RECHT EN EFFICIENTIE Een inleiding in de economische analyse van het recht Eindredactie: dr. B.C.J. van Velthoven dr. P.W. van Wijck Met bijdragen van: dr. C.P. van Beers mw. mr. drs. A.E.H. Huygen prof. dr. J.J.M. Theeuwes dr. B.C.J. van Velthoven dr. P.W. van Wijck dr. J.K. Winters Kluwer Deventer-1997
INHOUDSOPGAVE Voorwoord Inhoudsopgave Lijst van afkortingen v vii xi HOOFDSTUK 1 INLEIDING 1 HOOFDSTUK 2 WELVAART, MARKTEN EN OVERHEID 2.1 Inleiding 5 2.2 Nutsmaximaliserend gedrag 5 2.2.1 Voorkeuren 6 2.2.2 Keuzemogelijkheden 10 2.2.3 De optimale keuze 12 2.3 Wederzijds voordelige ruil en het Pareto-criterium 13 2.4 Interpersonele nutsvergelijking 18 2.5 Het Hicks-Kaldor-criterium 21 2.6 Markten en welvaart 23 2.6.1 Specialisatie 24 2.6.2 Transactiekosten 25 2.6.3 Volledige mededinging 28 2.6.4 Volledige mededinging en welvaart 39 2.7 Marktfalen en overheidsingrijpen 40 2.7.1 Externe effecten 40 2.7.2 Collectieve goederen 42 2.7.3 Onvolledige mededinging 45 2.7.4 Onzekerheid en informatiegebreken 46 2.8 Samenvatting 50 Noten bij hoofdstuk 2 53 HOOFDSTUK 3 EIGENDOMSRECHTEN 3.1 Inleiding 55 3.2 Eigendom en eigendomsrechten 58 3.3 De oorsprong van private eigendomsrechten 61 3.3.1 Het recht van de sterkste en het sociaal contract 62 3.3.2 De "tragedy of the commons" en overgebruik 63 3.3.3 Collectieve eigendom 72 3.4 Baten en kosten van private eigendomsrechten 73 3.4.1 Private eigendomsrechten 74 3.4.2 Het Coase-theorema 76 3.4.3 Afweging van baten en kosten van private eigendomsrechten 81 3.5 Waarborging private eigendomsrechten 83
vm 3.5.1 Waarborging tegen particuliere interventie 84 3.5.2 Waarborging tegen overheidsinterventie 85 3.6 Grenzen aan uitoefening private eigendomsrechten 88 3.7 Intellectueel eigendom 3.7.1 Intellectueel eigendom in het algemeen 91 3.7.2 Octrooien 94 3.7.3 Auteursrecht 9( > 3.7.4 Merknamen 97 3.8 Samenvatting " Noten bij hoofdstuk 3 101 HOOFDSTUK 4 OVEREENKOMSTEN 4.1 Inleiding 1 3 4.2 De overeenkomst en het Pareto-criterium 105 4.2.1 Wederzijds voordelige ruil 105 4.2.2 Afdwingbaarheid 107 4.2.3 Transactiekosten en onvolledige overeenkomsten 109 4.2.4 Conclusie 111 4.3 Nutsmaximaliserend gedrag en de totstandkoming van een overeenkomst 111 4.3.1 Nutsmaximaliserend gedrag 111 4.3.2 Onvolmaaktheden bij de totstandkoming 112 4.4 Maatschappelijke afwegingen en de inhoud van de overeenkomst 114 4.4.1 Beperkende werking van het recht 115 4.4.2 Aanvullende werking van het recht 117 4.5 Onzekerheid en niet-nakoming 118 4.5.1 Tekortkoming in de nakoming 119 4.5.2 Rechten van de schuldeiser 121 4.5.3 Efficiente contractbreuk 123 4.6 Samenvatting 128 Noten bij hoofdstuk 4 130 HOOFDSTUK 5 ONRECHTMATIGE DAAD 5.1 Inleiding 131 5.2 Onrechtmatige daad 133 5.2.1 De elementen van de onrechtmatige daad 133 5.2.2 Risico-aansprakelijkheid in de artikelen 6:169-184 BW 140 5.3 Naar een economische analyse van aansprakelijkheid 141 5.3.1 Aansprakelijkheidssystemen 142 5.3.2 Mate van zorg en aantal activiteiten 143 5.4 Aansprakelijkheidssystemen vergeleken: unilaterale ongevallen 144 5.4.1 De mate van zorg: een voorbeeld 144 5.4.2 Een algemener analyse van de mate van zorg 148 5.4.3 Het aantal activiteiten 154 90
IX 5.4.4 Conclusies 158 5.5 Aansprakelijkheidssystemen vergeleken: bilaterale ongevallen 159 5.5.1 De mate van zorg 160 5.5.2 Het aantal activiteiten 168 5.6 Ongevallen bij producenten 169 5.6.1 Aansprakelijkheid van producenten voor schade van niet-klanten 170 5.6.2 Aansprakelijkheid van producenten voor schade van klanten 172 5.6.3 De Nederlandse wetgeving 175 5.7 Samenvatting 175 Noten bij hoofdstuk 5 178 HOOFDSTUK 6 GESCHILLENBESLECHTING 6.1 Inleiding 181 6.2 Schade, rechtszaak en schikking 183 6.2.1 De beslissingsboom 183 6.2.2 Vraag 1: kan B geloofwaardig dreigen? 187 6.2.3 Vraag 2: schikking of rechtszaak? 188 6.2.4 Tussenbalans 190 6.2.5 Vraag 3: doen of niet doen? 191 6.2.6 De uitkomst van de interactie tussen A en B 192 6.2.7 Voorbeeld 194 6.3 Proceskosten en efficientie 198 6.3.1 Efficientie in het voorbeeld 198 6.3.2 Generalisatie 199 6.4 Rechtsbijstand en efficientie 204 6.5 Samenvatting 206 Noten bij hoofdstuk 6 208 HOOFDSTUK 7 ONVOLLEDIGE MEDEDINGING 7.1 Inleiding 211 7.2 Monopolie 212 7.2.1 Winstmaximaliserend gedrag 212 7.2.2 Welvaartseffecten 217 7.2.3 Corrigerend overheidsingrijpen 222 7.3 Mededingingsbeleid 226 7.3.1 Theorie 227 7.3.2 Het Nederlandse mededingingsbeleid 231 7.3.3 Evaluatie 235 7.4 Samenvatting 237 Noten bij hoofdstuk 7 238 HOOFDSTUK 8 MILffiURECHT 8.1 Inleiding 241
8.2 Milieuschade en de rol van transactiekosten 242 8.2.1 Milieuschade als negatief extern effect 242 8.2.2 Efficiente uitkomst bij het ontbreken van transactiekosten 245 8.2.3 Milieuschade en transactiekosten 250 8.2.4 Milieurecht en transactiekosten 252 8.3 Lage transactiekosten: privaatrecht 253 8.4 Hoge transactiekosten: privaat- en publiekrecht 255 8.4.1 Privaatrecht 255 8.4.2 Publiekrecht 8.5 Samenvatting 271 Noten bij hoofdstuk 8 273 258 HOOFDSTUK 9 MISDAAD EN STRAF 9.1 Inleiding 275 9.2 Het begrip strafbaar feit 276 9.3 Wanneer strafrecht? 278 9.3.1 Schade 279 9.3.2 Plaats en functie van het strafrecht 281 9.3.3 Naar een efficient strafrechtelijk systeem 285 9.4 Een economisch model van crimineel gedrag 287 9.4.1 Het persoonlijk gewin van de dader 288 9.4.2 Het strafrisico 288 9.4.3 Lonende wetsovertredingen 291 9.4.4 De invloed van de risico-houding 292 9.5 Efficiente aanpak criminaliteitsbestrijding 297 9.5.1 De kosten van het strafrechtelijk systeem 298 9.5.2 De keuze van de strafsoort 299 9.5.3 Pakkans en strafmaat 301 9.5.4 Kanttekeningen 304 9.5.5 Het optimale budget voor criminaliteitsbestrijding 307 9.6 Misdaad en straf in Nederland 309 9.7 Toepassingen 312 9.7.1 Geldstraffen 313 9.7.2 Faire procesvoering 317 9.7.3 Naar legalisering van drugs? 319 9.8 Samenvatting 323 Noten bij hoofdstuk 9 326 HOOFDSTUK 10 EPILOOG 331 Noten bij hoofdstuk 10 ' 334 Trefwoordenregister 335
LUST VAN AFKORTINGEN De in dit boek gebruikte juridische afkortingen verwijzen naar: BW EVRM HR NJ OM Rb Rv Burgerlijk Wetboek Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (Verdrag van Rome, 1950) Hoge Raad der Nederlanden Nederlandse Jurisprudentie Openbaar Ministerie Rechtbank Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering RVV Reglement Verkeersregels en Verkeerstekens 1990 Stb Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Stert Nederlandse Staatscourant WAHV Wet Administratiefrechtelijke Handhaving Verkeersvoorschriften (Wet- Mulder) WED Wet op de Economische Delicten WEM Wet Economische Mededinging WvSr Wetboek van Strafrecht WvSv Wetboek van Strafvordering WVW Wegenverkeerswet 1994