Nederlandse samenvatting

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse samenvatting"

Transcriptie

1 Nederlandse samenvatting

2

3 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als de kat van huis is dan dansen de muizen, maar het feest wordt nog mooier als de voorbereiding al kan beginnen voor de kat vertrokken is De 24-uurs klok Het voorspellen van periodieke veranderingen in de omgeving is een belangrijke biologische eigenschap. We kunnen deze veranderingen voorspellen dankzij een inwendige, biologische representatie van de tijd van de dag. Daarvoor gebruiken we een inwendige klok. Een inwendige klok bestaande uit een oscillator die kan worden bijgesteld door tijdsinformatie van buitenaf en die deze tijd door geeft naar het lichaam. Bij zoogdieren werd de eerste 24-uurs klok ontdekt in de hersenen (in de suprachiasmatische kernen (SCN) in de hypothalamus). Deze klok stuurt de timing van spontane activiteit en in de fysiologie (bijv. spijsvertering en lichaamstemperatuur) en laat zich gelijkstellen door licht. Als we de oscillator in de SCN niet dagelijks de kans geven zich bij te laten stellen ( entraineren ) wijkt de oscillator iedere dag een klein beetje verder af van de echte tijd buiten. De cyclusduur of periode is dan ongeveer, niet precies 24 uur. Daarom spreekt men van een circadiane (circa = ongeveer, dies = dag) klok. Het signaal dat de externe fase doorgeeft aan de circadiane klok heet een Zeitgeber (tijdgever). Er zijn vele Zeitgebers zoals bijvoorbeeld licht, temperatuur en voedsel. De kern van het oscillator mechanisme in de SCN bestaat uit een handvol genen, hun RNA transcriptieproducten en de uit RNA-translatie resulterende eiwitten, die transcriptie remmen en zo een regulatielus vormen. De eiwitproducten van de genen Clock en Bmal1 vormen een dimeer die zorgt voor transcriptionele activatie (via binding aan het DNA) van genen zoals de Period en Cryptochrome genen en Vasopressine. De eiwitproducten PERIOD en CRYPTOCHROME vormen dimeren die de expressie van Bmal1 onderdrukken. Zodra de PERIOD/CRYPTOCHROME dimeer vervalt, komt de transcriptie van Bmal1 weer op gang en is de lus compleet. Deze oscillerende lus vinden we behalve in de SCN in alle lichaamscellen. Op veel plaatsen in het lichaam vormen deze cellen perifere klokken. Het eiwit vasopressine is geen onderdeel van de terugkoppeling in de oscillerende lus, maar wordt er wel ritmisch door aangestuurd en is dus één van de outputs van het mechanisme. Output van de SCN omvat zowel neuronale verbindingen naar andere hersenstructuren als chemische signalen. Die signalen landen in weefsels die andere processen aansturen zoals hormoon afgifte of activering van het organisme en in perifere klokken. De SCN ligt onder in de hersenen en bovenop het optisch chiasma, de kruising van de oogzenuwen, en krijgt daaruit directe informatie over licht in de ogen,de belangrijkste Zeitgeber. Inwendige klokken zijn niet tot zoogdieren (mensen, muizen en poezen) beperkt, maar worden in vrijwel alle organismen gevonden, uiteenlopend van eencellige blauwalgen, planten tot fruitvliegjes en zebravissen. 133

4 Oscillator systemen en ritmen De SCN bevat dus de door licht entraineerbare oscillator (LEO). Andere circadiane oscillatoren worden door andere Zeitgebers geëntraineerd, bijvoorbeeld de door voedsel entraineerbare oscillator (FEO). Als een muis of rat alleen op een vaste tijd toegang heeft tot voedsel overdag (wanneer ze normaal inactief zijn), gaan ze dit moment anticiperen met een grote activiteit vlak voor het voedsel beschikbaar komt. Deze activiteit wordt aangestuurd door de FEO. Het is nog onbekend waar deze FEO zich bevindt, maar de lever is er zeker bij betrokken. In de lever van knaagdieren tikt een oscillator, en gaat de transcriptie van dezelfde genen op en neer als in de SCN. Die oscillator past zijn fase aan aan die van de Zeitgeber voedsel. De oscillator in de lever is dus een goede kandidaat om de FEO te huisvesten, toch lijkt dit niet het geval: Een schema van twee dagelijkse maaltijden leidt bij een rat tot twee van die anticiperende activiteitspieken, maar slechts één anticiperende piek in de transcriptie van de oscillatorgenen in de lever. Naast circadiane ritmen kennen we infradiane ritmen met een periode langer dan 24 uur, bijvoorbeeld de menstruele cyclus van ongeveer 28 dagen of de jaarcyclus van winterslapers. Ultradiane ritmen hebben een periode veel korter dan 24 uur bijvoorbeeld de activiteitcyclus van de veldmuis (Microtus arvalis). De veldmuis heeft iedere 2-4 uur een korte episode van rondlopen en eten, zowel s nachts als overdag. De ultradiane activiteit van de veldmuis treedt op naast de circadiane organisatie van activiteit. Er is wel interferentie van beide ritmen. Het proefschrift richt zich op twee onderwerpen op het gebied van klok gereguleerde activiteit: de klassieke licht entraineerbare oscillator en de interacties van deze klok met andere klok systemen. Het neurale substraat van de licht entraineerbare oscillator (LEO) In de SCN van zoogdieren bevindt zich de oscillator die gedrag aanstuurt en entraineert aan de licht-donker Zeitgeber. In de SCN vinden we twee duidelijk onderscheidbare gebieden, elk met een karakteristieke neuropeptiden. In het ventro-laterale gedeelte van de SCN (vlscn), ook wel core genoemd, brengen neuronen vooral vasoactive intestinaal polypeptide tot expressie. Dit deel wordt gezien als de plaats in de SCN waar entrainment aan licht plaatsvindt. De dorso-mediale SCN (dmscn) brengt veel vasopressine tot expressie, wordt ook wel shell genoemd en wordt gezien als de plaats waar de output van de SCN zich bevindt. De verschillende functies van de vlscn en dmscn uiten zich o.a. in de expressie van het c-fos gen. c-fos expressie is een snelle marker voor transcriptionele activiteit in neuronen, een immediate early gene. Onderzoek aan muizen, ratten en hamsters laat zien dat in continu licht (LL), c-fos expressie vooral optreedt in de vlscn. In een licht-donker afwisseling met 12 uur licht en 12 uur donker (LD 12:12), wordt nadat het licht aan is gegaan maximale c-fos expressie waargenomen. Deze piek wordt toegeschreven aan de entrainering aan licht. Dit idee wordt gesteund door onderzoek in ratten waarin de pieken in vlscn c-fos expressie mee verschuiven met veranderende 134

5 Nederlandse samenvatting tijden waarop het licht aangaat in korte (LD 8:16) en lange dagen (LD 16:8). In continu donker (DD) zien we c-fos expressie in de dmscn, indicatief voor intrinsieke processen, mogelijk betrokken bij het aansturen van gedrag. In dit proefschrift is deze C-FOS expressie onderzocht in de vlscn en dmscn van de veldmuis (hoofdstuk 6). Omdat het dagelijks activiteitspatroon van de veldmuis zo anders is dan dat van ratten, muizen en hamsters, zou dit een effect kunnen hebben op entrainment van de SCN. Er blijkt in de dmscn een C-FOS piek op te treden in het midden van de inactieve fase zien onder LL en LD 12:12 omstandigheden. In de vlscn hebben we onderzocht of de piek in C-FOS expressie gekoppeld blijft aan het aangaan van het licht als we een gemiddelde (LD 12:12) en een lange (LD 16:8) dag vergelijken. De piek blijkt niet mee te schuiven met de dageraad (licht aan) bij de veldmuis. De belangrijkste conclusie hieruit is dat C-FOS niet alleen door licht gestimuleerd wordt maar dat ook de fase van de interne klok hierbij een rol speelt. De koppeling aan licht en donker is dus indirect. Het is moeilijk iets over de functionele significantie van zo n verschil te zeggen. De resultaten geven geen ondersteuning voor de hypothese dat in de LEO twee klokken actief zijn, één die de ochtend en één die de avond volgt. c-fos expressie in de dmscn is mogelijk gekoppeld aan de transcriptionele activiteit (mogelijk door de binding van CLOCK/BMAL1 dimeer) van vasopressine. Vasopressine is niet de enige en essentiële output voor het aansturen van activiteit: Brattleboro ratten hebben van nature geen functionele vasopressine, maar laten wel circadiane patronen in activiteit zien. Er zijn wel sterke verbanden tussen vasopressine en de aansturing van activiteit door de SCN in muizen en veldmuizen. In hoofdstuk 2 hebben we het vasopressine systeem onderzocht in de SCN van muizen die van nature voorkomen als dieren met een sterke en een zwakke organisatie van circadiane organisatie van activiteit. Het was bij deze dieren al vastgesteld dat deze variatie correleert met vasopressine aanwezigheid in de SCN. Het blijkt nu dat het verschil in vasopressine gehalte in de SCN niet terug te vinden is in de mate van transcriptie. De hoeveelheden mrna (transcriptie product) is gelijk tussen de verschillende muizen lijnen. Maar de afgifte van vasopressine in hersenplakjes in vitro (dus buiten het lichaam) verschilt wel. Muizen met een sterke circadiane organisatie van activiteit blijken minder vasopressine af te geven per neuron. Is dit een paradoxaal resultaat? Deze muizen zijn minder goed in het reageren op een lichtpuls, wat kan worden opgevat als een teken van een stringente pacemaker. In hoofdstuk 2 concluderen we dat niet de transcriptie van vasopressine, maar posttranscriptionele regulatie van vasopressine in de SCN van deze muizen correleert met circadiane organisatie van activiteit. De aansturing van gedrag door vasopressine kan verder worden beïnvloed door processen buiten de SCN. Zulke processen kunnen van groot belang zijn. In hoofdstuk 3 is de vasopressine afgifte onderzocht in de SCN van muizen waar het oscillator mechanisme niet functioneert. Muizen die mutant zijn in de Per1 en Per2 genen (Per dubbel mutanten) synchroniseren wel met de licht-donker cyclus, maar verliezen circadiane organisatie van gedrag onder DD. De moleculaire klok in de Per dubbel mutanten wordt verondersteld niet meer te functioneren. In vitro laat SCN weefsel van deze dieren echter nog steeds een piek in de vasopressine afgifte zien. Dit is opvallend 135

6 aangezien vasopressine transcriptie, zoals eerder gemeld, onder controle staat van de circadiane oscillator in de SCN. Verder onderzoek zal moeten aantonen waar de oorzaak ligt van de vasopressine piek. Is een deel van de oscillator nog steeds intact in Per dubbel mutanten, of ligt de aansturing van deze piek posttranscriptioneel? Ritmen die door voedsel worden geëntraineerd (FEO) Periodieke voedselbeschikbaarheid kan activiteit en perifere oscillatoren entraineren. Over deze voedsel entraineerbare ritmen en het substraat daarvan, de FEO, is minder bekend dan over de licht entraineerbare ritmen en de LEO. We weten dat de oscillator in de lever geëntraineerd kan worden door een ritmisch voedselaanbod. De moleculaire klok in de lever loopt wat achter op de klok in de SCN als er continu voedsel is. Impliceert een vaste faserelatie tussen SCN en lever dat de SCN betrokken is bij de voedselanticiperende activiteit? In ieder geval kan de activiteit van ratten vlak voor het voedsel komt onafhankelijk van de SCN plaats hebben, want ook bij ratten zonder SCN zien we deze voedsel anticiperende activiteit. Maar in afwezigheid van de SCN zien we geen oscillaties in de lever van ratten. De klok in de lever lijkt dus de tijd over te nemen van de SCN als er continu voedsel is. Bij een opgelegd maaltijdritme verandert de oscillator in de lever zijn fase in overeenstemming daarmee. Wat is nu precies de relatie tussen de LEO en de FEO? Is dit een ontkoppeling van de SCN en de lever onder invloed van voedselschema s? Er zijn wat haken en ogen aan die veronderstelling: zo eet een knaagdier onder constante voedselaanwezigheid op momenten dat zijn SCN dat dicteert. Is het de SCN, of de activiteit geassocieerd met eten die aan de lever zijn timing oplegt? In hoofdstuk 4 hebben we de oscillator in de lever van de veldmuis onderzocht. Hoewel de veldmuis een ultradiane eter is, laat de SCN heldere circadiane oscillaties zien van de klokgenexpressie. Als we de veldmuis toegang geven tot een loopwiel, wordt de circadiane organisatie van de activiteit versterkt. We onderzochten wat het effect hiervan op de oscillator in de lever is. In de lever van veldmuizen met de sterke ultradiane organisatie (geen loopwiel) zien we geen circadiane oscillatie in de expressie van klok genen in de lever. Bij sterke circadiane organisatie (wel loopwiel) wordt de oscillator in de lever circadiaan. Nog overtuigender wordt de circadiane oscillatie in de lever als we de dieren toegang tot voedsel voor acht uur per dag ontzeggen. Bij de veldmuis gaat ultradiaan eetgedrag dus samen met een circadiaan niet oscillerende klok in de lever. Veranderingen in het activiteitspatroon ten gevolge van aanwezigheid van een loopwiel of voedselaanwezigheid vertalen zich ook naar circadiane oscillaties in de lever. Met nadruk moeten we hier zeggen in de veldmuis, want toen we een huismuis een ultradiaan eetpatroon (en activiteits patroon) oplegden veranderde er niets aan de circadiane oscillaties in de leverklok van deze dieren. Hoe sterk is nu precies het effect van voedsel aanwezigheid op circadiane organisatie van activiteit? Wat gebeurt er als voedsel aanwezigheid en licht met elkaar in conflict komen? De door licht en voedsel geëntraineerde ritmen in gedrag en gen expressie worden, veronderstellen we, aangedreven vanuit verschillende oscillatoren (LEO en FEO). In de activiteit zien we zowel componenten aangedreven door de LEO (bijv. dag/nacht ritmen) als door de FEO (bijv. anticipatie van voedselaanwezigheid). In hoofdstuk 5 136

7 Nederlandse samenvatting hebben we twee experimenten uitgevoerd om de interactie van voedsel- en lichtgestuurde componenten in de activiteit van de veldmuis te onderzoeken. Ten eerste hebben we veldmuizen geëntraineerd aan een enkele lichtpuls van 30 minuten per dag en tegelijkertijd aan een dagelijkse episode van voedselafwezigheid, beginnend op het moment dat de dieren actief worden (dit is per definitie het begin van de subjectieve nacht ). Nadat de veldmuizen hieraan gewend waren, hebben we de lichtpuls 4 uur naar voren verschoven. In de helft van de gevallen hebben we de dagelijkse episode van voedselafwezigheid gelaten waar die was en voor de andere helft deze meeverschoven met het licht, om zo een competitie te creëren tussen de twee Zeitgebers. Bij dieren zonder loopwiel, verschuift de activiteit mee alleen als ook het voedselbeschikbaarheidschema verschuift met het licht, anders niet. Bij continu voedselaanbod verschuift de activiteit met het licht mee maar minder snel dan wanneer er ook verschuivende voedselonthouding is. We zien dus dat de Zeitgeber voedsel de Zeitgeber licht zowel kan tegenwerken of versterken, afhankelijk van of ze verschillende of de zelfde veranderingen ondergaan. Dieren met loopwiel reageren veel sterker op de verschuiving in het licht. Dat laat zich goed verklaren door de versterking van het circadiane activiteitsritme door het loopwiel. SCN entrainment is immers voornamelijk gevoelig voor de Zeitgeber licht. Als we in de activiteit deze component versterken, versterken we ook dat gedeelte van de activiteit dat reageert op de verschuiving in de lichtpuls. We zien hier dus eigenlijk de aansturing van activiteit door drie oscillator systemen (de LEO, de FEO en daarnaast het ultradiane systeem), een complex geheel. In het tweede gedeelte van hoofdstuk 5 wilden we de afzonderlijke gedragscomponenten die worden aangestuurd vanuit de verschillende oscillator systemen bestuderen. Om dit te bereiken hebben we gelijktijdig Zeitgebers aangeboden met verschillende perioden. We hebben de lichtpuls iedere 23½ uur aangeboden en iedere 25 uur het voer voor acht uur weggehaald. We zorgen er zo dus voor dat de LEO en de FEO iedere dag 1½ uur verder uit elkaar lopen. De activiteit vertoont in dit protocol twee componenten. Overduidelijk is een activiteitscomponent met een periode van 25 uur. Minder sterk aanwezig is een tweede component die niet de periode heeft van de licht cyclus, maar een periode die dicht in de buurt komt van 24 uur. Dit ritme van vrijwel 24 uur is een circadiaan ritme dat niet geëntraineerd is. Wellicht is de activiteitsregulatie bij de veldmuis sterker gericht op voedsel dan bij andere knaagdieren die tot noch toe gebruikt zijn in dit soort competitie experimenten. Dat hadden we eigenlijk ook wel kunnen verwachten van een dier dat letterlijk dag en nacht wakker wordt om te eten. Een multiple clock system Vele concepten in de chronobiologie zijn als eerste onderzocht in een systeem waar de SCN de heersende circadiane pacemaker was. Ondertussen kennen we vele oscillator systemen die gelijktijdig verschillende fases en perioden tot expressie brengen. In dit proefschrift is een aantal van deze systemen onderzocht hetzij op Zeitgebergevoeligheid (voedsel en licht) hetzij op periode (ultradiaan en circadiaan). Integratie van deze os- 137

8 cillator systemen zorgt voor grote complexiteit. In de ene situatie geven twee verschillende klokken dezelfde tijd aan, simpelweg omdat de periode en/of fase van hun Zeitgebers gelijk zijn, onder andere omstandigheden zijn de ritmen van dezelfde klokken niet te combineren. De koppelingen tussen alle klok systemen, hun Zeitgebers en output maken het in toenemende mate moeilijk klok systemen van elkaar te onderscheiden. Wat veroorzaakt de piek in vasopressine afgifte in de SCN als de moleculaire oscillator kapot is? Als c-fos expressie in de SCN niet meegaat met ochtend en avond, welk ritmisch proces geeft het dan wel weer? In welke richtingen lopen de causale connecties tussen loopwielaanwezigheid, ultradiane en circadiane ritmiek, voedselaanwezigheid en spontane eetmomenten? Wat is klokinput, wat is de Zeitgeber en wat is klokoutput? De interacties die in dit proefschrift aan bod zijn gekomen zijn samengevat in figuur 4 van hoofdstuk 7 om iets van de complexiteit te illustreren. Het belangrijkste hierin is de centrale rol die activiteit speelt in al deze interacties en systemen. Een centrale rol die we hier hebben kunnen bestuderen dankzij de gedragsverschillen tussen de veldmuis en de huismuis en dankzij de veelzijdigheid van gedragsmatige activiteit, die tegelijkertijd aangestuurd wordt door klok systemen, en fase en periode rapporteert aan andere systemen. 138

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33399 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Farajnia, S. Title: Neuroplasticity in the mammalian clock : the effect of aging

Nadere informatie

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Inleiding Binnen de Biologische psychologie bestudeert men het gedrag van mensen aan de hand van de biologische achtergrond ervan. Oorzaken van gedrag worden

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dit proefschrift behandelt moleculaire veranderingen die plaatsvinden in de hersenen van de rat na blootstelling aan morfine, een verslavende stof. Dit type onderzoek is zowel

Nadere informatie

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting De mogelijkheid om genen op een specifieke wijze te reguleren creëert diverse manieren om genfunctie te kunnen bestuderen of moduleren. Artificiële transcriptiefactoren

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Het doel van dit proefschrift is de neurobiologische karakteristieken van depressieve stoornis en van depressie bij de ziekte van Alzheimer te identificeren. Depressie komt voor

Nadere informatie

De Circadiane Klok in de Klas: basiskennis, toepassing, prakticum, het lespakket

De Circadiane Klok in de Klas: basiskennis, toepassing, prakticum, het lespakket De Circadiane Klok in de Klas: basiskennis, toepassing, prakticum, het lespakket Roelof Hut - Chronobiologie, Rijksuniversiteit Groningen, r.a.hut@rug.nl Laura Kervezee LUMC, Leiden; OnTime consortium,

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 20 punten)

1 (~20 minuten; 20 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 27-01-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

College s wel/niet s morgens vroeg?

College s wel/niet s morgens vroeg? College s wel/niet s morgens vroeg? Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Topdag, FACTA 12.2.2015 Tijd van inslapen (doordeweeks) 40 30 % 20 10 0 < 22: 22: -

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Bij de ontwikkeling van metabole ziekten zoals overgewicht, type 2 diabetes en Anorexia Nervosa spelen omgevingsfactoren zoals dieet en fysieke activiteit een belangrijke rol. Er zijn echter grote individuele

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Biologie. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Biologie. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo. Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland Biologie Trainingsmateriaal De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.nl Traininingsmateriaal Biologie Lyceo-trainingsdag 2015 Jij staat op het

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2016489

Niet-technische samenvatting 2016489 Niet-technische samenvatting 2016489 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Van buik naar brein: de rol van darm-bacteriën in autisme en attentie-stoornissen. 1.2 Looptijd van het project 21-4-2016-21-4-2021

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 139 Staphylococcus aureus is één van de belangrijkste bacteriën verantwoordelijk voor implantaat gerelateerde infecties. Biomateriaal gerelateerde infecties beginnen met reversibele hechting van bacteriën

Nadere informatie

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr. Tentamen Genoombiologie, 28 Oktober 2009, 9.00-11.45 h De antwoorden op vragen 1 en 2, 3 en 4, en 5 t/m 8 graag op verschillende vellen schrijven. Vergeet ook niet op de 3 vellen je naam en studentnr.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Marihuana en haar ingrediënten: de cannabinoïden Marihuana is het meest gebruikte illegale genotmiddel ter wereld en heeft aanleiding

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 2

Samenvatting. Figuur 2 Cellen, de bouwstenen van ons lichaam, zijn verassend goed georganiseerde systemen. Verrassend, aangezien cellen erg klein zijn. Een typische cel in ons lichaam is tientallen micrometer in doorsnede, duizend

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten -

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting voor niet-vakgenoten In dit proefschrift staat het metaal koper centraal. Koper komt vooral via de voeding in het lichaam van

Nadere informatie

Chapter 8. Samenvatting. Endoplasmatisch reticulum-stress en eiwit aggregatie in de ziekte van Parkinson: de rol van weefsel transglutaminase

Chapter 8. Samenvatting. Endoplasmatisch reticulum-stress en eiwit aggregatie in de ziekte van Parkinson: de rol van weefsel transglutaminase Chapter 8 Samenvatting Endoplasmatisch reticulum-stress en eiwit aggregatie in de ziekte van Parkinson: de rol van weefsel transglutaminase De ziekte van Parkinson (zvp) is een slopende neurodegeneratieve

Nadere informatie

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische Het verlies van eigenschappen is een belangrijk proces dat bijdraagt aan evolutionaire veranderingen van organismen. Desondanks heeft onderzoek op dit gebied relatief weinig aandacht gekregen en wordt

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Moleculaire en cellulaire neuroplasticiteit in diermodellen voor depressie Depressie is een veelvoorkomende psychiatrische aandoening die vaak diep in het leven van mensen ingrijpt.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Slaap & Geheugen: gedragsmatige en moleculaire consequenties van slaapdeprivatie Mensen slapen gemiddeld zo n 6 tot 8 uur per dag. Dit komt neer op een kwart tot een derde van

Nadere informatie

Glia in Alzheimer's Disease and Aging. Molecular Mechanisms Underlying Astrocyte and Microglia Reactivity A.M. Orre

Glia in Alzheimer's Disease and Aging. Molecular Mechanisms Underlying Astrocyte and Microglia Reactivity A.M. Orre Glia in Alzheimer's Disease and Aging. Molecular Mechanisms Underlying Astrocyte and Microglia Reactivity A.M. Orre Nederlandse Samenvatting De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 15 punten)

1 (~20 minuten; 15 punten) HERTENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 20-04-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon

Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon Nederlandse samenvatting Het lichaamseigen cannabis-systeem, oftewel het endocannabinoïde systeem, is vernoemd naar de cannabis

Nadere informatie

VIII Samenvatting voor alle anderen

VIII Samenvatting voor alle anderen VIII Samenvatting voor alle anderen Voor het bestuderen van biologische processen, zoals die plaatsvinden in alle levende cellen van zowel flora als fauna, wordt vaak gebruik gemaakt van bacteriën. Bacteriën

Nadere informatie

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen.

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen. Het DNA molecuul is verantwoordelijk voor het opslaan van de genetische informatie die gebruikt wordt voor de ontwikkeling en het functioneren van levende organismen. Aangezien het de instructies voor

Nadere informatie

Nieuwe experimenten verduidelijken de rol van SIRT1 bij de ziekte van Huntington ZvH - maar doen zij dit eigenlijk wel?

Nieuwe experimenten verduidelijken de rol van SIRT1 bij de ziekte van Huntington ZvH - maar doen zij dit eigenlijk wel? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe experimenten verduidelijken de rol van SIRT1 bij de ziekte

Nadere informatie

Social media? Graag! Gebruik #enerjoy Bioritme & voeding

Social media? Graag! Gebruik #enerjoy Bioritme & voeding Social media? Graag! Gebruik #enerjoy Bioritme & voeding Gezond eten op het werk info@ener-joy.nl www.ener-joy.nl 033-887 8840 1 Over Marjolein van Kleef Diëtist & organisatieadviseur bij Enerjoy Gezond

Nadere informatie

Gewichtsafname bij de ZvH

Gewichtsafname bij de ZvH Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Niet alleen in je hoofd: spijsvertering problemen bij ZvH ZvH model

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom Delayed sleep phase syndroom Wat is het delayed sleep phase syndroom? Delayed sleep phase syndroom is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen een slaapwaakritme hebben waarbij ze op een veel later

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om te kunnen overleven moeten micro-organismen voedingsstoffen opnemen uit hun omgeving en afvalstoffen uitscheiden. Het inwendige van een cel is gescheiden

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De rol van proteïne kinase A in de vorming van galkanaaltjes door levercellen Een mens is opgebouwd uit cellen. Iedere cel is omgeven door een membraan die de inhoud van de cel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

F Niet-technische samenvatting 2015301

F Niet-technische samenvatting 2015301 F Niet-technische samenvatting 2015301 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Op naar begrip van en behandeling voor bijniertumoren 1.2 Looptijd van het project 1-12-2015-1-12-2020 1.3 Trefwoorden

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37134 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37134 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37134 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Zhang, Yu Title: Functional analysis of Dof transcription factors controlling

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Veel mensen kennen in hun omgeving wel iemand die lijdt aan multiple sclerose (MS). Het is een ernstige ziekte met een grillig verloop, waarbij perioden

Nadere informatie

Physiological functions of biliary lipid secretion SAMENVATTING

Physiological functions of biliary lipid secretion SAMENVATTING Physiological functions of biliary lipid secretion SAMENVATTING De lever neemt een centrale plaats in in de regulering van de cholesterol huishouding. I: De lever speelt een belangrijke rol in de handhaving

Nadere informatie

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA 1. Hieronder zie je de schematische weergave van een dubbelstrengs DNA-keten. Een

Nadere informatie

Gemuteerd gist benadrukt het belang van een CAG-aflezend eiwit. CAG en de ZvH

Gemuteerd gist benadrukt het belang van een CAG-aflezend eiwit. CAG en de ZvH Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Gemuteerd gist benadrukt het belang van een CAG-aflezend eiwit.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Hoofdstukken 2 en 3 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstukken 2 en 3 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 De architectuur van planten wordt bepaald door strak gereguleerde ontwikkelingsprocessen, die in belangrijke mate worden gestuurd door het plantenhormoon auxine. Auxine is initieel ontdekt als het signaalmolecuul

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 1. Algemene structuur van een nucleotide (links) en de structuren van de verschillende basen (rechts).

Samenvatting. Figuur 1. Algemene structuur van een nucleotide (links) en de structuren van de verschillende basen (rechts). DA is het molecuul dat in levende organismen alle genetische informatie bevat. et komt doorgaans voor als een dimeer van twee complementaire nucleotide-polymeren, waarbij de individuele nucleotiden in

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting. Taalontwikkeling, cellen, hersenactiviteit, ziekte, muismodel

Niet-technische samenvatting. Taalontwikkeling, cellen, hersenactiviteit, ziekte, muismodel Niet-technische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project onderzoek naar de invloed van taalgenen op de hersenontwikkeling en hersenfunctie 1.2 Looptijd van het project 1-9-2015-1-9-2020

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

Slaapproblemen bij kinderen met een visuele beperking

Slaapproblemen bij kinderen met een visuele beperking Slaapproblemen bij kinderen met een visuele beperking Anneke Maas, Evelien Hoevenaars en Mathijs Vervloed Drie keer per nacht je bed uit omdat je kind ligt te roepen of te huilen. Elke avond een gevecht

Nadere informatie

De logica van bacteriele groei

De logica van bacteriele groei The dream of every cell is to become two cells (Francois Jacob, 1971) De logica van bacteriele groei Bij ideale condities: dubbeling binnen 20 min een top-downbenadering Na 24 uur: 1021 cellen Hoe krijgt

Nadere informatie

SAMENVATTING 141 Aminozuren zijn bouwstenen voor de synthese van eiwitten die nodig zijn voor de groei van een organisme. De synthese van aminozuren kost energie dat wordt gewonnen uit de voedingstoffen

Nadere informatie

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING Dutch Summary / Nederlandse Samenvatting Sinds de ontdekking van de ADAM eiwitfamilie, twee decennia geleden, heeft het ADAM onderzoek zich voornamelijk gericht op

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

Hetzelfde DNA in elke cel

Hetzelfde DNA in elke cel EIWITSYNTHESE (H18) Hetzelfde DNA in elke cel 2 Structuur en functie van DNA (1) Genen bestaan uit DNA Genen worden gedragen door chromosomen Chromosomen bestaan uit DNAmoleculen samengepakt met eiwitten

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Hertentamen 2013

Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Hertentamen 2013 Ontwikkelingsbiologie, ontwikkelingspsychologie & taal Hertentamen 2013 Bob Hersbach SAMENVATTING 26 meerkeuzevragen, de open vragen ontbreken Vraag 1. Hoe is intercellulaire specificatie tijdens differentiatie

Nadere informatie

a. Geef de 1-lettercode van de aminozuren in het peptide in de corresponderende volgorde. (4P)

a. Geef de 1-lettercode van de aminozuren in het peptide in de corresponderende volgorde. (4P) HERTENTAMEN Eindtoets BIOCHEMIE (8RA00) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld 16-08-2013 09:00 12:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik geen rode pen! 1 Peptiden en eiwitten

Nadere informatie

Samenvatting, discussie en vooruitzichten

Samenvatting, discussie en vooruitzichten Leuko-encefalopathie met betrokkenheid van de hersenstam en ruggenmerg en lactaatverhoging: moleculaire mechanismen, klinische aspecten en opening voor behandeling Samenvatting, discussie en vooruitzichten

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

We hebben allemaal slaap nodig

We hebben allemaal slaap nodig Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Speciale Rubriek: de ziekte van Huntington en slaap Waarom

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Velthuis, Arend Jan Wouter te Title: A biochemical portrait of the nidovirus RNA

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid. Basisstof 1. Basisstof 2. Erfelijke eigenschappen: Samenvatting Thema 4: Erfelijkheid Basisstof 1 Erfelijke eigenschappen: - Genotype: o genen liggen op de chromosomen in kernen van alle cellen o wordt bepaald op moment van de bevruchting - Fenotype: o

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 143 Nederlandse samenvatting Stamcellen zijn primitieve cellen met het vermogen zichzelf te vernieuwen en te differentiëren in andere celtypen. Ze hebben het unieke vermogen schade in weefsels te herstellen

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

hij deze richting heeft bepaald, hoe zorgt hij dan dat hij ook daadwerkelijk begint te bewegen? Om dit soort vragen te beantwoorden moeten we nog

hij deze richting heeft bepaald, hoe zorgt hij dan dat hij ook daadwerkelijk begint te bewegen? Om dit soort vragen te beantwoorden moeten we nog 1 Samenvatting Cellen zijn de fundamentele eenheid van alle organismen die we met het blote oog kunnen zien. Ze bestaan in allerlei vormen en kunnen alle functies vervullen die mensen nodig hebben om te

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding Pieter Rochat 1 Wie slaapt er nu? Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen Inleiding Binnen de ouderenpsychiatrie dient er meer aandacht te komen voor slaapproblemen bij ouderen.

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Filali, Mariam el Title: Knowledge-based treatment in uveal melanoma Date: 2012-05-22

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary)

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary) Samenvatting (Dutch Summary) Het onderzoek beschreven in dit proefschrift was erop gericht om de regulatie van de expressie van eiwitten die betrokken zijn bij het metaboliseren en het transport van geneesmiddelen

Nadere informatie

CBN van de RUG stelt zich voor

CBN van de RUG stelt zich voor CBN van de RUG stelt zich voor Introductie De bedrijvenestafette willen wij, de coördinatoren van de BV, een terugkomend item laten zijn in Biotechniek. Zo kunnen we vertellen over faciliteiten waar we

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting ALGEMENE SAMENVATTING De geringe biocompatibiliteit van holle vezels die worden toegepast in kunstmatige longen beperkt de klinische toepassing van deze apparaten in hoge mate. Het

Nadere informatie