Nota klimaatbeleid Gemeente Goirle

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nota klimaatbeleid Gemeente Goirle"

Transcriptie

1 Nota klimaatbeleid Gemeente Goirle Routekaart naar een CO2-neutraal Goirle Eindrapport Sander van Cranenburgh Pieter Klep Pieter Johannes Steenbergen Vera Rovers Rapportnummer: 04PS80065 BuildDesk Benelux B.V., Delft Delft, 4 juni 2009

2 BuildDesk Benelux

3 Inhoudsopgave Managementsamenvatting...ii 1 Inleiding...4 DEEL 1 5 AMBITIE BEPALING CO 2 -neutrale gemeente Waarom een CO 2 -/klimaatneutrale gemeente? Wat is een CO 2 -/klimaatneutrale gemeente? Ambities van omliggende gemeenten Gemeente Goirle CO 2 -neutraal? Hoe bereik je CO 2 -neutraliteit? Keuzes op weg naar CO 2 -Neutraal Berekeningsmethodiek Energievraag en besparingen Duurzame energieopwekking Verschillende scenario s Wanneer is gemeente Goirle CO 2 -neutraal? Uitkomsten interne workshop CO 2 -neutraal Goirle Uitkomsten externe workshop CO 2 -neutraal Goirle Voorlopige conclusies CO 2 -neutraal Goirle DEEL 2 21 IMPLEMENTATIE VAN CO 2 -NEUTRALITEIT Dilemma 1: Korte en lange termijn Korte termijn resultaten: successen noodzakelijk voor boost Lange termijn resultaten: verankering van de sturing is harde noodzaak Dilemma 2: Kosten en baten Kritische succesfactoren voor CO 2 -neutraliteit Leerpunten n.a.v. eerdere studies Aanbevelingen n.a.v. eerdere studies Routekaart naar een CO 2 -neutraal Goirle...33 Bijlagen 46 Bijlage A Samenvatting uitgangspunten...47 Bijlage B Belangrijkste maatregelen...49 Bijlage C Interne Workshop 30 oktober Bijlage D Externe Workshop 21 nov Bijlage E Gedetaileerde uitgangspunten...53 BuildDesk Benelux i

4 Managementsamenvatting De gemeente Goirle maakt zich zorgen over veranderingen in het klimaat door menselijk ingrijpen. Voornamelijk de uitstoot van koolstofdioxide (CO 2 ) door verbranding van fossiele brandstoffen draagt bij aan deze klimaatverandering. De gemeente Goirle zet zich in om niet langer bij te dragen aan de uitstoot van CO 2. BuildDesk heeft daarom gekeken op welke termijn het mogelijk is dat de gemeente Goirle stopt met de uitstoot van het CO 2. Wanneer is Goirle CO 2 -neutraal? Dit punt wordt bereikt als de lokale energievraag en de duurzame energieproductie elkaar kruisen. Een CO 2 -neutrale gemeente neemt haar verantwoordelijkheid en stopt de uitstoot van CO 2, een belangrijk broeikasgas, waardoor de bijdrage van de gemeente aan klimaatverandering drastisch wordt beperkt. Bovendien geeft de lokale productie van duurzame energie zekerheid in de energievoorziening en is de gemeente minder afhankelijk van prijsontwikkelingen van fossiele energie. Energiebesparing kan ook bijdragen aan schonere lucht in de stad en een lagere energierekening voor burgers, instellingen en bedrijven. Daarnaast kan het nastreven van een ambitieuze klimaatdoelstelling bijdragen aan innovatie en nieuwe lokale bedrijvigheid en werkgelegenheid. Gemeente Goirle kan voor een CO 2 -neutrale of klimaatneutrale ambitie kiezen. Deze studie kijkt alleen naar CO 2 -neutraliteit, d.w.z. naar CO 2 -uitstoot ten gevolge van energiegebruik. Voor klimaatneutraliteit moeten ook de overige broeikasgassen die uitgestoten worden ten gevolge van o.a. veehouderij en koelindustrie worden meegenomen. Om praktische redenen vallen deze overige gassen buiten het onderzoeksveld van dit rapport. Afhankelijk van de ambitie en de inspanningen zijn er verschillende scenario s mogelijk om CO 2 -neutraliteit te bereiken. De lokale energievraag van Goirle is berekend met precieze gegevens die door de gemeente Goirle aangeleverd is. De mogelijke vooruitgang van het uiteindelijke energieverbruik en de duurzame energie voorraad wordt gepresenteerd door drie scenario s: Referentie (dat het huidige Nederlandse energiebeleid volgt), Meer (veel meer nadruk op duurzame energie toepassingen en energiebesparingsmaatregelen) en Extra (alle technieken, degene die al verder ontwikkeld zijn maar ook degene die nog in de ontwikkelingsfase zijn, zowel op het gebied van energielevering als op het gebied van energiebesparing, worden toegepast). BuildDesk heeft voor elke sector alle technieken verkend en opgesomd die al beschikbaar zijn en die nu ontwikkeld worden voor gebruik voor de komende 20 tot 30 jaar. Elke techniek in de lijst wordt voorzien van een veronderstelde hoeveelheid energiebesparing of energieproductie. Als gemeente Goirle alles op alles zet ( Extra scenario), dan kan CO 2 -neutraliteit rond het jaartal 2023 bereikt worden. Bij lagere inspanning zal dit jaartal verder naar achteren schuiven. In het Meer scenario wordt dit punt verwacht in Let op de jaartallen zijn niet meer dan een indicatie. BuildDesk Benelux ii

