Onderzoek. Agressiebeleid in de zorg. ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie. april 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek. Agressiebeleid in de zorg. ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie. april 2014"

Transcriptie

1

2 Onderzoek Agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie april 2014 Auteurs Nico Knibbe Coco Heitink Hanneke Knibbe In opdracht van sociale partners in de zorg en jeugdzorg als onderdeel van actieplan Veilig Werken in de Zorg Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 2

3 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Introductie en definitie Hoofdstuk 2 De kosten van een incident Hoofdstuk 3 De kosten van agressiebeleid Hoofdstuk 4 De kosten versus de baten van agressiebeleid Hoofdstuk 5 Samenvatting en conclusie Literatuur Actieplan Veilig Werken in de Zorg Dit rapport en de bijbehorende Business Case van Duidelijk over agressie (http://businesscase.duidelijkoveragressie.nl) worden je aangeboden door werkgevers en werknemers in de zorg en jeugdzorg. Ze zijn (door)ontwikkeld vanuit actieplan Veilig Werken in de Zorg en zijn onderdeel van de campagne Wees duidelijk over agressie. Op vind je nog veel meer informatie en hulpmiddelen. Met dank aan Het rapport en de Business Case is een update van de Business Case Agressie in Zorginstellingen zoals in 2007 uitgevoerd door LOCOmotion en uitgegeven door Stichting RegioPlus/Platform Zorginnovatie (Zoetermeer). Daarom willen we nogmaals de vijf instellingen bedanken die hier destijds voor zijn geconsulteerd. Voor deze update zijn we extra dank verschuldigd aan Accare (kinder- en jeugdpsychiatrie, Assen), Adullam (gehandicaptenzorg, Barneveld), Archipel (verpleging en verzorging, Eindhoven), Thebe (thuiszorg, west en midden Brabant), VieCuri Medisch Centrum (Venlo) en de William Schrikker Groep (jeugdzorg, Amsterdam Zuid-Oost). We hopen dat uw gegevens, visies en praktische tips voldoende herkenbaar zijn in de ontwikkelde producten. Disclaimer Deze uitgave is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. Noch de schrijvers, noch de uitgever stellen zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolkomenheden in deze uitgave Knibbe NE, Heitink C, Knibbe JJ (LOCOmotion) Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. Overname van materialen, teksten of tekstgedeeltes is uitsluitend toegestaan na toestemming van de auteurs. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 3

4 Hoofdstuk 1. Introductie en definitie Een zorgorganisatie hoort een veilige plek te zijn. Dat geldt niet alleen voor de cliënten, familie en bezoekers. Ook zorgverleners en ander (para)medisch personeel moeten veilig kunnen werken. De praktijk is anders. Uit cijfers blijkt bijvoorbeeld dat verpleegkundigen in ziekenhuizen maar liefst 4500 keer per jaar te maken krijgen met agressie in de vorm van lichamelijk geweld, dreigementen of scheldpartijen. Het gaat dan dus om 12 gevallen per dag (AD, 2013). Uit cijfers van het CBS (2011) blijkt dat 48% van de medewerkers in de zorg dat jaar te maken heeft gehad met agressie. Volgens TNO (2008) lopen zorgprofessionals een groter risico op agressie dan de gemiddelde Nederlander in een ander beroep. En volgens de Sectorrapportage Zorg en Welzijn van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid krijgt 75% van de werknemers uit verpleeg-, verzorgingshuizen en de thuiszorg te maken met psychosociale arbeidsbelasting. Hieronder valt agressie, geweld, seksuele intimidatie en pesten. Bovendien is deze psychosociale arbeidsbelasting verantwoordelijk voor de helft van het arbeidsgerelateerde verzuim. En meer gedetailleerd komt uit de werknemersenquête Zorg en WJK (2012) naar voren dat 13% van de werknemers (zeer) vaak geconfronteerd wordt met verbale agressie door patiënten. Dit laatste percentage is aanzienlijk, zeker omdat nog eens 40% van de werknemers aangeeft hier af en toe mee te maken te krijgen. Ook fysieke agressie komt volgens deze werknemersenquête (2012) vrij regelmatig voor: 7% van de werknemers heeft hier (zeer) vaak mee te maken, en nog eens 28% een enkele keer (Visser en Schoenmakers, 2012). Uit vervolgonderzoek blijkt dat deze gegevens over 2013 niet noemenswaardig zijn veranderd (Grijpstra et al., 2013). Het ministerie van VWS spreekt in haar recente Arbeidsmarktbrief (oktober 2013) wel over een lichte daling bij zorgwerknemers die te maken hebben met intimidatie (als vorm van agressie) door klanten. Verschillen tussen de branches worden geconstateerd door TNO (2008): het risico op agressie werknemers in de psychiatrie, gehandicaptenzorg en ambulancezorg is het hoogst. Het gaat hierbij om verbale en fysieke agressie. Zorgbranches waar relatief weinig agressie en geweld voorkomen zijn de kinderopvang, de thuiszorg, de kraamzorg en ziekenhuizen (Brekelmans et al., 2013). Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 4

5 Hoewel bovenstaande gegevens moeilijk met elkaar te vergelijken zijn, kunnen we constateren dat agressie in de zorg een arbeidsrisico is dat zorgbreed aandacht verdient. Op instellingsniveau begint dat met een besluit van het management om inderdaad te investeren in agressie preventiebeleid. Al snel rijst dan de vraag naar de kosten en de baten: hoe valt de Business Case uit? Om managers van zorginstellingen te ondersteunen bij hun besluitvorming over investeringen in de preventie van agressie of het verminderen van de nadelige effecten van agressie, stelde LOCOmotion in opdracht van de Stichting RegioPlus en het Platform Zorginnovatie in 2007 een Business Case op. Deze Business Case is gebaseerd op (wetenschappelijk) onderzoek, gegevens afkomstig van het project Veiligezorg en een vijftal casussen. De Business Case is aangeboden aan de zorginstellingen in de vorm van een voorgestructureerde, interactieve Excel rekenmodule waarmee zij inzicht kunnen verwerven in hun eigen (te maken) kosten voor agressie-incidenten en agressiebeleid, en ook een enigszins onderbouwde schatting kunnen maken van de te verwachten baten. Er is sinds 2007 veel gebeurd. Er zijn nieuwe inzichten gekomen, nieuw wetenschappelijk onderzoek is beschikbaar en zorginstellingen hebben ervaring opgedaan met het invoeren van agressie preventiebeleid. Daarom is LOCOmotion, dit keer vanuit actieplan Veilig Werken in de Zorg, gevraagd de Business Case Agressiebeleid in Zorginstellingen uit 2007 te actualiseren. Het resultaat daarvan is voorliggende studie en de bijbehorende Business Case (http://businesscase.duidelijkoveragressie.nl). Definitie Om überhaupt wat te kunnen zeggen over de kosten en de baten van agressiebeleid moeten we eerst definiëren wat we verstaan onder agressie. De oude Arbo-wet verstaat onder agressie alle voorvallen waarbij een werknemer psychisch en of fysiek wordt lastig gevallen, bedreigd of aangevallen, onder omstandigheden die rechtstreeks verband houden met het verrichten van arbeid (Art 3, lid 4). Deze definitie herbergt een soort objectiviteit in zich. Het lijkt alleen te gaan om feitelijk aantoonbare agressie. Dit aspect zien we in latere definities verdwijnen. Zo heeft men bijvoorbeeld in het Arboconvenant, en later de Arbocatalogus, voor de Gehandicaptenzorg de subjectieve beleving van agressie toegevoegd (KPMG, 2001). Het gevoel van beleving van agressie is dan voldoende om het voorval onder de term agressie te scharen. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 5

6 Ook in de definitie die de Arbocatalogus GGZ gebruikt staat dit subjectief voelen centraal. Daar wordt agressie omschreven als een voorval of situatie waarbij een werknemer psychisch of fysiek wordt lastiggevallen, bedreigd of zich anderszins onveilig voelt, onder omstandigheden die rechtstreeks verband houden met het verrichten van arbeid (Van der Kemp et al, 2006). Ook Gezond&Zeker (2013) sluit zich globaal aan bij deze definitie: alle vormen van ongewenst gedrag waardoor zorgverleners zich onveilig of bedreigd voelen, of waarvan zij slachtoffer zijn. Dit kan dus zowel fysiek, psychisch, verbaal en non-verbaal zijn. Daarbij kan de bron van de agressie divers zijn, denk aan cliënten, familie, omstanders of collega s. Ook kleine incidenten, zoals pesterijtjes en boosheid of weerstand van cliënten tijdens de basiszorg, vallen volgens Gezond&Zeker onder agressie. We zouden daarom verwachten dat in de nieuwe Arbo-wet (2013) het subjectieve beleven van agressie ook in de definitie zou worden opgenomen. Dat lijkt enerzijds niet het geval te zijn. Het woord agressie komt in de traditionele zin niet meer voor in de wet. Onder het paraplubegrip psychosociale arbeidsbelasting (PSA) vallen nu de factoren seksuele intimidatie, discriminatie, agressie en geweld, pesten en werkdruk in de arbeidssituatie die stress teweeg brengen. Deze psychosociale arbeidsbelasting kan leiden tot ernstige psychische en lichamelijke klachten. Anderzijds is de toevoeging van het vrij subjectieve begrip stress hier belangrijk. Blijkbaar wordt het ervaren van stress als mogelijk gevolg gezien van agressie. Uit het bovenstaande kunnen we drie zaken concluderen. Allereerst dat agressie inderdaad agressie is wanneer de werknemer dat als zodanig ervaart. In het kader van het opstellen van deze Business Case lopen we dan echter tegen een knelpunt aan. Aangezien het per definitie onmogelijk is cijfers over ervaren agressie-incidenten te vinden, zou het onmogelijk zijn de kosten van agressie in te schatten. Om dit toch zoveel mogelijk te benaderen kiezen we er voor het melden van een incident toe te voegen aan de definitie. Dit is een nadere concretisering en biedt houvast voor de Business Case, hoewel we in de loop van dit rapport zullen zien dat dit ook de nodige bezwaren kent. Als tweede betekent dit dat het geen verschil maakt wie de bron is van de agressie. Of de dader nu cliënt, familie van de cliënt, een collega of een buitenstaander (bijvoorbeeld een overvaller) is, het gaat er in deze Business Case om dat de medewerker agressie ervaart en dat het gemeld is. Tot slot hoeven we op basis van de gebruikte definities in deze Business Case geen onderscheid te maken tussen de diverse vormen van agressie. Of het nu gaat om (non-)verbale agressie (bijvoorbeeld het opsteken van de middelvinger), Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 6

7 fysieke agressie (slaan), agressie met gevaarlijke objecten (mes) of indirecte agressie (getuige zijn van agressie), wederom moet in deze Business Case de werknemer agressie ervaren en moet het gemeld zijn. Wél betekent de definiëring van agressie hoogstwaarschijnlijk een onderschatting van het probleem. Wanneer er sprake is van agressie (de zorgverlener krijgt een klap van een cliënt tijdens het douchen) en de zorgverlener ervaart dat ook zo, maar hij of zij meldt dat niet, dan zien we dat dus niet terug in de Business Case. Uit onderzoek komen inderdaad aanwijzingen voor deze onderregistratie. Uit een TNO onderzoek (2010) naar agressie-incidenten bij ziekenhuispersoneel blijkt iets soortgelijks. Onderzoekers van TNO (2010) zien bijvoorbeeld een duidelijk verschil tussen de geregistreerde meldingen en hun observaties tijdens prevalentiestudies. En ook in 2010 bleek dat 13% van de verpleegkundigen geen aangifte zou doen van een agressie incident (Zorgvisie: Nursing, 2010) en dat er aanwijzingen zijn dat deze percentages veel hoger liggen. Daarom wordt er gewerkt aan een manier waarop er anoniem aangifte gedaan kan worden van agressie incidenten, dit naar aanleiding van een brief van NVZ aan de Tweede Kamer. In 2008 pleitte de V&VN al voor een goede landelijke registratie van agressie-incidenten. Hiermee zou het daadwerkelijke aantal agressie-incidenten gemeten kunnen worden en kan hier ook beleid op aangepast worden (TNO, 2008). Op dit moment is er dus nog geen duidelijkheid over het daadwerkelijke aantal agressieincidenten. Bij de Business Case van 2007 is op basis van de toen beschikbare kennis uitgegaan van een verhouding van 1:10 tussen wel en niet-gemelde agressie. We beschouwden dit als een expert guess. De zes interviews die we in 2013 hebben gedaan laten een ander beeld zien. De schattingen zitten rond de 30 à 40% gemelde agressie, één instelling durft niet te schatten of neemt een ruime marge (10 à 70%). Ondanks dat we hier moeten opmerken dat het organisaties betreft die een goedlopend agressiebeleid hebben (en daardoor waarschijnlijk sneller melden) is er reden de expert guess uit 2007 van 10% te verhogen naar een voorzichtige 20%. De verhouding tussen wel en nietgemelde agressie wordt dan 1:5. Nog steeds zien we dit als een expert guess die afhankelijk is van zeer vele, instellingsspecifieke factoren. In de Business Case (http://businesscase.duidelijkoveragressie.nl), die is ontwikkeld op basis van deze studie, is het daarom mogelijk dit percentage van 20% te variëren (zie Stap 1: Onze incidenten). Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 7

8 Hoofdstuk 2. De kosten van een incident [de inhoud van dit hoofdstuk correspondeert met Stap 2 Onze Incidentkosten van de Business Case (http://businesscase.duidelijkoveragressie.nl)] 1.1 Wat kost een incident? Verloren werktijd, verzuim en verloop worden vaak gezien als de belangrijke kostenposten als gevolg van geweld en agressie incidenten (TNO, 2010). Uit dit TNO onderzoek blijkt dat 6% van het totale verzuim en 4% van het totale verloop op de werkvloer veroorzaakt wordt door agressie-incidenten en dat de kosten hiervoor duidelijk hoger zijn dan de materiële en juridische gevolgkosten. Maar tegelijkertijd zijn er gevolgen van een agressie-incident die niet eenvoudig in geld zijn uit te drukken. Het gaat dan bijvoorbeeld om imagoschade, veiligheidsbeleving, werkplezier, betrokkenheid etc. Voor het bepalen van de kosten per gemeld agressie-incident sluiten we aan bij het werk dat is gedaan door het project Veiligezorg. De daar onderscheiden kostenposten zijn weergegeven in Figuur 1 en terug te vinden in de Rekenhulp: kosten gemeld incident (Stap 2 Business Case). Figuur 1. De door Veiligezorg onderscheiden posten aan de hand waarvan de kosten per gemeld agressie-incident kunnen worden ingeschat. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 8

9 Vervolgens zijn de kosten van de gemelde agressie-incidenten voor de geïnterviewde zorgorganisaties zo goed mogelijk bepaald op basis van de interviews uit 2007 en De resultaten zijn weergegeven in Tabel 1. Tabel 1. Kosten agressie-incidenten (op basis van de interviews uit 2007 en 2013). Aantal gemelde agressie-incidenten Aantal gemelde agressie-incidenten per medewerker Kosten per gemeld agressie-incident Jeroen Bosch Ziekenhuis 19 (2007) 0,005 23,- Dommelhoef 51 (2007) 0,2 89,- GGZ Noord Holland Noord 400 (2007) 0,3 * Leekerweide 4260 (2007) 7,1 6,- Thuiszorg Breda 17 (2007) 0,01 659,- Veiligezorg ** 10 (2007) nvt 2802,- William Schrikker Groep 33 (2012) 0,33 * Archipel 833 (2012) 0, á 375 *** Adullam 1748 (2012) 4,1 11 á 50 á 400 *** Thebe 206 (2012) 0, á 1500 á VieCuri 20 (2012) 0, *** * niet bij benadering aan te geven. ** het betreft hier geen zorginstelling, maar de analyse van tien agressie-incidenten door Veiligezorg. *** om het inschatten tijdens de interviews te vergemakkelijk is soms een grove inschatting gemaakt in ernstige en minder ernstige incidenten Opvallend zijn de uitschieters per gemeld incident. Bij Thuiszorg Breda was het bijvoorbeeld zo dat elke melder twee dagen verlof krijgt om op adem te komen. We moeten dit zien als een soort preventieve time out. Dat is een bewuste keuze, maar ook een substantiële kostenpost. Ook is het mogelijk dat een klein aantal dure incidenten het gemiddelde van de kosten erg kan opdrijven. Dit is bijvoorbeeld bij Adullam en Thebe het geval. Adullam maakt bijvoorbeeld in uitzonderlijke gevallen gebruik van speciale tijdelijke units voor cliënten die extreem prikkelgevoelig zijn. Naast de eenmalige aansluitkosten ( 4000,-) kost dit 7000,- per jaar. Bij Thebe kan het gebeuren dat Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 9

10 hoogcomplexe casussen op gespecialiseerde afdelingen leiden tot meer dan 20 uur personele inzet per week. Hoewel het zeer zelden voorkomt (nul tot vier keer per jaar), kan het een grote impact hebben op de totale kosten. In 2007 concludeerden we op basis van toen beschikbare kennis dat er grote verschillen zijn in de kosten die instellingen moeten maken bij de afhandeling van een gemeld agressie-incident. Dat is nog steeds zo, toch zien we nu (2013) een wat duidelijker beeld wanneer we een onderscheid maken in grote, gemiddelde en kleine incidenten. In de Business Case durven we daarom een expert guess van 100 á 300 per agressieincident te doen. Een eenvoudiger, maar grovere manier om de kosten voor agressie te berekenen is uit te gaan van de door TNO gelanceerde vuistregel dat 6% van het totale verzuim wordt veroorzaakt door agressie-incidenten. De verzuimkosten kunnen berekend worden via En door daar 6% van te nemen ontstaat een grove indicatie van de kosten die gemoeid zijn met agressie-incidenten. Hier is waarschijnlijk sprake van een onderschatting van de daadwerkelijke kosten. Ten eerste omdat naast de kosten die gemaakt moeten worden in verband met het verzuim ook 4% van het totale verloop op de werkvloer te relateren is aan agressie-incidenten. Ten tweede omdat (im)materiële gevolgkosten en juridische gevolgkosten niet zijn meegenomen. 1.2 Aantal meldingen Wanneer we nogmaals kijken naar de gegevens die zijn weergegeven in Tabel 1, dan vallen ook de grote verschillen in het aantal gemelde agressie-incidenten tussen de organisaties onderling op. Daarvoor is een aantal verklaringen te geven. Denk hierbij aan de omvang van de instelling, het type zorg dat wordt aangeboden en waarschijnlijk ook het succes waarmee de organisatie heeft gewerkt aan de preventie van agressie. Waar in eerste instantie vooral alleen de zeer ernstige gevallen werden gemeld, zien we na de start van een anti-agressiebeleid dat medewerkers consequenter en frequenter gaan melden. Dat betekent volgens de geïnterviewden niet alleen dat het aantal meldingen vrij snel oploopt, maar ook dat de zwaarte per geval afneemt. Het gemelde volume neemt toe, de gemiddelde ernst van de gemelde incidenten neemt af. Dit betekent ook dat een vergelijking van het aantal gemelde incidenten tussen zorgorganisaties onderling niet informatief is. De waarde van het registreren zit daarom Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 10

11 niet zozeer in het vergelijken van de aantallen, maar in het analyseren van de meldingen en het aggregeren op groepsniveau. De gegevens kunnen gebruikt worden om bijvoorbeeld te achterhalen waar de agressie zich voordoet (op welke afdeling, bij welke voorziening, etc.), wanneer (op welke dag in de week, op welk moment tijdens de dag, etc.) en wat precies de aanleiding is. Deze informatie kan gebruikt worden om het agressiebeleid inhoudelijk te sturen. Zo bleek bij een analyse van de agressiemeldingen in Leekerweide dat 10 cliënten verantwoordelijk waren voor 50% van de aldaar gemelde incidenten. Het investeren in deze top tien ligt dan zeer voor de hand voor de betreffende zorgorganisatie en is dan ook succesvol gebeurd. Het jaar daarop bleek de top tien volkomen anders te zijn samengesteld. Toch zou bij een succesvol beleid op den duur het aantal meldingen moeten stabiliseren om daarna langzaam af te nemen. Ook daarvan zijn voorbeelden. Zo is bij Archipel het aantal meldingen waar ondersteuning geboden moet worden met een speciaal I-Team gedaald van 79 (2011) naar 42 (2012). Een soortgelijke daling zien we bij de incidenten waarbij de politie is ingeschakeld (van 21 naar 12). Ook bij VieCuri steeg het aantal meldingen bij de start in 2004 naar 304, in 2012 waren dat er nog maar 20. Bij Accare is het aantal separaties een belangrijke indicator voor het succes van het nieuwe beleid. Dat zakte van 300 (2005) naar nul (2012). 1.3 Onderrapportage Bij de analyse van de meldingen zullen we structureel rekening moeten houden met onderrapportage. Bijvoorbeeld in het Jeroen Bosch Ziekenhuis zouden we op basis van medewerkerstevredenheidsonderzoek aldaar minimaal 925 agressie-incidenten op jaarbasis verwachten. Er werden er echter maar rond de twintig daadwerkelijk gemeld. Bij Archipel werd medewerkers tijdens een cursus gevraagd wat zij in de praktijk wel en niet melden. Grofweg bleek dat zij 30% van de agressie-incidenten die ze zouden moeten melden ook daadwerkelijk meldden. Uit een enquête die de William Schrikker Groep deed onder haar medewerkers (respons 30%) blijkt dat het melden ook afhankelijk kan zijn van het type agressie. Zo zegt 99% fysieke agressie te rapporteren en slechts 30% ook de verbale agressie. Een reden waarom er (veel) minder gemeld wordt dan feitelijk zou moeten is wellicht dat agressie in de ogen van de medewerkers geen agressie is als je het kunt verklaren. Ziektebeeldgerelateerde agressie, zoals die vaak voorkomt in de psychiatrie, de Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 11

12 ouderenzorg en de gehandicaptenzorg, wordt daarom waarschijnlijk onvoldoende gemeld. Datzelfde geldt voor functiegerelateerde agressie. Zo bleek dat de medewerkers van de Spoed Eisende Hulp (SEH) en de receptie van het Jeroen Bosch Ziekenhuis zelden of nooit agressie meldden, terwijl daar juist veel agressie voorkomt. Volgens de betreffende medewerkers kunnen ze dan wel blijven melden en hoort het bij het werk. Iets dergelijks zien we bij psycho-geriatrische afdelingen van verpleeghuizen. Een andere reden waarom er niet consequent wordt gemeld zou kunnen zijn dat medewerkers het gevoel hebben dat er niets wordt gedaan met de meldingen. Volgens de geïnterviewden is de meldingsbereidheid recht evenredig met de kwaliteit van de terugkoppeling na een melding. Terugkoppeling na een melding lijkt dus van groot belang te zijn om de statistieken op orde te houden. Het kan inderdaad zijn dat er niets met de melding wordt gedaan, hetgeen kwalijk is, maar het kan ook zijn dat het aan de communicatie schort. Er wordt dan wel degelijk iets gedaan met de melding, alleen weet de melder dat niet. Tot slot kan het zijn dat er niet consequent wordt gemeld omdat het slachtoffer zich onvoldoende veilig en niet gesteund voelt door de leidinggevende en het management. Het verbeteren van de meldingsdiscipline zou dus gedaan kunnen worden door als organisatie consequent te communiceren dat agressie niet normaal is en niet per definitie hoort bij het werken in de zorg. Ook is het noodzakelijk dat medewerkers veilig kunnen melden, dus zonder bang te hoeven zijn voor eventuele reacties van de dader, leidinggevende of collega s. Als derde is het belangrijk dat de melder een heldere terugkoppeling krijgt van wat er met de melding is gedaan. En tot slot noemen we het belang van het op een zeer eenvoudige manier kunnen melden. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 12

13 Hoofdstuk 3. De kosten van agressiebeleid [ correspondeert met Stap 3 Onze beleidskosten van de Business Case (http://businesscase.duidelijkoveragressie.nl)] In het kader van deze Business Case is het noodzakelijk de kosten te expliciteren die een organisatie moet maken om agressiebeleid te voeren. Dat zijn dus niet de kosten die gemaakt worden na een agressie-incident, die zijn al besproken in het tweede hoofdstuk en corresponderen met Stap 2 van de Business Case. In dit derde hoofdstuk benoemen we de kosten voor agressiebeleid, wat correspondeert met Stap 3 van de Business Case. Figuur 2. Berekening van de jaarlijkse beleidskosten in Stap 3 van de Business Case Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 13

14 Ad post 1. Melden van de incidenten Het melden van agressie-incidenten is de basis voor een adequaat agressiebeleid. De cijfers geven inzicht in de aard en de omvang van problematiek. Het agressiebeleid kan op basis daarvan worden vormgegeven en geëvalueerd, bij voorkeur op maat voor bepaalde locaties, vormen van zorg, risico-afdelingen of zelfs bepaalde cliënten. Zo ontdekte VieCuri Medisch Centrum op basis van de meldingen dat een niet voor de hand liggende afdeling als de kinderafdeling een verhoogd risico op agressie (afkomstig van de ouders) liep. Het melden zelf kan in de praktijk vrijwel altijd eenvoudig digitaal worden gedaan en is daarom meestal geen substantiële kostenpost. Bij sommige zorgorganisaties is echter afgesproken dat de meldingsformulieren samen met een leidinggevende worden ingevuld, waardoor het melden zelf al gauw een uur in beslag neemt. Ad post 2. Preventief teamoverleg Bij het preventief teamoverleg gaat het om het samen leren voorkomen van agressie, meestal aan de hand van een casus. In de meeste gevallen is het een standaard onderdeel van de cliëntenbespreking en zijn er dus in die zin geen extra kosten mee gemoeid. Maar ook buiten deze vorm van overleg kunnen organisaties kiezen voor een meer diepgaander overleg. In Leekerweide werd bijvoorbeeld per jaar bij ongeveer tien teams een preventief teamoverleg georganiseerd, geleid door een lid van de commissie agressie. Een dergelijke bijeenkomst houdt het midden tussen een casusbespreking en een klinische les. Ze duren ongeveer een uur. In verpleeghuis Dommelhoef is gekozen voor een andere invulling van dit preventief teamoverleg. Daar is een preventie team (P-team) actief. De leden komen eens in de zes weken bij elkaar om casuïstiek uit te wisselen en te oefenen in bejegening. Het P-team bestaat uit twee vertegenwoordigers van elke afdeling, een arts, avondhoofd en psycholoog, in totaal dus 15 personen. Dit lijkt wat op de aanpak bij Archipel. Als het reguliere teamoverleg onvoldoende soelaas biedt, wordt het interventieteam geconsulteerd. Dit team is altijd beschikbaar, bestaat uit 12 leden en krijgt negen uur training per jaar. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 14

15 Ad post 3. Aanpassen werk(zorg)proces Een volgende kostenpost zou het aanpassen van het beleid rondom een risicocliënt kunnen zijn. Bijvoorbeeld in verpleeghuis Dommelhoef wordt, wanneer er sprake is van een risicosituatie, op basis van het crisisontwikkelingsmodel (COM) een cliëntgebonden plan opgesteld. Dit COM onderscheidt vijf fasen die de ontwikkeling volgt van normaal gedrag (Fase 0) tot aan het zich daadwerkelijk agressief uiten (Fase 3, Acting Out ) en het weer ontspannen (Fase 4). Bij elke fase hoort een bepaalde benaderingswijze (gebruik humor, negeer gedrag, toon begrip, geen discussie aangaan, etc.) die op maat en per cliënt wordt afgesproken. Bij Thebe werkt men in dit verband wel eens met de geeltjesmethode waarbij zorgverleners in een open brainstormsfeer de kans krijgen oplossingen te genereren voor probleemgedrag. In het uiterste geval kan het Centrum Consultatie en Expertise (CCE) als last way out worden geconsulteerd en kan op basis daarvan het werk(zorg)proces worden aangepast. Tot slot noemen we een voorbeeld van Leekerweide waar is gewerkt aan het voorkomen van de zogenaamde maandagdip op de afdelingen voor dagbesteding. Voor veel cliënten is de overgang van het weekend naar de maandag problematisch, met een verhoogde kans op agressie. Ad post 4. Preventieve (bouw-) technische maatregelen Bij bouwtechnische maatregelen kunnen we denken aan het voorzien in vluchtwegen voor medewerkers op een gesloten afdeling, het aanpassen van de inrichting van een spreekkamer of het afsluitbaar maken van de kamer van de slaapwacht. De William Schrikker Groep deed bijvoorbeeld een pilot met een mobiele alarmknop om bij risicogesprekken bij een cliënt thuis collega s te kunnen alarmeren. Ook Adullam investeerde in dergelijke aanpassingen, denk aan geluidsisolatie, speciale sloten en alarmknoppen op de telefoon. Bijzonder zijn de speciale containerunits voor extreme (tijdelijke) gevallen. Soms liggen dit soort aanpassingen niet voor de hand, maar zijn ze effectief en noodzakelijk. Thebe voorzag bijvoorbeeld bepaalde afdelingen van gordijnen zodat zorgverleners tijdens de avonddienst niet zichtbaar waren van buiten en zij zich veiliger voelen als ze na hun dienst naar huis gaan. Voorbeelden uit de thuiszorg zijn bijvoorbeeld zaklantaarns, tralies voor de ramen van een wijkgebouw en het ophangen van camerasystemen. Soms kunnen de kosten zeer substantieel zijn. VieCuri Medisch Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 15

16 Centrum investeerde bijvoorbeeld zo n vijf ton extra voor een huiselijk, warm, licht en een niet-klinische uitstraling. Omdat deze kosten niet alleen onder de post agressiebeleid vallen en er sprake was van nieuwbouw konden deze kosten relatief eenvoudig worden gefinancierd. Ad post 5. Training Hoewel de effectiviteit niet vaststaat is training een voor de hand liggende interventie om agressie te voorkomen. Wel is het een tijdrovende zaak, is herhaling vaak nodig en is het (daarom) een dure interventie. Ook is er geen standaard manier waarop de zorginstellingen deze training aanbieden. VieCuri biedt bijvoorbeeld alleen aan de medewerkers van de eerste hulp (SEH) en de beveiliging op maat een cursus aan van een halve dag per jaar. Bij Archipel krijgen de verzorgenden en behandelaars allemaal initieel de training Omgaan met agressie. Het gaat daar om 1500 mensen die deze training van negen uur krijgen. Daarnaast heeft Archipel ongeveer 40 aandachtsvelders, zij krijgen naast deze basistraining nog 12 uur verdiepingstraining. De training wordt intern verzorgd. Daarvoor heeft Archipel tien gediplomeerde trainers die op kosten van Archipel ( 4500,- per trainer) zijn opgeleid. Ook de zorgverleners van Adullam krijgen allemaal een basistraining. Deze training duurt afhankelijk van het type werk dat de medewerker uitvoert een á twee dagen en wordt gegeven door een interne trainer. Ook worden voor specifieke groepen op maat gemaakte trainingen aangeboden. Dergelijke trainingen duren twee uur en worden in de regel een á drie keer per jaar gegeven. Bij Thebe krijgt het nieuwe personeel dat directe zorg verleent een middag training aangeboden. Het zittend personeel wordt aanvullend getraind als er zich een risico aandoet. Soms wordt er bij een complexe situatie Video Interactie Begeleiding (VIB) aangeboden, vergelijkbaar met video home training. VIB, wat arbeidsintensief is en specifieke expertise vereist, wordt bij Thebe ongeveer vier keer per jaar gegeven. Bij de William Schrikker Groep worden alle nieuwe medewerkers vrij intensief getraind. Ze krijgen twee dagen training van een extern bureau, dat kost ongeveer 600,- per deelnemer. Om de drie jaar moet elke medewerker een herhalingsmodule volgen (halve dag, 225,- per medewerker). Deze herhaling kan ook in teamverband aan de hand van een thema (bijvoorbeeld veilig op huisbezoek ) worden gedaan. Een dergelijke verdieping duurt een dag en kost ongeveer 320 euro per deelnemer. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 16

17 Ad post 6. Het maken van beleid Bij deze zesde post gaat het om zaken die met het projectmanagement te maken hebben. Denk daarbij aan het doen van een nulmeting, het uitvoeren van evaluaties, schrijven van een beleidsplan, maken van jaarverslagen, overleg met andere werkgroepen, etc. De William Schrikker Groep heeft bijvoorbeeld voor een periode van twee jaar een beleidsmedewerker in dienst voor (0,8 fte) om het anti-agressiebeleid van de grond te tillen. Ook Adullam maakt in dit verband kosten. Zij hebben een taakgroep met vier leden, wat in totaal kost 50 uur per jaar kost. Bij VieCuri moeten we in dit verband vooral denken aan het beleidsmatig aansturen van de bouw. Verspreid over diverse medewerkers ging het om 1 fte in de voorbereiding van de bouwfase en de tijdens de bouw om 0,5 fte. Interessant is dat Accare het anti-agressiebeleid in een breed perspectief ziet. Daar lift het voorkomen van agressie mee met de ombouw van de organisatie van regel- naar visiegestuurd. Medewerkers krijgen de ruimte om knelpunten zelf op te lossen, op basis van hun expertise en creativiteit. Ruimte geven aan hoe medewerkers de uitdagingen aangaan is gratis, controleren of ze bijvoorbeeld volgens de agressieprotocollen werken kost volgens Accare geld. Ad post 7. Specifiek anti-agressiepersoneel. Het komt voor dat de zorgorganisatie specifiek personeel inhuurt om het antiagressiebeleid uit te werken of uit te voeren. Dan kan, zoals bij de William Schrikker Groep een projectleider zijn (zie ook post 6), maar bijvoorbeeld ook een groep beveiligers zoals bij VieCuri. Daar gaat het voor het hele ziekenhuis om 7,5 fte, waarbij de extra kosten worden gedekt door de parkeeropbrengsten. Ook zijn de beveiligers multi-inzetbaar. Ze kunnen op hun rondes bijvoorbeeld ook flyers rondbrengen als dit zich voordoet. Ad post 8. Incidentele preventieve kosten. Als laatste post noemen de we incidentele preventieve kosten. Deze hebben geen structureel karakter, maar kunnen wel substantieel zijn. We kunnen dan denken aan het (laten) maken van een instructiefilm of drukken van informatiemateriaal zoals de William Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 17

18 Schrikker Groep dat doet. Of de inzet van extra personeel op de SEH en beveiliging van een ziekenhuis als er een hoog risico voetbalwedstrijd wordt gespeeld. Een ander voorbeeld zijn de eenmalige kosten die Archipel heeft gemaakt bij het realiseren van vier socio-therapeutische leefmilieus. Daarbij is bij de inrichting rekening gehouden met kleur, geluid, meubilair, looplijnen etc. Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 18

19 Hoofdstuk 4. De kosten van agressiebeleid versus de baten [ correspondeert met Stap 4: Onze Kosten/Baten van de Business Case (http://businesscase.duidelijkoveragressie.nl) ] In de voorgaande hoofdstukken is ingegaan op de kosten van agressie-incidenten en de kosten van het agressiebeleid. In dit vierde hoofdstuk bespreken we de baten, waarbij we een onderscheid maken in de baten in euro s (4.1) en baten in kwaliteit (4.2) 4.1 Baten in euro s Er bestaat geen goede onderbouwing om te kunnen stellen dat een agressiebeleid tot een bepaalde, exact aan te geven mate van kostenreductie leidt. De in 2007 gehouden interviews boden daarvoor al onvoldoende houvast en daarom durfden we toen geen expert guess te doen. Zorgorganisaties die de Business Case wilden invullen werd toen gevraagd een zogenaamde local guess te doen: een eigen inschatting van het percentage incidenten dat op jaarbasis voorkomen kan worden bij het (geplande) beleid. Anno 2013 durven we op basis van de recente interviews en stand der techniek een stap richting een expert guess te doen. Zeer voorzichtig en conservatief schatten we dat 50% van de agressie-incidenten te voorkomen is bij optimaal agressiebeleid. We merken hierbij op dat het kunnen voorkomen van incidenten in hoge mate afhankelijk is van het type zorg dat wordt verleend. Op een psycho-geriatrische (PG) afdeling van een verpleeghuis is wellicht maar 20% te voorkomen, terwijl op een standaard verpleegafdeling van een ziekenhuis misschien 90% is te voorkomen. Een maximale score van 100% is echter onmogelijk. Dit kan welllicht het best worden geïllustreerd door een opmerking die gemaakt is tijdens een interview in de Jeugdzorg: Wat zou jij doen als ze je kinderen komen ophalen omdat een instantie van mening is dat jij niet goed voor ze kunt zorgen?. Ook moeten we rekening houden met een stijging van de zorgzwaarte, complexe zorgvragen en sociaalpsychiatrische problematiek. In die zin moet het agressiebeleid van zorgorganisaties tegen de stroom inzwemmen. Als voorkomen niet mogelijk blijkt kan het beleid echter toch succesvol zijn in termen van het verminderen van de schade ( impact reductie ). Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 19

20 De expert guess van 50% verwachte afname van agressie-incidenten bij optimaal agressiebeleid is bij Stap 4 van de Business Case aangegeven (onderdeel Onze verwachting ). 4.2 Baten in kwaliteit Maar er is meer onder de zon dan geld. Het investeren in agressiepreventiebeleid zou immers ook effect kunnen hebben op wat meer ongrijpbare zaken zoals je veilig voelen en beter met de cliënt om kunnen gaan. Bij de geïnterviewde zorgorganisaties kwamen deze kwaliteitsbaten helder naar voren. De volgende baten zijn voor deze organisaties voldoende (of belangrijker dan het geld) om een goed agressiepreventiebeleid op poten te zetten: - kwaliteit van zorg ( we kunnen nu beter inspelen op gedrag en kunnen agressie vaak voorkomen ) - kwaliteit van arbeid ( ik heb nu minder kans op lichamelijke klachten ) - kwaliteit van behandelingen ( we kunnen nu rustiger en effectiever behandelen ) - veiligheid van de cliënt ( ook al is de cliënt vaak de aanleiding, bij een verkeerde reactie van de medewerkers loopt hij of zij ook risico op schade, fysiek en psychisch ) - meer gevoel van veiligheid ( ík ga niet meer met het lood in mijn schoenen naar deze cliënt ) - moeilijke cliënten hoeven minder snel overgeplaatst te worden ( we zijn er trots op de cliënt niet te hoeven overplaatsen ) - meer sfeer en rust ( doordat we agressie steeds beter kunnen voorkomen, is het rustiger. Dat werkt lekkerder én heeft weer een rustgevend effect op de andere cliënten. Een soort opwaartse spiraal dus ) - beter imago van de zorginstelling ( familie, de regio, potentieel nieuw personeel en concurrerende zorginstellingen hebben een betere indruk ) - meer zelfvertrouwen ( als dit zich voordoet, weet ik precies wat ik het beste kan doen ) - meer plezier in het werk ( doordat we dit samen doen, is er meer verbondenheid ) - opwaardering van de functie groepsleider ( we doen veel meer een beroep op de expertise van de groepsleider, het is een vak geworden ) - juridisch beter voorbereid ( mocht het komen tot gerechtelijke stappen, dan zijn we daarop voorbereid ) - dehospitalisatie van de medewerkers ( doordat we de sturing neerleggen bij de afdelingen is er minder beleid nodig, minder bureaucratie en minder controle. Medewerkers zien mogelijkheden en raken minder machteloos ) - medewerkers leveren een beter product ( ze zitten beter in hun vel, zijn stabieler, hebben meer zelfvertrouwen. Ze zijn opener, durven hun grenzen aan te geven en worden creatiever in hun oplossingen. ) Onderzoek agressiebeleid in de zorg ten behoeve van de Business Case van Duidelijk over agressie 20

Aanpak agressie & geweld Veilig Werken in de Zorg

Aanpak agressie & geweld Veilig Werken in de Zorg Aanpak agressie & geweld Veilig Werken in de Zorg Incident? Actie! 1 e bijeenkomst 1 oktober 2015 Sander Flight Deel I Introductie over het Actieplan Veilig Werken in de Zorg Door Miriam Kop Zorgbranches

Nadere informatie

Management Summary 5e Landelijke Monitoring Fysieke Belasting Kraamzorg onderzoek in opdracht van A+O VVT

Management Summary 5e Landelijke Monitoring Fysieke Belasting Kraamzorg onderzoek in opdracht van A+O VVT Management Summary 5 e Landelijke Monitoring Fysieke Belasting Kraamzorg 1 onderzoek in opdracht van A+O VVT Stichting Arbeidsmarkt- en Opleidingsbeleid Verpleeg-, Verzorgingshuizen en Thuiszorg (A+O VVT)

Nadere informatie

Workshop Up to date agressiebeleid

Workshop Up to date agressiebeleid 1 Workshop Up to date agressiebeleid Van beleid naar praktijk 27 mei 2015 William Bertrand w.bertrand@radarvertige.nl Programma Introductie Feiten en cijfers enquête Knelpunten uit de praktijk Kijk op

Nadere informatie

Met 3 afspraken. Veilig werken. Altijd melden, Altijd bespreken, Altijd handelen. A6 boekje altijd melden 1 16-08-13 13:22

Met 3 afspraken. Veilig werken. Altijd melden, Altijd bespreken, Altijd handelen. A6 boekje altijd melden 1 16-08-13 13:22 Veilig werken Met 3 afspraken meer duidelijkheid over agressie Altijd melden, Altijd bespreken, Altijd handelen A6 boekje altijd melden 1 16-08-13 13:22 Agressie hoort er nou eenmaal bij EENS A6 boekje

Nadere informatie

Hollen & stilstaan bij werkdruk

Hollen & stilstaan bij werkdruk Hollen & stilstaan bij werkdruk dát maakt zorg beter De Inspectie SZW 1 inspecteerde van april 01 tot oktober 01 op het onderwerp psychosociale arbeidsbelasting (PSA) in zorginstellingen. PSA is in de

Nadere informatie

Hollen & stilstaan bij werkdruk dát maakt zorg beter

Hollen & stilstaan bij werkdruk dát maakt zorg beter Hollen & stilstaan bij werkdruk dát maakt zorg beter De Inspectie SZW 1 inspecteerde van april 2012 tot oktober 2012 op het onderwerp psychosociale arbeidsbelasting (PSA) in zorginstellingen. PSA is in

Nadere informatie

Vragenlijst: Omgaan met agressie en geweld in het werk

Vragenlijst: Omgaan met agressie en geweld in het werk Vragenlijst: mgaan met agressie en geweld in het werk Als. willen wij graag meer inzicht krijgen in de mate waarin onze medewerkers met agressie en geweld in aanraking komen en de manier waarop hiermee

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

GEDRAGSCODE AGRESSIE EN ONVEILIGHEID

GEDRAGSCODE AGRESSIE EN ONVEILIGHEID GEDRAGSCODE AGRESSIE EN ONVEILIGHEID In deze gedragscode is vastgelegd wat de uitgangspunten zijn van Cavent op het gebied van bejegening en het omgaan met elkaar. Datum vaststelling : 1 juni 2005 Vastgesteld

Nadere informatie

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk:

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk: De bedrijfsmaatschappelijk werker helpt bij het tot stand laten komen van gezondere arbeidsverhoudingen en meer welzijn binnen het bedrijf of de instelling. Op die manier ontstaat bij werknemers een grotere

Nadere informatie

Verbetercheck ongewenst gedrag VVT Workshop ongewenst gedrag

Verbetercheck ongewenst gedrag VVT Workshop ongewenst gedrag Verbetercheck ongewenst gedrag VVT Workshop ongewenst gedrag Vul deze verbetercheck in om zicht te krijgen op waar uw organisatie staat met de aanpak rond ongewenst gedrag. Aan de hand van de scores kunt

Nadere informatie

Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TITELPAGI NA. Hollen. Stilstaan bij Werkdruk. dát maakt zorg beter.

Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TITELPAGI NA. Hollen. Stilstaan bij Werkdruk. dát maakt zorg beter. Inspectie SZW Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid TITELPAGI NA Hollen Stilstaan bij Werkdruk dát maakt zorg beter Anita Hertogh Waarom is Zorg en Welzijn een van de prioritaire sectoren voor

Nadere informatie

Agressie op de werkvloer. Themadag LOMOZ 26 maart 2014 Agnes Vissers

Agressie op de werkvloer. Themadag LOMOZ 26 maart 2014 Agnes Vissers Agressie op de werkvloer Themadag LOMOZ 26 maart 2014 Agnes Vissers Programma Inleiding Inventarisatie Wettelijke kaders Rol en taak ondernemingsraad Naar een duurzame inzetbaarheid Agressie en geweld:

Nadere informatie

Whitepaper Agressie en geweld: Hoe om te gaan met agressie en geweld binnen de organisatie? Voorwoord. Agressie en geweld: wat verstaan we eronder?

Whitepaper Agressie en geweld: Hoe om te gaan met agressie en geweld binnen de organisatie? Voorwoord. Agressie en geweld: wat verstaan we eronder? Voorwoord Agressie en geweld: wat verstaan we eronder? Wat schrijft de Arbowet voor? Wat schrijft het Burgerlijk Wetboek voor? Doel van tegengaan agressie Een beter imago door de aanpak van agressie Veel

Nadere informatie

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl Protocol voor opvang bij ernstige incidenten Sint Clemensschool School Sint Clemensschool Bevoegd gezag Stichting Catent Bestuursnummer

Nadere informatie

Gezond. veilig werken. Sectoraanpak Zorg en Welzijn 2012-2015. dát maakt zorg beter

Gezond. veilig werken. Sectoraanpak Zorg en Welzijn 2012-2015. dát maakt zorg beter Gezond veilig werken Sectoraanpak Zorg en Welzijn 2012-2015 dát maakt zorg beter De Inspectie SZW werkt samen aan eerlijk, gezond en veilig werk en bestaanszekerheid voor iedereen Voor mensen die met heel

Nadere informatie

Omgaan met ongewenst gedrag in de thuiszorg

Omgaan met ongewenst gedrag in de thuiszorg Inleiding: Ongewenst gedrag, zoals in dit document beschreven wordt, is een veel voorkomend verschijnsel geworden in onze samenleving. Het veroorzaakt in het algemeen gevoelens van onveiligheid en machteloosheid.

Nadere informatie

Veilige zorg in het ziekenhuisve

Veilige zorg in het ziekenhuisve Home no. 3 Juni 2015 Juridische aspecten Eerdere edities Verenso.nl Veilige zorg in het ziekenhuisve Mr. Marie-José Blondeau, jurist gezondheidsrecht Erasmus MC te Rotterdam m.blondeau@erasmusmc.nl Helaas

Nadere informatie

Psycho Sociale Arbeidsbelasting

Psycho Sociale Arbeidsbelasting Psycho Sociale Arbeidsbelasting Webinar SCCM 17 juni 2014 Tamara Onos Auxilium HSE Onderwerpen webinar - Relevantie PSA - Onderwerpen PSA - Arbowet- en regelgeving - PSA in praktijk - Inventarisatie van

Nadere informatie

resultaten Vacature-enquête

resultaten Vacature-enquête resultaten Vacature-enquête voorjaar 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Vacatures maart 2014 4 3. Vacatures per sector 5 4. Conclusies 11 Bijlage 1 Tabellen 12 Kenmerk: Project: 81110 Juni 2014 1. Inleiding

Nadere informatie

SCHOOLVEILIGHEIDSPLAN MONTESSORISCHOOL ELZENEIND

SCHOOLVEILIGHEIDSPLAN MONTESSORISCHOOL ELZENEIND SCHOOLVEILIGHEIDSPLAN MONTESSORISCHOOL ELZENEIND Inhoudsopgave Inleiding Onderzoek Visie schoolveiligheidsplan Montessorischool Elzeneind Doelstelling beleidsplan Preventief beleid Curatief beleid Registratie

Nadere informatie

uw bedrijf een plek waar zij lekker kunnen ontspannen de recreatiebranche omdat zij willen werken in een

uw bedrijf een plek waar zij lekker kunnen ontspannen de recreatiebranche omdat zij willen werken in een De branche verblijfsrecreatie en zwembaden is erop gericht mensen een plezierige tijd te bezorgen. Voor recreanten is uw bedrijf een plek waar zij lekker kunnen ontspannen en genieten van hun vrije tijd.

Nadere informatie

Protocol voor melding (dreigen met) agressie en/of geweld (verbaal en fysiek) of seksuele intimidatie

Protocol voor melding (dreigen met) agressie en/of geweld (verbaal en fysiek) of seksuele intimidatie Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl Protocol voor melding (dreigen met) agressie en/of geweld (verbaal en fysiek) of seksuele intimidatie Sint Clemensschool School

Nadere informatie

Agressie en geweld buitendienstfuncties

Agressie en geweld buitendienstfuncties Agressie en geweld buitendienstfuncties 1. Inleiding In de nieuwe Arbowet (Arbowet 2007) wordt agressie en geweld geschaard onder het begrip psychosociale arbeidsbelasting (PSA). Onder PSA wordt in de

Nadere informatie

WATERS; NO. 2014.21733 1 8 SEP 2014 I N ( Ä

WATERS; NO. 2014.21733 1 8 SEP 2014 I N ( Ä Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Dijkgraaf Datum 15 september 2014 fc WATERS; NO. I N ( Ä Betreft monitor Openbaar Bestuur 2014

Nadere informatie

Basisinspectiemodule Agressie & Geweld

Basisinspectiemodule Agressie & Geweld Basisinspectiemodule Agressie & Geweld Deze BasisInspectieModule (BIM) is opgesteld aan de hand van de stand der wetenschap en professionele dienstverlening en is geschreven voor intern gebruik bij de

Nadere informatie

Door het raadslid Beryl Dreijer van de fractie van Beryl Dreijer zijn de volgende vragen gesteld:

Door het raadslid Beryl Dreijer van de fractie van Beryl Dreijer zijn de volgende vragen gesteld: Vragen van de raad Datum 06-12-2011 Registratienummer Rs11.00657 Portefeuillehouder Franc M. Weerwind Onderwerp: Beantwoording vragen van de fractie Beryl Dreijer over maatregelen tegen agressie en/of

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Gezond Blijven Werken in de Zorg

Gezond Blijven Werken in de Zorg Gezond Blijven Werken in de Zorg Drs Hanneke Knibbe Drs Nico Knibbe LOCOmotion 1 Veel samengevat in... 2 1. Probleem 2. Arboconvenanten (CAO AG voor de V&V) 3. Bronaanpak 4. Normen 5. Arbocatalogus 3 Arbocatalogi:

Nadere informatie

1. Aanleiding beleid bij ongewenste omgangsvormen

1. Aanleiding beleid bij ongewenste omgangsvormen Beleid ongewenste omgangsvormen en de vertrouwenspersoon 1. Aanleiding beleid bij ongewenste omgangsvormen Helaas vinden er soms ongewenste situaties op of rondom het voetbalveld plaats die betiteld kunnen

Nadere informatie

http://apwfg16/dks/document/document_content.asp?secid=59f9d0ced8aa84b728...

http://apwfg16/dks/document/document_content.asp?secid=59f9d0ced8aa84b728... pagina 1 van 5 Titel Veilige Zorg: Het standpunt en de (preventieve) maatregelen van het Westfriesgasthuis inzake agressie en geweld tegen medewerkers. Publicatiedatum 16-08-2007 Doel Het voorkomen of

Nadere informatie

CONVENANT 'JOIN THE CLUB VEILIGE PUBLIEKE TAAK' TILBURG

CONVENANT 'JOIN THE CLUB VEILIGE PUBLIEKE TAAK' TILBURG CONVENANT 'JOIN THE CLUB VEILIGE PUBLIEKE TAAK' TILBURG Gemeente Tilburg en werkgevers in de (semi)publieke sector 1 Inleiding Ambulancepersoneel, buschauffeurs, medewerkers van zorginstellingen, gemeentes,

Nadere informatie

Sociale veiligheid binnen het onderwijs

Sociale veiligheid binnen het onderwijs Sociale veiligheid binnen het onderwijs Door een brede benadering is een systematische totaalaanpak van de veiligheidsproblematiek in en rond scholen mogelijk. Die focust niet alleen op de school, maar

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA)

PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA) PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA) Wettelijke grondslag De maatregelen beschrijven op welke wijze werkgevers en werknemers invulling kunnen geven aan de wettelijke bepalingen uit de Arbowet. Bron: Arbowet

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Stagiairs soms slecht voorbereid op praktijk. Zorgverleners over de aansluiting

Nadere informatie

Procedure en formulier Melding Incidenten

Procedure en formulier Melding Incidenten Procedure en formulier Melding Incidenten 1 1. Procedure melding incidenten Incidenten willen we zoveel als mogelijk voorkomen en áls ze zich voordoen is het van belang dat er adequaat op wordt gereageerd.

Nadere informatie

Nationale Enquête 'Werken in de Zorg' - de resultaten

Nationale Enquête 'Werken in de Zorg' - de resultaten Nationale Enquête 'Werken in de Zorg' - de resultaten Werknemers in de zorg geven hun mening over de zorg in Nederland. Nu en in de toekomst. Datum Auteur Status Versie Bestand 7 mei 2010 Concept 3.0 Nationale

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

< L SEP. 2014. Stuknummer: AI14.06832. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

< L SEP. 2014. Stuknummer: AI14.06832. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 200 2500 EA Den Haag Aan de burgemeester Stuknummer: AI4.06832 Datum 5 september 204 Betreft Monitor Openbaar Bestuur 204

Nadere informatie

Workshop agressie. Omgaan met agressie Een integrale aanpak. RadarVertige Training & Opleiding

Workshop agressie. Omgaan met agressie Een integrale aanpak. RadarVertige Training & Opleiding Workshop agressie Omgaan met agressie Een integrale aanpak RadarVertige Training & Opleiding maandag 14 oktober 2013 Wie spreekt hier Bart Verhagen (Directeur RadarVertige) Bureau voor sociale vraagstukken

Nadere informatie

Meedenksessie Agressieonderwijs 2 juni 2015. Agressiepreventie en hantering in Onderwijs & Opleiding

Meedenksessie Agressieonderwijs 2 juni 2015. Agressiepreventie en hantering in Onderwijs & Opleiding Meedenksessie Agressieonderwijs 2 juni 2015 Agressiepreventie en hantering in Onderwijs & Opleiding Programma 9.30 Opening en toelichting project door Miriam Kop, programma manager 9.40 Toelichting programma

Nadere informatie

Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007

Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007 LEVV Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007 De meeste

Nadere informatie

Stan Spruijt. Jan van Gestel

Stan Spruijt. Jan van Gestel Prisma & Hilverzorg Stan Spruijt RWT-trainer en vertrouwenspersoon Jan van Gestel adviseur Arbo en Veiligheid Wie zijn we en wat doen we Interne trainer van medewerkers om zich op een respectvolle wijze

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Gebrekkige emancipatie in Nederland cijfers en kosten

Gebrekkige emancipatie in Nederland cijfers en kosten Gebrekkige emancipatie in Nederland cijfers en kosten Seksueel geweld en intimidatie Respect4women heeft een factsheet gemaakt over enkele aspecten waar vrouwen in Nederland mee te maken krijgen en enkele

Nadere informatie

Dit document is als volgt opgebouwd: 1. Afbakening 2. Beleid 3. Preventie 4. Hantering 5. Melden 6. Werkwijze 7. Relatie met andere documenten

Dit document is als volgt opgebouwd: 1. Afbakening 2. Beleid 3. Preventie 4. Hantering 5. Melden 6. Werkwijze 7. Relatie met andere documenten Inleiding Binnen Heliomare kunnen cliënten en medewerkers worden geconfronteerd met agressie en ander ongewenst gedrag. Dit beleidsdocument beschrijft het beleid van Heliomare met betrekking tot het voorkomen

Nadere informatie

Ergonomische Aspecten. van Wassen-zonder-Water. voor Zorgverleners. - Samenvatting -

Ergonomische Aspecten. van Wassen-zonder-Water. voor Zorgverleners. - Samenvatting - Ergonomische Aspecten van Wassen-zonder-Water voor Zorgverleners - Samenvatting - Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Januari 2005, Hanneke Knibbe, Liddy Geuze,

Nadere informatie

Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen

Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen 11 Meeste werknemers tevreden met het werk Acht op de tien werknemers (zeer) tevreden met hun werk Vrouwen vaker tevreden dan mannen Werknemers

Nadere informatie

af. Met dit protocol, in haar handelen en in haar beleid wil Klik Kinderopvang

af. Met dit protocol, in haar handelen en in haar beleid wil Klik Kinderopvang Grensoverschrijdend gedrag Klik Kinderopvang wijst alle vormen van grensoverschrijdend gedrag af. Met dit protocol, in haar handelen en in haar beleid wil Klik Kinderopvang grensoverschrijdend gedrag voorkomen

Nadere informatie

PROCEDURE M.B.T. HET HANDELEN TEGEN AGRESSIE EN GEWELD. 1. Inleiding Deze procedure is een onderdeel van het ARBO-beleid van het Esdal College.

PROCEDURE M.B.T. HET HANDELEN TEGEN AGRESSIE EN GEWELD. 1. Inleiding Deze procedure is een onderdeel van het ARBO-beleid van het Esdal College. PROCEDURE M.B.T. HET HANDELEN TEGEN AGRESSIE EN GEWELD 1. Inleiding Deze procedure is een onderdeel van het ARBO-beleid van het Esdal College. Het Esdal College is een veilige school. Dit betekent dat

Nadere informatie

Protocol Hulp aan leerling en personeel

Protocol Hulp aan leerling en personeel Protocol Hulp aan leerling en personeel IV PROTOCOL Agressie, geweld, seksuele intimidatie, discriminatie en pesten binnen de school (Dit protocol is gebaseerd op het beleidsplan in bijlage I) Hieronder

Nadere informatie

Helger Siegert. Agenda

Helger Siegert. Agenda Stand van Zaken Arbeidsomstandigheden www.molens.nl en www.molen.pagina.nl Helger Siegert 1 Agenda Introductie Uitgangspunten Veranderingen in de wet Discussie 2 1 Arbeidsomstandigheden Wat is aandacht

Nadere informatie

Protocol 2: het vermoeden van seksuele intimidatie tussen kinderen onderling in de schoolsituatie.

Protocol 2: het vermoeden van seksuele intimidatie tussen kinderen onderling in de schoolsituatie. Pagina 1 van 7 2.2.10. PROTOCOL PREVENTIE MACHTSMISBRUIK Bron:: JGZ protocol PMM - concept 4 GGD Hart voor Brabant Moet iedereen het weten? Draaiboek bij crisissituaties seksuele intimidatie in het primair

Nadere informatie

Meedenksessie Onderwijs over agressie

Meedenksessie Onderwijs over agressie Meedenksessie Onderwijs over agressie Opening (Gitta v/d Berg) Welkom Doel van deze bijeenkomst Programma 15.00u Opening 15.15u Inleiding Door Gitta v/d Berg (Trainer omgaan met agressie) Door Barbara

Nadere informatie

Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden.

Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden. Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden. 1. DOEL Deze procedure is bedoeld om zorgvuldig handelen te waarborgen bij constatering van ongewenst gedrag op de werkplek. 2. REIKWIJDTE

Nadere informatie

Klachten als gevolg van ongewenst gedrag

Klachten als gevolg van ongewenst gedrag Klachten als gevolg van ongewenst gedrag 1. Inleiding In deze nota zal ongewenst gedrag op het gebied van seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en discriminatie aangeduid worden als ongewenst

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Jaarrapport Zorggebruik 2013. Managementsamenvatting. Inzicht in (arbeidsrelevant) zorggebruik van zorgmedewerkers

Jaarrapport Zorggebruik 2013. Managementsamenvatting. Inzicht in (arbeidsrelevant) zorggebruik van zorgmedewerkers Jaarrapport Zorggebruik 2013 Managementsamenvatting Inzicht in (arbeidsrelevant) zorggebruik van zorgmedewerkers 2 Jaarrapport Zorggebruik 2013 Managementsamenvatting In dit Jaarrapport Zorggebruik is

Nadere informatie

Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs

Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs Inspectie van het Onderwijs, december 2015 Jaarlijks rapporteert de Inspectie van het Onderwijs over het schorsen en verwijderen van leerlingen

Nadere informatie

Agressie, geweld en ongewenst gedrag

Agressie, geweld en ongewenst gedrag Agressie, geweld en ongewenst gedrag Inleiding Iedereen heeft belang bij een goede behandel- en leefsfeer. Voorwaarde voor een goede behandelsfeer is de bejegening. Revant heeft daarom een beleidsnotitie

Nadere informatie

Veiligheid in het primair onderwijs

Veiligheid in het primair onderwijs Veiligheid in het primair onderwijs 1 april 2009 Maarssen 8 april 2009 Amsterdam 9 april 2009 Den Haag 21 april 2009 Eindhoven 22 april 2009 Assen Marij Bosdriesz, Cecile Godefrooy, Marina Moerkens Programma

Nadere informatie

In dit overzicht vindt u voorbeelden van hoe u Veiligezorg kunt verankeren. Op centraal of decentraal niveau. Of op beide niveaus.

In dit overzicht vindt u voorbeelden van hoe u Veiligezorg kunt verankeren. Op centraal of decentraal niveau. Of op beide niveaus. Voorbeelden van verankering van Veiligezorg In dit overzicht vindt u voorbeelden van hoe u Veiligezorg kunt verankeren. Op centraal of decentraal niveau. Of op beide niveaus. Enquête over veiligheid en

Nadere informatie

Melding incidenten op school protocol + formulier

Melding incidenten op school protocol + formulier Wettelijke basis: Artikel 3 Arbowet. Relatie met overige documenten: - Schoolregels; - Gedragregels; - Arbo-beleidsplan; - Pestprotocol; - Klachtenprocedure. Begripsomschrijving Volgens Van Dale is een

Nadere informatie

Gedragscode. Toepassing door:

Gedragscode. Toepassing door: Parochiebureau: Dorpsstraat 26 2712 AL Zoetermeer Telefoon: 079 316 30 Gedragscode Toepassing door: alle beroepskrachten, vrijwilligers en stagiaires die werkzaamheden en activiteiten verrichten binnen

Nadere informatie

7.5 HANDELINGSINSTRUCTIES AGRESSIE AAN DE TELEFOON

7.5 HANDELINGSINSTRUCTIES AGRESSIE AAN DE TELEFOON 7.5 HANDELINGSINSTRUCTIES AGRESSIE AAN DE TELEFOON Onderdeel van de Arbocatalogus Agressie en Geweld 2.0, sector Gemeenten Doelgroep Inhoud Coördinator agressie en geweld, leidinggevenden en medewerkers

Nadere informatie

Plan van aanpak. Protocol. pilot camera s op. GGD/ Ambulances. in de Regio Haaglanden

Plan van aanpak. Protocol. pilot camera s op. GGD/ Ambulances. in de Regio Haaglanden Plan van aanpak en Protocol pilot camera s op GGD/ Ambulances in de Regio Haaglanden 1 Inhoudsopgave pag 1. Aanleiding 3 2. Doel en reikwijdte 3 3. Organisatie 4 4. Aanpak en planning 4 5. Financiering

Nadere informatie

vertrouwenspersonen en mediators Opent deuren naar oplossingen goede verhoudingen op de werkplek DijkhuizenJager 2012

vertrouwenspersonen en mediators Opent deuren naar oplossingen goede verhoudingen op de werkplek DijkhuizenJager 2012 vertrouwenspersonen en mediators Opent deuren naar oplossingen goede verhoudingen op de werkplek Psychosociale arbeidsbelasting Pesten, seksuele intimidatie, agressie en discriminatie op de werkvloer...

Nadere informatie

4.1.1 CHECKLIST EVALUATIE BELEID AGRESSIE EN GEWELD OP ORGANISATIENIVEAU

4.1.1 CHECKLIST EVALUATIE BELEID AGRESSIE EN GEWELD OP ORGANISATIENIVEAU 4.1.1 CHECKLIST EVALUATIE BELEID AGRESSIE EN GEWELD OP ORGANISATIENIVEAU Onderdeel van de Arbocatalogus Agressie en Geweld 2.0, sector Gemeenten Doelgroep Inhoud Coördinatoren agressie en geweld, management,

Nadere informatie

Rapport sluiting verzorgingshuizen

Rapport sluiting verzorgingshuizen Rapport sluiting verzorgingshuizen ActiZ is een ondernemende branchevereniging die haar leden faciliteert om een gezonde onderneming te kunnen exploiteren die hoogwaardige zorg en ondersteuning biedt.

Nadere informatie

Gedragscode ter voorkoming van ongewenst gedrag

Gedragscode ter voorkoming van ongewenst gedrag Gedragscode ter voorkoming van ongewenst gedrag Kinderdagverblijf Eigenwijs, handelend onder Vertah BV, verder te noemen organisatie: hanteert deze Gedragscode ter voorkoming van ongewenst gedrag voor

Nadere informatie

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2 Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2 Nog steeds veel behoefte aan extra scholing levenseindezorg In 2002 is het landelijke Panel

Nadere informatie

Arbocatalogus Tuincentra

Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Voorwoord Voor u ligt de Arbocatalogus Tuincentra, het oplossingenboek voor arborisico s in tuincentra. In de tuincentra denken we bij veiligheid automatisch

Nadere informatie

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V.

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. 6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. Inleiding Wij willen graag dat de cliënten van THUIS met zorg Zaanstreek thuiszorg tevreden zijn over de zorg die aan hen wordt geboden. Ook vinden we het

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek. vragenlijstonderzoek

Preventief Medisch Onderzoek. vragenlijstonderzoek Preventief Medisch Onderzoek vragenlijstonderzoek 1. Inleiding De vragenlijst Preventief Medisch Onderzoek (PMO) is ontwikkeld voor een snelle en betrouwbare analyse naar gezondheidsaspecten in relatie

Nadere informatie

Werkdruk, Agressie en Geweld in Zorg & Welzijn Inspecties in ziekenhuizen, opvanghuizen en asielzoekerscentra

Werkdruk, Agressie en Geweld in Zorg & Welzijn Inspecties in ziekenhuizen, opvanghuizen en asielzoekerscentra Werkdruk, Agressie en Geweld in Zorg & Welzijn Inspecties in ziekenhuizen, opvanghuizen en asielzoekerscentra Aanleiding Psychosociale arbeidsbelasting (PSA) is al jaren een van de grootste arbeidsrisico

Nadere informatie

Jaarprogramma Duurzame Inzetbaarheid 2015

Jaarprogramma Duurzame Inzetbaarheid 2015 Jaarprogramma Duurzame Inzetbaarheid 2015 Transvorm Michiel van den Heuvel 1 1. Inleiding In 2014 hebben we weer diverse activiteiten uitgevoerd in kader van het programma Duurzame Inzetbaarheid. Niet

Nadere informatie

Datum 11 april 2014 Onderwerp Aanbieding onderzoeksrapport 'Bedreigen en Intimideren van OM- en politiemedewerkers

Datum 11 april 2014 Onderwerp Aanbieding onderzoeksrapport 'Bedreigen en Intimideren van OM- en politiemedewerkers 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

PROTOCOL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG

PROTOCOL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG PROTOCOL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG Op de Lidwinaschool gelden algemene gedragsregels voor leerlingen, leerkrachten, ouders, schoolleiding en andere medewerkers. Die staan beschreven in een gedragscode.

Nadere informatie

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER)

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) Juni 2004 INLEIDING Voor u ligt een stappenplan dat gebaseerd is op de CBO-richtlijn

Nadere informatie

Algemene klachtenregeling Onderwijs

Algemene klachtenregeling Onderwijs Algemene klachtenregeling Onderwijs Juridisch kader De Wet op het primair onderwijs behandelt in artikel 14 de klachtenregeling. Ouders dan wel verzorgers, en personeelsleden kunnen bij de klachtencommissie,

Nadere informatie

De Nationale Politie Arbeidstijden en Agressie en Geweld geïnspecteerd

De Nationale Politie Arbeidstijden en Agressie en Geweld geïnspecteerd De Nationale Politie Arbeidstijden en Agressie en Geweld geïnspecteerd De Nationale Politie slaagt er nog onvoldoende in om de Arbeidstijdenwet en de bepalingen rondom Agressie en Geweld van de Arbeidsomstandighedenwet

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

Tabel A: Wat is uw geslacht?

Tabel A: Wat is uw geslacht? Opmerking vooraf: het tabellenboek begint met een aantal alfabetisch genummerde tabellen die betrekking hebben op achtergrondvariabelen. Hierna volgen met cijfers genummerde tabellen. De nummering van

Nadere informatie

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement

Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer. Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Preventie van Psychosociale Risico s op de Werkvloer Wet, Wat en Hoe? Bart Vriesacker Psychosociaal departement Inhoudsopgave Psychosociale risico s? De nieuwe wetgeving De psychosociale risicoanalyse

Nadere informatie

Vragenlijst monitor VPT Provincie Zeeland. Nulme&ng

Vragenlijst monitor VPT Provincie Zeeland. Nulme&ng Vragenlijst monitor VPT Provincie Zeeland Nulme&ng Nulme7ng. In het landelijk programma Veilige Publieke Taak worden er door het ministerie van Binnenlandse Zaken acht maatregelen genoemd die belangrijk

Nadere informatie

STA STERK OP JE WERK

STA STERK OP JE WERK STA STERK OP JE WERK Training/modules op maat Thema-bijeenkomsten Werknemers in deze tijd worden meer en anders belast dan vroeger. Dit geldt helemaal voor werknemers in de zorg. Gedurende enkele decennia

Nadere informatie

Agressie- en geweldbeleid in SW-bedrijven

Agressie- en geweldbeleid in SW-bedrijven Agressie- en geweldbeleid in SW-bedrijven Uitkomsten webenquête mei 2015 Webenquête onder deelnemers regiobijeenkomsten gezond & veilig werken Voorafgaand aan de regiobijeenkomsten Gezond & veilig werken

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

U bent hier om kennis op te doen en met elkaar te delen. Graag. geef ik de aftrap met een praktijkvoorbeeld.

U bent hier om kennis op te doen en met elkaar te delen. Graag. geef ik de aftrap met een praktijkvoorbeeld. Toespraak van Peter Peerdeman, adviseur Sociale Veiligheid en landelijk projectleider Veiligezorg, op het Veiligezorg Symposium Een agressie-incident en dan? 20 september 2010, Driebergen Geachte aanwezigen,

Nadere informatie

Projectplan Veilige Publieke Taak Twente

Projectplan Veilige Publieke Taak Twente Projectplan Veilige Publieke Taak Twente Februari 2014 Algemeen Drie op de vijf medewerkers met een publieke taak krijgen geregeld te maken met agressie en geweld tijdens de uitvoering van hun werkzaamheden.

Nadere informatie

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010

A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (A.J.E. de Veer, R. Verkaik & A.L. Francke. Hoge verwachtingen over pas gediplomeerden. Utrecht: NIVEL, 2010) worden gebruikt.

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Artikel 3 van Beleidsregel arbocatalogi 2010 wordt als volgt gewijzigd:

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Artikel 3 van Beleidsregel arbocatalogi 2010 wordt als volgt gewijzigd: STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 3103 20 februari Besluit van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 13 februari, nr. G&VW/AA/2011/2023,

Nadere informatie

Discriminatie op de werkvloer:

Discriminatie op de werkvloer: Discriminatie op de werkvloer: herkennen, oplossen en voorkomen Discriminatie op de werkvloer: herkennen, oplossen en voorkomen Inhoudsopgave Inleiding 5 Problemen herkennen, oplossen en voorkomen Hoe

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 juli 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 juli 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie