VERLICHTING in de MELKVEE-STAL

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VERLICHTING in de MELKVEE-STAL"

Transcriptie

1 VERLICHTING in de MELKVEE-STAL Floor van Oosterhout Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) Afdeling Neurofysiologie 23 november 2010

2 Dag-nacht ritme Aanpassingen van plant / dier / mens aan omgeving

3 Circadiane ritmen (circa-dies = ongeveer een dag ) - Activiteit van hersengebieden - Hormoonspiegels - Slaapbehoefte - Lichaamstemperatuur - Cognitieve functies - Reactie tijd - Pijndrempel - Hartslag, bloeddruk - Spijsvertering - Gevoeligheid voor medicijnen - Gen expressie - etc lichaamstemperatuur systolische bloeddruk groeihormoon ACTH melatonine

4 Biologische ritmen zijn endogeen (Tobler et al Nature 1996)

5 Seizoenen: veranderingen in daglengte (fotoperiode) 23 nov Ref: Geographic Names Database, US Naval Observatory

6 Biologische aanpassingen aan de seizoenen zomervacht vs wintervacht

7 Biologische aanpassingen aan de seizoenen seizoensmigratie winterslaap

8 Biologische aanpassingen aan de seizoenen voortplanting/geboorte (Alpine goat; Chemineau et al 1992)

9 mens (Jenni et al., 2006) steenbok (Tobler et al., unpublished) schaap (Lincoln et al., 2005)

10 Koeien zijn geen seasonal breeders Maar toch zijn er seizoens-variaties te meten

11 De biologische klok Pijnappelklier Supra Chiasmatische Nucleus Pijnappelklier Pars Tuberalis Hypofyse

12 u (Berthelot et al., 1990) Seizoensritme onder invloed van de biologische klok retina hypothalamus SCN pijnappelklier melatonine (Supra Chiasmatische Nucleus) Melatonine-profiel in koe:

13 Melatonine signaal codeert voor daglengte schaap korte dag lange dag extreem lange dag (Wagner et al., 2008)

14 Melatonine signaal codeert voor daglengte Winter (korte dag) Mel Zomer (lange dag)

15 Melatonine wordt acuut afgebroken onder licht Donkere nacht is belangrijk (Lawson en Kennedy 2001)

16 Hormonen onder invloed van fotoperiode Hypothalamus. GnRH TSH melatonine Hypofyse Prolactine melkklier LH FSH gonaden Groei Hormoon lever IGF1 activiteit gonaden lactatie zomer/wintervacht metabolisme groei immuunfunctie

17 Hormonen onder invloed van fotoperiode: Prolactine serum PRL (ng/ml) Prolactine Circadiaan ritme: koe schaap Seizoensritme: lange dag korte dag weken uren koe korte dag dag 28 lange dag (Mollett en Valven, 1982) (Stanisiewski et al 1988) (Lincoln et al 2003) dag 1

18 Licht en melkproductie (koe) Michigan USA, 42 NB natuurlijke winter-dag lange dag (tot dag 60: n = 46) (vanaf dag 60: n = 18) (Peters et al. 1978, Science)

19 Licht en melkproductie (koe) Overzicht van 10 studies: Melkproductie neemt toe onder lange dag korte dag lange dag (Dahl en Petitclerc 2003)

20 Licht en melkproductie (koe) - Melktoename: rol van Prolactine? - Melktoename: rol van GH (Groei Hormoon)? - Melktoename geassocieerd met toename IGF1 (Insulin-like Growth Factor-1) korte dag lange dag (Dahl et al., 1997)

21 Licht en droogstaande koe Melkproductie neemt toe na korte dag tijdens droogstand korte dag lange dag (n = 18) (Auchtung et al 2005 J Dairy Science)

22 Licht en droogstaande koe Voedselopname neemt toe onder korte dag tijdens droogstand korte dag lange dag (n = 18 / 19) (Auchtung et al 2005 J Dairy Science)

23 Licht en jongvee borstomvang lange dag natuurlijke winterdag gewicht lange dag natuurlijke winterdag Michigan USA, 42 NB (Peters et al. 1978, Science)

24 Licht en jongvee

25 Samengevat: Melkkoe: Lange dag >> meer melk (± 10%) Droogstaande koe: Korte dag >> na kalven meer melk Jongvee: Lange dag >> snellere groei Jongvee: Lange dag >> sneller in puberteit

26 Conclusie: licht is belangrijk - voor mens en dier! jet lag ploegendienst winterdepressie alertheid + slaapproblemen concentratie veroudering lichttherapie

27 Lichtintensiteiten in de stal vaak niet meer dan 100 lux zonlicht: daglicht: bewolkte dag: schemering: volle maan: lux lux 1000 lux 10 lux 0,1 lux

28 Welk type lamp, welke kleur licht is belangrijk?

29 De biologische klok ontvangt licht-info via oogpigmenten

30 Oogpigmenten Staafjes + Kegeltjes: kleurenzien Mens: 3 typen kegeltjes Koe: 2 typen kegeltjes (blauw) (geel/groen) MENS KOE

31 Oogpigmenten Melanopsine: regulatie biologische klok! Melanopsine: Max gevoeligheid voor ~480 nm = blauw licht

32 Oogpigmenten Melanopsine: regulatie biologische klok! Melanopsine: Max gevoeligheid voor ~480 nm = blauw licht Voorbeeld (mens): melatonine suppressie vooral door blauw licht (Cajochen 2007)

33 Spectrum van zonlicht

34 Spectra van verschillende typen lampen fluorescentie lamp metaal halide lamp hoge-druk natrium lamp (Bron: Wikipedia)

35 Lichtproef op Nij Bosma Zathe 2009/2010 De invloed van stalverlichting op gezondheid en melkproductie van de koe

36 Lichtproef op Nij Bosma Zathe 2009/2010 Korte winterdag (8 weken) LD 8:16 Verlengd met 8 uur kunstlicht (16 weken) LD 16:8

37 Lichtproef op Nij Bosma Zathe 2009/2010 Monochromatisch licht (LED s): Kleuren afgestemd op de gevoeligheden van de fotopigmenten 470nm 590nm 640nm KOE

38 Lichtproef op Nij Bosma Zathe 2009/2010 blauw + geel + rood blauw melkstal geel rood melkrobot melkrobot

39 Nachtverlichting

40 Onderzoeksparameters, o.a.: - Hormoonprofielen in bloed - Activiteitsprofielen per koe - Melkproductie - Melkkwaliteit - Gezondheidsparameters bloed - Water/voeropname

41 Hormoonprofielen bloed 24uurs bloed sampling (12 samples per 24 uur) - Melatonine - Prolactine - Groei Hormoon - IGF-1 - cortisol catheter halsader

42 Gedragsactiviteit activiteitsmeter

43 Melkproductie en Melkkwaliteit

44 Analyses in gang. wordt vervolgd.!!

45 Onderwerpen ter Discussie

op melkproductie en gedrag van melkvee

op melkproductie en gedrag van melkvee Het effect van lichtkleur en lichtduur op melkproductie en gedrag van melkvee Colofon Uitgever Wageningen UR Livestock Research Postbus 65, 8200 AB Lelystad Telefoon 0320-238238 Fax 0320-238050 E-mail

Nadere informatie

Lichtbron van rendement

Lichtbron van rendement Documentatie Lichtmanagement DSD Stalinrichting B.V., September 2017 Inhoudsopgave Inleiding 3 Lichtniveau en lichtregime 4 Lichtstroom van diverse armaturen 5 Geef me meer licht; Ik geef er melk voor

Nadere informatie

Biologische Effecten van Licht

Biologische Effecten van Licht Biologische Effecten van Licht Bijeenkomst Oog en Werk Amersfoort, 6 Oktober 2006 Gerrit van den Beld NSVV Commissie Licht & Gezondheid Fotobiologische Effekten Infrarood Warmte OOG Licht Ultraviolet Zien

Nadere informatie

AGRILED pro Serie AL2007 Serie. Volledig geautomatiseerde verlichting voor uw rundvee

AGRILED pro Serie AL2007 Serie. Volledig geautomatiseerde verlichting voor uw rundvee AGRILED pro Serie AL2007 Serie Volledig geautomatiseerde verlichting voor uw rundvee Better light, better life Welzijn en rendement Als veehouder bent u dagelijks bezig met het welzijn en de productie

Nadere informatie

Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil

Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil Oktober 2009 Zonsopgang, zonsondergang Sinds mensenheugenis staan we op en gaan we slapen op het ritme van de zon.

Nadere informatie

Licht in de verpleeghuiszorg. Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven

Licht in de verpleeghuiszorg. Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven Licht in de verpleeghuiszorg Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven Gezonde verlichting w at doet licht via het oog: zien, zonder licht geen zicht

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Farajnia, S. Title: Neuroplasticity in the mammalian clock : the effect of aging

Nadere informatie

Lichttherapie. bij winterdepressie. Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek

Lichttherapie. bij winterdepressie. Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek Lichttherapie bij winterdepressie Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek Inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina 1. Uitleg over een winterdepressie 3 2. Behandeling met lichttherapie 5 3. Instructies

Nadere informatie

Licht voor gezondheid

Licht voor gezondheid Performance Anti jet lag Sleep Energy Licht voor gezondheid en je fit voelen. Chrono Eyewear BV Zouavenlaan 33 5037 MT Tilburg The Netherlands info@propeaq.com Werkingsprincipe en toepassingen van de Propeaq

Nadere informatie

Samenvatting en Conclusie 165

Samenvatting en Conclusie 165 Samenvatting en Conclusie 165 SAMENVATTING EN CONCLUSIE Als gevolg van de draaiing van de aarde wordt het leven blootgesteld aan dagelijks terugkerende veranderingen in de omgeving, zoals licht en donker,

Nadere informatie

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Facta, Utrecht 26.1.2016 (Peter van Straaten, 2013) Item nummer Gemiddelde scores

Nadere informatie

Verlichtingskunde 2009 Verlichtingskunde 2009 7S630

Verlichtingskunde 2009 Verlichtingskunde 2009 7S630 7S630 Laurens Zonneveldt Mariëlle Aarts Doel van het college Gereedschap bieden om via een doordacht PvE tot het gewenste doel te komen Opzet Hoe kom je tot eisen, wat speelt een rol Zoeken naar oplossingen

Nadere informatie

Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk

Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk 6 06 Johan G. Smits Levend licht INVLOED VERLICHTING OP DAGRITME Toepassing van dynamische verlichting in een kantoorruimte. Links: 350

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) 1. Introductie gezonde slaap Dit thema geeft een introductie van de slaapopbouw, het slaapritme en de ontwikkeling van de slaap per leeftijdsfase.

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom Delayed sleep phase syndroom Wat is het delayed sleep phase syndroom? Delayed sleep phase syndroom is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen een slaapwaakritme hebben waarbij ze op een veel later

Nadere informatie

Timing of female reproduction: the role of the suprachiasmatic nucleus Palm, I.F.

Timing of female reproduction: the role of the suprachiasmatic nucleus Palm, I.F. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Timing of female reproduction: the role of the suprachiasmatic nucleus Palm, I.F. Link to publication Citation for published version (APA): Palm, I. F. (2001). Timing

Nadere informatie

Bouwbiologische Richtwaarden Licht en Verlichting 2011

Bouwbiologische Richtwaarden Licht en Verlichting 2011 Bouwbiologische Richtwaarden Licht en Verlichting 2011 Datum: 1 december 2011 Samensteller: De Woon/Werkbioloog - Jan Meutzner Website: www.dewoonbioloog.nl / www.dewerkbioloog.nl HET VISUELE SYSTEEM VAN

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

Maximaal weidegras. Stripweiden A-B-A. Graslandkalender. Gras Arbeidsgemak Weidevakmanschap Melkproductie. Max. 2 koeien per ha

Maximaal weidegras. Stripweiden A-B-A. Graslandkalender. Gras Arbeidsgemak Weidevakmanschap Melkproductie. Max. 2 koeien per ha Maximaal Gras Arbeidsgemak Weidevakmanschap Melkproductie Max. 2 koeien per ha 2 kg ds bijvoeding per dag/koe 13 kg ds opname vers gras Stripweiden 18 uur weiden Stripweiden A-B-A Voorbeeld bij 120 koeien,

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie

Anatomie / fysiologie Anatomie / fysiologie Regulatie Hormoonstelsel 1 FHV2009 / Cxx55 9+10 / Anatomie & Fysiologie - Hormoonstelsel 1 1 FHV2009 / Cxx55 9+10 / Anatomie & Fysiologie - Hormoonstelsel 1 2 Hormonen Homaein (Gr)

Nadere informatie

DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN

DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN Dynamisch licht DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN Het aanbrengen van dynamiek in de intensiteit, kleur en verdeling van (kunst)licht heeft vele toepassingen. U kent natuurlijk de effecten van extra

Nadere informatie

Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens

Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens Inleiding Marijke C.M. Gordijn, PhD Chrono@Work B.V. & Chronobiologie Universiteit Groningen Wat is MELATONINE 10-Nov-15 2 Melatonine ontdekt in 1958 Hormoon

Nadere informatie

Licht nader belicht; effect van licht op dierprestaties en gedrag van melkvee

Licht nader belicht; effect van licht op dierprestaties en gedrag van melkvee PraktijkRapport Rundvee 34 Licht nader belicht; effect van licht op dierprestaties en gedrag van melkvee Augustus 2003 Rundvee Colofon Uitgever Animal Sciences Group / Praktijkonderzoek Postbus 2176, 8203

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

Licht en Gezondheid. Effecten van licht gaan veel verder dan alleen perceptie. IE&IS / Human Technology Interaction

Licht en Gezondheid. Effecten van licht gaan veel verder dan alleen perceptie. IE&IS / Human Technology Interaction Licht en Gezondheid Effecten van licht gaan veel verder dan alleen perceptie IE&IS / Human Technology Interaction 18-12-2008 PAGE 1 Licht en Gezondheid Licht blootstelling Visuele effecten Non-visuele

Nadere informatie

PREMIUM LIGHT GLASSES. Lichttherapie met Propeaq WINTERBLUES

PREMIUM LIGHT GLASSES. Lichttherapie met Propeaq WINTERBLUES PREMIUM LIGHT GLASSES Lichttherapie met Propeaq WINTERBLUES INHOUDSOPGAVE 2 INHOUDSOPGAVE 3 LICHTTHERAPIE BIJ WINTERBLUES 4 LICHTTHERAPIE MET PROPEAQ 30 MINUTEN EXTRA EFFECT 5 WINTERBLUES 6 OORZAKEN VAN

Nadere informatie

Biestvoorziening, waaróm is het zo belangrijk? Anja Smolenaars GD Dierenarts Herkauwersgezondheidszorg 15 januari 2015

Biestvoorziening, waaróm is het zo belangrijk? Anja Smolenaars GD Dierenarts Herkauwersgezondheidszorg 15 januari 2015 Biestvoorziening, waaróm is het zo belangrijk? Anja Smolenaars GD Dierenarts Herkauwersgezondheidszorg 15 januari 2015 Biestvoorziening Veel te Vaak Vlug aan voorbijgegaan! Waarom is het zo belangrijk?

Nadere informatie

Hersenen en slaap. Hersenstichting Nederland

Hersenen en slaap. Hersenstichting Nederland Hersenen en slaap Hersenstichting Nederland 1 Hersenen en slaap Slapen doet iedereen. Maar wat is slaap eigenlijk? En wat hebben de hersenen ermee te maken? Hoewel slaaponderzoekers nog volop discussiëren

Nadere informatie

Jana Maes klinisch psycholoog en slaapexpert verbonden aan UZ Antwerpen en zelfstandige praktijk Mortsel www.slaapcoaching.be Aantal uitspraken Waar of niet waar Overzicht Onderbouwd door wetenschap Overzicht

Nadere informatie

College s wel/niet s morgens vroeg?

College s wel/niet s morgens vroeg? College s wel/niet s morgens vroeg? Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Topdag, FACTA 12.2.2015 Tijd van inslapen (doordeweeks) 40 30 % 20 10 0 < 22: 22: -

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Het circadiane systeem De draaiing van de aarde veroorzaakt cyclische veranderingen in de omgeving, zoals de afwisseling van dag en nacht en die van de seizoenen. Levende wezens zijn in staat om zich aan

Nadere informatie

De Circadiane Klok in de Klas: basiskennis, toepassing, prakticum, het lespakket

De Circadiane Klok in de Klas: basiskennis, toepassing, prakticum, het lespakket De Circadiane Klok in de Klas: basiskennis, toepassing, prakticum, het lespakket Roelof Hut - Chronobiologie, Rijksuniversiteit Groningen, r.a.hut@rug.nl Laura Kervezee LUMC, Leiden; OnTime consortium,

Nadere informatie

LELY L4C Gestuurd verlichtingssysteem

LELY L4C Gestuurd verlichtingssysteem LELY L4C Gestuurd verlichtingssysteem Verbeterd welzijn voor koeien en melkveehouders + hogere melkproductie www.lely.com innovators in agriculture Lely L4C Light for Cows: optimale sturing en spreiding

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In hoofdstuk 1 van dit proefschrift wordt een algemene inleiding gegeven op de biologische klok van zoogdieren. De biologische klok van zoogdieren, welke 24-uurs ritmen in het

Nadere informatie

DYNAMISCH LICHT. Variatie op het gebied van kleur, intensiteit en verdeling. We onderscheiden:

DYNAMISCH LICHT. Variatie op het gebied van kleur, intensiteit en verdeling. We onderscheiden: webref. SC031A1 webref. SC031A2 DYNAMISCH LICHT Variatie op het gebied van kleur, intensiteit en verdeling We onderscheiden: Stimulerend licht: ETAP-programma dat zorgt voor ondersteuning van onze biologische

Nadere informatie

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Inleiding Binnen de Biologische psychologie bestudeert men het gedrag van mensen aan de hand van de biologische achtergrond ervan. Oorzaken van gedrag worden

Nadere informatie

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding Pieter Rochat 1 Wie slaapt er nu? Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen Inleiding Binnen de ouderenpsychiatrie dient er meer aandacht te komen voor slaapproblemen bij ouderen.

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname.

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. CHAPTER Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. De rol van GLP-1, van fysiologie tot farmacotherapie DUTCH SUMMARY Het aantal

Nadere informatie

In search of light therapy to optimize the internal clock, performance and sleep Geerdink, Moniek

In search of light therapy to optimize the internal clock, performance and sleep Geerdink, Moniek University of Groningen In search of light therapy to optimize the internal clock, performance and sleep Geerdink, Moniek IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's

Nadere informatie

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Wout van Bommel Samenvatting Gloeilampvervangende spaarlampen en LEDlampen hebben een grotere blauwcomponent (koelwit licht) dan gloeilampen (warmwit licht). Ons

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

overzicht lezing DE BETEKENIS VAN SLAPEN VOOR ONZE GENEN

overzicht lezing DE BETEKENIS VAN SLAPEN VOOR ONZE GENEN overzicht lezing DE BETEKENIS VAN SLAPEN VOOR ONZE GENEN drs. Anna Kruyswijk - v.d. Heijden MBOG lustrum symposium 4 oktober 2008 slapen als fenomeen slaapbehoefte biologische klok: interne en externe

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

Licht / kleur / camera. Digitale bewerking

Licht / kleur / camera. Digitale bewerking Presentatie IVN Werkgroep Fotografie Licht / kleur / camera Digitale bewerking Afdrukken / kleuren beoordelen John Dijksma, 20 november 2014. Wat ziet u? Wat ziet u niet? Electro magnetisch spectrum Zichtbare

Nadere informatie

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Wout van Bommel Samenvatting Gloeilampvervangende spaarlampen (CFLs) en LEDlampen hebben een relatief grotere blauwcomponent (koelwit licht) dan gloeilampen (warmwit

Nadere informatie

VMDB workshop presentatie 17 december 2016

VMDB workshop presentatie 17 december 2016 VMDB workshop presentatie 17 december 2016 Chronotherapeutische interventies Dr. Marijke C.M. Gordijn, chronobioloog Chrono@Work B.V. & Gelifes Instituut, RijksUniversiteit Groningen Dr. Ybe Meesters,

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33195 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33195 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33195 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Appelman-Dijkstra, Natasha Mireille Title: Long-term consequences of growth hormone

Nadere informatie

1. Het groeihormoon. Figuur 2: Groeihormoon neemt af met de leeftijd Figuur 4: Effecten van groeihormoon

1. Het groeihormoon. Figuur 2: Groeihormoon neemt af met de leeftijd Figuur 4: Effecten van groeihormoon 1. Het groeihormoon Figuur 2: Groeihormoon neemt af met de leeftijd Figuur 4: Effecten van groeihormoon Figuur 3: Groeihormoon afgifte gedurende de dag Figuur 1: Regulatie van het groeihormoon Maastricht

Nadere informatie

De invloed van licht op stemming en prestaties

De invloed van licht op stemming en prestaties De invloed van licht op stemming en prestaties Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid Eindhoven DAVITA Nederland BV Eindhoven Wie is SOLG? De Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG

Nadere informatie

VALKUILEN Dr. Apr. Kathleen Croes, Apr. Liesbeth Daniëls en Apr. Hilde Vanpoucke

VALKUILEN Dr. Apr. Kathleen Croes, Apr. Liesbeth Daniëls en Apr. Hilde Vanpoucke VALKUILEN Dr. Apr. Kathleen Croes, Apr. Liesbeth Daniëls en Apr. Hilde Vanpoucke WKBWV Menen, 21/04/2005 CASUS 1-48-jarige vrouw - vergroting van de onderkaak - verbreding van de neusbasis - de tong is

Nadere informatie

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 16/11/16. soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakcsche Cps

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 16/11/16. soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakcsche Cps Bioritme en slapen 17 november 2016, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakcsche Cps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes Ultradiaans

Nadere informatie

Bioritme en slapen. 17 november 2016, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k!

Bioritme en slapen. 17 november 2016, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k! Bioritme en slapen 17 november 2016, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars prakbsche Bps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes Ultradiaans

Nadere informatie

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 6/06/17

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 6/06/17 Bioritme en slapen 7 juni 2017, Back in Balance Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars slaap- ontregelaars prakdsche Dps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes

Nadere informatie

Biestmanagement, zo kan het ook. Inge Nijhoving MSD Animal Health - NL

Biestmanagement, zo kan het ook. Inge Nijhoving MSD Animal Health - NL Biestmanagement, zo kan het ook Inge Nijhoving MSD Animal Health - NL Biest Zorgt voor specifieke (IgG) en aspecifieke afweer (witte bloedcellen) Eigen veestapel bedrijfsspecifieke ziektekiemen Bevat op

Nadere informatie

Module 4 Hormonen. Homeostase. Het handhaven van de verschillende balansen in het lichaam. Continue taak, o.i.v. de steeds wisselende omstandigheden

Module 4 Hormonen. Homeostase. Het handhaven van de verschillende balansen in het lichaam. Continue taak, o.i.v. de steeds wisselende omstandigheden Module 4 Hormonen 1/24 Homeostase Het handhaven van de verschillende balansen in het lichaam Continue taak, o.i.v. de steeds wisselende omstandigheden Bloeddruk, bloedvolume, temperatuur Plasmaniveaus

Nadere informatie

Slaap kan ongrijpbaar zijn.

Slaap kan ongrijpbaar zijn. Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Melatonine wijzigingen helpen de slaapproblemen bij de ziekte van

Nadere informatie

Biologische klok. Chemische Feitelijkheden. Alle planten, dieren en mensen hebben een klok in. De tijd van je leven

Biologische klok. Chemische Feitelijkheden. Alle planten, dieren en mensen hebben een klok in. De tijd van je leven Chemische Feitelijkheden editie 58 nr 252 april 2009 De Context Een klok in je brein De Basis Wat tikt daar zo? De Diepte Tijd voor een pilletje a u t e u r : M a r g a v a n Z u n d e r t Biologische

Nadere informatie

Chapter 10. Begrippenlijst

Chapter 10. Begrippenlijst Chapter 10 10 Begrippenlijst Chapter 10 168 Begrippenlijst Begrippenlijst Actigraphy Bioluminescence Cell synchronization Chronic Kidney Disease (CKD) Circadian rhythm Clock genes Cortisol Dim Light Melatonin

Nadere informatie

Infoblad LED verlichting

Infoblad LED verlichting Infoblad verlichting Dit document is bedoeld om onafhankelijke en duidelijke informatie te verschaffen en is opgesteld door Jan Linssen i.s.m. gebruikers, installateurs, docenten en iedereen die daar een

Nadere informatie

Proeve 512; Multipathologie

Proeve 512; Multipathologie Proeve 512; Multipathologie Hypofyse tumoren Naam: Djoeke Kunnen. Datum: januari 2003. Opleiding: HBO-v duaal Inhoudsopgave. De Hypofyse....1 De hormonen...2 Adrenocorticotroop hormoon...2 Anti-diuretisch

Nadere informatie

Verlichtingskunde 2009. Verlichtingskunde. Kunstlicht eisen Week 4. Mariëlle Aarts Laurens Zonneveldt

Verlichtingskunde 2009. Verlichtingskunde. Kunstlicht eisen Week 4. Mariëlle Aarts Laurens Zonneveldt Verlichtingskunde Kunstlicht eisen Week 4 Mariëlle Aarts Laurens Zonneveldt Ergonomie EUROPESE NORM NEN-EN 12464-1 Doel van NEN-EN 12464-1 Visueel comfort, prestatie en veiligheid werkplekken binnen

Nadere informatie

3. Zinnen knippen: De woorden zijn allemaal aan elkaar geschreven. Zet een streepje tussen elk woord en lees de zin nog een keer.

3. Zinnen knippen: De woorden zijn allemaal aan elkaar geschreven. Zet een streepje tussen elk woord en lees de zin nog een keer. Taalles 1. Maak van de volgende woorden een goede zin: a. kaas - gemaakt - boerderij - wordt - Op de. Op.. b. ik - elke - drinken - melk - dag - moet. c. kaas - Jonge - oud - drie weken - is. d. koe -

Nadere informatie

Magnesium in drinkwater voor weidende droge koeien

Magnesium in drinkwater voor weidende droge koeien Magnesium in drinkwater voor weidende droge koeien J. Zonderland (ROC Bosma Zathe) K. Kalis (Gezondheidsdienst voor Dieren in Noord-Nederland) Als weidende koeien krachtvoer krijgen of als koeien op stal

Nadere informatie

Praktische kijk op droogstandsmanagement bij Vlaamse melkveebedrijven. Enquêteresultaten

Praktische kijk op droogstandsmanagement bij Vlaamse melkveebedrijven. Enquêteresultaten Praktische kijk op droogstandsmanagement bij Vlaamse melkveebedrijven Enquêteresultaten 1 ENQUÊTE RESULTATEN Gemiddeld aantal dieren >150 6,9% Aantal dieren 100-150 50-100 14,0% 50,2% 0-50 28,9% 0 50 100

Nadere informatie

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Ongeveer 30% van de kinderen met AD(H)D heeft chronische inslaapproblemen. Dit zien we ook vaak bij onder andere kinderen met een ontwikkelingsachterstand, autisme,

Nadere informatie

Esdonk 8, Gemert. Onderbouwing grondgebonden karakter. Rundveehouderij Meulepas V.O.F. Bedrijfsopzet Esdonk 8, Gemert

Esdonk 8, Gemert. Onderbouwing grondgebonden karakter. Rundveehouderij Meulepas V.O.F. Bedrijfsopzet Esdonk 8, Gemert Onderbouwing grondgebonden karakter Rundveehouderij Meulepas V.O.F. Onderbouwing grondgebonden karakter rundveehouderij Esdonk 8 - Gemert 1 INHOUD 1 Inleiding 3 2 Locatie 4 3 Beschrijving van de inrichting

Nadere informatie

Netwerkeigenschappen van de circadiane klok van zoogdieren

Netwerkeigenschappen van de circadiane klok van zoogdieren Nederlandse samenvatting Netwerkeigenschappen van de circadiane klok van zoogdieren Het combineren van verschillende wetenschappen is een uitdaging. Wetenschappers uit verschillende disciplines spreken

Nadere informatie

University of Groningen. Chronic stress parameters in pigs de Jong, Ingrid

University of Groningen. Chronic stress parameters in pigs de Jong, Ingrid University of Groningen Chronic stress parameters in pigs de Jong, Ingrid IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Functietesten afdeling Inwendige Geneeskunde, Endocrinologie

Functietesten afdeling Inwendige Geneeskunde, Endocrinologie Uw behandelend arts of verpleegkundig specialist heeft als aanvullend onderzoek een functietest voor u aangevraagd. Welke test voor u is aangevraagd is afhankelijk van uw aandoening. In deze folder leest

Nadere informatie

LED verlichting in kassen:

LED verlichting in kassen: LED verlichting in kassen: met minder energie meer bloemen en groenten van betere kwaliteit Leo Marcelis Hoogleraar Tuinbouw en Productfysiologie Glastuinbouw: Nederland is wereldleider. Teelt van groenten,

Nadere informatie

Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard

Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard Anita Voskamp 2012 Hoe ziet een paard In dit hoofdstuk leg ik uit hoe de visus van het paard werkt. Voor ons mensen

Nadere informatie

Circadiane ritmiek. Circadiane plasticiteit. Hoofdstuk 2

Circadiane ritmiek. Circadiane plasticiteit. Hoofdstuk 2 Samenvatting 207 Circadiane ritmiek De draaiing van de aarde om haar as zorgt voor een continu veranderende omgeving waarin periodes van licht en donker elkaar afwisselen. De dagelijkse afwisseling van

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20930 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Houben, Mathias Bernard (Thijs) Title: Regulation of behavioral activity by the

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

We hebben allemaal slaap nodig

We hebben allemaal slaap nodig Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Speciale Rubriek: de ziekte van Huntington en slaap Waarom

Nadere informatie

Bioritme en slapen. 27 april 2017, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k!

Bioritme en slapen. 27 april 2017, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k! Bioritme en slapen 27 april 2017, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars slaap- ontregelaars prak@sche @ps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst:

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hormoonklieren: Exocriene klieren: Endocriene klieren: Hypothalamus: Biologie SE4 organen die elders in het lichaam organen en weefsels activeren. zweet- en verteringsklieren

Nadere informatie

Hormoon onderzoek Voorbeeld verslag hormoonanalyse

Hormoon onderzoek Voorbeeld verslag hormoonanalyse Hormoon onderzoek Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Welke hormonen zijn getest?...3 2. Cortisol...4 2.1. Wat is cortisol?...4 2.2. Oorzaken...4 2.3 Symptomen...4 2.4 Uitslag Cortisol...5 3. Testosteron...6

Nadere informatie

DOORFEESTEN TOT IN DE LATE UURTJES? Relatie tussen onregelmatige werktijden/nachtarbeid en leeftijd Hardy van de Ven, Noortje Wiezer

DOORFEESTEN TOT IN DE LATE UURTJES? Relatie tussen onregelmatige werktijden/nachtarbeid en leeftijd Hardy van de Ven, Noortje Wiezer DOORFEESTEN TOT IN DE LATE UURTJES? Relatie tussen onregelmatige werktijden/nachtarbeid en leeftijd Hardy van de Ven, Noortje Wiezer IEDEREEN MOET LANGER DOOR 2 Doorfeesten tot in de late uurtjes? OOK

Nadere informatie

Bioritme en slapen. 4 december 2017, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k!

Bioritme en slapen. 4 december 2017, De Lelieboom. L i e s b e t h H a l e w y c k! Bioritme en slapen 4 december 2017, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars slaap- ontregelaars prakasche Aps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als de kat van huis is dan dansen de muizen, maar het feest wordt nog mooier als de voorbereiding al kan beginnen voor de kat

Nadere informatie

% 3!! # '! $!+ 45 (6!7

% 3!! # '! $!+ 45 (6!7 !! "#!!! "$ # %& %' #! %( % % %) %*!$+ "#!! $+, (- +!- - (!$- + - ' $!. % )!!/012 % 3!! # '! $!+ 45 (6!7 (2# (2 (1+ + 8 (/ 9 (:+! (!$19 ' /1 1!!- /! - - :! - 2! - 8!! ;; - 9 < - =! > < Module 4: Vruchtbaarheid

Nadere informatie

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 26/04/17

Bioritme en slapen. Deze avond. Soorten bioritmes 26/04/17 Bioritme en slapen 27 april 2017, De Lelieboom Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars slaap- ontregelaars prakcsche Cps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes

Nadere informatie

Licht en planten (onder glas)

Licht en planten (onder glas) Licht en planten (onder glas) Tom Dueck, Wageningen UR Glastuinbouw Masterclass workshop, 17 april 2008 Inhoud Licht en straling Stuurlicht LEDs Diffuus Licht Zonlichtspectrum Straling Golflengte Opmerking

Nadere informatie

Wat is het doel van lichttherapie? Ochtendmensen en avondmensen

Wat is het doel van lichttherapie? Ochtendmensen en avondmensen Lichttherapie U bent onder behandeling bij een psycholoog van het slaapcentrum. In verband met uw slaapklacht krijgt u lichttherapie. Tijdens deze therapie wordt een speciale lamp gebruikt om uw biologische

Nadere informatie

ADVIESDOCUMENT voor agrariërs en overheid. Optimale verlichting van melkveestallen. Datum: januari 2011. Postbus 186 9200 AD DRACHTEN

ADVIESDOCUMENT voor agrariërs en overheid. Optimale verlichting van melkveestallen. Datum: januari 2011. Postbus 186 9200 AD DRACHTEN ADVIESDOCUMENT voor agrariërs en overheid Optimale verlichting van melkveestallen Datum: januari 2011 Uitgebracht aan: Opgesteld door: Contactpersoon: Betrokken partijen: LTO Noord Postbus 186 9200 AD

Nadere informatie

Bioritme en slapen. 7 juni 2017, Back in Balance. L i e s b e t h H a l e w y c k!

Bioritme en slapen. 7 juni 2017, Back in Balance. L i e s b e t h H a l e w y c k! Bioritme en slapen 7 juni 2017, Back in Balance Deze avond soorten bioritmes biotrime- regelaars bioritme- ontregelaars slaap- ontregelaars prakbsche Bps Licht beweging Voeding + supplementen Soorten bioritmes

Nadere informatie

Door de data de koe terug zien - Sensordata -

Door de data de koe terug zien - Sensordata - Door de data de koe terug zien - Sensordata - Workshop november 2014 Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek Eenheid Technologie & Voeding www.ilvo.vlaanderen.be Overzicht Sensoren? wat welke Focus

Nadere informatie

Compleet weiden Combi weiden Compact weiden. WeideKompas

Compleet weiden Combi weiden Compact weiden. WeideKompas WeideKompas Compleet weiden Compact weiden Kompas WeideKompas Beweiden is een keuze die u als veehouder zelf maakt. Wilt u starten met beweiden of wilt u meer rendement uit weidegang halen? WeideKompas

Nadere informatie

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR 2 PULSE VTL 3 V I S U E E L E M O T I O N E E L LICHT B I O I S C H L O G De dimensies van licht: licht stelt ons in staat om onze omgeving waar te

Nadere informatie

Omgaan met nachtdiensten

Omgaan met nachtdiensten Omgaan met nachtdiensten ALLES OVER WISSELENDE SLAAPDIENSTEN Week 7.2 RAOUL DE BRUIN OVERWINSLAPELOOSHEID.NL Omgaan met nachtdiensten De wereldeconomie is in de laatste jaren flink veranderd waardoor de

Nadere informatie

Met trots presenteren wij u:

Met trots presenteren wij u: Rudi Meinders NVTG CONGR ES 2 0 Met trots presenteren wij u: 14 Naam Rudi Meinders Functie Projectdirecteur van Croon Crea tie Onderwerp k nie uwe bouwen met Ongestoord en ontzorgd p e r s p e c tie v

Nadere informatie

De Neurobiologie van Stress(management) - Darwin ontmoet Spinoza -

De Neurobiologie van Stress(management) - Darwin ontmoet Spinoza - De Neurobiologie van Stress(management) - Darwin ontmoet Spinoza - Dr. Victor Kallen TNO Earth, Life, & Social Sciences Het Evolutionair Stress-model 3. COGNITIES : Bewustzijn Beoordeling situatie Toetsen

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Cardiovascular control by the biological clock Scheer, F.A.J.L. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Cardiovascular control by the biological clock Scheer, F.A.J.L. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Cardiovascular control by the biological clock Scheer, F.A.J.L. Link to publication Citation for published version (APA): Scheer, F. A. J. L. (2002). Cardiovascular

Nadere informatie

Dr. M.G. Smits, neuroloog

Dr. M.G. Smits, neuroloog Diagnostiek en behandeling van biologische klok stoornissen bij pubers: ervaringen en consequenties Dr. M.G. Smits, neuroloog Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede Polikliniek voor slaap-waak stoornissen en chronobiologie

Nadere informatie

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353: Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:1711-23 Pleiotrope werking van glucocorticoïden Gc-R heeft een effect op verschillende pathways Gc hebben op alle systemen

Nadere informatie