overzicht lezing DE BETEKENIS VAN SLAPEN VOOR ONZE GENEN

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "overzicht lezing DE BETEKENIS VAN SLAPEN VOOR ONZE GENEN"

Transcriptie

1 overzicht lezing DE BETEKENIS VAN SLAPEN VOOR ONZE GENEN drs. Anna Kruyswijk - v.d. Heijden MBOG lustrum symposium 4 oktober 2008 slapen als fenomeen slaapbehoefte biologische klok: interne en externe ritmes melatonine en de aansturing ervan door clock genen functies van melatonine slaapstoornissen en hun effecten conclusies eten voor melatonine, eten voor minder stress wat is slapen? een toestand van rust voor lichaam en geest, waarin reversibel gedeeltelijk verminderd of afwezig bewustzijn en reversibel verminderde of afwezige zintuiglijke perceptie. we slapen 1/3 deel van ons leven tijdens slapen: verlangzaming hersenactiviteit SLAAPFASEN -- EEG: beta: dagbewustzijn, ogen open, aktief alfa: ontspannen, slaperig --- eerste slaapfase theta: ogen dicht, doezelen --- tweede slaapfase delta: diepe droomloze slaap --- derde slaapfase, die 1 tot 1 1/2 uur duurt REM fase --- dromen, duurt 5 a 6 min. SAMEN: SLAAPCYCLUS van 1 1 /2 uur slaapbehoefte per nacht 4 tot 5 slaapcycli, waarvan de eerste 3 de kernslaap worden genoemd, met meer diepe slaap. later in de nacht langere REM slaap na REM slaap: hersenactiviteit naar theta en beta --- wakker worden baby: 16 uur met 50 % REM slaap 10 jaar: 10 uur met 20 % REM slaap volwassen: 7 tot 8 uur ouderen: korter? 6 tot 7 uur meisjes / vrouwen: meer slaap nodig! 1

2 tijdens de slaap synchronisatie van ons interne ritme aan het ritme van de natuur om ons heen, onder invloed van melatonine interne biologische klok: SCN in hypothalamus: 25 uur externe biologische klok: 24 uur overschakeling dagmetabolisme naar nachtmetabolisme, met wisselende hormoonspiegels harmonisering van autonome regulatieprocessen: ritme van ademhaling, hartslag en circulatie verlaging van bloeddruk en temperatuur in tweede helft nacht reparaties weefsels / cellen / DNA circadiaans ritme / biologische klok energie homeostase temperatuur regulatie honger - verzadiging rust - activiteit slapen - waken biologische klok: interne ritme wordt gegenereerd in de suprachiasmatische nuclei (SNC) in de hypothalamus, onder invloed van clock- genen heeft een ritme van ongeveer 25 uur regelt de basis voor alle hormonale, neuronale, en immunologische processen binnen het lichaam uitvoering onder supervisie van de hypothalamus (autonome zenuwstelsel) biologische klok: externe ritme wordt geregeld door dag en nacht (licht en donker) in de natuur om ons heen dus door de baan van onze planeet om de zon, de draaiing van de aarde om haar eigen as, de as-stand van de aarde het externe ritme bedraagt 24 uur ten opzichte van het externe ritme loopt de interne klok dus ongeveer een uur achter MELATONINE SYNCHRONISEERT ons INTERNE RITME met het EXTERNE RITME in de NATUUR om ons heen, gedurende de NACHT, onder invloed van clock- genen melatonine is aanwezig in alle levende organismen 2

3 melatonine Pinealis Locus coeruleus Medulla oblongata Hypothalamus Hypofyse 3 biljoen jaar oud hormoon, geproduceerd door gll. pinealis, indirect onder invloed van (UV) zonlicht aanmaak melatonine begint rond derde maand, met piek rond derde jaar. Daarna geleidelijk minder productie basisstof is tryptofaan synthese van eerst serotonine bij helder licht, en vervolgens melatonine bij duisternis onder invloed van licht stijging van cortisol serotonine dopamine GABA daling van melatonine norepinefrine NE acetylcholine (UV) licht --> --> netvlies: cryptochromen, dit zijn de circadiane fotoreceptoren suprachiasmatische nuclei (SCN) in de hypothalamus gll. pinealis Tryptofaan B2, B3, IJzer 5 Š OH - Tryptofaan B6, Mg, Zn 5 Š OH Š Tryptamine = Serotonine N Š Acetyl - Serotonine Foliumzuur, B12 Melatonine gen regulatie bij de synthese van melatonine door ritmische, circadiane inductie van een groep genen, door een netwerk van clock genen centrale clock genen in de retina, SCN en ggl pinealis perifere clock genen in de bijnieren 3

4 aangrijpingspunt en werking enzym voor omzetting serotonine naar melatonine: ANAAT arylalkylamine N- acetyltransferase in begin van de nacht: clock genen SCN --> stijging noradrenaline (NE) --> intracellulaire camp productie in ggl pinealis stijgt --> activatie proteine kinase A --> ritmische translatie van ANAATmRNA met piek rond middernacht --> melatonine stijgt na middernacht: negatieve feedback door 3 clock eiwitten uit ggl pinealis--> ANAAT mrna daalt --> melatonine daalt overdag: proteine kinase A afbraak o.i.v. licht --> melatonine vrijwel nihil ritmiek in transcriptie van genen in ggl pinelalis verloopt zowel endogeen als licht - gestuurd clock genen in bijnieren --> ritmische gen expressie via modulering vanuit SCN en ggl pinealis (melatonine) --> circadiaanse cortisolproductie insuline potentieert de NE gemedieerde melatonine synthese melatonine receptoren tal van organen bevatten melatonine receptoren: structuren in CZS, bloedvaten, mammae, pancreas, lever, nieren, blaas, ovaria, prostaat, huid, immuunsysteem melatonine receptoren mediëren in een circadiaans ritme tal van intracellulaire processen, op het niveau van gen expressie acties melatonine Receptor- mediated: controle seizoensgebonden reproductie modulatie van slaapprocessen invloed op botgroei invloed op de insuline secretie Receptor- independent: neutralisatie van vrije radicalen reductie van oxidatieve stress verbetering van hyperthyreoidie verminderen van de toxiciteit van septische toestanden melatonine effecten Beïnvloeding van de gen expressie op receptor niveau in tal van organen synchronisatie interne dag-nacht ritme met dag-nachtritme in de natuur slapen: melatonine verbetert de inslaaptijd en vrijwel alle vormen van slaapstoornissen anti-oxidatieve effecten dmv free radical cascade reaction met antioxidatieve tussenproducten: 1 molecuul melatonine kan minstens 4 reactieve soorten neutraliseren toepassing bij oxidatieve stress bij: ALS, na operaties, ROS beta cellen pancreas, schade bij intravertebrale discusdegeneratie. diabetes mellitus: lage melatoninespiegels bij ontstaan DM en bij diabetici. melatonine verbetert de receptor respons op insuline, verbetert metabool syndroom waarden (insuline, lipiden, microalbuminurie) melatonine verlaagt hypertensie dmv verlaging van glutamine en verhoging van taurine en GABA in CSZ 4

5 melatonine heeft oncostatische eigenschappen, door directe en indirecte betrokkenheid bij de epigenetische mechanismen rond kanker (invloed op deregulatie van PER2 bij mammacarcinoom als gevolg van ritmische verstoringen) mogelijk inhibitie van DNA methyltransferase (bij abnormaal methyleringspatroon van DNA) door melatonine en dus een rol in de epigenetische regulatie melatonine kan de verstoorde modulatie van gen expressie als gevolg van desynchronisatie, herstellen bij ontstaan van UD: verstoorde melatonine synthese. Melatonine bevordert genezing UD. slaapstoornissen gefragmenteerde slaap slaap deprivatie chronic delayed sleep phase syndrome gevolg: non restorative sleep slechte slaapkwaliteit gaat gepaard met: verminderde melatonine productie lagere cortisolspiegel na ontwaken gevolgen algemeen overdag slechter functioneren verstoring tijdgestuurde processen mbt cellulair metabolisme, DNA reparatie en gen expressie ---> verminderde gezondheid, veminderde levensverwachting ZIE de effecten van melatonine lager cortisol na ontwaken: psychische en fysieke kwetsbaarheid --> gezondheidsrisico s melatonine s nachts lager --> slechter slapen maar ook Chronische slaapstoornissen ---> STRESS ---> ---> ---> ontsporing regulatie AZS hogere cortisolspiegels overdag en hogere melatonine spiegels overdag---> --> inhibitie van celproliferatie en gestoorde gen- expressie in de gyrus dentalis van de hippocampus --> verstoring van normale activiteit en geheugen consolidatie in de hippocampus en prefrontale cortex vervolg stress effecten effecten op het immuunsysteem: NK cel activiteit, lymfocyten populatie, lymfo-cyten proliferatie, antilichaamproductie, reactivatie latente virusinfecties hypercoagulabiliteit door inductie van catecholamines verminderde aanmaak groeihormoon >> verminderde sportprestaties slaapstoornissen en diabetes mellitus (DM) slaapstoornissen >>>> DM, zowel via melatonine als AZS / cortisol problematiek: gestoorde voedselopname: meer honger verstoring glucose metabolisme >>> DM en insuline resistentie lagere melatonine spiegel >> verminderde protectie beta cellen tegen oxidatie >> DM lagere melatonine spiegel >> slecht gereguleerde DM sneller achteruit bij DM: lagere melatonine spiegels, verminderde ANAAT activiteit, melatonine receptoren in pancreas werken minder goed 5

6 conclusies ons interne dag-nachtritme, vanuit SCN, wordt door genen aangestuurd de synchronisatie van het interne ritme met de natuur om ons heen, verloopt via melatonine, waarvan de synthese gen gestuurd verloopt melatonine zelf heeft subtiele effecten op de gen-expressie van tal van intracellulaire processen een goede nachtrust bevordert onze gezondheid d.m.v. evenwicht in de autonome regulatie processen, waardoor ook onze stress bestendigheid verbetert een goede nachtrust bevordert de verzorging van onze genen een evenwichtige melatonine huishouding is essentieel voor een goede nachtrust eten voor melatonine voldoende (UV) zonlicht overdag --> synthese serotonine en later melatonine intacte structuren oog - retina - hypothalamus (SCN) - ggl. pinealis voldoende tryptofaan in de voeding: soja, avocado, ei, noten en zaden, yoghurt, kwark, dadels, banaan, tomaat, in geringe mate in vlees en vis voldoende opname tryptofaan in de dunne darm (competitie andere aminozuren) voldoende co-factoren voor melatonine prod. vermindering stoorfactoren: stress, insulineresistentie eten voor minder stress voldoende tyrosine in de voeding: noten, vis, zaden, rundvlees, zuurkool, zuivel, ei voldoende co- factoren voor synthese dopamine en (nor) adrenaline voldoende cholesterol in voeding voor cortisol productie stress reductie technieken: mindfulness, yoga, meditatie algemeen zorgen voor een goede slaaphygiëne donkere slaapkamer structuur en ritme in je dagelijkse bezigheden dagelijks buiten zijn en bewegen s avonds tot rust komen dank voor Uw geduld en aandacht drs. Anna Kruyswijk - v.d. Heijden, arts Jouw Voeding 6

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Hersenen en slaap. Hersenstichting Nederland

Hersenen en slaap. Hersenstichting Nederland Hersenen en slaap Hersenstichting Nederland 1 Hersenen en slaap Slapen doet iedereen. Maar wat is slaap eigenlijk? En wat hebben de hersenen ermee te maken? Hoewel slaaponderzoekers nog volop discussiëren

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Facta, Utrecht 26.1.2016 (Peter van Straaten, 2013) Item nummer Gemiddelde scores

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

Stapsport.com. sportdiëtist

Stapsport.com. sportdiëtist Stapsport.com Anja Frank 26-11-2012 Senders van Geel e Anja e 26-11-2012 van Geel Joop Zoetemelk 1979 De Tour de France wordt gewonnen in bed e Anja e 26-11-2012 van Geel e Anja e 26-11-2012 van Geel 31

Nadere informatie

Uitgerust Wakker Worden en Melatonine

Uitgerust Wakker Worden en Melatonine Slaapproblemen? Uitgerust Wakker Worden en 2013 - WSA Research Uitgerust wakker worden = Goede voorbereiding Tenminste 5 uur ononderbroken slaap, met diepe slaap perioden Ervaringen verwerkt Lichaam opgeruimd

Nadere informatie

V5 Begrippenlijst Hormonen

V5 Begrippenlijst Hormonen V5 Begrippenlijst Hormonen ADH Hormoon dat de terugresorptie van water in de nierkanaaltjes stimuleert. adrenaline Hormoon dat door het bijniermerg wordt afgescheiden. Adrenaline wordt ook door zenuwvezels

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens

Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens Inleiding Marijke C.M. Gordijn, PhD Chrono@Work B.V. & Chronobiologie Universiteit Groningen Wat is MELATONINE 10-Nov-15 2 Melatonine ontdekt in 1958 Hormoon

Nadere informatie

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012 MEUBELEN VRANKEN By Gy 2012 Hoeveel slaap hebben we nodig? U realiseert het zich misschien niet altijd, maar we brengen gemiddeld een derde deel van ons leven in bed door. Goed en genoeg slapen is een

Nadere informatie

Onderdeel Hypothalamus-Hypofyse (Bern/Levy, Hoofdstuk 44)

Onderdeel Hypothalamus-Hypofyse (Bern/Levy, Hoofdstuk 44) Zelfstudievragen Deze vragen zijn bedoeld om je behulpzaam te zijn bij het bestuderen van de stof (college en microscoop practica). Ze hebben de bedoeling je te wijzen op de belangrijkste delen van de

Nadere informatie

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket blauw Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket geel Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353: Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:1711-23 Pleiotrope werking van glucocorticoïden Gc-R heeft een effect op verschillende pathways Gc hebben op alle systemen

Nadere informatie

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN Slapen is geen geringe kunst: je moet er de hele dag voor wakker blijven Friedrich Nietzsche, Duits dichter en filosoof (1844-1900) Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN SEIN en

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting e vitamine metaboliet 1,25-dihydroxyvitamine ( ) speelt een sleutelrol bij het handhaven van de calcium homeostase door middel van effecten op de darm, het bot en de nier. e metaboliet

Nadere informatie

College s wel/niet s morgens vroeg?

College s wel/niet s morgens vroeg? College s wel/niet s morgens vroeg? Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Topdag, FACTA 12.2.2015 Tijd van inslapen (doordeweeks) 40 30 % 20 10 0 < 22: 22: -

Nadere informatie

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak van dialysepatiënten en dit beperkt hun levensverwachting sterk. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat milde tot matige nierschade

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger" 19/03/2012

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger 19/03/2012 Leren beheersen van je slaapprobleem Bart De Saeger" 19/03/2012 Bart De Saeger" Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Theorie + Technieken Inzicht krijgen" Leren hoe je het probleem stap voor stap kan

Nadere informatie

Slaap. Hoeveel slapen we? Slaap en vet verliezen

Slaap. Hoeveel slapen we? Slaap en vet verliezen Slaap Voldoende slapen, een advies die jouw moeder je al van kleins af aan geeft. Geven we hier echter gehoor aan? Neen. We hebben allemaal altijd wel wat beters te doen dan te slapen. Hoe belangrijk is

Nadere informatie

Omgaan met slaapproblemen

Omgaan met slaapproblemen Leven met Multipele Sclerose uitgave 12 Omgaan met slaapproblemen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding We besteden ongeveer eenderde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als de kat van huis is dan dansen de muizen, maar het feest wordt nog mooier als de voorbereiding al kan beginnen voor de kat

Nadere informatie

jongeren en burn out Eekhoutcentrum Kortrijk 03.02.2015 emmanuël nelis az st-lucas, kinder- en jeugdpsychiatrie KASBrugge

jongeren en burn out Eekhoutcentrum Kortrijk 03.02.2015 emmanuël nelis az st-lucas, kinder- en jeugdpsychiatrie KASBrugge jongeren en burn out Eekhoutcentrum Kortrijk 03.02.2015 emmanuël nelis az st-lucas, kinder- en jeugdpsychiatrie KASBrugge burn out Jaren 1970: Herbert Freudenberger; Christina Maslach (USA) Uitputting,

Nadere informatie

Autisme en ADHD D e r o l v a n z u i v e l e n g l u t e n

Autisme en ADHD D e r o l v a n z u i v e l e n g l u t e n Autisme en ADHD D e ro l v a n z u i v e l e n g l u t e n Onderwerpen 1. Epigenetica en genetica 2. Het endorfine systeem 3. Endorfine in relatie tot andere systemen 4. Exorfinen 5. De rol van exorfinen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33966 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33966 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/3366 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dijk, Marieke van Title: Type 1 diabetes and sleep : implications for glucoregulation

Nadere informatie

Gezondheidsrisico s van slaapstoornissen Peter Meerlo

Gezondheidsrisico s van slaapstoornissen Peter Meerlo Gezondheidsrisico s van slaapstoornissen Peter Meerlo p.meerlo@rug.nl Center for Behavior and Neurosciences University of Groningen Slaap is veel meer dan gewoon rust waar we af en toe wel zonder kunnen

Nadere informatie

Samenvatting de Wit :25 Pagina Optima Grafische Communicatie. Nederlandse Samenvatting

Samenvatting de Wit :25 Pagina Optima Grafische Communicatie. Nederlandse Samenvatting de Wit 30-01-2001 12:25 Pagina 121 - Optima Grafische Communicatie Nederlandse de Wit 30-01-2001 12:25 Pagina 122 - Optima Grafische Communicatie Onze atmosfeer bestaat voor 21% uit zuurstof en dit maakt

Nadere informatie

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen?

Webinar 4 28-05- 15. WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts. Boodschappers Eiwi?en. Wat zijn hormonen? WEBINAR 4 28-05- 2015 Inside Out Health Jenaida van Wijk, integraal arts Webinar 4 Wat zijn hormonen? Voeding en hormonen Belangrijkste hormoonassen Belangrijkste neurotransmi?ers ConnecBe Wat zijn hormonen?

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Koolhydraatbeperking S, M, L. Welke maat heeft je cliënt? Welkom Waarschuwing

Koolhydraatbeperking S, M, L. Welke maat heeft je cliënt? Welkom Waarschuwing Koolhydraatbeperking S, M, L. Welke maat heeft je cliënt? Welkom Waarschuwing 9 november 2015 Gent HarriëtVerkoelen.nl Insuline resistentie Achtergrond van insuline resistentie, de invloed hiervan op de

Nadere informatie

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Bespreken ingevulde lijsten De lijsten die u voor deze sessie heeft ingevuld, worden kort besproken. Ze zijn vooral bedoeld als meting vooraf. In latere sessies zullen

Nadere informatie

EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE

EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE H. Pijl Introductie Energie is de basis van ons bestaan. Zonder energie geen leven. Het is voor een organisme letterlijk en figuurlijk van levensbelang dat er voldoende

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE B VWO. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE B VWO. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE B VWO www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE B VWO VERSTOORDE CHRONOTYPES INLEIDING Als het goed is, heb je een vragenlijst ingevuld om te testen of je een ochtendmens

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 19 Introductie glutamine De toegenomen wetenschappelijke belangstelling voor het aminozuur glutamine is mogelijk het gevolg van de ontwikkeling van complete parenterale voeding in de jaren 60 van de vorige

Nadere informatie

Waarom doen ze dit? Het plastic komt in kleine deeltjes via zeeleven en vogels in onze voedselketen terecht

Waarom doen ze dit? Het plastic komt in kleine deeltjes via zeeleven en vogels in onze voedselketen terecht Geachte klant, Welkom bij de 2 de nieuwsbrief van TerraLife. In deze nieuwsbrief wederom een drietal actuele thema's, zoals onze nieuwe aanwinst, de Dopper! Wij als TerraLife zijn erg trots dat we een

Nadere informatie

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Inleiding Binnen de Biologische psychologie bestudeert men het gedrag van mensen aan de hand van de biologische achtergrond ervan. Oorzaken van gedrag worden

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Omgaan met nachtdiensten

Omgaan met nachtdiensten Omgaan met nachtdiensten ALLES OVER WISSELENDE SLAAPDIENSTEN Week 7.2 RAOUL DE BRUIN OVERWINSLAPELOOSHEID.NL Omgaan met nachtdiensten De wereldeconomie is in de laatste jaren flink veranderd waardoor de

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

Extra paragraaf. Hormonen

Extra paragraaf. Hormonen Extra paragraaf Hormonen In deze extra paragraaf leer je meer over hormonen. Het gaat over de structuur van hormonen en de manier waarop ze werken. Daarnaast leer je een aantal hormoonklieren en het samenspel

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker Wondzorg Symposium 14 oktober 2014 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of

Nadere informatie

Stress en vermoeidheid Maatjeswerk autisme 20 januari 2016

Stress en vermoeidheid Maatjeswerk autisme 20 januari 2016 Stress en vermoeidheid Maatjeswerk autisme 20 januari 2016 Jeroen de Haas Info@for-balance.nl 1 Introductie Jeroen de Haas (45 jaar) Vader van 3 zonen (11, 9 en 4) Oudste zoon, Levi, met 2,5 jr. gediagnosticeerd

Nadere informatie

1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig?

1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig? 1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig? De mens is een complex organisme dat continue in verandering is. Er vinden vele processen plaats in het lichaam (bv. bloed door lichaam pompen) die beïnvloed

Nadere informatie

Zit diabetes in de genen?

Zit diabetes in de genen? Zit diabetes in de genen? Samenvatting van de lezing door internist dr. Eric Sijbrands en arts-onderzoeker drs. Mandy van Hoek, beiden verbonden aan de polikliniek voor erfelijke hart- en vaatziekten van

Nadere informatie

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan,

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, met name door het overnemen van de zogenaamde Westerse leefstijl, dat

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE B HAVO. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE B HAVO. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE B HAVO www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE B HAVO VERSTOORDE CHRONOTYPES INLEIDING Als het goed is, heb je een vragenlijst ingevuld om te testen of je een ochtendmens

Nadere informatie

De basisbiochemie als voorwaarde voor gezondheid. Yvonne van Stigt Master in de klinische Psycho Neuro Immunologie

De basisbiochemie als voorwaarde voor gezondheid. Yvonne van Stigt Master in de klinische Psycho Neuro Immunologie De basisbiochemie als voorwaarde voor gezondheid Yvonne van Stigt Master in de klinische Psycho Neuro Immunologie Even voorstellen Yvonne van Stigt Master in de klinische Psycho Neuro Immunologie Docent

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting In dit proefschrift wordt de rol en interactie van verschillende cholesterol en fosfolipiden transporters besproken. Deze transporters zijn erg belangrijk voor het bewaren van

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Pijn en slaap. Een vicieuze cirkel doorbreken. Wake 2/3 of life. ~80% of night 4/13/2010. ~20% of night.

Pijn en slaap. Een vicieuze cirkel doorbreken. Wake 2/3 of life. ~80% of night 4/13/2010. ~20% of night. Pijn en slaap Een vicieuze cirkel doorbreken Wake 2/3 of life NREM Sleep REM Sleep ~20% of night ~80% of night 1 Slaap stadia Slaap stadia 4/13/2010 Hypnogram Awake REM 1 2 3 4 volwassene 1 2 3 4 5 6 7

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

We hebben allemaal slaap nodig

We hebben allemaal slaap nodig Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Speciale Rubriek: de ziekte van Huntington en slaap Waarom

Nadere informatie

Hormoon verstorende stoffen

Hormoon verstorende stoffen Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen,

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Farajnia, S. Title: Neuroplasticity in the mammalian clock : the effect of aging

Nadere informatie

Bioritme en slapen. 17 november 2016, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k!

Bioritme en slapen. 17 november 2016, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k! Bioritme en slapen 17 november 2016, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakbsche Bps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes Ultradiaans

Nadere informatie

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 16/11/16. soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakcsche Cps

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 16/11/16. soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakcsche Cps Bioritme en slapen 17 november 2016, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakcsche Cps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes Ultradiaans

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 207

Samenvatting. Samenvatting 207 Samenvatting Op gezette tijden komen er magische middelen in de belangstelling die een heilzame werking zouden hebben bij nagenoeg alle kwalen. Recentelijk is melatonine op deze manier in de belangstelling

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

18. Gegeven zijn de volgende uitspraken: I. Tyrosine is de precursor van serotonine II. Een overmaat aan serotonine kan leiden tot agressief gedrag.

18. Gegeven zijn de volgende uitspraken: I. Tyrosine is de precursor van serotonine II. Een overmaat aan serotonine kan leiden tot agressief gedrag. 1. Welke uitspraak is WAAR? a. Evertebraten hebben geen zenuwstelsel dat hun toelaat gecoördineerde bewegingen uit te voeren. b. Evertebraten hebben niet meer dan 10.000 zenuwcellen. c. Het telencephalon

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 157 N ederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting 158 Nederlandse samenvatting Het aantal gevallen van huidkanker, waaronder melanoom, neemt nog steeds toe in de westerse

Nadere informatie

It s all about energy

It s all about energy It s all about energy 14 juni 2016, De Lelieboom Deze avond Energiebronnen Energiefabrieken metabole routes Energieverdeling Prioriteiten Energierovers Oplossing: - metabole flexibiliteit - praknsche toepassingen

Nadere informatie

Eenvoudige regels voor een goede nachtrust

Eenvoudige regels voor een goede nachtrust Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Eenvoudige regels voor een goede nachtrust voor mensen met de ziekte

Nadere informatie

HEEL NEDERLAND MENTAAL STERK EN GEZOND

HEEL NEDERLAND MENTAAL STERK EN GEZOND HEEL NEDERLAND MENTAAL STERK EN GEZOND Een bijdrage vanuit de klinische Psycho-Neuro-Immunologie Door Erik Schut Klinisch Psycho-Neuro-Immunoloog, Orthomoleculair kpni therapeut 1 Acupuncturist en Fysiotherapeut

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2012

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2012 MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXAMENBUREAU UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2012 VAK : NEDERLANDS-TEKSTBEGRIP DATUM: WOENSDAG 04 JULI 2012 TIJD : 07.4 09.1

Nadere informatie

*Natuurgeneeskundige. *Docent irisdiagnostiek. circe-natuurgeneeskunde.nl 2

*Natuurgeneeskundige. *Docent irisdiagnostiek. circe-natuurgeneeskunde.nl 2 Tijd voor voeding *Natuurgeneeskundige *Docent irisdiagnostiek circe-natuurgeneeskunde.nl 2 *Voeding. *De geschiedenis van onze voeding. *De huidige gezondheidsproblemen. *Wetenschappelijk onderzoek en

Nadere informatie

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW)

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) = Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) Inhoudsopgave Inleiding 3 Het Centrum voor Slaap- en Waakstoornissen 3 De slaap 5 Wat is slaap? 5 Het verloop van de slaap 5 Hoe wordt de slaap geregeld? 6

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

30 dagen een commitment met jezelf aangaan!

30 dagen een commitment met jezelf aangaan! 30 dagen een commitment met jezelf aangaan! 1. Training 2. Voeding 3. Rust 1. Training - Grote spieren trainen benen, borst en rug - Cardio training - Dagelijks middelmatig bewegen Grote spieren trainen:

Nadere informatie

Social media? Graag! Gebruik #enerjoy Bioritme & voeding

Social media? Graag! Gebruik #enerjoy Bioritme & voeding Social media? Graag! Gebruik #enerjoy Bioritme & voeding Gezond eten op het werk info@ener-joy.nl www.ener-joy.nl 033-887 8840 1 Over Marjolein van Kleef Diëtist & organisatieadviseur bij Enerjoy Gezond

Nadere informatie

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 0000 2026 - SV - oktober 2012 Slaapproblemen? campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters Antwerpen patiënteninformatie

Nadere informatie

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst:

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hormoonklieren: Exocriene klieren: Endocriene klieren: Hypothalamus: Biologie SE4 organen die elders in het lichaam organen en weefsels activeren. zweet- en verteringsklieren

Nadere informatie

De psychofysiologische effecten van angst

De psychofysiologische effecten van angst De psychofysiologische effecten van angst Wat stress doet met je hart Center of Research on Psychology in Somatic diseases Nina Kupper PhD Wat zou jij voelen in deze situatie? Schrijf op het gekleurde

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname.

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. CHAPTER Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. De rol van GLP-1, van fysiologie tot farmacotherapie DUTCH SUMMARY Het aantal

Nadere informatie

Stressloos leren.

Stressloos leren. Stressloos leren Wat gaan we doen? Stress Vecht en vlucht reactie Herkennen van stress, het verloop, herstel Oorzaken van veel STRESS Hersenen en STRESS Optimaal leren: talentontwikkelingsmodel leren

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Stress

Gezonde Leefstijl: Stress Gezonde Leefstijl: Stress 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Wat is stress? Stressoren Gevolgen van teveel stress Tips bij stress Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Jaarlijks worden 30.000 mensen afgekeurd wegens

Nadere informatie

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

Capabel Examens 2011 Pagina 1

Capabel Examens 2011 Pagina 1 1. Wat is de kleinste levende eenheid van een organisme? A) Een cel. B) Een orgaan. C) Een weefsel. 2. Bij welke levensverrichting van de cel speelt chromatine een belangrijke rol? A) Bij de prikkelbaarheid.

Nadere informatie

Gezond eten in de nacht

Gezond eten in de nacht Gezond eten in de nacht Marjolein van Kleef 28 oktober 2016 Over Marjolein van Kleef Voedingsdeskundige ploegendienst Organisatieadviseur Bedrijfsdiëtist Voorlichter Trainer Enerjoy Enerjoy motiveert medewerkers

Nadere informatie

lyondellbasell.com Heb je genoeg slaap?

lyondellbasell.com Heb je genoeg slaap? Heb je genoeg slaap? Wat levert een goede nachtust op? Slaap is een van de belangrijkste activiteiten die we doen om ons lichaam te behouden. Het laat onze geest en lichaam herstellen. Slaapproblemen kunnen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Diabetogene effecten van glucocorticoïde medicatie: bekende en onbekende aspecten Dutch summary Ontdekking van het bijnierschorshormoon cortisol Cortisol is een hormoon dat in

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Mensen slapen ongeveer acht uur per dag, dit alles bij elkaar opgeteld is een derde van ons leven. Dit feit alleen al is genoeg om te beseffen dat slaap een essentiële fysiologische

Nadere informatie

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans?

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Het moment van de waarheid is aangebroken. Gewichtsproblemen wijzen erop dat er iets niet in orde is met jouw hormonen, maar met welke hormonen gaat het precies

Nadere informatie

Rust & Ontspanning 1

Rust & Ontspanning 1 Rust & Ontspanning 1 Onderwerpen Invloed van stress Onthaasten Rust als basis Bewust leven Tips om te onthaasten Nachtrust Tips voor goede nachtrust Vragen 2 Invloed van stress In ons leven worden we frequent

Nadere informatie

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy DIABETES MELLITUS Diabetes mellitus, in de volksmond beter bekend als suikerziekte of diabetes,

Nadere informatie

Wat is een optimaal bioritme voor onze sporters?

Wat is een optimaal bioritme voor onze sporters? Wat is een optimaal bioritme voor onze sporters? Wat is een optimaal bioritme voor onze sporters? De sleutel tot het succes bij het herstel van het lichaam? Slapen is voor zwakkelingen...think again! Veel

Nadere informatie

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Ongeveer 30% van de kinderen met AD(H)D heeft chronische inslaapproblemen. Dit zien we ook vaak bij onder andere kinderen met een ontwikkelingsachterstand, autisme,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

Vitamine D. Essentieel prohormoon

Vitamine D. Essentieel prohormoon Vitamine D Essentieel prohormoon Biochemie en fysiologie Vit D in voeding: D3 (cholecalciferol, dierlijk) D2 (ergocalciferol, plantaardig). Belangrijkste bron is de aanmaak id huid oiv zonlicht: >90% vd

Nadere informatie