5 De gemeente Goirle wil haar verantwoordelijkheid nemen ten aanzien van klimaatverandering. De gemeente Goirle wil een vooruitstrevend, maar vooral ook een realistisch en betaalbaar klimaatbeleid voeren. Als deze ambitie wordt gecombineerd met de uitkomsten van deze studie lijkt het voor gemeente Goirle het meest voor de handliggend om te kiezen voor het Meer scenario voor zowel energiebesparing als duurzame energieproductie. Het Extra scenario is zeer vooruitstrevend, minder realistisch, en daarom minder passend bij de uitgangspunten van gemeente Goirle. De aanbevelingen van de studie beschrijven tevens de omstandigheden voor Goirle die noodzakelijk zijn voor deze drastische verlaging van CO 2 emissies. Een zeer belangrijke kwestie is hoe wisselingen op lokaal niveau te overbruggen met de lange termijn aandacht die nodig is om CO 2 -neutraliteit te bereiken. BuildDesk beveelt twee belangrijke oplossingen voor dit probleem. 1. De oprichting van een nieuw lokaal energiebedrijf die alleen opereert in een dorp dat op weg is CO2 neutraal te worden en voornamelijk eigendom is van zijn klanten: de gemeente zelf, inwoners en plaatselijke bedrijven. 2. De opzet van een plaatselijk revolverend energiefonds (dat wordt gevuld met een gedeelte van de algemeen betaalde energiebelasting in elke gemeente) om mensen te helpen en het investeren in energiebesparende maatregelen en duurzame energiebronnen te stimuleren. BuildDesk Benelux iii

6 1 Inleiding Nederland wordt zich steeds meer bewust van de ernst van klimaatverandering. Het nastreven van CO 2 -neutraliteit door een gemeente past dan ook volledig binnen het huidige maatschappelijke en politieke klimaat. Het landelijke beleid legt steeds meer de nadruk op duurzaamheid; zo heeft dit kabinet bijvoorbeeld de doelen ten aanzien van CO2-reductie voor 2020 al gekwantificeerd en wil dit kabinet in % duurzaam inkopen en komt zij met een vergroening van het belastingstelsel. Ook internationaal wordt veel aandacht besteed aan beperken van broeikasgas emissies; er is grote druk om in 2009 een internationaal post-kyoto verdrag te sluiten en de eerste CO 2 -neutrale gemeenten duiken op in Duitsland (Jühnde) en Engeland (Ashton Hayes). Een CO 2 -/klimaatneutrale gemeente neemt haar verantwoordelijkheid en reduceert de uitstoot van broeikasgassen, waardoor de bijdrage van de gemeente aan klimaatverandering aanzienlijk wordt beperkt. BuildDesk heeft voor de gemeente Goirle een routekaart naar een CO 2 -neutrale gemeente uitgewerkt. In de eerste fase van het project heeft de gemeente gegevens aangeleverd waarmee berekend kan worden rond welk jaartal de gemeente CO 2 -neutraal kan zijn. In de laatste fase is een concreet stappenplan opgesteld met maatregelen om de ambitie waar te maken. De ontwikkeling van deze routekaart staat niet op zichzelf. Ook omliggende gemeenten Waalwijk, Tilburg en s Hertogenbosch ontwikkelen (of hebben ontwikkeld) een routekaart. Bij de uitvoering van de routekaart zal samenwerking met deze gemeente worden gezocht zodat maatregelen die baat hebben bij een gezamenlijke aanpak kunnen profiteren van deze samenwerking. Leeswijzer Het eerste deel van dit rapport bepalen we de ambitie: Waar willen we staan? In hoofdstuk 2 zal worden uitgelegd wat CO 2 -/klimaatneutraliteit nu precies is, hoe je het kan bereiken en voor welke keuzes de gemeente staat die CO 2 -/klimaatneutraal wil worden. De berekeningsmethodiek wordt in hoofdstuk 3 toegelicht. Hoofdstuk 4 laat de eerste uitkomsten van de routekaart zien. Daarna wordt ingaan op de vraag welke technische inspanningen op het gebied van energiebesparing en duurzame energie nodig zijn voor het bereiken van de ambitie. Deel 2, hoofdstukken 8 tot en met 14, van dit rapport gaat specifiek over de implementatie van de ambitie. In hoofdstuk 14 wordt een concreet stappenplan gepresenteerd naar een CO 2 -neutraal Goirle.

7 DEEL 1 AMBITIE BEPALING

8 2 CO 2 -neutrale gemeente In hoofdstuk 2.1 wordt eerst het nut en de noodzaak van een CO 2 -neutrale gemeente toegelicht. Vervolgens wordt de vraag gesteld wil de gemeente Goirle CO 2 -neutraal worden of past klimaatneutraliteit beter bij Goirle? Om tot de keuze te komen wordt in hoofdstuk 2.2 uitgelegd waarin de verschillen zitten tussen deze twee alternatieven. Nog een derde mogelijkheid is energieneutraal. Deze andere benadering wordt eveneens kort toegelicht. Voor de gemeente Goirle speelt ook een strategische afweging mee; namelijk waar de buurgemeenten op inzetten en welke ambitie de grote zus Tilburg heeft. Dit wordt kort uitgewerkt in hoofdstuk 2.3. In hoofdstuk 2.4 wordt in gegaan hoe de ambitie voor CO 2 -neutrale gemeente bereikt kan worden. 2.1 Waarom een CO 2 -/klimaatneutrale gemeente? Ons klimaat is in rap tempo aan het veranderen. Uit diverse bronnen wordt nu duidelijk dat een opwarming van de aarde van 2 tot 2,5 graad in vergelijking tot het preindustriële niveau, het punt zou kunnen zijn waarbij het klimaat drastisch omslaat. We zullen dus moeten proberen de temperatuur niet meer dan 2 graden te laten oplopen om ernstige klimaatverandering met gevolgen voor onze maatschappij te voorkomen. Een CO 2 -/klimaatneutrale gemeente neemt haar verantwoordelijkheid en reduceert de uitstoot van broeikasgassen, waardoor de bijdrage van de gemeente aan klimaatverandering aanzienlijk wordt beperkt. Bovendien geeft de lokale productie van duurzame energie zekerheid in de energievoorziening en is de gemeente minder afhankelijk van prijsontwikkelingen van fossiele energie. Energiebesparing kan ook bijdragen aan schonere lucht in het dorp en een lagere energierekening voor burgers, instellingen en bedrijven. Daarnaast kan het nastreven van een ambitieuze klimaatdoelstelling bijdragen aan innovatie en nieuwe lokale bedrijvigheid en werkgelegenheid. 2.2 Wat is een CO 2 -/klimaatneutrale gemeente? Omdat er verschillende termen in omloop zijn is het belangrijk helder vast te leggen wat er verstaan wordt onder CO 2 -neutraal, klimaatneutraal en energieneutraal. Hier volgt een korte omschrijving van in dit rapport gebruikte termen. CO 2 -neutraliteit Een CO 2 -neutrale gemeente is een gemeente die in de eindsituatie netto in een jaar geen CO 2 uitstoot om tegemoet te komen aan de lokale energievraag. Uitstoot kan eventueel worden gecompenseerd door duurzame energie in te kopen die buiten de gemeentegrens is opgewekt. De gemeente draagt dan nog maar zeer beperkt bij aan de klimaatverandering. Klimaatneutraliteit Een klimaatneutrale gemeente is een CO 2 -neutrale gemeente die nog een stapje verder gaat. Een klimaatneutrale gemeente stoot in de eindsituatie netto in een jaar geen broeikasgassen (CO 2, CH 4, N 2 O, XFK s) uit om tegemoet te komen aan de lokale energievraag. Uitstoot kan eventueel worden gecompenseerd door duurzame energie in

9 te kopen die buiten de gemeentegrens is opgewekt. De gemeente draagt dan niet bij aan de klimaatverandering. Niet alleen CO 2 draagt bij aan het broeikaseffect en aan de klimaatverandering. Om klimaatneutraal te worden moet daarom niet alleen naar CO 2 gekeken worden maar ook naar methaan (CH 4 ), lachgas (N 2 O), en fluorhoudende gassen (XFK s). Hoewel deze gassen in veel kleinere hoeveelheden worden uitgestoten is hun bijdrage aan de opwarming relatief groot. Deze bijdrage aan opwarming wordt uitgedrukt in CO 2 - equivalenten (GWP, Global Warming Potential). Dit is een rekeneenheid om de bijdrage van broeikasgassen aan het broeikaseffect onderling te kunnen vergelijken. Een GWP van 23 (methaan) geeft aan dat 1 kilo over een periode van 100 jaar 23 maal zoveel aan het broeikaseffect bijdraagt als 1 kilo CO 2. Hier volgt een korte beschrijving van deze overige broeikasgassen die in een klimaatneutraal scenario worden meegenomen. Methaan draagt in Nederland ongeveer voor 8% bij aan het versterkte broeikaseffect. Methaan heeft een CO 2 -equivalent van 23. Methaan en komt in Nederland voornamelijk vrij bij stortplaatsen en in de veehouderijsector door het spijsverteringsgas van herkauwers en uit mest in stallen en opslag. Lachgas draagt in Nederland eveneens voor 8% bij aan het versterkte broeikaseffect en heeft een CO 2 -equivalent van 296. In Nederland komt lachgas vrij bij landbouwpraktijken als mestaanwending en kunstmestgebruik. Fluorhoudende gassen hebben de kleinste bijdrage aan het versterkte broeikaseffect. Met een CO 2 -equivalent van hebben fluorhoudende gassen wel het hoogste opwarmingspotentieel. Deze gassen worden voornamelijk in de koelinstallatie-industrie gebruikt. Energieneutraal Een energieneutrale stad houdt zich niet bezig met het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, maar richt zich op een nieuwe, duurzame energievoorziening. Dit betekent dat zij niet kan terug vallen op compensatiemaatregelen als klimaatbossen en CO 2 -afvang en CO 2 -opslag om de doelstelling te halen. Praktijk Voor de doelstelling is het belangrijk een besluit te nemen over de ambitie van de gemeente. In de praktijk wordt vooral het energiegebruik aangepakt en op CO 2 -reductie ingezet. CO 2 heeft verreweg de grootste bijdrage; CO 2 is verantwoordelijk voor 80% van het versterkte broeikaseffect. Zo is een CO 2 -neutrale stad ook voor 80% klimaatneutraal. Als Goirle ook deze laatste 20% erbij wil betrekken, dan moet zij ook de emissies van methaan, lachgas en fluorverbindingen reduceren. Om praktische redenen wordt in dit rapport gefocust op, en alleen gekeken naar, CO 2 -neutraliteit, d.w.z. naar de CO 2 -uitstoot ten gevolge van energiegebruik. Er worden maatregelen gepresenteerd om energie te besparen en duurzame energie te realiseren.

