 32% 47% 8% 11% 2% 12% 42% 6% 38% 2% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Bron: Panteia/EIM MKB Beleidspanel,

13 Op de aspecten kwaliteit van het personeel en de persoonlijke benadering van de klanten is bijna twee derde van de MKB-ondernemers van mening dat zij beter presteren dan de concurrentie. Vooral bij de kleine MKBbedrijven is men deze mening vaker toegedaan. Figuur 9 Prestatie op verschillende aspecten ten opzichte van de concurrentie Kwaliteit van het personeel 61% 30% 2% 3% 5% 67% 28% 1% 3% 61% 33% 1% 5% 62% 30% 2% 2% 4% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Persoonlijke benadering van de klanten 64% 26% 3% 1% 6% 66% 27% 3% 3% 64% 27% 5% 4% 64% 26% 3% 1% 6% wij presteren beter wij presteren even goed de concurrentie presteert beter n.v.t. weet niet/w.n.z. Bron: Panteia/EIM MKB Beleidspanel,

14 4 Uitwerking aandachtsgebieden Uit de vorige paragraaf is naar voren gekomen welke aspecten de MKBondernemers in het afgelopen jaar uit concurrentieoverwegingen bijzondere aandacht hebben gegeven. Per aspect is vervolgens ingegaan op de maatregelen die men in het afgelopen jaar rondom dit aspect heeft getroffen. 4.1 Prijs van producten en/of diensten MKB biedt vooral meer voor dezelfde prijs De prijs van de producten en diensten heeft door 55% van de MKBondernemers in het afgelopen jaar bijzondere aandacht gekregen. Vooral in het kleinbedrijf en middelgrootbedrijf bleek dit aspect een aandachtspunt. Uit Tabel 1 blijkt twee derde (66%) van deze bedrijven in het afgelopen jaar meer te zijn gaan bieden voor dezelfde prijs. Ruim zes op de tien ondernemers hebben het prijsbeleid herzien en iets meer dan de helft van de ondernemers biedt een betere kwaliteit aan voor dezelfde prijs. Het maken van nieuwe prijsafspraken met de bestaande leveranciers komt minder vaak voor. Wel is hier te zien dat het bij het wat grotere MKB in het algemeen gemakkelijker is om over de prijs met leveranciers te onderhandelen dan voor microbedrijven, omdat grotere bedrijven een grotere inkoopmacht hebben. Tabel 1 Genomen maatregelen met betrekking tot de prijs van producten en/of diensten Maatregel Middelgroot bedrijf Totaal MKB Prijsbeleid herzien 61% 64% 56% 61% Nieuwe prijsafspraken met bestaande leveranciers Bieden betere kwaliteit voor dezelfde prijs Bieden meer voor dezelfde prijs 39% 64% 74% 42% 52% 51% 53% 52% 65% 71% 61% 66% Bron: Panteia/EIM MKB Beleidspanel, 2013 MKB-bedrijven in de bouw en de transportsector geven vaker (72%) dan gemiddeld in het MKB aan dat zij het prijsbeleid voor de meerderheid van de producten en/of diensten hebben herzien. Nieuwe prijsafspraken met bestaande leveranciers zijn vooral gemaakt door MKB-bedrijven in de groothandel (62%) en de industrie (58%). MKB-bedrijven in de overige dienstverlening, de financiële dienstverlening en de groothandel bieden vaak een betere kwaliteit voor dezelfde prijs, terwijl in de bouw, de autosector en de detailhandel vaker gekozen wordt om meer te bieden voor dezelfde prijs. 14

15 Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat de laatstgenoemde sectoren vooral producten verkopen waarvan de kwaliteit al bij de levering vaststaat. In de dienstverlening en de groothandel heeft men vaker de mogelijkheid om zelf de kwaliteit van de producten en/of diensten te verbeteren. 4.2 Kwaliteit MKB zoekt verbetering van kwaliteit vooral in de bestaande producten en diensten De kwaliteit van de producten of diensten heeft bij bijna de helft (49%) van de MKB-ondernemers bijzondere aandacht gekregen, waarbij de kleine en middelgrote bedrijven dit vaker aangeven dan de microbedrijven. Uit Tabel 2 blijkt dat 79% van de MKB-ondernemers die de kwaliteit uit concurrentieoverweging bijzondere aandacht hebben gegeven aandacht geeft aan het verbeteren van de bestaande producten en diensten. Daarnaast geeft 60% aan bijzondere aandacht te geven aan het verhogen van de kwaliteit van deze producten, en 58% van de ondernemers is gaan werken aan de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten. Het opnemen van goedkopere of juist duurdere producten in het assortiment, goedkopere producten inkopen of goedkopere producten gaan produceren, zijn maatregelen die minder vaak door MKB-ondernemers zijn genomen. Tabel 2 Genomen maatregelen met betrekking tot de kwaliteit of vernieuwing van de producten en/of diensten Maatregel Goedkopere producten in assortiment Duurdere producten in assortiment Verbeteren bestaande producten/diensten Ontwikkeling nieuwe producten/diensten Kwaliteit van de producten verhoogd 26% 31% 31% 27% 28% 31% 32% 29% 77% 88% 89% 79% 55% 80% 80% 58% 60% 58% 66% 60% Goedkoper inkopen 35% 52% 56% 37% Goedkoper produceren 19% 30% 44% 21% Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 Aanpassingen in het assortiment worden vooral door de MKB-ondernemers in de detailhandel gedaan. Opvallend is dat dit vaker gebeurt door het opnemen van duurdere producten (53% van de detaillisten) dan door het opnemen van goedkopere producten (43%). In de horeca en de zakelijke dienstverlening zijn ondernemers vaker dan gemiddeld gaan werken aan de verbetering van de bestaande producten en/of diensten. 15

16 De ontwikkeling van nieuwe producten en diensten heeft vooral plaatsgehad in de groothandel en de zakelijke dienstverlening, en de zakelijke dienstverlening geeft ook aanzienlijk vaker dan gemiddeld in het MKB aan dat zij goedkoper zijn gaan inkopen. Goedkopere productie wordt logischerwijs het vaakst genoemd in de industrie. Bijna de helft (42%) heeft in het afgelopen jaar uit concurrentieoverweging deze maatregel genomen. Meer dan de helft (52%) van de MKB-ondernemers in de industrie heeft daarnaast de kwaliteit van de producten verhoogd. 4.3 Promotie en reclame Werven van nieuwe klanten krijgt bijzondere aandacht Bijna een derde van de MKB-ondernemers heeft promotie en reclame in het afgelopen jaar bijzondere aandacht gegeven, in het kleinbedrijf was dit zelfs 43%. Bijna zes op de tien ondernemers zijn in dit kader meer reclame gaan maken, ongeveer een derde juist minder. Vooral de middelgrote bedrijven geven aan te proberen om de bestaande klanten meer te laten afnemen. Vrijwel alle bedrijven proberen daarnaast om meer nieuwe klanten te werven. Tabel 3 Genomen maatregelen met betrekking tot de promotie of reclame Maatregel Meer reclame gaan maken 58% 61% 62% 58% Minder reclame gaan maken 35% 24% 21% 33% Proberen bestaande klanten meer te laten afnemen Proberen meer nieuwe klanten te werven 58% 72% 81% 60% 94% 92% 93% 94% Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 Het aanpassen van de reclame blijkt vooral voor de ondernemers in de horeca, detailhandel en de groothandel vaak bijzondere aandacht te hebben gekregen. De zakelijke dienstverleners en de groothandel investeren het vaakst in de bestaande relaties. Respectievelijk 76% en 67% van de ondernemers in deze sectoren geeft aan dat zij proberen om de bestaande klanten meer te laten afnemen. Alle ondernemers in de horeca proberen nieuwe klanten te werven. 4.4 Samenwerking Samenwerking vooral voor grotere MKB aantrekkelijk Ruim een derde van de MKB-ondernemers besteedde het afgelopen jaar uit concurrentieoverweging aandacht aan samenwerking. Naarmate de bedrijven groter worden, komt samenwerking met anderen vaker voor. 16

17 Aan samenwerking met de bedrijven uit de eigen branche werd door 82% van de MKB-bedrijven aandacht besteed. Een kwart van de bedrijven zegt ook bijzondere aandacht gehad te hebben voor samenwerking met bedrijven andere branches. Samenwerking met andere bedrijven op regionaal of landelijk niveau komt iets vaker voor (39% van de bedrijven) dan samenwerking met bedrijven op lokaal niveau (37%). De uiterste vorm van samenwerking is een fusie of overname van een bedrijf of zelf overgenomen worden door een ander bedrijf. Circa 4% van de bedrijven zegt hier in het afgelopen jaar bij betrokken te zijn geweest, in het middelgrootbedrijf ligt dit percentage, met 19% van de bedrijven, aanzienlijk hoger. Tabel 4 Genomen maatregelen met betrekking tot samenwerking Maatregel Middelgroot bedrijf Aangesloten bij commercieel samenwerkingsverband Samenwerken met bedrijven uit onze eigen branche Samenwerken met bedrijven uit andere branches Samenwerken met andere bedrijven op lokaal niveau Samenwerken met andere bedrijven regionaal/landelijk niveau Samenwerken met universiteiten of onderwijsinstellingen Concurrent overgenomen/gefuseerd/zelf overgenomen 15% 14% 24% 15% 82% 83% 73% 82% 24% 32% 44% 25% 38% 30% 24% 37% 37% 47% 53% 39% 14% 16% 25% 14% 3% 8% 19% 4% Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 In de detailhandel heeft 42% van de MKB-ondernemers zich in het afgelopen jaar aangesloten bij een commercieel samenwerkingsverband en ook in de autosector is dit een veel genomen maatregel (31%). Samenwerking met bedrijven binnen de eigen branche is vooral door de bedrijven in de bouw (90%) en de financiële dienstverlening (88%) een genomen maatregel. De bedrijven in de bouw zoeken deze samenwerking vaak op lokaal niveau. Samenwerking met bedrijven uit andere branches wordt vooral gezocht door de overige dienstverleners en de ondernemers in de industrie, en deze samenwerking vindt vaak op regionaal of zelfs landelijk niveau plaats. Samenwerking met universiteiten of andere onderwijsinstellingen komt het vaakst voor in de overige en de zakelijke dienstverlening. Fusies en overnames zijn relatief vaak genoemd door ondernemers in de financiële dienstverlening (14%) en de groothandel (9%). 17

18 4.5 Vestigingsplaats Meer dan helft MKB heeft distributie of logistiek aangepast De vestigingsplaats of locatie van het bedrijf heeft in het afgelopen jaar door 7% van de MKB-ondernemers bijzonder de aandacht gehad. De logistiek en distributie was bij 9% een punt van bijzondere aandacht. Bij middelgrote bedrijven worden deze aspecten vaker genoemd dan bij de microbedrijven en de kleine bedrijven. Als gekeken wordt naar de specifieke maatregelen op deze gebieden, dan worden vooral de aanpassingen aan logistiek en distributie duidelijk vaker genoemd; meer dan de helft van deze bedrijven heeft hier bijzondere aandacht aan besteed. Ook het uitbreiden van de verkoopkanalen, bijvoorbeeld door ook via internet te gaan verkopen, wordt door ongeveer de helft (47%) van deze MKB-ondernemers genoemd. Ruim een derde van deze bedrijven geeft aan dat zij het bedrijfspand of het winkelinterieur hebben verbouwd of vernieuwd. Het openen of sluiten van een of meerdere vestigingen komt aanzienlijk minder vaak voor. Gezien het feit dat dit het hier om een ingrijpende maatregel gaat en veel kleinere MKB-bedrijven hier geen mogelijkheid toe hebben (bijvoorbeeld maar één vestiging bezitten), is dit geen opvallende uitkomst. Tabel 5 Genomen maatregelen met betrekking tot vestigingsplaats, locatie of distributie Maatregel Middelgroot bedrijf Totaal MKB Eén of meerdere vestigingen gesloten Eén of meerdere vestigingen geopend Ons bedrijfspand/ winkelinterieur verbouwd of vernieuwd 3% 12% 12% 5% 9% 18% 20% 11% 35% 42% 47% 37% Verkoopkanalen uitgebreid 48% 44% 44% 47% Distributie of logistiek aangepast 49% 61% 66% 52% Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 In de financiële dienstverlening heeft ongeveer een op de zeven bedrijven in het afgelopen jaar een of meerdere vestigingen gesloten. In de overige dienstverlening heeft juist ruim een kwart van de MKB-ondernemers een of meerdere vestigingen geopend. Meer dan de helft van de detaillisten (53%) heeft in het afgelopen jaar het bedrijfspand verbouwd of het winkelinterieur vernieuwd. Uitbreiding van de verkoopkanalen heeft bij bijna twee derde van de MKB-bedrijven in de zakelijke dienstverlening plaatsgevonden. Aanpassingen aan de distributie of logistiek hebben in het afgelopen jaar bij veel groothandelsbedrijven (88%) plaatsgevonden. 18

19 4.6 Personeel en dienstverlening Dienstverlening aan klanten bij groot deel MKB naar hoger niveau Wanneer MKB-ondernemers hebben aangegeven dat zij bijzondere aandacht hebben besteed aan de kwaliteit van het personeel (18% van de bedrijven) of aan de persoonlijke benadering van de klanten (57%), is hen gevraagd welke maatregelen zij in het afgelopen jaar op deze terreinen hebben genomen. Uit Tabel 6 blijkt dat MKB-ondernemers vooral de dienstverlening aan de klanten op een hoger niveau hebben gebracht (78% van deze bedrijven) en extra aandacht besteed hebben aan de aftersales om de klanttevredenheid hoog te houden. Bijna een derde van de MKB-ondernemers zegt in het afgelopen jaar geïnvesteerd te hebben in extra opleidingen voor het personeel. Een op de vijf bedrijven heeft uit concurrentieoverweging personeel aangenomen, waartegenover 16% van de MKB-ondernemers juist personeel ontslagen heeft. Tabel 6 Genomen maatregelen met betrekking tot personeel, service of dienstverlening Maatregel Middelgroot bedrijf Personeel ontslagen 14% 31% 37% 16% Personeel aangenomen 14% 59% 63% 20% Dienstverlening op hoger niveau gebracht Extra aandacht aan aftersales Geïnvesteerd in extra opleidingen personeel 77% 81% 85% 78% 73% 77% 76% 74% 28% 61% 64% 32% Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel, 2012 De MKB-ondernemers in de bouw hebben het afgelopen jaar het vaakst (28%) te maken gehad met het ontslaan van personeel. In de horeca (41%) en de industrie (31%) zeggen MKB-ondernemers het vaakst dat zij in het afgelopen jaar personeel hebben aangenomen. Het op een hoger niveau brengen van de dienstverlening aan de klanten is vooral voor ondernemers in de financiële dienstverlening en de detailhandel een veel genomen maatregel. De financiële dienstverlening besteedde daarnaast veel extra aandacht aan het verbeteren van de aftersales om de klanttevredenheid hoog te houden. Investeringen in extra opleidingen voor het personeel worden door het MKB in de overige dienstverlening (51%), de transportsector (44%) en de financiële dienstverlening (40%) relatief vaker gedaan. 19

20 5 Maatregelen Naast de eerdergenoemde maatregelen kan ieder bedrijf weer andere specifieke maatregelen treffen om in deze economisch moeilijke tijd de concurrentie te verslaan. Bijna de helft van de geënquêteerde MKB-ondernemers zegt hier geen concrete maatregelen te weten of te willen noemen. Uit nadere analyse van de gegeven antwoorden blijkt dat de grootte van de bedrijven geen verschil maakt. Wel blijkt dat ondernemers binnen een bepaalde sector vaker dezelfde maatregelen noemen. Daaruit zou kunnen worden afgeleid dat veel ondernemers in dezelfde branche ideeën met elkaar delen of indirect van goede acties en maatregelen op de hoogte zijn. Enkele opvallende specifieke maatregelen of maatregelen die regelmatig genoemd zijn naar sector: De ondernemers in de industrie nemen vaak maatregelen om kosten te besparen. Hierbij kan gedacht worden aan de inzet van goedkoper personeel, investeringen in nieuwe machines die efficiënter werken of verdere vormen van automatisering. Verder vinden er veel productinnovaties plaats, gebruikt men prijsacties om goedkoper te zijn dan de concurrenten en zet men een persoonlijke benadering van de klanten in. In de bouw zoeken veel ondernemers naar mogelijkheden om nieuwe en duurzame producten op de markt te zetten, brengen zij kwaliteitsverbetering aan en gaan meer aandacht geven aan de klant door een persoonlijke benadering, door bijvoorbeeld de eigenaar van het bedrijf zelf of door relaties mee te nemen naar sportevenementen. Ook noemt een groot aantal bouwondernemers samenwerking met andere bedrijven en instellingen en het zich specialiseren in bepaalde nichemarkten. Ondernemers in de detailhandel noemen vaak social media (Facebook, Twitter enz.) als nieuw promotie-instrument dat in de afgelopen tijd is ingezet. Daarnaast bedenken veel detaillisten unieke acties, besteden meer aandacht aan reclame en het verbeteren van de dienstverlening aan de klanten. De ondernemers in de horeca noemen vaak fysieke maatregelen die zij hebben genomen om het hotel, restaurant of café opnieuw in te richten. Daarnaast geven veel ondernemers aan dat zij andere arrangementen aanbieden of zich op een specifieke doelgroep zijn gaan richten. Anderen proberen het prijs-kwaliteitsniveau te handhaven en zo voor continuïteit in de dienstverlening naar de klanten te zorgen. De autosector noemt als maatregelen het bieden van extra service (klanten ophalen en terugbrengen), een persoonlijker benadering, uitbreiding van het producten- en/of dienstenpakket en een kwaliteitsverbetering. De ondernemers in de groothandel blijken een breed palet aan maatregelen te hebben genomen. Enkele specifieke maatregelen zijn het uitbreiden van het assortiment (onder andere door innovatieve producten), het verbeteren van de service en aftersales, het verbeteren van de logistiek naar de klant en het bieden van een betere kwaliteit of een lagere prijs voor het product. 20

21 In de transportsector draait het bij de specifieke maatregelen om specialisatie in sommige deelmarkten. Daarnaast besteden veel bedrijven aandacht aan nieuwe/duurzame vervoersconcepten. Ook flexibiliteit en service aan de klanten gebruiken veel ondernemers om zich te onderscheiden van de concurrentie. De financiële dienstverlening heeft zich met name gericht op verbetering van de dienstverlening aan de klanten door persoonlijke aandacht en maatwerkproducten. Daarnaast zoeken zij naar innovaties om daarmee de klanten te ontzorgen en bieden het personeel de mogelijkheid om zich verder te ontwikkelen door opleidingen te volgen. De ondernemers in de zakelijke dienstverlening geven regelmatig aan dat zij de samenwerking zoeken met andere bedrijven en daarmee hun netwerk uitbreiden en de concurrentie bestrijden. Daarnaast kiezen ook hier veel bedrijven voor een persoonlijke benadering, bieden zij maatwerkoplossingen aan de klant of gaan op zoek naar nieuwe markten door nieuwe diensten aan te bieden. Ook het personeel krijgt extra aandacht, bijvoorbeeld door het aanbieden van opleidingen of door intern de medewerkers bij te scholen. In de overige dienstverlening richten veel ondernemers zich op de prijzen van hun producten en/of diensten. Men biedt dezelfde kwaliteit voor een lagere prijs of juist een betere kwaliteit voor dezelfde prijs. Ook veel genoemd wordt het personeel; er wordt aandacht besteed aan een klantvriendelijk optreden. Flexibiliteit is daarbij ook erg belangrijk, klanten kunnen op hun wenken bediend worden op ieder moment dat men zich iets wenst. 21

22 6 Stellingen rondom concurrentie Aan de MKB-ondernemers zijn zes stellingen voorgelegd over concurrentie en de gevolgen daarvan voor het eigen bedrijf. Zie Figuur 10 voor de uitkomsten hiervan naar grootteklasse. Uit de figuur blijkt per stelling het volgende: Bijna de helft (45%) van de MKB-ondernemers zegt dat de concurrentie een negatieve invloed heeft op de omzet van het bedrijf. Vooral de ondernemers met kleine en middelgrote bedrijven zijn het eens met deze stelling. Bijna een kwart (24%) van de MKB-ondernemers geeft aan dat de concurrentie een negatieve invloed heeft op de werkgelegenheid in het bedrijf. Ook hier zijn de ondernemers met kleine en middelgrote bedrijven het vaker eens met deze stelling. Ruim 60% van de MKB-ondernemers is van mening dat de onderhandelingskracht van hun afnemers toeneemt. Vooral het kleinbedrijf lijkt hier relatief vaak mee te maken te hebben. De onderhandelingskracht van de leveranciers neemt volgens ruim een kwart (26%) van de MKB-ondernemers toe. Ook hier is het kleinbedrijf het relatief vaak eens met de stelling. Circa een op de zeven MKB-ondernemers (16%) zegt op dit moment door de toegenomen concurrentie verlies te maken. Dit komt het vaakst voor onder de microbedrijven. Het middelgrote MKB lijkt op dit punt minder gevoelig voor de concurrentie. Bijna negen op de tien MKB-ondernemers (89%) onderschrijven de stelling dat hun bedrijf over twee jaar zeker nog zal bestaan. Het kleinbedrijf en het middelgroot bedrijf zijn hier nog stelliger in, respectievelijk 95% en 96% van de ondernemers geeft aan het eens te zijn met deze stelling. 22

23 Figuur 10 Oordeel over concurrentie en de effecten ervan op het eigen bedrijf "De concurrentie heeft een negatieve invloed op de omzet van mijn bedrijf" 53% 46% 44% 52% 44% 51% 52% 45% "De concurrentie heeft een negatieve invloed op de werkgelegenheid van mijn bedrijf" 74% 68% 68% 74% 23% 30% 29% 24% "De onderhandelingskracht van onze afnemers neemt toe" 36% 59% 20% 22% 78% 74% 35% 61% "De onderhandelingskracht van onze leveranciers neemt toe" 69% 66% 78% 69% 25% 30% 19% 26% "Door de toegenomen concurrentie maakt mijn bedrijf nu verlies" 82% 83% 16% 14% 93% 7% 82% 16% "Mijn bedrijf bestaat over twee jaar zeker nog" 3% 1% 4% 2% 88% 95% 96% 89% Mee oneens Mee eens Bron: Panteia/EIM, MKB Beleidspanel,

24 De resultaten van het Programma MKB en Ondernemerschap worden in twee reeksen gepubliceerd, te weten: Research Reports en Publieksrapportages. De meest recente rapporten staan (downloadable) op: Recente Publieksrapportages A Grondstofschaarste? A Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2012 en Update december A Financiering van innovatie in het MKB A Samen starten A Inkomen, vermogen en dynamiek van zelfstandigen zonder personeel A Financieringsmonitor topsectoren 2012 A Ondernemen zonder personeel A Meer innovatie door buitenlanders?! A Meerwaarde van studentbedrijven A Duurzaam ondernemen in het MKB A Global Entrepreneurship Monitor 2011 The Netherlands A Gebruikers en communities A Wagenpark MKB en Grootbedrijf 2010 A Nieuwe financieringsvormen voor het MKB A Monitor Inkomens Ondernemers A Een typologie van ondernemers met lage inkomens A Kleinschalig Ondernemen 2012 A Hoe ondernemend zijn zzp'ers? A Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB A Vergrijzing en ondernemerschap A Hoe werken bedrijven samen in projecten? A Ondernemen in de Sectoren 2011 A Zelfbewust een Zelfstandige Positie A Kerngegevens MKB 2011 A Financieringsmonitor 2011 A Arbeidsproductiviteitstrends in klein-, midden- en grootbedrijf A Global Entrepreneurship Monitor 2010 The Netherlands A Ondernemen voor de toekomst A Trendstudie MKB en Ondernemerschap: Synthese A Uitvinders in Nederland A Kleinschalig Ondernemen 2010 A Trendstudie MKB en Ondernemerschap A Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2010 A Startende ondernemers A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Global Entrepreneurship Monitor 2009 The Netherlands A Ondernemen in de sectoren brochures A De arbeidsmarkt van Midden-Nederland A Monitor Inkomens Ondernemers A Stand van Zaken Zonder Personeel A Internationale benchmark ondernemerschap 2010 A Bedrijfsbeëindigingen in het kleinbedrijf 24

25 A april 2010 Octrooien in Nederland A Ondernemen voor anderen! A Een kwestie van ondernemen A Innovatief ondernemerschap in detailhandel, horeca en ambacht A Slim en gezond afslanken A Ondernemen in de Sectoren A Springen over de Grens A Criminaliteitspreventie door kleine bedrijven A Global Entrepreneurship Monitor 2008 The Netherlands A Internationale benchmark ondernemerschap 2009 A Kleinschalig Ondernemen 2009 A Kopstaartbedrijven A Ondernemerschap in de wijk A Van werknemer tot ondernemer A half juni 2009 Review: Internationalisering van het Nederlandse MKB A Monitor Inkomens Ondernemers A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Afhankelijkheid in de metaalsector A Beter inzicht in multicultureel ondernemerschap A Ten years entrepreneurship policy: a global overview A Toekomst concurrentiepositie MKB A MKB in regionaal perspectief A Succes met samenwerking A Tijdelijke samenwerkingsverbanden in het Nederlandse MKB A Sociaal ondernemerschap A Ondernemen in de Sectoren A Ondernemerschap in de zorg A In- en uitstroom in de detailhandel A Internationale benchmark ondernemerschap A Nalevingskosten van wetgeving voor startende bedrijven A september 2008 Stimulering van ondernemerschap in middelgrote gemeenten A HRM-beleid in het MKB A Global Entrepreneurship Monitor 2007 The Netherlands A Kleinschalig Ondernemen 2008 A Ondernemerschap in de regio A Herstructurering van winkelgebieden A Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid A Technologiebedrijven in het MKB A MKB in regionaal perspectief A Voor het gewin of voor het gezin? A Van onbemind tot onmisbaar A Ondernemen in de Sectoren A Ondernemerschap in het primair en voortgezet onderwijs A Kleinschalig Ondernemen 2007 A Global Entrepreneurship Monitor 2006 Nederland A Een eigen bedrijf: loon naar werken? A Internationale benchmark ondernemerschap 25

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

MKB-index april 2017

MKB-index april 2017 MKB-index april 2017 Zoetermeer, 4 mei 2017 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Fryslân

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Fryslân Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zeeland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zeeland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Bouwers en hun gemeente

Bouwers en hun gemeente Bouwers en hun gemeente E e n pe iling in de aanloop naar de Gemeenteraadsverkiezinge n 2014 1 2 Bouwers en hun gemeente E e n pe iling in de aanloop naar de Gemeenteraadsverkiezinge n 2014 drs. Pim van

Nadere informatie

Grondstoffenschaarste?

Grondstoffenschaarste? A201305 Grondstoffenschaarste? Urgentie bij industriële MKB-bedrijven C. Veldhuis-Van Essen Zoetermeer, januari 2013 Urgentie rond grondstoffen reëel Uit dit verkennende onderzoek onder industriële MKB-bedrijven

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Accessio Inburgering

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Accessio Inburgering Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Accessio Inburgering Zoetermeer, woensdag 5 augustus 2015 In opdracht van Accessio Inburgering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Fox AOB

Tevredenheidsonderzoek Fox AOB Tevredenheidsonderzoek 2015 Fox AOB Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Fox AOB De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2013 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2013 ISBN : 978-90-371-1086-9 Rapportnummer : A201350 / C10193 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

ISBN :

ISBN : MKB regionaal bekeken 2014 ISBN : 978-90-371-1137-8 Rapportnummer : A201432 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en Update september

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en Update september Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update september drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, september 2013 ISBN : 978-90-371-1084-5 Rapportnummer : A201347 Dit onderzoek is

Nadere informatie

Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016

Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016 Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016 Uitgave januari 2016 Rapport uitgebracht aan: Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart W. van der Geest C11540/2016/0188 Zoetermeer, 29 januari 2016

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / A&P Partners

Tevredenheidsonderzoek 2012 / A&P Partners Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 A&P Partners Zoetermeer, zaterdag 3 augustus 2013 In opdracht van A&P Partners De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Wat drijft MKB-ondernemers?

Wat drijft MKB-ondernemers? Wat drijft MKB-ondernemers? Ontwikkeling doelstellingen 2004-2013 ISBN : 978-90-371-1109-5 Rapportnummer : A201403 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Hoe goed ligt de gemeente bij het MKB?

Hoe goed ligt de gemeente bij het MKB? Hoe goed ligt de gemeente bij het MKB? drs. W.V.M. van Rijt-Veltman Zoetermeer, juni 2013 Rapportnummer : A201330 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Kengetallen ondernemerschap

Kengetallen ondernemerschap Kengetallen ondernemerschap Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout K. Bakker drs. W. H.J. Verhoeven Zoetermeer, 14 augustus 2009 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau Tevredenheidsonderzoek 2010 / 2011 Olympia uitzendbureau Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2011 In opdracht van Olympia uitzendbureau De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC A12

Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC A12 Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC A12 Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC A12 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Pappenheim Re-integratie en Outplacement

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Pappenheim Re-integratie en Outplacement Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Pappenheim Re-integratie en Outplacement Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Pappenheim Re-integratie en Outplacement De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek totaal inburgering bv

Tevredenheidsonderzoek totaal inburgering bv Tevredenheidsonderzoek 2015 totaal inburgering bv Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van totaal inburgering bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen

Tevredenheidsonderzoek ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2013 ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen Zoetermeer, dinsdag 4 februari 2014 In opdracht van ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurpeiling voorjaar Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurpeiling voorjaar Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurpeiling voorjaar 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

De innovativiteit van het MKB in 2013

De innovativiteit van het MKB in 2013 De innovativiteit van het MKB in 2013 S.T. Doove MSc, dr. Y.M. Prince Zoetermeer, september 2013 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Tevredenheidsonderzoek 2014 Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Diaspora-links van. migrantenondernemers in Nederland. Een verkenning. drs. A. Bruins

Diaspora-links van. migrantenondernemers in Nederland. Een verkenning. drs. A. Bruins Diaspora-links van migrantenondernemers in Nederland Een verkenning drs. A. Bruins Zoetermeer, april 2013 ISBN: 978-90-371-1062-3 Rapportnummer: A201317 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 3 mei 2015 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Alles flex, is dat een mismatch? (Impliciete) voorkeuren van zzp ers voor een externe werklocatie

Alles flex, is dat een mismatch? (Impliciete) voorkeuren van zzp ers voor een externe werklocatie Alles flex, is dat een mismatch? (Impliciete) voorkeuren van zzp ers voor een externe werklocatie drs. N.E. de Vries (Panteia/EIM) R. van den Besselaar MBA (KvK Rotterdam) Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Landstede Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Landstede De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Mondriaan Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Mondriaan De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Midden Nederland Participatieopleidingen De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Lest Best

Tevredenheidsonderzoek Lest Best Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Lest Best Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van Lest Best De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V.

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Voorzet Arbeid B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Voorzet Arbeid B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Replooy re-integratie & coaching vof Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Replooy re-integratie & coaching vof De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS)

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Tevredenheidsonderzoek 2014 Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Nieuwe Koers BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Nieuwe Koers BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V.

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Voorzet Arbeid B.V. Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Voorzet Arbeid B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb Een innovatieve blik op de toekomst Verwachtingen van het innovatieve mkb ISBN : 978-90-371-2135-3 Rapportnummer : A201429 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Effecten invoering dubbeltariefsysteem straattaxi

Effecten invoering dubbeltariefsysteem straattaxi Effecten invoering dubbeltariefsysteem straattaxi Dammis van 't Zelfde Zoetermeer, 16 september 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek

Tevredenheidsonderzoek Tevredenheidsonderzoek Voorbereid op de Toekomst (VOT) taal, advies & begeleiding meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport In opdracht van Voorbereid op de Toekomst (VOT) taal,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek. Re-integratie Zeeland meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport

Tevredenheidsonderzoek. Re-integratie Zeeland meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport Tevredenheidsonderzoek Re-integratie Zeeland meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport In opdracht van Re-integratie Zeeland Zoetermeer, donderdag 3 augustus 2017 De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Stichting Libra Revalidatie & Audiologie

Tevredenheidsonderzoek Stichting Libra Revalidatie & Audiologie Tevredenheidsonderzoek 2015 Stichting Libra Revalidatie & Audiologie Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Stichting Libra Revalidatie & Audiologie De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie