HOOFDSTUK 4 De reserve 35. Grondbeginsel De wet (BW, art. 913 en volgende) legt een reserve vast ten gunste van sommige wettelijke erfgenamen (de wettige bloedverwanten in opgaande lijn, de bloedverwanten in neergaande lijn en de langstlevende ), dat wil zeggen een bepaald deel van het vermogen van de erflater dat niet kan worden aangetast door de giften (schenkingen of legaten) die deze laatstgenoemde heeft gedaan. De erfgenamen die van de reserve genieten, worden reservataire erfgenamen of reservatairen genoemd. In tegenstelling tot de reserve wordt het deel van het vermogen van de erflater waarover deze laatstgenoemde vrij om niet heeft kunnen beschikken (bij schenking onder de levenden of bij testament), het beschikbaar deel genoemd. De giften die het beschikbaar deel overschrijden, zijn onderworpen aan inkorting: men brengt hierop in mindering wat het beschikbaar deel overschrijdt (zie BW, art. 920 tot 930). De inkorting gebeurt niet automatisch: de reservataire erfgenamen moeten ze vragen. We vermelden nog dat de inkorting van de giften in eigendom of in vruchtgebruik die betrekking hebben op de preferentiële goederen (reserve van de langstlevende ), aan speciale regels beantwoordt, met name wat de volgorde van inkorting betreft. 36. Reserve en beschikbaar deel bij afwezigheid van een De reserve van de kinderen van de erflater varieert naargelang het aantal kinderen. Ze bedraagt de helft van de nalatenschap indien er maar één kind is. Dat betekent dus dat een erflater met één kind slechts vrij kan beschikken over de helft van zijn nalatenschap, aangezien de andere helft verplicht aan zijn enige kind toevalt. In werkelijkheid wordt deze reserve berekend op een massa die de massa van artikel 922 van het BW wordt genoemd. Deze omvat alle bestaande goederen bij het overlijden van de schenker of de erflater. Men brengt hierin fictief de goederen samen waarover de erflater heeft beschikt bij schenkingen onder de levenden, volgens hun staat ten tijde van de schenkingen en volgens hun waarde ten tijde van het overlijden van de schenker. De schulden worden hierop in mindering gebracht. LARCIER 29
Handboek Successierechten Indien de erflater twee kinderen heeft, bedraagt de reserve twee derden van de nalatenschap. Bij drie of meer kinderen bedraagt ze drie vierden. Volgens de regels van de plaatsvervulling is diegene die een reservataire erfgenaam vertegenwoordigt, zelf reservatair, maar als er meerdere plaatsvervullers zijn, zullen zij het deel onder elkaar verdelen en als één worden geteld. De bloedverwanten in opgaande lijn zijn eveneens reservataire erfgenamen, maar op voorwaarde dat ze tot de nalatenschap komen en dus niet worden uitgesloten door erfgenamen van een verkieslijke orde. Alle bloedverwanten in opgaande lijn, zelfs de gewone, hebben recht op de reserve, waarbij de dichtste in elke lijn de andere uitsluit. De reserve bedraagt de helft wanneer er in beide lijnen bloedverwanten in opgaande lijn zijn en een vierde wanneer er slechts in één enkele lijn bloedverwanten in opgaande lijn zijn. 37. Reserve en beschikbaar deel bij aanwezigheid van een langstlevende De aanwezigheid van een langstlevende wijzigt niet alleen het aantal begunstigden van een reserve, aangezien de een reservataire erfgenaam is en de bloedverwant in opgaande lijn die met hem in samenloop komt, dat niet meer is, maar ook het bedrag van de reserve van de bloedverwanten in neergaande lijn, aangezien ze door zijn aanwezigheid slechts recht hebben op de blote eigendom. De langstlevende geniet een concrete en een abstracte reserve. De abstracte reserve bedraagt de helft van de nalatenschap in vruchtgebruik. Maar de langstlevende heeft minstens recht op zijn concrete reserve: ze heeft betrekking op het vruchtgebruik van de preferentiële goederen, dat wil zeggen het onroerend goed dat op de dag van het overlijden de voornaamste gezinswoning is en het daarin aanwezige huisraad. De langstlevende is verplicht om de concrete reserve aan te rekenen op de abstracte reserve, maar als de waarde van de preferentiële goederen meer dan de waarde van de helft van de nalatenschap bedraagt, heeft de langstlevende minstens recht op het vruchtgebruik van de preferentiële goederen. 38. Wat met de wettelijk samenwonende? De erflater kan zijn wettelijk samenwonende partner volledig of gedeeltelijk onterven bij testament, aangezien de wettelijk samenwonende partner niet tot de reservataire erfgenamen behoort. 30 LARCIER
38.1. Samenvattende tabel Essentiële voorwaarde om van inkorting te genieten: tot de nalatenschap komen Beoogde giften: Contractuele erfstellingen Bij testament gedane giften: rechtstreeks (legaat) of onrechtstreeks (onterving) Schenkingen onder de levenden (ongeacht de vorm) Bedingen van vooruitmaking of van ongelijke verdeling indien als schenking beschouwd (BW, art. 1458, 2 de lid, 1464, 2 de lid, en 1465) Reserve van de bloedverwanten in neergaande lijn bij afwezigheid van een langstlevende (BW, art. 913 en 914) Bij aanwezigheid van Globale reserve Reserve per begunstigde 1 kind (*) 1/2 VE 1/2 VE 1/2 VE 2 kinderen (*) 2/3 VE 1/3 VE 1/3 VE 3 kinderen (*) 3/4 VE 1/4 VE 1/4 VE 4 of meer kinderen (*) 3/4 VE (3/4 VE) aantal kinderen 1/4 VE (*) of van zijn (hun) bloedverwanten in neergaande lijn Reserve van de bloedverwanten in neergaande lijn die in samenloop komen met een langstlevende (BW, art. 745ter en 915bis) Bij aanwezigheid van de en van Globale reserve Reserve per begunstigde ten gunste van de 1 kind (*) 1/2 BE 1/2 BE 1/2 VG + 1/2 VE 2 kinderen (*) 2/3 BE 1/3 BE 2/3 VG + 1/3 VE 3 kinderen (*) 3/4 BE 1/4 BE 3/4 VG + 1/4 VE 4 of meer kinderen (*) 3/4 BE (3/4 BE) aantal kinderen 3/4 VG + 1/4 VE (*) of van zijn (hun) bloedverwanten in neergaande lijn LARCIER 31
Handboek Successierechten Reserve van de langstlevende (BW, art. 915bis) Abstracte reserve Vruchtgebruik 1/2 van de goederen van de nalatenschap De concrete reserve wordt aangerekend op de abstracte reserve, zonder daartoe beperkt te zijn. Onterving mogelijk: in geval van scheiding sinds meer dan 6 maanden vóór het overlijden en indien de erflater bij een gerechtelijke akte een afzonderlijk verblijf heeft gevorderd (BW, art. 915bis, 3) Concrete reserve Vruchtgebruik van de preferentiële goederen (onroerend goed dat op de dag van de nalatenschap tot gezinswoning diende + het daarin aanwezige huisraad) Reserve van de bloedverwanten in opgaande lijn (BW, art. 915) Bij aanwezigheid van De of de wettelijk samenwonende partner Eén of meerdere bloedverwanten in opgaande lijn in de moederlijke lijn en in de vaderlijke lijn Eén of meerdere bloedverwanten in opgaande lijn in één enkele lijn Reserve van de bloedverwanten in opgaande lijn Niets ½ VE ¼ VE ½ VE ¾ VE Meer weten hierover P. DELNOY, Les libéralités et les successions, Précis de droit civil, Collection de la Faculté de droit de l Université de Liège, Larcier, Brussel. 32 LARCIER
HOOFDSTUK 5 De testamentaire erfopvolging 39. Grondbeginsel Een nalatenschap is testamentair wanneer de erflater een testament heeft opgesteld. De in een testament aangeduide personen worden legatarissen genoemd (in tegenstelling tot de erfgenamen die krachtens de wet 16 roeping hebben tot de nalatenschap). De testamentaire nalatenschap heeft de overhand op de ab intestato nalatenschap, in die zin dat de regels van de wettelijke erfopvolging slechts integraal van toepassing zijn bij gebrek aan een testament van de erflater. Eenzelfde overlijden kan niettemin aanleiding geven tot zowel de toepassing van de regels van de ab intestato nalatenschap als de toepassing van de regels van de testamentaire nalatenschap. Dat komt trouwens tamelijk vaak voor (bv.: de erflater heeft een testament opgesteld dat slechts fragmentaire beschikkingen bevat). 40. Testament Legaat Codicil Een testament is een steeds herroepbare akte, waarbij de erflater voor de tijd dat hij niet meer in leven zal zijn, over het geheel of een deel van zijn goederen beschikt (BW, art. 895) 17. Een aanvullende akte bij een vroeger testament, die als doel heeft dit testament te preciseren, te vervolledigen of gedeeltelijk te wijzigen, draagt de naam codicil. De in een testament (of codicil) vervatte beschikkingen waardoor de erflater zijn vermogen geheel of gedeeltelijk verdeelt, worden een legaat genoemd. 41. Soorten legaten Er bestaan drie soorten legaten: het algemeen legaat, het legaat onder algemene titel en het legaat onder bijzondere titel (of bijzonder legaat). 16 17 Zie nr. 19, supra. Het eigenhandig testament dient volledig met de hand te zijn geschreven door de erflater (om geldig te zijn, moet het bovendien gedateerd en ondertekend zijn); het authentiek testament dient door de erflater te worden gedicteerd aan een notaris in aanwezigheid van twee getuigen of aan twee notarissen; het internationaal testament dient onder omslag aan de notaris te worden aangeboden, waarna de notaris op deze omslag een akte schrijft die attesteert dat de omslag het hem aangeboden testament bevat en hij er vervolgens een internationaal geldig attest betreffende de inhoud van de omslag aan toevoegt. BW, art. 969 e.v. LARCIER 33