10 2.3 Ambities van omliggende gemeenten In de omgeving van Goirle zijn diverse gemeenten actief op het gebied van klimaatbeleid. Er wordt een korte opsomming gegeven van deze gemeenten en hun activiteiten. De direct omliggende gemeente van Goirle zijn: Tilburg Gemeente Tilburg is al jarenlang actief op het gebied van klimaatbeleid en behoort wat betreft klimaatbeleid tot de koplopergemeenten in Nederland. Een project dat op dit moment loopt is: Hotspot Tilburg. De naam 'Hotspot' is ontstaan vanuit het nationale programma Klimaat voor Ruimte. Daarin zijn een aantal omgevingstypen benoemd. Voor die omgevingen zijn klimaataanpassingsprogramma's voorzien, waarin theorie en praktijk elkaar ontmoeten. Van de kennis en ervaringen die met de "hotspots" wordt opgedaan, kunnen anderen hun voordeel doen. Binnen het Tilburgse klimaatbeleid zoekt Tilburg de samenwerking met zowel publieke als private partners. Op basis van ondermeer de CO 2 -roadmap en de Adaptatiescan heeft Tilburg de volgende ambitie voor zichzelf geformuleerd: De Regio Tilburg en haar bedrijven, organisaties en burgers zijn in 2045 Klimaatneutraal en Klimaatbestendig. Klimaatneutraliteit is daarbij gedefinieerd zoals beschreven in hoofdstuk 2.2. Voor klimaatbestendigheid wordt de volgende definitie gebruikt: Klimaatbestendig zijn wij als wij in staat zijn effecten van klimaatverandering te pareren, te boven te komen of te benutten door ons flexibel aan te passen aan het klimaatsysteem. In het Klimaatprogramma dat recent is ontwikkeld, komt aan bod hoe deze ambities gehaald kunnen worden en op welke manier de samenwerking tussen de gemeente Tilburg en haar partners georganiseerd is. Gilze en Rijen Uit de notitie Milieu : twaalf stappen op weg naar een beter milieu in Gilze en Rijen blijkt dat Glize en Rijen inzet op voorbeeldprojecten in de nieuwbouw (via GPR- Gebouw methodiek), subsidieregelingen voor aanschaf zonneboiler en zonnepanelen, en inkoop van groene stroom. Recentelijk is een spaarlampenactie gelanceerd waarbij alle inwoners met een bijstandsuitkering voor levensonderhoud gratis spaarlampen kunnen bestellen ter waarde van 20 euro. Alphen-Chaam, Baarle-Nassau Beide gemeenten participeren met tien andere gemeenten in het samenwerkingsverband Milieu en Afval Regio Breda (MARB), waarin klimaatbeleid structurele aandacht heeft. In

11 2010 willen de twaalf gemeenten samen minimaal 5% van de benodigde energie uit nieuwe energiebronnen halen. Het gaat dan om zonne-energie, windenergie, bodemwarmte en bio-energie. Zoals de toepassing van warmtepompen in het Centrumplan van Baarle-Nassau. Eind 2007 hebben de bestuurders van de MARB-gemeenten de Verklaring van Dussen getekend. In deze verklaring wordt aansluiting wordt gezocht bij de kabinetsdoelstellingen voor klimaatbeleid en wordt tevens uitgesproken bij de uitvoering van klimaatbeleid met elkaar samen te werken. Niet direct in de omgeving maar wel belangrijk voor gemeente Goirle zijn de ambities van s-hertogenbosch, Waalwijk en Breda. Evenals Goirle hebben de twee eerstgenoemde gemeenten BuildDesk gevraagd een CO 2 -routekaart op te stellen. s-hertogenbosch In s-hertogenbosch heeft de gemeenteraad op 18 december 2007 per motie de ambitie uitgesproken om in 2025 klimaatneutraal te zijn. Tegelijkertijd is eind 2007 de discussienotitie Intensivering klimaatbeleid opgesteld waarin drie scenario s voor het klimaatprogramma van worden geschetst: huidig beleid, beperkte intensivering en forse intensivering. s-hertogenbosch klimaatneutraal wordt hier mogelijk aan toegevoegd als 4 e scenario. De gemeente staat nu voor de keuze in hoeverre zij haar klimaatbeleid wil intensiveren. Waalwijk Gemeente Waalwijk heeft tegelijkertijd met Goirle de CO 2 -roadmap door BuildDesk uit laten voeren. Waalwijk wil net als Goirle aansluiten en samenwerken met Tilburg. Gemeente Waalwijk is voornemens te kiezen voor een klimaatneutrale ambitie, op basis van het meer-scenario. Breda In het college van B&W is op 10 juni 2008 een bestuursvoorstel gedaan voor het vaststellen van de ambitie voor de nota Steek positieve energie in het klimaat. In deze nota uit augustus 2008 is de ambitie vastgelegd en geeft de gemeente verdere invulling aan de doelstelling uit de Milieuvisie De Gemeente Breda stelt zich tot doel om een CO 2 -neutrale stad te worden en verwacht dit in 2044 te bereiken. In 2015 is Breda 25% CO 2 -neutraal (ten opzichte van 2006) en in 2020 is Breda 45% CO 2 -neutraal (ten opzichte van 2006). De doelstelling voor 2020 komt overeen met de landelijke doelstelling. 2.4 Gemeente Goirle CO 2 -neutraal? Gezien de hoge doelstellingen van omliggende gemeenten en de grote overlap tussen deze doelstellingen, is het raadzaam samen te werken op het gebied van klimaatbeleid met omliggende gemeente. Aangezien Tilburg ver gevorderd is in de concrete vertaalslag van haar ambities adviseert BuildDesk de gemeente Goirle aan te sluiten bij de gemeente Tilburg. Op welke termijn de ambitie CO 2 -neutraal Goirle mogelijk is, wordt uitgewerkt in hoofdstuk 4.

12 2.5 Hoe bereik je CO 2 -neutraliteit? Als we kijken naar de technische kant van CO 2 -neutraliteit dan gaat het hoofdzakelijk over maatregelen op het gebied van energiebesparing en van duurzame energieproductie. Op het moment dat de energievraag volledig kan worden ingevuld met duurzame energie, is een gemeente CO 2 -neutraal, zie Figuur 1. DE productie Energievraag a b c Figuur 1: Op het moment dat de lijnen van energievraag en van duurzame energieproductie kruisen, is een gemeente CO 2 -neutraal. Een gemeente kan deze ambitie doorgaans niet alleen bereiken en zal daarom ook andere partijen bij het proces moeten betrekken. Draagvlak bij de inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties is vaak een belangrijke randvoorwaarde voor de realisatie van CO 2 -neutraliteit. 2.6 Keuzes op weg naar CO 2 -Neutraal Er zijn verschillende manieren om de CO 2 -neutrale ambitie een concretere invulling te geven. Het ene is niet beter dan het andere, maar heeft wel zijn eigen consequenties en voordelen en nadelen. Alvorens een routekaart naar CO 2 -neutraliteit op te stellen is het daarom belangrijk om de volgende beleidskeuzen te maken: Invulling van de ambitie: Make or Buy Wil de gemeente Goirle zelf investeren in energiebesparing en in een duurzame energievoorziening of wil zij betalen voor compensatiemaatregelen elders of het importeren van groene stroom? Dat is de keuze tussen Make en Buy. Onderstaande tabel geeft een samenvattend overzicht van de voor- en nadelen van de opties Make en Buy. Volgens het Make -principe wordt CO 2 -neutraliteit bínnen de gemeentegrenzen behaald en wordt het energiegebruik binnen de gemeentegrenzen gedekt door evenveel productie van duurzame energie binnen de gemeentegrenzen. Hierdoor blijft het kapitaal in de gemeente, evenals de opgebouwde kennis. Bovendien blijven de oplossingen dicht

13 bij huis en dus zichtbaar voor de inwoners, wat weer bewustwording en draagvlak creëert. Make Buy Vóór Kapitaal blijft in stad/regio Resultaten direct zicht- en meetbaar Grip op bereiken van gewenst resultaat Lage energiekosten en een schone omgeving Tegen Ruimte in/om stad altijd beperkt, veel draagvlak nodig Meer investeringen nodig, fonds nodig om drempel te verlagen Veel draagvlak nodig voor zichtbare/ruikbare duurzame-opties (windturbines, biomassa-conversie,..) Tabel 1: Voor- en nadelen van het Make - en Buy - principe Minder investeringen nodig, drempel lager Meer opties beschikbaar tegen lagere kosten Mogelijk sneller het eerste resultaat bereikt Groen aardgas nog nauwelijks in productie (wel: klimaatgecompenseerd ) Contractgebonden, risico van tijdelijkheid Minder zichtbaarheid en betrokkenheid Monitoring moeilijker, blijft indirect Risico dat er geen urgentie meer is om op Make over te stappen De gemeente kan er echter ook voor kiezen om groene stroom, groen gas en biobrandstoffen in te kopen ( Buy ). De productie van deze groene energie kan voor een deel plaatsvinden binnen de gemeente, maar zal grotendeels buiten de gemeentegrenzen worden opgewekt. Voor de reductie van de CO 2 -uitstoot maakt dit niets uit omdat dit een mondiaal probleem betreft. Een groot voordeel is dat deze optie bij wijze van spreken morgen al kan worden uitgevoerd door de gemeente zelf: de gemeentelijke gebouwen, openbare verlichting etc.). Er zijn nauwelijks investeringen nodig om de optie uit te voeren, het gaat vooral om exploitatiekosten die mogelijk hoger zijn dan bij grijze energie. Door een geschikte wijze van aanbesteden kan optimaal gebruik worden gemaakt van de keuzevrijheid op de energiemarkt. Dit kan tot op de korte termijn tot minder hoge energiekosten leiden dan wanneer de gemeente zelf zou investeren in energiebesparing of de productie van duurzame energie. Mengvormen van Make en Buy zijn uiteraard mogelijk. De uitdaging is dan wellicht om over een kader te besluiten voor de afweging tussen inkoop en energiebesparing/opwekking duurzame energie: wanneer doe je het één en wanneer het ander? We nemen voor deze studie aan dat de gemeente Goirle het Make -principe zal toepassen.

14 3 Berekeningsmethodiek Om CO 2 -neutraal te worden wordt er hard gewerkt aan energiebesparing aan de ene kant, en aan de opwekking van duurzame energie aan de andere kant. Zo kan de energievraag, resterend na besparingen, volledig worden ingevuld met duurzame energie en is een gemeente CO 2 -neutraal. Voor de berekeningen van de huidige en toekomstige energievraag van Goirle zijn verschillende aannames gedaan op basis van de aangeleverde gegevens. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheden van de opwekking van duurzame energie binnen de gemeentegrenzen. We zullen deze aannames hieronder kenbaar maken. Als gevolg van de aannames die ten grondslag aan de berekeningen liggen dienen de jaartallen indicatief gebruikt te worden en niet als absolute waarden. 3.1 Energievraag en besparingen De huidige energievraag van de gemeente Goirle is bepaald aan de hand van statistische gegevens van de gemeente over het aantal inwoners, het aantal woningen, het aantal werknemers in verschillende sectoren en het aantal voertuigen. Met kengetallen voor energiegebruik van deze variabelen is berekend dat de gehele gemeente Goirle in 2007, 2.8 PJ aan energie gebruikte, onderverdeeld in elektriciteit (~0.9 PJ), warmte (~1.3 PJ) en vervoer (~0.6 PJ). De vier grootste energiegebruikende sectoren zijn de bestaande woningvoorraad, industrie, handel en verkeer & vervoer, zie ook figuur 1. Het totale energiegebruik in Nederland ligt rond de 3000 PJ. Goirle is daarmee verantwoordelijk voor ongeveer 0,1% van het Nederlandse energiegebruik. Personenvervoer Vracht-&bestelauto's Bestaande woningen Handel Industrie Figuur 2: Verdeling energiegebruik Goirle in 2008

15 Voor de toekomstige energievraag van de gemeente (tot 2050) zijn verschillende technieken en mogelijkheden ingezet om deze vraag drastisch te reduceren. Voorbeelden van gebruikte energiebesparingmogelijkheden zijn extra isolatie, zuinigere verlichting en installaties, compact bouwen en warmteterugwinning. Bijlage A geeft een samenvatting van deze besparingsopties met in bijlage B een opsomming van de belangrijkste maatregelen. In bijlage D is een uitgebreide beschrijving te vinden van deze opties met de aangenomen penetratiegraad en rendementsontwikkeling. 3.2 Duurzame energieopwekking De mogelijkheden voor de opwekking van duurzame energie binnen de gemeente zijn verdeeld in een algemeen en een specifiek deel voor Goirle. Het specifieke gedeelte bestaat uit lopende en geplande projecten rond duurzame energie in de gemeente. Zoals de toepassing van WKO in de nieuwbouwwijk van De Boschkens, het Centrumplan en het Jan van Besouwhuis. Ook de plannen met betrekking tot biomassavergisting en vergassing van rioolwater worden meegenomen. Het algemene gedeelte gaat uit van de toepassing van zonnepanelen en collectoren, windenergie, warmte/koudeopslag (WKO), geothermie en asfaltcollectoren. Voor een samenvatting van de algemene en specifieke opties voor duurzame energie, zie bijlage A. Bijlage B geeft een opsomming van de belangrijkste maatregelen op het gebied van duurzame energie met in bijlage D een uitgebreide beschrijving van de opbrengst en penetratie van deze opties. 3.3 Verschillende scenario s Voor de ontwikkeling van de energievraag en de productiehoeveelheid van duurzame energie zijn drie scenario s ontwikkeld. Hoe ambitieuzer het scenario, hoe sterker de penetratiegraad van de maatregelen: Referentie-scenario Ontwikkeling van de energievraag en duurzame energie op basis van gestelde overheidsdoelen, conform diverse verwachtingen op het vlak van energietechniek en de marktontwikkeling daarvan. Het referentie-scenario is niet gelijk aan Business As Usual. In het referentie scenario wordt er vanuit gegaan dat de doelstelling van het kabinet worden gerealiseerd (ten aanzien van aandeel duurzame energie en energiebesparing). Een Business As Usual scenario zou eerder uitgaan van een groei van de energievraag op basis van historische trends. Meer-scenario In het meer-scenario wordt beduidend meer aan energiebesparing en meer duurzame energie gerealiseerd dan door het huidige kabinetsbeleid wordt voorgeschreven (referentie-scenario). Extra-scenario In dit scenario wordt fors meer geïnvesteerd in energiebesparing én fors meer geïnvesteerd in duurzame energie. Bij dit scenario moeten alle zeilen worden bijgezet en

16 alles uit de kast gehaald worden. Er moet een heldere lange termijn ambitie zijn en bestuurlijke continuïteit. Metafoor Een goede metafoor voor het kiezen van het scenario is de snelweg. Het extra-scenario is de linker rijstrook. Er wordt vol gas gegeven. Op de middenstrook, het meerscenario, wordt iets minder vaart gemaakt. De rechter rijstrook is meegaan met de rest; het kabinetsbeleid volgen. Indien klimaatverandering op middellange termijn minder grote gevolgen heeft dan nu wordt voorzien, dan is terugschakelen en een baan naar rechts opschuiven altijd mogelijk. In figuur 3 is deze transitie gevisualiseerd.

17 4 Wanneer is gemeente Goirle CO 2 -neutraal? Uit de berekeningen blijkt dat Goirle CO 2 -neutraal kan worden met het Extra-scenario rond 2023 (Figuur 3). Het jaartal voor het Meer- en Referentie-scenario ligt respectievelijk rond 2036 en na Het is belangrijk op te merken dat de berekende jaartallen van indicatieve aard zijn. Aan de berekeningen liggen vele aannames ten grondslag op het gebied van technologische innovatie, klimaatverandering, demografische ontwikkelen etc. Dit instrument is ontwikkeld om houvast te geven en richting te kiezen en is niet bedoeld om als exacte studie gebruikt te worden. 4 PJ/jaar primaire energie Referentie energievraag jaar Referentie duurzame energie Energiegebruik na MEER besparingen MEER duurzame energie Energiegebruik na EXTRA besparingen EXTRA duurzame energie 2045 Figuur 3: Goirle is CO 2 -neutraal op het moment dat de lijnen voor energiegebruik en duurzame energie elkaar kruisen De cijfers in de figuur staan voor de volgende markeerpunten: 1. Eerste windturbines worden geplaatst ( Extra-scenario ); in het Meerscenario worden ook de turbines geplaatst alleen later in de tijd en met een lagere capaciteit vanwege minder soepel besluitvormingstraject. 2. Zonne-energie en warmte-koude opslag technieken worden nu steeds meer toegepast in zowel de woning- als de utiliteitsbouw. Ook uit asfalt wordt warmte gewonnen. 3. De nationale doelstelling voor het aandeel duurzame energie is gehaald (Goirle wekt 20% van de energie duurzaam op in 2020). 4. Goirle CO 2 -neutraal rond 2023 ( Extra-scenario ) 5. Windturbines worden na 20 jaar vervangen door turbines met een grotere capaciteit. 6. Goirle CO 2 -neutraal rond 2036 ( Meer-scenario )

18 ja a r De potentie voor duurzame energieproductie ligt hoofdzakelijk bij zonne- en windenergie, zie figuur 4. In 2023 zal de energievraag in het Extra-scenario gereduceerd zijn met bijna 66% (t.o.v. 2005) tot 1,5 PJ, zie ook figuur 5. 4 Biomassavergisting veeteelt PJ/jr primaire energie Geothermie Warmte-koudeopslag uit asfalt Warmte-koudeopslag (nieuwbouw) Warmte-koudeopslag (bestaande bouw) Windturbines extra RWZI Zon thermisch (zonneboilers) Zon PV - openbare verlichting Zon PV - nieuwe utiliteitsbouw Zon PV - bestaande utiliteitsbouw Zon PV - nieuwbouw woningen 0 Zon PV - bestaande woningbouw Figuur 4: Duurzame energieproductie Goirle in het Extra-scenario PJ/jr primaire energie Openbaar vervoer (bus) Vracht-&bestelauto's Personenvervoer Cultuur en recreatie Gezondheids- en welzijnszorg Onderwijs Openbaar bestuur Horeca Handel Bestaande kantoren Nieuwbouw kantoren Industrie Veehouderij Bestaande woningen Nieuwbouwwoningen Figuur 5: Energiebesparingsmogelijkheden voor Goirle in het Extra-scenario

19 4.1 Uitkomsten interne workshop CO 2 -neutraal Goirle Op 30 oktober 2008 heeft Builddesk in opdracht van gemeente Goirle een workshop georganiseerd. De workshop had de volgende doelen: Het creëren van draagvlak voor klimaatbeleid binnen de gemeente. Discussies over lokale maatregelen zijn weg laten vinden bij de betrokken medewerkers. Input leveren aan de routekaart, zowel op het gebied van de ambitie als de te volgen weg. Opbouw van de workshop In hoofdlijnen bestond de workshop uit een inleidende woorden van de wethouder, een presentatie door BuildDesk op het onderwerp CO 2 -neutraliteit met de voorlopige resultaten voor Goirle, gevolgd door een brainstormsessie. Na de brainstorm zijn de geopperde ideeën besproken. Uitkomsten van de workshop Naar aanleiding van de presentatie wordt gevraagd om ideeën of dromen aan te dragen over hoe Goirle eruit kan of wil zien in Al gauw blijkt dat het lastig is om deze stap te maken zonder te toetsen op realisme en uitvoerbaarheid. Men steunt liever op de expertise van adviseurs om inzicht te geven in een concreet toekomstig uitvoeringsprogramma, met de nadruk op de korte termijn. Besloten wordt om mogelijke acties op de korte termijn te inventariseren. Mogelijke acties op de korte termijn ( ): Gemeentelijke gebouwen en organisaties o Bij renovatie klimaatinstallatie gemeentehuis koppeling maken met bestaand WKO netwerk o HRM beleid afstemmen (e.g. thuiswerken) Windmolens (5 stuks) vergunnen aan ondernemer in Riel Bewustwording door bijvoorbeeld een vaste column in lokaal weekblad. Thema s: o Urgentie klimaatverandering o Mogelijke oplossingen en aanbiedingen o Ontmoediging gebruik energieverspillend apparatuur zoals airco s Nieuwe contracten opstellen voor verdere toepassing WKO in nieuwbouwwijk De Boschkens Duurzame ontwikkeling oude locatie sportpark ( woningen), en Riel s kwadrant (nieuwe locatie sportvelden) o besluit college o onderzoek naar klimaatprestatie kunstgras/groen gras Bij gronduitgifte een duurzaamheidstoets ontwikkelen om te kunnen onderscheiden op basis van energieprestatie en gezond leefklimaat in gebouw en omgeving Afspraken maken met Woningstichting om bestaande woningvoorraad te verbeteren Vanuit de gemeente subsidies ter beschikking stellen voor de bestaande bouw

20 4.2 Uitkomsten externe workshop CO 2 -neutraal Goirle Op 21 november 2008 heeft gemeente Goirle samen met BuildDesk een discussiebijeenkomst georganiseerd voor betrokken spelers binnen de gemeente. In de bijlage is de lijst met aanwezigen te vinden. De workshop had de volgende doelen: Belangrijke spelers informeren over de klimaatambities van de gemeente Goirle en hen vroegtijdig bij het proces betrekken. Input, op- en aanmerkingen leveren op de routekaart, bijvoorbeeld op de gedane aannames Het genereren van ideeën voor CO 2 -neutraliteit en het bepalen van de kansen en mogelijkheden van Goirle Vanuit het bedrijfsleven horen waar de gemeente meer en beter kan faciliteren bij het realiseren van besparingen, duurzame energie of efficiëntie. Opbouw van de workshop In hoofdlijnen bestond de workshop uit een inleidende woorden van de wethouder, een presentatie door BuildDesk op het onderwerp CO 2 -neutraliteit met de voorlopige resultaten voor Goirle, gevolgd door een brainstormsessie. Na de brainstorm zijn de geopperde ideeën besproken. Uitkomst van de workshop Naar aanleiding van de presentatie wordt gevraagd om ideeën of dromen aan te dragen over hoe Goirle eruit kan of wil zien in Onderstaande volgen de ideeën uit de brainstormsessie: Koopsom + woonlasten Haal korte termijn focus weg bij gebouweigenaren. Aannemers reageren op vraag uit bestek. Marktconform betekent de minste kosten, en besparen waar mogelijk. Voorinvestering in meerkosten niet aantrekkelijk o Meer bewustwording dat men over een termijn van 10 a 15 jaar goedkoper uit is; o Voorinvestering vertalen in termijnbedragen (e.g. service kosten, exploitatie kosten). Duurzaam projectontwikkelaar Een lokale adviseur geeft aan in contact te zijn met productiebedrijven om hun klimaattechnieken te verbeteren. Gedachte daarbij is om langetermijninvesteringen aantrekkelijk te maken door een helder financieel plaatje te schetsen, investering verdienen zich binnen 10 jaar terug. Volgende stappen van duurzaam projectontwikkeling: gemeentelijke gebouwen, productiebedrijven, VVE s, sociale woningbouw (e.g. woningstichting), netwerk van installateurs. Rolverdeling o Gemeente voorwaarden scheppen, korting op grondprijs o Banken korting op financiering o Installateurs toepassen van innovatieve technieken o Aannemers meewerken en denken

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Raadsnotitie. Bijlagen

Raadsnotitie. Bijlagen Raadsnotitie GEMEENTEBESTUUR onderwerp Energiestrategie Venlo Beesel Venray team ROSEB Rn nummer 2013 1 collegevergadering d.d. raadsvergadering 11 december 2012 d.d. 23 januari 2013 programma Veelzijdige

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Colofoon: Uitgave: Auteurs: Reprografie: Internet: Vastgesteld door de Gemeenteraad:

Colofoon: Uitgave: Auteurs: Reprografie: Internet: Vastgesteld door de Gemeenteraad: Colofoon: Uitgave: Gemeente Harderwijk Postbus 149 3840 AC Harderwijk Auteurs: Afdeling Ruimte Reprografie: Gemeente Harderwijk Internet: www.harderwijk.nl/klimaat Vastgesteld door de Gemeenteraad: 18

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Routekaart naar een klimaatneutraal Waalwijk

Routekaart naar een klimaatneutraal Waalwijk Routekaart naar een klimaatneutraal Waalwijk eindrapport Sander van Cranenburgh Pieter Klep Vera Rovers Rapportnummer: 0905A BuildDesk Benelux B.V., Delft Delft, 10 maart 2009 COLOFON BuildDesk Benelux

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 Samenvatting Deze notitie voorziet in de opzet van het klimaatplan voor Nijmegen. Dit is de voortzetting het Nijmeegse energiebeleid. Actualisering was sowieso nodig omdat oude

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA)

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Een introductie Inhoud Deel 1 - Theorie Wat is een MKBA? Hoe stel ik een MKBA op? Voor- en nadelen Deel 2 - Praktijk Praktijkvoorbeeld: bedrijventerrein t Heen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Danielle de Bruin Noordlease Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 7 maart 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T. 030-36175

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 11 februari 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN VOORTGANGSRAPPORTAGE ONDERZOEK LOKAAL DUURZAAM ENERGIEBEDRIJF DALFSEN 1. Aanleiding en ambitie In het Projectvoorstel Lokaal Duurzaam Energiebedrijf Dalfsen (maart 2012) zijn de achtergrond, de projectdoelstellingen

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark bij de Spinder te Tilburg; 2. Kaders vast te stellen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Roadmapenergiebesparing Nibbixweer Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Voorwoord Beste lezer Nibbixweer staat voor samen leven in een duurzame omgeving. Het gemeentelijk

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten PS2009-997 HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Duurzaamheidsfonds Gelderland HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie

Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie Evaluatie Uitvoeringsprogramma 2009-2012 versie: 29-jan Doelen Doelstelling bereikt? reductie Project Doelstelling wel deels niet anders ingevuld CO2- uitstoot verlaging woon- /bdrf.lasten creatie nieuw

Nadere informatie

Erdi Holding B.V. Opgemaakt door Frank van der Tang. Periode: 1 januari t/m 30 juni 2015. 1 van 10. Datum: 2 december 2015

Erdi Holding B.V. Opgemaakt door Frank van der Tang. Periode: 1 januari t/m 30 juni 2015. 1 van 10. Datum: 2 december 2015 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Frank van der Tang Erdi Holding B.V. Periode: 1 januari t/m 30 juni 015 Datum: december 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1 Versie 1.0 Datum: 4 OKTOBER 2012 ELEKTROTECHNISCHE INSTALLATIES - AANDRIJFSYSTEMEN - TECHNISCHE AUTOMATISERING PANELENBOUW - SERVICE EN ONDERHOUD - PLAATWERK - TECHNISCHE DIENSTVERLENING DOMOTICA - ENERGIEMANAGEMENT

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH PS2009- INITIATIEFVOORSTEL Aan de leden van Provinciale Staten Initiatief voorstel Duurzaamheidsfonds Gelderland Beknopte samenvatting van inhoud voorstel: Bij de voorjaarsnota 2009 (PS2009-447) is ingestemd

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie