hechting, bindingsangst en bindingsdrang Stel dat je in het eerste jaar van je relatie een snoepje in een pot doet na elke keer dat je seks hebt. Na het eerste jaar haal je een snoepje úit diezelfde pot na elke keer dat je seks hebt. Er zijn mensen die beweren dat de pot dan nooit meer leeg komt zó scheef is de verhouding tussen de seks-frequentie in het eerste jaar en daarna. Wetenschappelijk is die snoepjespot nooit onderzocht natuurlijk. Wel weten we dat de verliefdheidsfase één à twee jaar duurt; dat in die fase seks en passie centraal staan; en dat een relatie daarna geleidelijk in een andere fase komt, de hechtingsfase. Intimiteit, veiligheid, geborgenheid en vertrouwen spelen daarin een centrale rol. Mensen verschillen van elkaar in de manier waarop ze zich hechten. Hieronder volgen vier korte omschrijvingen van verschillende hechtingsstijlen. Kijk maar eens welke het meest op jouzelf van toepassing is: liefde 1. Ik voel me op mijn gemak in een hechte, intieme relatie. Als ik veel om iemand geef of als een ander veel om mij geeft, ervaar ik dat als heel prettig en ik raak er niet gespannen van. Ik voel me veilig in een relatie, ik kan mezelf openstellen voor de ander en ben niet bezorgd dat ik in de steek gelaten word. 2. Ik wil het liefst volledig emotioneel intiem zijn met anderen, maar ik merk vaak dat anderen te- 79
rughoudend zijn om zo dichtbij te komen als ik zou willen. Ik voel me niet op mijn gemak zonder hechte relaties, maar ik maak me soms zorgen of anderen mij net zo belangrijk vinden als ik hen. 3. Ik voel me op mijn gemak zonder hechte intieme relaties. Het is erg belangrijk voor mij om voor mezelf te kunnen zorgen en me onafhankelijk te voelen. Ik wil liever niet afhankelijk zijn van anderen en vind het ook niet prettig als anderen afhankelijk zijn van mij. 4. Ik voel me niet op mijn gemak in hechte, intieme relaties. Ik wil wel emotioneel hechte banden met anderen, maar ik vind het moeilijk om anderen volledig te vertrouwen of afhankelijk van hen te zijn. Ik maak me zorgen dat ik gekwetst word als ik mezelf toesta emotioneel dicht bij een ander te komen. Deze vier typen hechtingsstijlen zijn te plaatsen op twee assen, 30 zoals weergegeven in de afbeelding hieronder. zelfvertrouwen 3 1 vermijding afwijzendvermijdend angstigvermijdend veilig angstigobsessief vertrouwen in anderen angst/spanning 4 2 80
Mensen die veilig gehecht zijn (beschrijving 1), hebben vertrouwen in hun partner en gaan ervan uit dat ze zelf waardevol genoeg zijn om geliefd te worden. De meeste mensen (± 70 procent) hebben overwegend deze veilige-hechtingsstijl. De drie onveilige stijlen zijn ongeveer gelijk verdeeld over de rest van de mensen (ieder ± 10 procent). Angstig-obsessieve mensen (beschrijving 2) zijn onzeker over hun waarde als partner en zijn vaak bang om verlaten te worden. Ze willen het liefst helemaal samensmelten met een ander en maken zich in relaties veel zorgen of de partner wel echt van hen houdt. Afwijzend-vermijdende mensen (beschrijving 3) willen hun onafhankelijkheid bewaren en stellen zich afhoudend op als een relatie intiemer wordt. Angstigvermijdende mensen (beschrijving 4) zijn in hun hart bang om afgewezen te worden; ze denken dat ze niet leuk genoeg zijn en ook zij stellen zich daarom terughoudend op in relaties. Anders dan afwijzende mensen verlangen ze wel naar binding en intimiteit, maar ze durven zich niet echt te geven. Ik ben oké, jij bent oké De twee typen aan de linkerkant in de afbeelding hebben met elkaar gemeen dat ze vermijdend zijn in relaties, terwijl de twee typen aan de rechterkant zich wél willen binden. De twee typen aan de onderkant zijn beide angstig (vertaling van het Engelse woord anxious: angstig maar ook gespannen) en onzeker. De twee typen aan de bovenkant maken zich minder zorgen, ze zijn niet gespannen. Een combinatie van hoge vermijding en hoge gespannenheid levert dus het type angstig-vermijdend; een combinatie van een lage score op vermijding en op gespannenheid levert een veiligehechtingsstijl. Hoge vermijding met weinig spanning kenmerkt de afwijzend-vermijdende persoon, en lage vermijding met veel spanning typeert de angstig-obsessieve persoon. Een andere manier om naar de twee assen te kijken is in ter- liefde 81
men van vertrouwen. De verticale as weerspiegelt zelfvertrouwen, een basisovertuiging dat je de moeite waard bent: Ik ben oké. Scoor je hier laag, dan ben je gespannen in relaties, bang dat de ander op je afknapt als ie je beter leert kennen. De horizontale as weerspiegelt vertrouwen in anderen, een Jij-bent-okéhouding: je uitgangspunt is dat andere mensen deugen en dat je op ze kunt rekenen. Scoor je hierop laag, dan probeer je intimiteit en binding te mijden. In de liefde heb je idealiter een Ik ben oké/jij bent oké -houding: je kunt je veilig hechten aan anderen, erop vertrouwen dat ze je niet in de steek laten en dat jijzelf ook de moeite waard bent. Problemen ontstaan vaak door een van de andere drie combinaties: Ik ben niet oké/jij bent oké betekent dat mensen zich onzeker en afhankelijk gedragen. Ze klampen zich vast aan hun partner en gaan tot het uiterste om hem of haar te houden, bang dat niemand anders hen wil hebben. De Ik ben oké/jij bent niet oké -houding vind je soms bij mensen die succesvol zijn, veel vrienden hebben en waar ogenschijnlijk niets aan mankeert. Toch kunnen ze zich niet echt binden, door een diepe overtuiging dat anderen hen uiteindelijk zullen kwetsen en teleurstellen. Bij deze mensen is de angst voor verlating volledig onbewust waardoor ze echt geen verlangen naar binding ervaren. 31 Een beetje als bij de veldwoelmuis in het vorige hoofdstuk, Knuffelhormoon. Ik ben niet oké/jij bent niet oké leidt tot ambivalentie: aan de ene kant verlangen deze mensen naar binding, naar verlossing uit hun isolement, aan de andere kant durven ze de ander niet te dichtbij te laten komen. Dit leidt onbedoeld tot een vermoeiend spel van aantrekken en afstoten; telkens als de partner dichterbij komt, wordt de verlatingsangst geactiveerd en ontstaat een wegduwreactie. Wat bepaalt de hechtingsstijl? Iemands hechtingsstijl is voor een belangrijk deel terug te voeren op de eerste levensjaren en het contact met de ouders of verzor- 82
gers. In extreme gevallen, bij sterke emotionele verwaarlozing, blijft de gevoeligheid voor het knuffelhormoon oxytocine onderontwikkeld, waardoor nooit een verlangen naar hechting kan ontstaan. Maar ook als de ouders zich onbetrouwbaar of afwijzend gedragen, of als ze geen onvoorwaardelijke liefde tonen en het kind niet zichzelf laten zijn, kan dat het vertrouwen in anderen of het zelfvertrouwen ondermijnen, waardoor de hechtingsstijl minder veilig wordt. Het goede nieuws is dat de hechtingsstijl nog wel kan veranderen op latere leeftijd, door ervaringen in intieme relaties. De partner neemt in zekere zin de rol van de ouders over als hechtingspersoon, waardoor je nieuwe ervaringen opdoet. Als een veilig en een onveilig gehechte persoon een relatie met elkaar krijgen, zal na enkele jaren de onveilige persoon meestal geleidelijk de veilige kant op schuiven eerder dan omgekeerd. De veilige stijl is namelijk stabieler, terwijl onveilige stijlen makkelijker veranderen. Maar dan moeten onveilig gehechte mensen wel relaties aanknopen met veilig gehechte partners, en dat doen ze vaak niet. Wie doet het met wie? In eigen onderzoek 32 heb ik gevonden dat angstig-obsessieve mensen relatief vaak relaties hebben met afwijzend-vermijdende partners. Wat hierbij oorzaak en gevolg is, is moeilijk te zeggen. Het is mogelijk dat mensen obsessiever worden door een afwijzende partner en dat ze vermijdender worden door een obsessieve partner. Als een geliefde steeds afstand houdt, zul je daar immers eerder aan gaan trekken; en een geliefde die jou wil verpletteren en smoren met liefde zal juist een terugtrekreactie oproepen. Het is daarnaast mogelijk dat hechtingsstijlen leiden tot bepaalde voorkeuren: angstig-obsessieve mensen hebben een bepaald beeld van relaties (namelijk dat je altijd enorm je best moet doen om liefde te winnen, zoals beschreven in De bevrijdende liefde 83
waarheid, p. 34) en zijn wellicht onbewust geneigd om partners uit te zoeken die dat beeld bevestigen. Ook zullen ze een afwijzende partner niet snel verlaten. Als je veilig gehecht bent en je treft een vermijdende partner, zul je eerder vertrekken: je gaat ervan uit dat je op den duur wel iemand vindt die gewoon van je houdt zonder dat je zoveel moeite moet doen. Maar angstige mensen zijn daar minder gerust op, dus ze zullen zich meer vastklampen aan wat ze hebben. Mensen met een vermijdende stijl zullen op hun beurt niet snel een relatie aanknopen met een andere vermijdende persoon, omdat ze diep in hun hart erg bang zijn voor verlating. Onbewust kiezen ze misschien wel eerder iemand die obsessief gehecht is, want zo iemand zal er niet gauw vandoor gaan. Door dit soort mechanismen kunnen bestaande hechtingspatronen zichzelf in stand houden en versterken. Soort zoekt soort dus: onveilig zoekt onveilig, terwijl er veilig gehechte mensen in overvloed zijn! Hierdoor ontnemen mensen zichzelf soms de kans om een relatie te krijgen met een veilig gehechte partner en zelf na verloop van tijd ook een veiligere hechting te ontwikkelen. 84