Breinwijzer vzw Je brein vormt je zijn, maar je zijn vormt ook je brein. Het kneedbare en maakbare brein

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Breinwijzer vzw 2014. Je brein vormt je zijn, maar je zijn vormt ook je brein. Het kneedbare en maakbare brein"

Transcriptie

1 Breinwijzer vzw 2014 Je brein vormt je zijn, maar je zijn vormt ook je brein. Het kneedbare en maakbare brein In 2014 wordt het jaarthema I- Brain & Wonders - over de plasticiteit en de maakbaarheid van het brein. De onveranderlijkheid van het menselijke brein althans, dat van de volwassen hersenen was tot voor kort een centraal dogma in de hersenwetenschappen. De laatste jaren is dat dogma echter helemaal omgevallen. Wetenschappers hebben concrete aanwijzingen gevonden dat tal van factoren van buitenaf denk aan lichaamsbeweging, medicatie, voeding, intensieve studie de werking van ons brein beïnvloeden. Blijvend. Aanvullend heeft men in de gezondheidszorg lange tijd aangenomen dat de hersenen niet in staat waren schade te compenseren, omdat men er van uitging dat de structuur en de functionele organisatie van de hersenen vanaf de geboorte vastlag en niet meer kon wijzigen. De ontdekking in het begin van de jaren 90 van neurale stamcellen in de hersenschors, bewees dat het volwassen brein wel degelijk nieuwe hersencellen (de grijze massa ) produceert. Die cellen kunnen bijvoorbeeld een specifiek hersengebied versterken of uitbreiden. Zo werd bij geroutineerde Londense taxichauffeurs (die alleen een vergunning krijgen als ze de plattegrond van de Britse hoofdstad helemaal uit hun hoofd kennen) een grotere hippocampus vastgesteld een gebied in onze hersenen dat een belangrijke rol speelt in ons leervermogen en ons geheugen. Behalve cognitieve taken kunnen ook herhaalde bewegingen een hersengebied stimuleren en versterken. Bij ervaren violisten is het gebied in de hersenen dat instaat voor de coördinatie van de linkerhand, veel meer uitgesproken dan het gebied dat met de strijkhand is verbonden. De uitbreiding van hersengebieden door een al dan niet cognitieve ervaring, is maar één vorm van de zogenaamde plasticiteit van onze hersenen neuroplasticiteit, oftewel de kneedbaarheid van ons brein. Het kneden van onze hersenen kan ook plaatsvinden onder de vorm van een heuse reorganisatie hersengebieden krijgen nieuwe bevoegdheden toegewezen of door de creatie en consolidatie van nieuwe verbindingen tussen gebieden in de vorm van zenuwbanen. Sinds de ontdekking van neuroplasticiteit bezien we onze (volwassen) grijze massa dus niet langer als een rigied, statisch geheel, maar als een dynamisch netwerk dat beïnvloedbaar is van buitenaf. Onze hersenen kunnen daadwerkelijk slinken of dikker worden ook zonder neurodegeneratieve ziekten zoals Alzheimer dementie of de ziekte van Parkinson en 1

2 nieuwe zenuwbanen kunnen worden gesmeed (synaptogenese), verfijnd, of omgekeerd, verzwakt en verbroken (pruning). En belangrijk: dit gebeurt ons hele leven lang. Niet of weinig gebruikte verbindingen verdwijnen en moeten plaats ruimen voor andere populaire verbindingen allemaal volgens het principe use it, or lose it. Het aantal keer dat we een bepaalde handeling doen of ervaring hebben, bepaalt wat relevant is voor ons brein en hoe onze grijze massa op structureel en functioneel vlak wordt ingedeeld. Deze reorganisaties zijn zichtbaar op het niveau van het gedrag, de anatomie, de fysiologie, op cellulair en moleculair niveau. De omgeving speelt hierbij een centrale rol omdat de hersenen gevormd worden door eigenschappen van de omgeving waarin iemand leeft en door het gedrag dat iemand vertoont. Als we leren zouden definiëren als het ons eigen maken van nieuwe, cognitieve vaardigheden dit kan gaan van een simpel ezelsbruggetje om iets beter te kunnen onthouden tot het volledig onder de knie krijgen van een tweede taal dan heeft het bestaan van neuroplasticiteit het aangename gevolg dat niets ons ervan weerhoudt om ons hele leven lang te leren. Bovendien biedt neuroplasticiteit goede hoop op een betere behandeling van tal van hersenaandoeningen of letsels die gepaard gaan met een (versneld) verlies van hersencellen, of met het wegvallen van verbindingen tussen verschillende hersengebieden. Neuroplasticiteit impliceert dus dat onze hersenen beïnvloedbaar zijn door prikkels van buitenaf. Die prikkels kunnen afkomstig zijn van de zintuigen, van lichaamsbeweging, van cognitieve taken (lezen bijvoorbeeld) en zelfs van emoties. Door een juiste, gerichte combinatie van deze prikkels kunnen mensen hun motorische, zintuiglijke, emotionele of cognitieve vaardigheden verbeteren. Of om het met een slogan te zeggen: Ons brein vormt ons zijn, maar ons zijn vormt ook ons brein. Een goed begrip van neuroplasticiteit kan grote gevolgen hebben voor tal van maatschappelijke domeinen, zoals bijvoorbeeld het onderwijs. Uit onderzoek is gebleken dat onze hersenen niet alleen plastisch ( kneedbaar ) zijn, maar dat voor bepaalde vaardigheden de leeftijd van de hersenen een belangrijke rol speelt. Van (ten minste) één deel van onze hersenen, namelijk de hersenschors, is bekend dat het zich niet gelijkmatig ontwikkelt. Het maakt snelle en trage periodes door alsof ons brein aan één lange uitgesponnen intervaltraining bezig is. Afhankelijk van de levensfase waarin we ons bevinden, is de hersenactiviteit sensitief en specifiek voor het leren van bepaalde vaardigheden. Voor een optimaal leerproces komt het er dus op aan het aanleren van de juiste vaardigheid te koppelen aan de overeenkomstige levensfase. De zogenaamde sensitieve periode is een voorbeeld hiervan. Ervaringen kunnen op verschillende manieren de hersenen beïnvloeden en het effect van sommige ervaringen is beperkt tot een sensitieve periode in de ontwikkeling. Dit zijn tijdsvensters waarbinnen de invloed van omgevingsfactoren, in negatieve en in positieve zin, is verstrekt. Onderzoek heeft uitgeklaard dat deze tijdsvensters verklaren waarom bijvoorbeeld een kind op jonge 2

3 leeftijd accentloos een tweede taal kan aanleren. Anderzijds verhogen deze tijdsvensters ook de kansen op leren doorheen de hele levensloop. Daardoor kunnen bijvoorbeeld, naast fysieke fitheid, ook de cognitieve reserves bij oudere mensen verstevigd worden, door hen bijvoorbeeld complexe cognitieve spelletjes om hun brein weer scherp te krijgen zogenaamde mind games te laten beoefenen. Maar er zijn andere manieren om onze hersenen te kneden. De laatste jaren hebben we een breed scala aan innovatieve therapieën zien ontstaan die, vertrekkende van het feit dat ook volwassen hersenen plastisch zijn, patiënten met een hersenaandoening kunnen helpen. Eén behandelingswijze misschien wel de mooiste, want de opzet is doodeenvoudig is de spiegeltherapie (mirror visual feedback). Deze (nog experimentele) therapie ontstond in de jaren 90 als een manier om fantoompijn of fantoomsensaties (het gevoel dat een geamputeerd lidmaat er nog is) te bestrijden. Bij een amputatie verdwijnt het mentale lichaamsbeeld niet uit de hersenen. Dit mentale lichaamsbeeld wordt door abnormale reorganisatie (negatieve plasticiteit)geactiveerd zodat de patiënt het geamputeerde lidmaat nog als bestaand ervaart. Via een spiegel nemen de hersenen de reflectie van hun nog aanwezige lidmaat (bijvoorbeeld de rechterhand) als waar aan. De patiënt ziet zichzelf met andere woorden als was er geen amputatie. Dit blijkt de abnormale reorganisaties die verantwoordelijk zijn voor de fantoomsensaties tegen te werken. Dit leidt tot een aanpassing in de hersenen aan de situatie waarin de hand geen pijn meer voelt of waarin ze volledige bewegingsvrijheid geniet. Een andere innovatieve therapie is neuromodulatie. Hierbij wordt bij bepaalde vormen van neurostimulatie de activiteit in de hersenen beïnvloed door toediening van elektrische stroompulsen. De werking van neuromodulatie rust op het feit dat de veranderingen die worden bewerkstelligd door de stroompulsen, vaak blijvend zijn of toch op z n minst een tijd persisteren. Klinisch onderzoek bij patiënten met chronische pijn, oorsuizingen, de ziekte van Parkinson, depressie en zelfs alcoholisme heeft aangetoond dat neuromodulatie voor tal van hersenaandoeningen werkt. Bij de ziekte van Parkinson wordt doorgaans een welbepaalde variant van neuromodulatie gebruikt: diepe hersenstimulatie, of DBS. Via een ingeplante stimulator worden al dan niet automatisch pulsen verstuurd naar hersengebieden die bijvoorbeeld tremor (het beven) of verkramping veroorzaken. In wezen wordt de ziekte van Parkinson dus niet bij de wortel aangepakt, maar via de symptomen. Bij neuromodulatie wordt er doorgaans ook niet gefocust op één plek in de hersenen. De aandoeningen die ermee worden behandeld, worden immers meestal veroorzaakt door fouten in een heel hersennetwerk. Door in te pluggen op dat netwerk kunnen de symptomen van de aandoeningen wordt verlicht. Het elektrische netwerk van onze hersenen kan ook worden beïnvloed zónder dat er stroompulsen moeten worden toegediend. Bij transcraniële magnetische stimulatie (TMS) worden er geen elektrische pulsen toegediend, maar opgewekt. Dit gebeurt door een spoel 3

4 die korte magnetische pulsen uitstuurt. Het elektriciteitsnetwerk van de hersenen wordt hierdoor gewijzigd en/of versterkt. Doorgaans wordt TMS gebruikt om hersengebieden te beïnvloeden die vlak onder de schedel liggen. Bij patiënten met een laesie kan een herhaaldelijke behandeling met TMS (rtms) ervoor zorgen dat twee gebieden weer met elkaar gaan communiceren. Met magnetische stimulatie kan de elektrische activiteit in onze hersenen ook worden verminderd. Dat is het geval bij transcraniële gelijkstroom stimulatie (tdcs). Deze techniek wordt gebruikt om overactiviteit in specifieke hersengebieden te verminderen bijvoorbeeld in de hoorgebieden bij oorsuizingen of tinnitus. De laatste jaren is er nogal wat te doen over een volstrekt andere innovatie die sterk met neuroplasticiteit is verbonden: de brain- computer interface (BCI). In hoofdzaak is het een niet- invasieve technologie die het mogelijk maakt om hersenprocessen automatisch uit te lezen wat een directe communicatie kan bewerkstelligen bij (bijvoorbeeld) locked- in- patiënten. Het feit dat de uitgelezen informatie kan worden teruggekoppeld naar de patiënt en vervolgens geïnterpreteerd, maakt dat de hersenen ook in omgekeerde richting ontvankelijk zijn voor de berichten van de computer. Daardoor kunnen ze gestimuleerd worden om zich te gaan reorganiseren en specifieke vaardigheden te versterken. BCI s zouden zelf instaat kunnen zijn emoties uit te lezen hoewel een mind reader natuurlijk een ferme inbreuk zou betekenen op de privacy. Een onderzoeksgroep van de KULeuven kon al draagbare BCI, in de vorm van een EEG- hersenscan, ontwikkelen die hersensignalen uitleest en omzet in taal. De drager van de BCI kiest in gedachten letters en tekens die hij ziet op een display. De techniek is vooral interessant voor mensen die door een hersenletsel moeilijkheden ondervinden met communiceren. De BCI verplicht hun hersenen om de gebieden voor communicatie toch weer te gaan gebruiken. Nog een voorbeeld van een niet invasieve BCI state of the art technologie eveneens van Belgische bodem (KULeuven en VUB) is de exoskeleton, een assistieve roboticatechnologie. Het MIRAD (MIRAD staat voor 'an integrated Methodology to bring Intelligent Robotic Assitive Devices to the user') brengt experten uit verschillende domeinen samen om een geïntegreerde methodologie te ontwikkelen die intelligente, assistieve robotsystemen dichter bij de gebruikers kan brengen. Deze technologie is van directe toepassing in de gezondheidssector: het gaat om een intelligent, actief exoskeleton dat personen met mobiliteitsproblemen ondersteunt bij het stappen. Een gelijkaardige toepassing van deze technologie is het project Mind Walker, het combineert de exoskeleton met de EEG hersenschan, BCI en virtuele realiteit. 4

5 Bron: Mind Walker: https://mindwalker- project.eu/ Het is belangrijk dat we ons realiseren dat neuroplasticiteit een tweesnijdend zwaard is. Enerzijds geeft het ons de mogelijkheid om onze hersenen te blijven stimuleren en optimaliseren, anderzijds betekent dit ook dat ons brein danig beïnvloed zeg maar: getraumatiseerd kan worden door negatieve invloeden van buitenaf. Dat is zeker het geval bij jonge kinderen. Tijdens de vroege kinderjaren kennen de hersenen een explosieve groei. Onnoemelijk veel neurale verbindingen worden dan gecreëerd, en tal van hersengebieden krijgen nieuwe functies toegewezen. Uit onderzoek is gebleken dat negatieve invloeden een hyperactieve stressreactie kunnen veroorzaken die blijvende schade aan de hersenen toebrengt. Hersenen dienen dus niet alleen gestimuleerd te worden met goede invloeden maar in zekere mate ook beschermd. Neuroplasticiteit brengt met zich mee dat we niet per definitie machteloos staan tegenover de natuurlijke veroudering van onze hersenen. Integendeel, het komt erop aan ons brein scherp te houden, want volgens verschillende grootschalige onderzoeken is net dát de beste manier om het verouderingsproces te vertragen. Uit een grootschalig Amerikaans onderzoek waarbij zevenhonderd kloosterzusters gedurende twintig jaar werden gevolgd, bleek dat stimulatie van de intellectuele activiteit een goede bescherming biedt tegen verschillende types van neurodegeneratie al dan niet veroorzaakt door ziekten als Alzheimer dementie of de ziekte van Parkinson. Dat scherp houden van ons brein tijdens onze oude dag kan overigens op velerlei manieren. Zo hoeven het niet altijd complexe, uitdagende interactieve spelletjes te zijn. Een iets traditionelere methode werkt waarschijnlijk evengoed: door na het pensioen bijvoorbeeld 5

6 actief te blijven in het verenigingsleven, waarbij de complexiteit van organisatorische taken er vanzelf voor zorgt dat onze hersenen voortdurend worden gekneed. Wetenschappelijke bronnen en literatuur: Exoskeleton sbo.be/, https://mindwalker- project.eu/ Suzanne L. Tyas, David A. Snowdon, Mark F. Desrosiers, Kathryn P. Riley and William R. Markesbery (2007). Healthy ageing in the Nun Study: Definition and neuropathologic correlates.age and Ageing, 36(6), Protecting brains, not simply stimulating minds; Jack P. Shonkoff, Science (19 augustus 2011) The use of visual feedback, in particular mirror visual feedback, in restoring brain function; V. S. Ramachandran1 and Eric L. Altschuler; Brain 2009: 132; Neural interface technology for rehabilitation, exploiting and promoting neuroplasticity; Wei Wang et al. The ageing brain: neuroplasticity and lifelong learning; Eleonora Guglielman, University Roma Tre https://www.academia.edu/ /the_ageing_brain_neuroplasticity_and_lifelong_lear ning Using non- invasive brain stimulation to augment motor training- induced plasticity, Nadia Bolognini, Alvaro Pascual- Leone and Felipe Fregni; Journal of NeuroEngineering and Rehabilitation (17 maart 2009) 6

Methoden hersenonderzoek

Methoden hersenonderzoek Methoden hersenonderzoek Beschadigingen Meting van individuele neuronen Elektrische stimulatie Imaging technieken (Pet, fmri) EEG Psychofarmaca/drugs TMS Localisatie Voorbeeld: Het brein van Broca s patient

Nadere informatie

Spiegeltherapie. Martine Eckhardt, fysiotherapeut/bewegingswetenschapper Rijndam revalidatiecentrum

Spiegeltherapie. Martine Eckhardt, fysiotherapeut/bewegingswetenschapper Rijndam revalidatiecentrum Spiegeltherapie Martine Eckhardt, fysiotherapeut/bewegingswetenschapper Rijndam revalidatiecentrum Plasticiteit v.d. hersenen 7 jarig Turks meisje Op drie-jarige leeftijd oa taalgebieden verwijderd Tweetalig

Nadere informatie

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Transcraniële Magnetische Stimulatie

Informatie voor patiënten. Transcraniële Magnetische Stimulatie Informatie voor patiënten Transcraniële Magnetische Stimulatie Je arts heeft met jou besproken dat je behandeling mogelijk wordt voortgezet met transcraniële magnetische stimulatie of TMS. In dit informatieboekje

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Medische technieken. Maar dat is toch niet nieuw? Wat is. gebruiken voor verbetering. Mensverbetering

Medische technieken. Maar dat is toch niet nieuw? Wat is. gebruiken voor verbetering. Mensverbetering A1 Van verandering van de natuur naar verandering van het lichaam Wat is mens? A2 Medische technieken A3 gebruiken voor Maar dat is toch niet nieuw? A4 Sinds mensenheugenis zijn wij bezig de wereld om

Nadere informatie

1. Ouder en beter Inleiding

1. Ouder en beter Inleiding 1. Ouder en beter Inleiding Wat kan er fascinerender zijn dan ons brein? Het produceert de meest fantastische gedachten. Alles wat we weten over werelden zo ver weg als andere zonnestelsels of zo klein

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

Zien bewegen doet bewegen? Spiegeltherapie, spiegelneuronen en motor imagery technieken in de revalidatie. R.W. Selles

Zien bewegen doet bewegen? Spiegeltherapie, spiegelneuronen en motor imagery technieken in de revalidatie. R.W. Selles Zien bewegen doet bewegen? Spiegeltherapie, spiegelneuronen en motor imagery technieken in de revalidatie R.W. Selles Onderzoeksgroep Hand Chirurgie en Hand Revalidatie Afdeling Revalidatiegeneeskunde

Nadere informatie

Revalideren is leren, maar wie leert wat?

Revalideren is leren, maar wie leert wat? Revalideren is leren, maar wie leert wat? Caroline van Heugten Hersenletselcongres 5 nov. 2013, Ede Dept P&N, MHeNS, FHML Dept NP&PP, FPN Neuropsychologische gevolgen na hersenletsel Cognitieve gevolgen:

Nadere informatie

Fantoompijn. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Fantoompijn. Ziekenhuis Gelderse Vallei Fantoompijn Ziekenhuis Gelderse Vallei Na een amputatie kan er een bepaald gevoel of pijn ontstaan in het deel dat is verwijderd (= het fantoom). Dit wordt fantoompijn of fantoomgevoel genoemd. In deze

Nadere informatie

Chorea: het meest kenmerkende motorische symptoom binnen de ziekte van Huntington

Chorea: het meest kenmerkende motorische symptoom binnen de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Prijs winnaar 2012: Diepe hersenstimulatie voor de Ziekte

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH?

Welke gebieden in de hersenen veroorzaken de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Het brein bij de ZvH: groter dan de som van zijn delen? Een belangrijke

Nadere informatie

ALZHEIMER DEMENTIE: EEN GENETISCH INZICHT IN DE BIOLOGIE VAN DE ZIEKTE

ALZHEIMER DEMENTIE: EEN GENETISCH INZICHT IN DE BIOLOGIE VAN DE ZIEKTE ALZHEIMER DEMENTIE: EEN GENETISCH INZICHT IN DE BIOLOGIE VAN DE ZIEKTE Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Departement voor Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Eindexamen vwo filosofie 2013-I

Eindexamen vwo filosofie 2013-I Opgave 1 Het tastende brein tekst 1 In veel hersenwetenschappelijk onderzoek en filosofische theorieën staat de vraag naar het al dan niet bestaan van de vrije wil centraal. Ook hedendaags neuroloog Ramachandran

Nadere informatie

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers 20 30 Willem Bossers - Kennis in Beweging 15 40 10 60 5 80 0 100 Bewegen door het leven heen Door: Dr. Willem Bossers @willembossers Bewegen Norm Gezond Bewegen: gericht op het onderhouden van gezondheid

Nadere informatie

Wat zijn polyq ziektes?

Wat zijn polyq ziektes? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zijn er genetische verbanden tussen neurodegeneratieve ziektes?

Nadere informatie

1 3 4 5 6 7 Psst niet verder vertellen, motorcross Geen format, geen doelgroepen, geen marketingformule Meer dan 450 voorstellingen en meer dan 800 artiesten 12 14 15 16 Aanlegplaatsen voor kanovaren

Nadere informatie

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Wat is de definitie van Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)?

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39720 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hafkemeijer, Anne Title: Brain networks in aging and dementia Issue Date: 2016-05-26

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK

DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK Prof. Dr. Julie van der Zee, PhD Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 207 Hoe handhaaf je jezelf in een sociale omgeving? Welke psychologische processen liggen hieraan ten grondslag? Welke delen van de hersenen zijn hierbij betrokken? En is zijn deze processen en/of hersengebieden

Nadere informatie

Uitgeschreven tekst bij hoofdstuk 8 Opdracht 5

Uitgeschreven tekst bij hoofdstuk 8 Opdracht 5 Uitgeschreven tekst bij hoofdstuk 8 Opdracht 5 Doping voor het brein www.npowetenschap.nl/programmas//de-kennis-van-nu-tv//onderwerpen//2014// maart//doping-voor-het-brein.html NPO Wetenschap Duur fragment:

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden

Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden Breinvoeding voor beïnvloeding Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden Bekijk de onderstaande twee figuren. Bij welke figuur is de lange lijn precies doormidden gedeeld? Tekening: Patrick Maitimo Meet de

Nadere informatie

Orthostatische tremor en diepe hersenstimulatie

Orthostatische tremor en diepe hersenstimulatie Orthostatische tremor en diepe hersenstimulatie Fleur van Rootselaar Neuroloog/klinisch neurofysioloog 29 mei 2015, 2e OT-ontmoetingsdag Presentatie Wat is tremor? Classificatie Hoe ontstaat tremor? Etiologie

Nadere informatie

Oncologisch Centrum. Instructie en informatieboekje. Spiegeltherapie. Afdeling Revalidatie Geneeskunde

Oncologisch Centrum. Instructie en informatieboekje. Spiegeltherapie. Afdeling Revalidatie Geneeskunde Daniel Centrumlocatie den Hoed Oncologisch Centrum Instructie en informatieboekje Spiegeltherapie Afdeling Revalidatie Geneeskunde Inhoud Informatie over spiegeltherapie 3 Onderzoekers op het gebied van

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz.

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz. Wat is het verschil tussen Dementie en Alzheimer? Blz. 1 Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2 Wat zijn de verschijnselen bij de verschillende fasen? Blz. 3 Afb eeldingen van gezonde hersenen en een

Nadere informatie

We hebben allemaal slaap nodig

We hebben allemaal slaap nodig Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Speciale Rubriek: de ziekte van Huntington en slaap Waarom

Nadere informatie

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK NAAR DE ROL VAN GENETICA IN JONGDEMENTIE: FAMILIES, MUTATIES EN GENETISCHE TESTEN. Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica,

Nadere informatie

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Geheugen en leren Vormen van geheugen en leren Training opzetten Casus Vragen Dementie Leren? Leren = Het opnemen,

Nadere informatie

Neurostimulatie is bijna als een bezoekje aan de kapper

Neurostimulatie is bijna als een bezoekje aan de kapper INTERVIEW Neuropsychiater Filip Vandenbroeck Neurostimulatie is bijna als een bezoekje aan de kapper Depressie, migraine, oorsuizen, burn-out, parkinson, alzheimer, chronisch vermoeidheidssyndroom. De

Nadere informatie

MACHEVO & BULK vereniging Algemene ledenvergadering Jaarbeurs Utrecht 7 december 2015

MACHEVO & BULK vereniging Algemene ledenvergadering Jaarbeurs Utrecht 7 december 2015 Ik wil iets van jou, jij wilt iets van mij: Beïnvloedt de hersenen om te bereiken wat je wilt MACHEVO & BULK vereniging Algemene ledenvergadering Jaarbeurs Utrecht 7 december 2015 Prof. Dr. Margriet Sitskoorn

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Pijn en het brein. Chronische pijn evolueert. Wat is chronische pijn? Pijn en het brein Houd zelf de regie!

Pijn en het brein. Chronische pijn evolueert. Wat is chronische pijn? Pijn en het brein Houd zelf de regie! Pijn en het brein Pijn en het brein Houd zelf de regie! Dr Ben van Cranenburgh Dr Ben van Cranenburgh Pijnweek Eye-Centrum 29 september 2016 Wat is chronische pijn? Letterlijk: langer durende pijn Soms

Nadere informatie

Cognitieve revalidatie

Cognitieve revalidatie Cognitieve revalidatie Caroline van Heugten Symposium MS 2 dec. 2013, Ede Dept P&N, MHeNS, FHML Dept NP&PP, FPN Cognitieve gevolgen van MS Cognitieve gevolgen: * geheugenstoornissen * verminderde mentale

Nadere informatie

Heeft Transcraniële Direct Current Stimulatie (tdcs) een toegevoegd effect op de afasie behandeling in de sub-acute fase?

Heeft Transcraniële Direct Current Stimulatie (tdcs) een toegevoegd effect op de afasie behandeling in de sub-acute fase? Heeft Transcraniële Direct Current Stimulatie (tdcs) een toegevoegd effect op de afasie behandeling in de sub-acute fase? Kerstin Spielmann dr. W.M.E. van de Sandt-Koenderman Prof. Dr. G.M. Ribbers R o

Nadere informatie

Demografische gegevens. Inhoud GENETISCHEBENADERING VAN ALZHEIMER DEMENTIE

Demografische gegevens. Inhoud GENETISCHEBENADERING VAN ALZHEIMER DEMENTIE GENETISCHEBENADERING VAN ALZHEIMER DEMENTIE Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Brain-Computer Interfaces. ir. Pieter-Jan Kindermans, Vakgroep Elektronica en Informatiesystemen, Universiteit Gent

Brain-Computer Interfaces. ir. Pieter-Jan Kindermans, Vakgroep Elektronica en Informatiesystemen, Universiteit Gent Brain-Computer Interfaces ir. Pieter-Jan Kindermans, Vakgroep Elektronica en Informatiesystemen, Universiteit Gent 1 Een robot besturen met gedachten? Bron: M. Velliste, et al. Cortical control of a prosthetic

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Thema: hersenontwikkeling

Thema: hersenontwikkeling Thema: hersenontwikkeling stap 1: Ontwikkeling van de neurale buis Lengte: bv cortex, middenhersenen en hersenstam. Oppervlakte : bv visuele cortex, Diepte: verschillende lagen van een gebied Porblemen

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

www.revarte.be Etiologische factor

www.revarte.be Etiologische factor www.revarte.be Etiologische factor Etiologische factor Etiologische factor Etiologische factor Etiologische factor Etiologische factor TIJD Plasticiteit - Leren Acuut Chronisch Fylo-/Ontogenese Verandering

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

BIOSWING Het intelligente zitsysteem. Brandstof voor lichaam en geest

BIOSWING Het intelligente zitsysteem. Brandstof voor lichaam en geest BIOSWING Het intelligente zitsysteem Brandstof voor lichaam en geest Verbluffend: Het geheim van de BIOSWING -Technologie dynamische koppeling zekering statisch element staaldraad dempingsmantel Steeds

Nadere informatie

De Ziekte van Huntington en het verlies van hersencellen

De Ziekte van Huntington en het verlies van hersencellen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Stamcelneuronen maken de juiste verbindingen Neuronen vervangen

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

Epilepsie. Wat de docent moet weten.

Epilepsie. Wat de docent moet weten. Epilepsie Wat de docent moet weten. Sommige epileptische aandoeningen zijn moeilijker onder controle te brengen dan andere, maar de kans is groot dat de voorgeschreven medicijnen goed werken. Epilepsie

Nadere informatie

Amyotrofische laterale sclerose (ALS) is een progressieve neuromusculaire ziekte

Amyotrofische laterale sclerose (ALS) is een progressieve neuromusculaire ziekte ALS IMPRINTS ON THE BRAIN LINKED TO THE CONNECTOME Proefschrift Ruben Schmidt UMC Utrecht Hersencentrum Nederlandse samenvatting ALS afdrukken op het brein gelinkt aan het connectoom Amyotrofische laterale

Nadere informatie

Allereerst moeten we de letters kunnen zien

Allereerst moeten we de letters kunnen zien Leren lezen doe je met je lijf We hebben vroeger allemaal met meer of minder moeite leren lezen. We gaan ervan uit dat ieder mens met een normale intelligentie kan leren lezen. Toch zijn er in ons land

Nadere informatie

U Hasselt 2015-01-22. Neurodegeneratieve Hersenziekten: een wetenschappelijke benadering. Inhoud Lezing

U Hasselt 2015-01-22. Neurodegeneratieve Hersenziekten: een wetenschappelijke benadering. Inhoud Lezing Neurodegeneratieve Hersenziekten: een wetenschappelijke benadering. Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

Ja maar, wat als bewegen pijn doet?

Ja maar, wat als bewegen pijn doet? Ja maar, wat als bewegen pijn doet? Najaarscongres NVFG 23 sep 16 Luc Boon Fysiotherapie Gestel, Eindhoven luc@fysiotherapie-gestel.nl Introductie Najaarscongres NVFG 23 sep 16 Luc Boon Fysiotherapie Gestel,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Moleculaire en cellulaire neuroplasticiteit in diermodellen voor depressie Depressie is een veelvoorkomende psychiatrische aandoening die vaak diep in het leven van mensen ingrijpt.

Nadere informatie

INFORMATIE OVER tcs versie 1.2

INFORMATIE OVER tcs versie 1.2 INFORMATIE OVER tcs versie 1.2 Algemeen Transcraniële zwakke stroom stimulatie (in het Engels: transcranial current stimulation, tcs) is een techniek die het mogelijk maakt om de hersenen van buitenaf

Nadere informatie

Fantoomsensatie. Oorzaken van fantoomsensaties

Fantoomsensatie. Oorzaken van fantoomsensaties Fantoomsensatie We geven u uitleg over de twee vormen van fantoomsensaties: fantoomgevoel en fantoompijn. U leest over het ontstaan van deze sensaties, hoe u ze kunt ervaren en welke behandelingen mogelijk

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Het maakbare brein? Inhoud. Sociale competentie. Waarom van belang?

Het maakbare brein? Inhoud. Sociale competentie. Waarom van belang? Inhoud Het maakbare brein? Selfmanagementtraining bij adolescenten met een zwakke sociale competentie Gieke Buur GZ-psycholoog in opleiding tot klinisch neuropsycholoog GGzE-Universiteit Leiden Wat is

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan?

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wat doet diabetes type 1 met het brein? Drs. Eelco van Duinkerken Cognitieve klachten http://www.youtube.com/watch?v=rgwbxe8zdc4&feature=related

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

Invloed van omgevingsfactoren op gedrag

Invloed van omgevingsfactoren op gedrag Invloed van omgevingsfactoren op gedrag Congres StudieArena maandag 11 januari 2016 gedragsveranderingen in de ouderenzorg Marga van Oort, Wilma Lanke, Linda Willems alle rechten voorbehouden Bronnen:

Nadere informatie

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem Anja Declercq Inhoud 1. Wat zijn complexe adaptieve systemen? 2. Waarom zou dat toepasbaar zijn op de geestelijke gezondheidszorg? 2 Chaos en

Nadere informatie

Floww health technology

Floww health technology Floww health technology Straling en Gezondheid Gerenommeerde wetenschappers zeggen dat straling de gezondheid kan beïnvloeden. Er zijn inmiddels vele duizenden wetenschappelijke onderzoeken die een verband

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

Verstoorde bewegingssturing bij de ziekte van Parkinson. Rick Helmich

Verstoorde bewegingssturing bij de ziekte van Parkinson. Rick Helmich Verstoorde bewegingssturing bij de ziekte van Parkinson Rick Helmich Agenda Hoe komt een beweging tot stand? Wat gaat er mis bij de ziekte van Parkinson? Hoe compenseren Parkinson patiënten hiervoor? Zitten

Nadere informatie

Func/onele achteruitgang

Func/onele achteruitgang Veroudering Vergeetach/gheid Func/onele achteruitgang DEMENTIE Leeftijdsafhankelijk geheugenverlies 0 Lee?ijd 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 % Geheugen - 5-10 - 15-20 - 25 Leeftijdsafhankelijk

Nadere informatie

Genen, de omgeving en activiteiten

Genen, de omgeving en activiteiten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Een actieve levensstijl kan verschil uitmaken bij ZvH symptomen

Nadere informatie

Transcraniële magnetische stimulatie

Transcraniële magnetische stimulatie Transcraniële magnetische stimulatie S.F.W. Neggers (PhD) Hersencentrum Rudolf Magnus UMC Utrecht Transcraniële magnetische stimulatie Korte magnetische puls als gevolg van ~15cm grote spoel op het hoofd

Nadere informatie

Voorwoord. Het is wel van belang om altijd eerlijk te zijn wanneer u het er met haar over heeft.

Voorwoord. Het is wel van belang om altijd eerlijk te zijn wanneer u het er met haar over heeft. Voorwoord Deze gids bevat informatie over wat er tot nu toe bekend is over 47,XXX ook wel beter bekend als Trisomie X. Het is geschreven als hulpmiddel om deze genetische aandoening beter te kunnen begrijpen

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting. Taalontwikkeling, cellen, hersenactiviteit, ziekte, muismodel

Niet-technische samenvatting. Taalontwikkeling, cellen, hersenactiviteit, ziekte, muismodel Niet-technische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project onderzoek naar de invloed van taalgenen op de hersenontwikkeling en hersenfunctie 1.2 Looptijd van het project 1-9-2015-1-9-2020

Nadere informatie

BIONISCHE TECHNOLOGIE. Tom Daniëls Business Development Manager West & South Europe. Welkom

BIONISCHE TECHNOLOGIE. Tom Daniëls Business Development Manager West & South Europe. Welkom BIONISCHE TECHNOLOGIE Tom Daniëls Business Development Manager West & South Europe Welkom INTRODUCTIE Wat is Bionische Technologie Toepassingen Voordelen Toekomst BIONICA Toepassing van biologische principes

Nadere informatie

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening 1. Wat is stress? 2. Een aandoening als oorzaak voor stress en psychosociale problematiek 3. Problematiek

Nadere informatie

Besmettelijke hersenaandoeningen

Besmettelijke hersenaandoeningen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Moeten we ons zorgen maken over een huntingtine-invasie? Goed lab

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

Growing into a different brain

Growing into a different brain 221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer Het neuropsychologisch onderzoek Informatie voor de patiënt en verwijzer Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog? De neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het

Nadere informatie

Nederlandse samenva ng

Nederlandse samenva ng Nederlandse samenva ng Vast In Een Cirkel: hersenscanonderzoek naar cognitieve controle in de obsessievecompulsieve stoornis. De obsessieve-compulsieve stoornis (OCD) is een invaliderend psychiatrisch

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Wat is dementie? Radboud universitair medisch centrum

Wat is dementie? Radboud universitair medisch centrum Wat is dementie? Bij de diagnostiek en behandeling van mensen met dementie werkt het Jeroen Bosch Ziekenhuis nauw samen met het Radboud Alzheimer Centrum in het Radboudumc te Nijmegen. We wisselen voortdurend

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

RAP 10 jaar Symposium: In beweging 16 oktober 2015. Brein in beweging Welke krachten in de hersenen bewegen ons?

RAP 10 jaar Symposium: In beweging 16 oktober 2015. Brein in beweging Welke krachten in de hersenen bewegen ons? Brein in beweging Welke krachten in de hersenen bewegen ons? RAP 10 jaar Symposium: In beweging 16 oktober 2015 Prof. dr. Margriet Sitskoorn Professor of Clinical Neuropsychology Director Topperformance

Nadere informatie

058_BE. Jong, fit, gezond en dement

058_BE. Jong, fit, gezond en dement Jong, fit, gezond en dement Dementie wordt vaak gezien als een ouderdomsziekte. Dat klopt meestal wel, maar er zijn ook patiënten bij wie de eerste symptomen al optreden voor ze 65 zijn. Zij krijgen vaak

Nadere informatie