MSX4PC de MSX2 emulator voor PC

Transcriptie

1

2 MSX4PC de MSX2 emulatr vr PC Onder DOS en nder Wi ndws Ingebuwde disassembler met vlledig verzicht van de MSX Getest met meer dan 350 bekende prgrammals Update service tegen verzendksten MSX4PC is verkrijgbaar dr: f 30,- ver te maken p gir nder vermelding van MSX4PC; f gebruik te maken van de bn bij de LezersService; MSX4PC kst f 25,- (- 5% abnneekrting) plus verzendksten.

3 I Beste Lezer, Dr (eind)examens, vakanties en andere rzaken kan het zijn dat dit nummer u iets later bereikt dan rsprnkelijk gepland. Op zich is dat niet z'n grt prbleem in deze vakantieperide: wij hadden de intervallen in deze zmer gepland met zes/negen weken en dat wrdt nu misschien zeven/acht weken, maar MCCM 78 verschijnt keurig p tijd vr de beurs in Zandvrt. Dat nummer zal er truwens wat frisser uitzien. Aangestken dr ns zusterblad PC-Active, keken wij eens kritisch naar de dr ns gebruikte lay-ut. Een aantal aspecten bleek in de praktijk vaak vr prblemen te zrgen en daarm wilden wij wat meer vrijheid inbuwen. Vr auteurs betekent dat meer vrijheid bij het schrijven van de tekst en vr de redactie meer mgelijkheden m listing en illustraties in de meest geëigende vrm p te nemen. De verandering zal duidelijk zijn, maar de schk hpelijk niet al te grt. Een van de aanleidingen m deze lay-ut aanpassing juist het vlgende nummer dr te veren, ligt in een andere pzet van de LezersService. In de frse lijst achterin in elke MCCM staan veel prdukten die vrijwel nit meer besteld wrden. Erger is dat als iemand het dan tch eens bestelt, het vaak veel meite kst m het gevraagde prdukt te vinden. Wij halen daarm eens de bezem dr nze vrraden en bieden een grt aantal prdukten p Zandvrt aan tegen pruimingsprijzen. Na Zandvrt zullen deze prdukten k niet meer via Amsterdam te bestellen zijn. De p deze manier niet meer verkrijgbare 'eigen' prdukten zullen vanaf dat mment alleen ng via de redactie in Rtterdam als Service verkrijgbaar zijn. In het vlgende MCCM leest u er meer ver. Released at... In dit nummer wrdt p pagina 20 aandacht besteed aan een idee van de redactieleden van ROM. Ok ik werd benaderd en gaf al wat tegengas, maar hielp de rganisatren k aan een paar suggesties. Ik wil ideeën m MSX te prmten nit in de weg staan en belfde daarm een pagina aandacht aan de rganisatie. De realiteitszin van de rganisatren is echter in mijn gen klein: zij gaan weliswaar veelbelvend van start, maar Zandvrt nadert met rasse schreden; wij kunnen er pas in dit MCCM vr het eerst gewag van maken en de details van een en ander kmen bij veel MSX'ers pas een gede week vr Zandvrt met het vlgende MCCM aan; een afdeling 'Prfs' klinkt in Msx-Iand ridicuul; dezelfde dag een schijf uitbrengen, terwijl p de dag zelf ng inzendingen binnenkmen is k vragen m ROMmel; prijzen die ng geregeld meten wrden en meer. Maar... ik sta pen vr ideeën en laten veel MSX'ers maar tnen dat ik het mis heb en dat er wel degelijk iets mis kan ntstaan. Laat inzet en enthusiasme het maar winnen van scepsis en planning. MCCM zal he dan k aandacht besteden aan de resultaten. Zijn er vldende inzendingen, denk ik aan een speciale Art Gallery van de ingeznden plaatjes en de winnende muziekjes kunnen p het diskabnnement kmen. Ik ben echt enthusiast als het een succes wrdt en zal heel blij zijn als ik het mis blijk te hebben. Deze 'MCCM' van Marc Willemsen was bedeld als lg vr een spel. Helaas is dat spel niet gereedgekmen. En gezien de kwaliteit van deze plaat is dat grafisch te betreuren. Tt slt wil ik iedereen een prettige vakantie tewensenbezek eens een buitenlandse MSX' er--en hp dat we elkaar zien in september p de beurs in Zandvrt waar, naar wij weten, veel nieuws te zien zal zijn. :Franl(Ji. 1Jruijff nummer 77 - juli! augustus

4 Clfn Het, krtweg MCCM, is eind 1992 ntstaan uit een fusie van het MSX Cmputer Magazine en het MSX Club Magazine. ISSN Uiterste zrg werd besteed aan het vervaardigen van dit blad, desndanks zijn futen niet geheel uit te sluiten. De uitgever/redactie kan derhalve niet aansprakelijk zijn vr eventuele futen in enig deel van deze publicatie. Overname van artikelen f andere redactinele bijdragen is slechts tegestaan na vrafgaande schriftelijke testemming van de uitgever. Uitgever Hfdredacteur Aktu Publicatins b.v. Frank H. Druijff Pstbus 2545 's-gravendijkwai5a 1000 CM Amsterdam 3021 EA Rtterdam tel.: tel.: fax.: fax.: Redactie Erik van Bilsen, Marc Hfland, Frits van der Kruk, Jan van der Meer, Marc Sijer, Arjan Steenbergen Vaste medewerkers Stefan Ber, Bert Oaemen, Adriaan van Dm, Ruud Gsens, Rn Hlst, Ben Kagenaar, Jhn van Pelgeest, Michel Schuren, Wammes Witkp, Alex Wulms Medewerkers aan dit nummer Sandy Brand, Ad van de Dries, Dennis Lardenije, Lek van Kten, Frank Pisn, Richard Stffer en de ROM redactie Redactinele ndersteuning Techniek Cartns Rbbert Wethmar Eddy Aarts, Martine Blem, RnaId Maher en Richard Stffer Acquisitie Gjalt Dijkstra (geen maiskrrels) tel.: Prduktie Zetwerk Druk Rupar GRAFISCHE COMPUTER SERVICE - Amsterdam Tijl Offset - Zwlle Abnnementen Een abnnement kan elk gewenst mment ingaan en wrdt autmatisch verlengd, tenzij zes weken vr vervaldatum schriftelijk is pgezegd. Een abnnement van acht nummers kst f 60,- / 1200 Bfr. Een diskabnnement bestaat uit acht maal magazine en bijbehrende diskettesen en kst 149,- /3000 Bfr. Vr vragen aangaande abnnementen kunt u ns bereiken p maandag, wensdag en vrijdag van tt u p telefnnummer Bestellingen Zie hiervr de pagina LezersService. Advertenties Vr de rubriek maiskrrels zie aldaar. Inzenden materiaal Vermeld bij elke inzending p het redactieadres duidelijk uw naam, adres en telefnnummer. De redactie ntvangt graag materiaal vr gebruik in het magazine f bij het diskabnnement. Er wrdt vanuitgegaan dat ingestuurd materiaal rsprnkelijk werk is van de inzender tenzij die inzender duidelijk vermeldt dat dit niet z is. Materiaal ter recensie wrdt eveneens graag ntvangen. Vermeld duidelijk dat het m recensiemateriaal gaat en geef aan waar en he de lezers het materiaal kunnen verkrijgen. Znder afspraak daarver vantevren gaat de redactie er vanuit, dat het ingeznden materiaal niet teruggestuurd f betaald heft te wrden. Vraagbaak & Telecmmunicatie Zie vr vraagbaak de rubriek Nrder baken van Jan van der Meer en vr telecmmunicatie de rubriek BBS-wereld van Ruud Gsens. Nrder baken 6 Jan heeft er de pest in maar dwingt zichzelf in de nadering van de deadline tt schrijven. Hij wil het MST weer p gang brengen en kreeg van Wammes er de inspirerende naam MST95 vr. Hij vraagt alle abnnees die prgrammatechnische prblemen met een disk van het diskabnnement hebben, hem te bellen Jan van der Meer.-:~e::::""::::-- Geheugen nder DOS2 9 Alex maakt een klein uitstapje en werkt niet exclusief turbr. Vr bezitters daarvan is het k deze keer een must, maar k vr anderen die MSXDOS2 gebruiken is deze aflevering verplicht leesver. Om juist die laatsten niet dr de serienaam p het verkeerde been te zetten, verlaten we tijdelijk die naam. Alex Wulms Vide & MSX 18 Michel Schuren leidt ns p tt prfessineel spinneerwerk en laat ns dr verrekijkers en sleutelgaten gluren. Michel Schuren Tekencursus 22 Iemand die zijn MSX tekenspren ruimschts verdiend heeft neemt u bij de hand. Richard Stffer BBS Wereld 28 Ruud bekijkt eens wat filemenu's van een BBS en alhewel vr smmigen z klaar als een klntje vr anderen sms een behrlijke drempel. Ruud Gsens PSG queue-systeem 30 Lek is allang terug uit Japan, maar liet niets meer van zich hren. Ten MSX ng zijn grte liefde was schreef hij deze waardevlle aflevering. Lek van Kten BASIC technieken 40 Stefan behandelt de interfacing van de twee talen. Stefan Ber Dynamic Publisher 48 Rn schafte zich een inkjet printer aan en gaat er gelijk mee aan de slag. Rn Hlst Maiskek 13 Wij lazen weer wat vr u maar de grte glf is tch weg. Het vlgende nummer ng minder mdat er gewacht wrdt p Zandvrt? Redactie Released at Op Zandvrt met het allemaal gaan gebeuren. Wij genieten van het enthusiasme van de rganisatren en duimen. ROM redactie Diskmagazines 25 Er blijven nieuwe magazines uitkmen. Wij wensen alleen ng dat de inzenders er zelf een paar plaatjes bij den. Dat maakt het vr ns in de deadlineperikelen wat gemakkelijker. Bert Daemen Ged kpmanschap 51 Cadeautjes weggeven kan leuk zijn, maar p je brd met je zuinig zijn, anders km je na enige tijd van een kude kermis thuis. Wammes Witkp Pst 52 Een prducent klimt na een recensie in de pen en prduceert meer dan de hele test te lezen was. Verder veel brieven, faxen en en daarm wat extra ruimte vr deze bijdragen en nze reactie daarp. Redactie 4

5 3dStudi applicatin disk 12 3dStudi werd nderhanden genmen en is wat beter. De makers brachten tevens een nieuwe disk met uitgewerkte vrbeelden uit, die laten zien he krachtig het prgramma 3dStudi is. Marc Sijer Game Freak 43 Het lag met z'n naam wel vr de hand wie de recensent zu wrden. Een disk die ng de geest van de PTTR ademt maar nu meer biedt. Bij het diskabnnement zit een schijf van dezelfde makers die al weer een stap verder gaat. Marc Hfland Multi Mente utility's 44 Het kwam al in het vrige MCCM terecht, maar nu is er een uitbreiding/patch. Het prgramma verdient duidelijk meer aandacht en krijgt die nu dan k alleenstaand. Arjan Steenbergen Mahjngg 50 Deze leuke patience puzzel is public dmain. De stenen wrden besprken vr mensen die het riginele gezelschapsspelspel, een srt canasta/jkeren, niet kennen. Hij kmt de vlgende keer p het diskabnnement, want daar was nu geen plaats vr. ~ ~ ~ Frank H. Druijff MSX1 als nuttige slaaf 21 Alex geeft zijn ideeën ter stimulering vrij. Alex Peetm MSX Op Internet 33 p Internet gaat alles ng twee maal z snel. De mailinglist is alweer uit en het is de Newsgrup die nu in is. Stefan Ber.... Spel besturing 34 Q t ~~~~~~~~~~ In feite een bedriegelijke kp: je kan k best,~. =À iets anders besturen dan een spel. Maar in de praktijk... Sandy Brand MSX4PC 38 Over de emulatr kmen wel vragen binnen, maar prblemen h maar. Laat iedereen nu eens laten zien waardr het kmt dat iets niet werkt. De upgrade kmt in september en we lichten alvast een deel van de sluier p. Frank H. Druijff ArtGaliery 46 De samenstellers kmen deze keer uit Tilburg. Zij kwamen getweeën langs m in de vrraadbak te spitten en kregen regelmatig mijn vet te hren mdat het uitverkren plaatje al geselecteerd stnd vr de cver. Ondanks deze handicap werd het een aangenaam avndje. Frank Pisn & Ad van de Dries Diskettes p MSX 55 Velen kpen HD diskettes m na enige tijd huilend te meten vaststellen dat ze... zijn kwijtgeraakt. De gedkpe partij blijkt achteraf heel duur als bijna elke diskette pnieuw met wrden verstuurd. Frank H. Druijff Mega-Guide 58 Vier pagina's en een verhaal en een kaart en een cartn van nze nieuwe cartnist. Het kan niet p in deze speciale vakantieuitgave. Marc is geslaagd vr zijn examen en wil frs aan de slag. Geef hem daarm wat te den en zend een tip f kaart in. Marc Hfland ArtGaliery Op de mslag 68 Twee en een half scherm grt p scherm 7 was deze plaat rsprnkelijk en ng waren we niet tevreden. Richard tekende ng wat bij en wij kpieëerden het patrn tt ver de rand. Richard Stffer 77 3dStudi applicatin disk 12 ArtGaliery 46,68 BASIC technieken 40 BBS Wereld 28 Clfn 4 Diskettes p MSX 55 Diskmagazines 25 Dynamic Publisher 48 Game Freak 43 Geheugen nder DOS2 9 Inhud diskabnnement 24 Inhud magazine 4 Klm 51 LezersService 64 Maiskek 13 Mahjngg 50 Mega-Guide 58 MSX1 als nuttige slaaf 21 MSX p Internet 33 MSX4PC (MSX2 emulatr) 38 Multi Mente utility's 44 Nrder baken 6 Pst 52 PSG queue-systeem 30 Released at Spelbesturing 34 Tekencursus 22 Vide & MSX 18 Vrwrd 3 advertenties Extra Disk 27 Maiskrrel.s 17 MSX4PC (MSX2 emulatr) 2 MSX Club West-Friesland 18 PC-Active / Mdem Magazine 67 Sunrise 33 5

6 Nrder baken Allemaal geleuter Een ngal beschuwende Nrder baken deze keer. I k denk dat ik even stm mest afblazen. Mijn rubriek is dr mijn karakter dermate stemmingsgevelig, dat je wel van een natuurprdukt mag spreken. Da's nu weer typisch ik. Met ik mijn twintigste Nrder baken schrijven en dan heb ik zmaar ineens een chagrijnige bui. De deadline wenkt; dus heb ik geen tijd m te wachten tt die bui is vergewaaid. Om een krt verhaal krt te huden-wat me niet licht valt-leidt z'n stemming mij geheid naar een ietwat filsfisch getinte Nrder baken. Het prgramma De Efte/ing, dat p de diskette bij het vrige MCCM stnd, deed velen naar de telefn grijpen; hier ga ik dan k vrij diep p in. Ok andere MSX zaken kmen aan bd, zals de tp 5 van Stefan Ber en wat prgrammatische zaken, waarnder het werken nder DOS. Daarnaast de ik een prep m het MSX Sftware Team nieuw leven in te blazen. Iedereen kan bellen Ok vr wat algemenere zaken dan prgrammeren mag je me bellen, bijvrbeeld als je denkt dat er iets mis is met een prgramma p een van de diskettes bij het blad. Sms, zals bij De Efteling, heb ik een antwrd en vaak k een advies. In andere gevallen kan ik vr drgeefluik f ideeënbus spelen. Ok p zndag ben ik 'pen', al wrd ik dan liever niet 's chtends gebeld. Efteling Als je na een reset f het pnieuw pstarten ineens, en steeds weer, een blank scherm krijgt, is dat wel even schrikken. Naar aanleiding van het prgramma ver de Efteling, kreeg ik diverse telefntjes van gebruikers die met het bvenstaande werden gecnfrnteerd. Ik laat echter eerst ng een ander slachtffer aan het wrd, dat de dem prbeerde te starten p een machine met 128 kb RAM: Geachte Her Druijff. Enige weken geleden ntving ik weer uw disabnnement, wat er ged ziet. Nu heb ik het vlgende prbleem: Ten ik de diskette van de Efteling na teveging van MSXDOS.syS en COMMAND.COM ging de diskette starten. Na even wachten verscheen de titel "n file fund in 1090" en het beeld werd zwart. Mijn vraag is nu wat ik hiermee aan met. Ik bezit een VG-8235 cmputer met dubbele diskdrive. Tevens wil ik uw aandacht vragen vr het vlgende: Ik zu u willen vragen m de disket- te's beter te willen verpakken, daar de diskettes al enige malen ls in de brievenbus lagen. Maar daar is dit tch te kstbaar vr. Gaarne zu ik uw reactie tegemed zien, en bedankt vr uw medewerking. Hgachtend, C.%.L. 5lmmedaan 'Den :}{aag Het prbleem van de heer f mevruw Ammerlaan ligt in een tekrt aan geheugen. De Efte/ing gebruikt een RAMdisk, waarvr in een MSX met 128 kb RAM niet geneg ruimte is. Dr de patch p het diskabnnement bij MCCM 76 te gebruiken, kan de dem wrden afgespeeld znder RAM-disk. Hij wrdt hierdr weliswaar langzamer, maar lpt wel p iedere MSX2. Dan nu het eerder aangehaalde prbleem van het zwarte scherm: Mijne heren, Ten ik bij de Efteling-dem DOS geladen heb en de diskette pstarte draaide 't prgramma slechts even waarna ik zwart beeld kreeg. Dit zwarte beeld hud ik k na het resetten f uit/aan zetten van de cmputer. Als ik na 't aanzetten znder diskette F6 indruk krijg ik weer beeld en wel: Disk Basic versin 1.0 OK Clr 15,4,4 OK waarna basic wel functineerd. Mijn vraag is wat hier mis is gegaan en he ik dit p kan lssen, bij vrbaat mijn dank. Hgachtend, Cj.'J, v.d. 5la 'Beuningen. Wat er gebeurt is het vlgende. Het prgramma Efteling maakt gebruik vaneigen scherminstellingen. De prgrammeur wil dat tijdens de uitvering van het prgramma zwel de vrgrndals de achtergrndkleur zwart is. Op die manier zijn eventuele strende teksten p een tektscherm tussendr niet te zien. Het is natuurlijk zijn ged recht de actieve kleuren van de cmputer te wijzigen, maar wat niet mag, is het pslaan van deze instellingen in de klkchip. Via dit stukje geheugen dat via een batterijtje nder spanning wrdt gehuden zdat de inhud behuden blijft, kan iedere MSX2 bezitter zijn eigen, persnlijke vrkeuren be

7 waren. De actieve kleuren, het wel f niet laten zien van de inhud van de functietetsen en bijvrbeeld het wel f niet laten hren van een klikje bij het indrukken van een tets, heft z niet telkens pnieuw te wrden ingesteld. SET SCREEN De, in dit geval, simpele remedie IlsHIFTI + ~, fwel b.i, gevlgd dr een SET SCREEN is dan k de plssing. Op deze manier wrden eerst de 'gewne' kleuren wit p blauw ingesteld. Functietets 6 bevat immers de tekst: COLOR 15,4,4 Vervlgens wrdt deze nieuwe-f eigenlijk juist de ude-instelling in de klkchip pgeslagen met het daarvr bedelde cmmand SET SCREEN. Bij De Efte/ing schijnt het prbleem p te treden als je het prgramma vrtijdig nderbreekt. Het was met een simpele ON STOP GOSUB p te lssen geweest. Zie de Nrder bakens bij de listing WOORD. BAS in de MCCM's 59 en verder vr een cmplete inf ver dit srt zaken. Truwens, wanneer we bepaalde zaken aan het daglicht willen nttrekken, kan het beeld tijdelijk wrden uitgeschakeld via een speciale BIOS rutine. Zie het kpje DISSCR/ENASCR. Ik kreeg spradisch wel eens een ietwat paniekerig telefntje binnen ver een eenkleurig, dus blank, scherm. Het is dus vaker vrgekmen. Dan gaf ik k als antwrd: de eens ~ en als dat helpt, geef dan SET SCREEN 'und fertig ja'. Verder heb ik er nit veel aandacht aan besteed. Vr de duidelijkheid: het gaat hier m een prgrammeerfut en dus niet m een virus. Behalve het virus waar Ruud Gsens in het vrige MCCM melding van maakte, kennen we dit verschijnsel niet. Dat zegt veel ver de klassementaliteit van de MSX prgrammeur. Inhud klkchip Een ntregelde klkchip valt gelukkig ng gemakkelijk te herstellen. Ik raad je aan je BASIC handbek eens pen te slaan bij het cmmand SCREEN. Het blijft, he dan k, dm van de prgrammeurs die ziets per abuis verrzaken. De cmmand's SET SCREEN en SET ADJUST, f de ML equivalenten hiervan, bestaan luter vr de MSX gebruiker m zijn persnlijke parameters als vrkeurinstelling in de klkchip van zijn MSX p te slaan. Zij hren derhalve nder geen enkele mstandigheid in een prgramma thuis! De enige uitzndering p vrnemde regel, is een herstel- f instelprgramma, zals dr Eddy Bruwer it werd gemaakt. Meermaals zijn er cmputers met eerder genemd 'euvel', vlkmen nndig dus, ter reparatie pgestuurd naar techneuten als Kees Flst en anderen, met alle ksten vandien... Eddy Bruwer wnd zich it eens vreselijk p ver prgramma's die zijn instellingen verklten. Hij deed er echter wat aan in de vrm van een prgramma waarmee de instellingen eerst uitgelezen en later hersteld knden wrden. Ok bij De Efte/ing gebeurt dat redelijk. Weliswaar wrdt niet de rsprnkelijke instelling hersteld, maar de cmputer wrdt tch redelijk achtergelaten. Als je echter het prgramma niet laat afdraaien tt het eind, wrdt er niets meer 'hersteld'. En dat heft ng niet eens je eigen keuze/schuld te zijn. Als het prgramma vastlpt, kmt het niet bij zijn geplande einde. En je zat met een MSX die niet meer deed wat je wilde. DISSCR/ENASCR Wil je als prgrammeur een schermactie verbrgen huden, dan zijn de al eerder besprken BIOS rutines DISSCR (0041h) en ENASCR (0044h) daar veel beter vr geschikt. Bvendien versnelt DISSCR de handelingen tt de ENASCR k ng eens aanmerkelijk, drdat de time interrupt wrdt uitgeschakeld. Vanuit BA SIC rep je deze rutines als vlgt aan: 100 ' Scherm blank maken 110 DEFUSR=&H41 : M=USR(O) 200 ' Scherm actief maken 210 DEFUSR=&H44 : M=USR(O) Als je met deze pdrachten gaat experimenteren, let er dan p dat het niet handig is m de eerste in direct mde te laten uitveren, znder dat een prgramma ervr zrgt, dat het scherm k weer wrdt ingeschakeld. Znder dat zul je de cmmand's van regel 210 'blind' meten intypen, mdat je immers zjuist je scherm hebt uitgeschakeld. Tp 5 van Stefan Ber 'Welke tp 5 met ik geven?' verzuchtte Stefan. Het valt dan k niet mee m een keuze te maken. Je kunt/met een keuze maken uit prgramma's die je veel gebruikt, die je bewndert f! en die met een nstalgisch luchtje er aan. De regels zijn echter zwel sepel als keihard: speel zndig een beetje vals, maar geef me een tp 5! Cmpass det -ng-niet mee, al ziet Stefan er naar uit wat dit uiteindelijk zal wrden. Stefan heeft de beschikking ver een turbr met 1 Meg aan RAM geheugen, en daar hangt k ng een harde schijf (HD) aan. Hier zijn tp 5: 1 TED/Gen80 2 Mnblaster 1.4 Mnblaster 1.4 fr Mnsund Mdplayer fr Mnsund 3 Multi Mente 4 Philterm 5 Age Ben ik-als ik zijn tweede plaats(en) beschuw-even blij dat Stefan niet mijn buurman is! Philterm is een mdemprgramma en ver het grafische prgramma Age is mgelijk een artikeltje in een kmend MCCM niet misplaatst. En steeds maar weer TED hè! Mijn vlgende gast, Marc Sijer, zal dit prgramma k vast en zeker nemen. Ik hef daarm ng eenmaal, met respect, het glas-niet te duur hr: Rheinhessen van AH-als eerbetn aan Taswrd: je bent/was me er eentje! Ten Js de Ber me it trts nthulde heveel exemplaren van TED er al waren verkcht, was ik eerder nthutst dan verblijd. Nee, wat dat betreft hebben we ns niet van nze beste kant laten zien. MST95 Velen vragen zich af wat er van het MST is gewrden en f daar mgelijk nieuw leven in te blazen valt. Tt mijn spijt is het MSX Sftware Team een beetje ingedut, maar een initiatief m het wakker te maken, juich ik uiteraard van harte te. Sterker: ik neem vlgaarne de eerste administratie p mijn schuders van het MST95, zals we het nu maar zullen gaan nemen. De nieuwe start van de prgrammeursgrep is natuurlijk wel afhankelijk van vldende anim. Znder dat er prgrammeurs actief wrden, gebeurt er niets. Als je belangstelling vr deze club hebt, met je me maar een briefje sturen met wie je bent, wat je kunt-f juist niet-en wat je wilt/verwacht. De er wel een aan jezelf gerichte envelppe bij, met twee pstzegels van tachtig cent ls ingeslten

8 Spell i ngcntrle Een tijdje geleden zeurde ik wat ver het ntbreken van een Nederlands spellingscntrleprgramma. Van de heer S. Reitsma ntving ik een bijgewerkt CP /M prgramma, dat ndermeer een ASCII file kan drzeken p spelfuten. Meneer Reitsma gebruikt dit prgramma met behulp van de via JOS-TEL verkregen wrdenlijst uit de vrlaatste uitgave van Het Grene Bekje. Het Grene Bekje is de fficiële wrdenlijst van het Nederlands; de daarin vermelde spelling is maatgevend. Hewel natuurlijk niet alle wrden die in Nederland f België wrden gebruikt in de lijst zijn pgenmen, blijkt slechts zelden een wrd niet te vinden. Geen kwaad wrd ver Js de Ber hr, maar dat 'ie patent zu hebben p de wrden uit genemd bekje is natuurlijk nzin. Dat u mij die lijst niet meeznd, was fatsenshalve echter vlkmen terecht. Het gemis aan een gede en vrij verspreidbare wrdenlijst is denk ik een niet te nderschatten rzaak van het ng ntbreken van een echt gede MSX spelling-checker. Naast dat ik nu niet z kapt was van het prgramma-we zijn tegenwrdig heel wat beter gewend en de MSX kan die wensen zndermeeraan-raakt u een gevelig nderwerp. Het brdje in de biblitheek bven het kpieerapparaat geeft dan wel aan dat een niet meer te verkrijgen bek vr eigen gebruik mag wrden gedupliceerd, bij cmputerprgramma's ligt dat anders. Nrder baken Deze rubriek wil prgrammeurs in BASIC, machinetaal (mi) en jansi de helpende hand bieden. Oit dr tips, het uitdiepen van interessante zaken f dmweg het laten zien van leerzame surces/ listings. Wat ik bespreek gebeurt p basis van lezersvragen. Stuur je vragen in met een vldende gefrankeerde returenvelppe bijgeslten. Ok briefkaarten met suggesties, pen aanmerkingen zijn welkm. In principe kun je me elke avnd en in het weekend bellen. Met een trap p dus kan het z'n zes rinkels duren vrdat ik, buiten adem, pneem. Neem ik niet binnen acht keer p dan ben ik er niet. Prbeer het in dat geval een dagje later ng eens. Z gaf u mij het BBS waar u het prgramma gedwnlad hebt. Ik begin een bee* begrip te krijgen vr de meilijke keuzes waarvr sysps zich gesteld zien. Het prgramma SP.COM is dan weliswaar veruderd, en geen hnd zal naar (semi-)illegaal gebruik mkijken, maar er rust wel een cpyright p! Daardr kan ik er niks mee; anders had ik het prgramma zeker p de disk gezet. Bvendien mag uw BBS het prgramma feitelijk niet drgeven. Z zitten wij, MCCM, en k andere 'sftwareberen' en particulieren, al tijden met het prbleem dat de bestanden van MSXDOS niet p een te verspreiden disk mgen wrden gezet. Mijn welgemeende dank verigens vr uw belangelze inzending. Ik hp dat een lezer met juridische kennis ns wat meer zicht p dit prbleem en de materie in het algemeen wil geven. Wat ik-en denk ik vele sysps met mij-me afvraag, is in heverre z'n nu ng is hard te maken..com beter dan.bin? Nee: niet per definitie althans. Uit het bijschrift p pagina 56 van MCCM 75, bij het artikel van Marc Sijer ver hybride prgrammeren, zu je kunnen cncluderen dat 'men' een com-file, f p zijn minst de mgelijkheden daarvan, wat hger inschat dan een BIN-file. Dat zal wel z zijn; maar is dat nu wel terecht? Het hangt er, denk ik, vanaf wat je wilt. Is ML beter dan BASIC? Is Gen80 beter dan WBASS2? In plaats van beter / slechter, meten we mijns inziens eerder gaan denken ver makkelijk f meilijk te gebruiken en de mate van adequaatheid in relatie tt dat wat je wilt den/bereiken. Z is WBASS2 het prgramma m BIN-files mee te maken en is het wat lastiger te vatten Gen80 veel beter geschikt vr com-files en het wat meer gecmpliceerde prgrammeerwerk. Over Cmpass-leuke naam truwens-----en waar die in het plaa~e past, durf ik ng geen uitspraken te den, daar ik de mij tegezegde, werkende versie ng niet binnen heb. Waarschijnlijk al in het vlgende MCCM zullen we beginnen de BDOS calls eens grndig dr te nemen. Daar mag je me aan huden. Een gede COM-file maken vraagt meer kennis van het MSX systeem dan een BIN-file. Het grtere werkgeheugen dat je krijgt bij een COM-file is natuurlijk een belangrijke reden m van de BINfile af te stappen. Mensen die het in zich hebben m het nderste uit de MSX kan te halen, kmen daar vanzelf. Dr de beperkingen van de MSX en de talen waarmee je werkt, wrdt je vanzelf p het gede spr gebracht. En k al brengt de Z80 ML het uiterste gevel van brederschap met je MSX, dat betekent ng niet dat prgrammeren in pure BASIC minder is. Nnsens! Ik weet zeker dat de charme waarmee de MSX ng steeds de mensen weet te beien niet luter in haar mgelijkheden ligt, maar juist k in haar beperkingen. Een kwestie van semi-menselijke, amicale interactie dus. Wil je iets van je MSX, dan rest je geen keus dan een presentatie in een vr de cmputer aanvaardbare vrm. Dat je de MSX p vele manieren kunt aanspreken, mge bij deze duidelijk zijn... Afsl U itertje WBASS2 leent zich nu niet bij uitstek vr het maken van.com-files. Het kan echter wel, en zelfs het BIOS is met een interslt-aanrep te gebruiken. Zie vr dat laatste k mijn Nrder baken in MCCM 58. Geef na het cmmand ASM alleen bij de vraag 'assembleren naar disk?' een J(a) en ver dan COM als extensie in. Een simpel vrbeeldje van een COM-file, gemaakt met WBASS2: ; COMBEEP.WAS EXPTBL: EQU #FCC1 CALSLT: EQU #lc BEEP: EQU #CO BDOS: EQU #05 ORG #0100 LD IY, (EXPTBL-1) LD IX,BEEP CALL CALSLT EI RET ; COMBEEP.COM Tt kijk. Een al wat beter gehumeurde, Rensumaheerd AA Grningen Jan van der Meer 8

9 Geheugen nder D052 MSXturb R Deze keer maak ik een uitstapje naar het aansturen van de memry mapper nder MSXDOS2. Dit mdat de turbr ngal veel nder DOS2 wrdt gebruikt. Vr de kmst van MSXDOS2 was het aansturen van de memry mapper vrij eenvudig. Als een prgramma meer dan 64 kb RAM ndig had, kn het nderzeken he grt de memry mapper was en vervlgens de gewenste geheugenblkken inschakelen dr rechtstreeks naar de memry mapper in/ ut-prten te schrijven. Deze geheugenblkken in een memry mapper wrden segmenten genemd. Ze zijn ieder 16 kb grt. Met MSXDOS2 is het geheugenbeheer ingewikkelder gewrden. Dit kmt drdat MSXDOS2 zelf k segmenten uit de memry map per gebruikt en daarm bij iedere aanrep van een MSXDOS functie met de memry map per schakelt. Hierbij hudt MSXDOS2 zelf bij he de memry mapper ingesteld is. Indien nu een prgramma rechtstreeks met de memry mapper schakelt, znder dit aan MSXDOS2 dr te geven, zal die nieuwe mapper-instelling bij de eerste de beste aanrep van MSXDOS2 teniet gedaan wrden. Dit kan tt vastlpers leiden, mdat dan bijvrbeeld gegevens naar verkeerde segmenten wrden geschreven. Om dit prbleem p te lssen, biedt MSXDOS2 een aantal zgenaamde memry mapper supprt rutines. Er zijn rutines m p te vragen he grt de memry mapper is, heveel geheugen er ng vrij is, m segmenten te reserveren en weer vrij te geven en verder zijn er rutines m de stand van de memry mapper p te vragen en m segmenten in te schakelen p de vier beschikbare geheugen-pagina's. Mapper initialisatie Bij het pstarten zekt MSXDOS2 alle slts af m de aanwezige memry mappers te vinden. Vervlgens wrdt de grtste memry mapper ingeschakeld en buwt MSXDOS2 een tabel p van alle segmenten in deze memry mapper. Deze memry mapper wrdt de primaire memry mapper genemd. Vervlgens reserveert MSXDOS2 twee segmenten uit de primaire mapper vr eigen gebruik en hierna gaat MSXDOS2 ng tabellen pbuwen vr de verige memry mappers, waarin alle segmenten als vrij wrden gemarkeerd. De MSXDOS2 die in de turbr is ingebuwd, neemt verigens altijd de interne memry map per als primaire mapper. Ok als in een cartridgeslt een grtere memry mapper zit. Dit is gedaan mdat de R800 het intern geheugen een stuk sneller kan aansturen dan geheugen in de cartridge slts. Variabelen en rutines MSXDOS2 hudt een aantal variabelen bij in het systeem-gebied. Deze variabelen, die in een tabel staan, mgen gebruikt wrden dr de prgrammeur. Ze mgen verigens alleen wrden gelezen: het is niet tegestaan vr een prgramma m er naar te schrijven. De indeling van deze variabelentabel is te vinden in de bvenste tabel p de vlgende bladzijde. Verder biedt MSXDOS2 een aantal rutines, die te bereiken zijn via een zgenaamde jump tabie. Dit is een tabel die bestaat uit sprnginstructies naar de diverse mapper supprt rutines. De pbuw van de jump table is te vinden in de tabel nderaan de vlgende pagina. Extended bis hk Het adres van de variabelentabel en van de jump table is p te vragen via de extended bis hk. Dit is dezelfde 111* 9

10 Offset Functie 0 Slt adres van het mapper slt 1 Ttaal aantal 16 kb RAM segmenten 2 Aantal vrije segmenten 3 Aantal geallceerde systeem segmenten 4 Aantal geallceerde user segmenten 5,6,7 Ongebruikt. Altijd nul 8 Entries vr andere mapper slts. Als er geen andere slts zijn, is de inhud van ffset 8 nul hk die bijvrbeeld dr MemMan gebruikt wrdt. De extended bis hk, met als fficiële aanduiding 'EXT BlO', bevindt zich p adres FFCAh. Hij kan wrden aangerepen met in register D het zgenaamde device-nummer en in register E het functienummer. De mapper supprt rutines hebben 4 als device nummer. Bij de aanrep van de extended bis hk met de stack zich in pagina 3 bevinden, want anders kan de cmputer vastlpen. De rutines die aan de extended bis hk hangen, wrden een vr een aangerepen en kijken in register D f ze de functieaanrep mgen afhandelen. Indien de aanrep vr de betreffende rutine bestemd is, mag die de registers AF, HL en BC eventueel veranderen. De andere rutines meten die registers ngewijzigd drgeven. Het registerpaar DE met altijd ngewijzigd blijven en de alternatieve registers en de index registers mgen altijd veranderd wrden. Dit hudt in dat alleen de registers AF, HL en BC gebruikt kunnen wrden m parameters dr te geven aan een rutine die via de extended bis hk wrdt aangerepen en dat z'n rutine alleen via deze registers een waarde terug kan geven. Vr het aanrepen van de extended bis hk met fficieel wrden gecntrleerd f deze wel geïnitialiseerd is. Dit kan dr naar bit 0 van de byte p adres FB20h te kijken. Indien dit bit 0 is, is er geen extended bis hk aanwezig. Anders is die hk er wel en kan hij aangerepen wrden. Indien MSXOOS2 aanwezig is, is de extended bis hk altijd geïnitialiseerd mdat dan de mapper supprt rutines eraan hangen. Znder MSXOOS2 heft dat niet het geval te zijn. Overigens is het k mgelijk m zelf mapper supprt rutines te schrijven-zals Mem Man ze heeft-vr als MSXOOS2 afwezig is, en die p dezelfde manier te laten functineren als de mapper supprt rutines van MSXOOS2. Functies De mapper supprt rutines van MSX- 00S2 bieden twee functies aan via de extended bis hk: Get mapper variabie table In: A = 0 D = 4 (mapper supprt functie) E = 1 Uit: A = Slt van primaire mapper. DE = Ongewijzigd. HL = Start adres van mapper-variabeien tabel; zie tabel vr indeling. Get mapper supprt rutine address In: A = 0 D =4 E =2 Uit: A = Aantal mapper segmenten. B = Slt van primaire mapper. C = Aantal ng vrije segmenten in de primaire mapper. DE = Ongewijzigd. HL = Startadres van de jump tab Ie; zie tabel vr de indeling. Bij de aanrep van deze rutines heft register A niet per se nul te zijn. Het is echter wel aan te bevelen m de functies met nul in register A aan te repen. Offset Entry name Functie Als de mapper supprt rutines afwezig zijn, blijft de waarde in het register A ngewijzigd, terwijl er een waarde ngelijk aan nul wrdt teruggeven als de mapper supprt rutines wel aanwezig zijn. Hieraan valt dus te zien f de mapper supprt rutines aanwezig zijn. In de vlgende paragrafen bespreek ik de mapper supprt rutines uit de tabel nderaan deze bladzijde. Bij de psmming van de parameters van de rutines maak ik gebruik van een aantal speciale afkrtingen: DI EI Cf NCf OOh ALL_SEG Allceer een 16kB segment 03h FRE_SEG Geef een 16kB segment vrij 06h RD_SEG Zet byte p adres A:HL in A 09h WR_SEG Schrijf byte E naar adres A:HL OCh CAL_SEG Intersegment call. Adres in IYh:IX De interrupts staan uit. De interrupts staan aan. De Carry flag is geset. De Carry flag is gereset. ALL_SEC en FRE_SEC Deze eerste twee rutines zijn ndig m mapper segmenten aan te vragen en weer vrij te geven. Een prgramma mag naast de vier segmenten die bij het pstarten zijn ingeschakeld, alleen gebruik maken van segmenten die met ALL_SEC zijn aangevraagd. Het is dus niet tegestaan m niet aangevraagde segmenten in te schakelen en te gebruiken. Het is namelijk heel ged mgelijk dat die segmenten al ergens anders vr wrden gebruikt, zals vr de MSXOOS2 ramdisk. De rutines ALL_SEC en FRLSEC veranderen alleen de registers AF en BC Met de rutine ALL_SEC zijn twee srten segmenten aan te vragen; user segmenten en system segmenten. De eerste categrie segmenten wrdt autmatisch dr MSXOOS2 vrijgegeven als het prgramma wrdt beëindigd, terwijl OFh CALLS Intersegment call. Adres in regels na call instructie 12h PUT_PH Schakel segment in p pagine HL 15h GET]H Vraag huidig segment van pagina HL p 18h PUT_PO Schakel segment in p pagina 0 1 Bh GET_PO Vraag huidig segment van pagina 0 p leh PUT_P1 Schakel segment in p pagina 1 21h GET]l Vraag huidig segment van pagina 1 p 24h PUT_P2 Schakel segment in p pagina 2 27h GET_P2 Vraag huidig segment van pagina 2 p 2Ah PUT_P3 Schakel segment in p pagina 3 2Dh GET_P3 Vraag huidig segment van pagina 3 p 10

11 de tweede categrie segmenten alleen wrdt vrijgegeven als het prgramma zelf daarte expliciet pdracht geeft met de rutine FRE_SEG. De user segmenten wrden altijd van de laagst genummerde vrije segmenten afgehaald, terwijl de system segmenten juist van de hgst genummerde vrije segmenten wrden gehaald. Deze rutines hebben de vlgende parameters: ALL_SEC: allceer een segment In: A = 0 Allceer user segment. A f. 1 Allceer systeem segment. B = 0 Allceer uit primaire mapperslt. B = 0 Allceer uit een ander slt. Register B bepaalt dan het slt: FxxxSSPP Sltadres xxx=ooo Allceer alleen uit pgegeven slt. xxx=ool Allceer alleen uit andere slts dan het pgegevep slt. xxx=010 Prbeer eerst data uit het pgegeven slt te allceren en als dat mislukt, prbeer dan de andere slts. xxx=oll Prbeer eerst de andere slts en pas als dat mislukt het pgegeven slt. Uit: Cf Geen segment gevnden. Ncf Een segment geallceerd: A = New segment nummer. B = Sltadres van mapper maar B=O als de rutine was aangerepen met B=O. FRE_SEG: geef een segment vrij In: A = Vrij te geven segment nummer. B f. 0 Segment zit in primaire mapper. B = 0 Segment zit in slt B. RD_SEC en WR_SEC De vlgende twee mapper supprt rutines zijn te gebruiken m data uit een mapper segment te lezen en m data naar een mapper segment te schrijven. De twee hgste bits van het adres wrden genegeerd; de data wrdt altijd gelezen en geschreven via pagina 2. De mapper waaruit gelezen f waarnaar geschreven wrdt, met zijn ingeschakeld p pagina 2. De rutines RD_SEG en WR_SEG schakelen namelijk niet de sltindeling, maar alleen de mapper segmenten; ze veranderen alleen het registerpaar AF. De rutines hebben de vlgende parameters: RD_SEG: lees uit een segment In: A = Segment m uit te lezen. HL = Adres binnen het segment. Uit: A = De waarde uit segment. DI Overige registers ngewijzigd. WR_SEG: schrijf naar een segment In: A = Segment m naar te schrijven. HL = Adres binnen het segment. E = Te schrijven waarde. Uit: A = Gewijzigd DI Overige registers ngewijzigd. CAL_SEC en CALLS Met deze rutines zijn intersegment calls uit te veren. Dit werkt p bijna dezelfde manier als de interslt calls uit de ROM BIOS. Ok deze rutines schakelen alleen met de memry mapper. Het prgramma dat de rutines gebruikt, met dus zelf het gede slt inschakelen vrdat een intersegment call wrdt gebruikt. Dit zal in de praktijk vaak geen prbleem zijn, mdat de meeste prgramma's data uit slechts één map per gebruiken en daarm helemaal niet met de slts schakelen. De rutines zijn verigens niet te gebruiken m een intersegment call uit te veren naar een rutine in page 3. Dit kmt drdat de mapper supprt rutines zelf in page 3 staan en daarm het segment in page 3 niet weg kunnen schakelen; als ze dit wel den schakelen ze zichzelf uit en hangt de cmputer. De intersegment call rutines hebben de vlgende parameters: CAl_SEG: ver intersegment call uit In: IX = Segment waar de aan te repen rutine in staat. IY = Adres dat aangerepen met wrden. AF, BC, DE en HL wrden ngewijzigd drgegeven. Uit: AF, BC, DE, HL, IX en IY wrden ngewijzigd teruggeven van de aangerepen rutine. CAllS: ver intersegment call uit In: AF, Be, DE en HL wrden ngewijzigd drgegeven aan de rutine. De parameters (segment en adres) meten achter de aanrep staan: CALL CALLS DB SEGMENT DW ADDRESS Uit: AF, Be, DE, HL, IX en IY wrden ngewijzigd teruggeven van de aangerepen rutine. PUT _Px en CET _Px De laatste grep rutines kan gebruikt wrden m rechtstreeks met de memry mapper te schakelen. Deze rutines zijn razendsnel. Dat kmt drdat ze alleen met de memry mapper schakelen en geen enkele cntrle uitveren p de geldigheid van het drgegeven segment nummer. Tijdens de ntwikkeling van Zne Terra heb ik bijvrbeeld deze rutines gebruikt m met de me- mry mapper te schakelen vr het mixen van de samples znder dat ik bij iedere test van Zne Terra terug zu heven te gaan naar MSXDOSl. De PUT]x rutines schrijven het segmentnummer rechtstreeks naar de memry mapper en slaan het mapper nummer tevens p in het geheugen. De GET]x rutines halen de segmentindeling p uit die geheugenplaatsen. Ze lezen dus niet de prten van de memry mapper uit. Deze werkmethde vrkmt prblemen bij het gebruik van meer mappers tegelijk, mdat dan de waarde die via de prten teruggelezen wrdt vaak niet betruwbaar is. De rutine PUT]3 is een dummy rutine. Deze rutine schakelt niet met de memry mapper. Ze is alleen aanwezig m de mapper supprt jump tabel systematisch pgebuwd te huden. Prgramma's die met de PUT_Px rutines de geheugenindeling veranderen meten eerst met de GET_Px rutines de riginele geheugenindeling pvragen. Een prgramma mag niet zmaar aannemen dat er een bepaalde standaardindeling van de memry mapper is. Als een prgramma bijvrbeeld vanuit een zgenaamde shell wrdt pgestart die zelf resident aanwezig blijft, kan het best zijn dat de shell de 'standaard' mapper pagina's gebruikt en dat de mapperindeling anders is vr het dr de shell ingeladen en aangerepen prgramma. De PUT]x en GET]x rutines hebben de vlgende parameters: PUT_Pn: schakel een segment In: n = Pagina nummer (0, 1,2 f 3). A = Segment nummer. Uit: Niks, alle registers ngewijzigd. GET]n: vraag segment indeling p In: n = Pagina nummer (0, 1,2 f 3). Uit: A = Segment nummer. Overige registers ngewijzigd. PUT_PH: schakel een segment In: H = MSB van het adres, bit 7 en 6 van H bepalen dus het paginanummer. A = Segment nummer. Uit: Niks, alle registers ngewijzigd. GET_PH: vraag segment indeling p In: H = MSB van het adres. Uit: A = Segment nummer. Overige registers ngewijzigd. JlIe;r. WU[ms 1 1

12 3dStudi en Applicatin disk Van 3dStudi, de pvlger van Vectrmania, is er een nieuwe versie waarin pmerkingen uit de recensie en reacties van gebruikers zijn verwerkt. Bvendien levert Atlantis nu k een applicatin disk met leuke extra rutines. Bestelinfrmatie: Maak f 17,50 vr 3dStudi, f 9,- vr de Applicatin disk f f 22,50 vr beide ver p bankrekening van de Rabbank in Geleen, t.n.v. B. Wauben f p girrekening t.n.v. de Rabbank Geleen,.v.v. het bankrekeningnummer. Vermeld altijd het bestelde prdukt en uw naam en adres. Meer infrmatie: Atlantis, telefn (0032)(0) I ~A'i 12 Atlantis staat inmiddels bekend als een prducent van leuke grafische sftware, die pen staat vr kritiek. De recensie van Vectrmania werd beantwrd met het veel betere 3dStudi en k dit prgramma is naar aanleiding van nze en andere reacties verbeterd. Daarnaast is er nu vr 3dStudi een Applicatin disk beschikbaar, waarp een aantal handige prgramma's en verbeterde afspeelrutines is geplaatst, samen met enkele vrbeelden van driedimensinale figuren. 3dStudi Een van de verbeteringen in 3dStudi is het niet langer aanpassen van de beeldschermpsitinering 'adjust'. De ptie 3dView is versneld en een fu* bij het wisselen van assen is hersteld. Daarnaast is de afgebeelde' default' keuze bij ja/nee-vragen verdwenen. In de vrige versie verscheen de veilige keuze 'n' in beeld, terwijl de linker muisknp, zals binnen 3dStudi gebruikelijk, vr 'yes' dient. Een gebruiker die met een druk p de linker muisknp de keuze 'n' dacht te bevestigen, kwam er dan bedrgen uit. Een aantal andere kritiekpunten uit de recensie is k dr de prgrammeurs bekeken, maar leidde niet tt aanpassingen in het prgramma. Z was in MCCM 72 te lezen dat tekenen met een aangeslten harddisk een futmelding leverde. Atlantis zegt het prgramma p drie harddisks te hebben getest, znder dat er prblemen waren. Het prbleem met waarschijnlijk echter niet in de aanwezigheid van de harddisk wrden gezcht, maar in de bijbehrende geheugenindeling nder de gebruikte versie van DOS2. De futmelding treedt dan k ng altijd p. Ok in de handleiding zijn helaas geen wijzigingen aangebracht. Applicatin disk Deze uitbreidingsdiskette, die vlledig de stutmedige titel '3dStudi Applicatin Disk #1' draagt, bevat vlgens de infrmatietekst een zestal prgramma's in een menustructuur en twee prgramma's die de gebruiker zelf met starten: 3dTransfnn laat twee vectrtekeningen in elkaar verlpen. 3dFiles tnt een verzicht van alle 3dStudi bestanden p een diskette. nummer 77 - juli I augustus dView laat alle zijden van een ruimtelijke figuur zien. Lpeditr verkleint een animatie tt een gekzen aantal stappen. Headerreader is een mnitr vr de header van 3dData. 3dMve verplaatst ruimtelijke figuren f verwisselt de assen. 3dShrink vergrt f verkleint plygndata. 3dCnvert cnverteert 3dData terug in een 3dFiguur. Hewel de ideeën leuk zijn en de rutines zeker hun nut kunnen bewijzen, lijkt k de applicatin disk meer versies ndig te hebben vr er een echt ged prdukt beschikbaar is. Z zu de rutine 3dView deel meten uitmaken van het menu, maar dat is niet het geval. Wel is er een prgramma met die naam p de disk te vinden, maar dat is niet direct te starten. Een verzicht van alle bestanden met 3dStudi-tekeningen is prettig, maar verzicht is niet wat 3dFiles biedt. Op een grt, leeg, zwart scherm verschijnt na een lange laad tijd een klein venstertje met twee bestandsnamen. Vr de verige met er gescrlld wrden via daarvr bestemde pijltjes. Wanneer een interessante tekening is gevnden, kan deze niet vanuit dit menu wrden ingeladen f afgespeeld; de enige mgelijkheid is terug te keren naar het menu. Daar verschijnt dan wel een cursr, maar geen menu meer. Opnieuw starten van de cmputer is dan de enige plssing. Cnclusie Wie de cnclusies van eerdere recensies van Atlantis' tekenprgramma bekijkt, velt het al aankmen. De mgelijkheden van 3dStudi zijn fantastisch; de geprduceerde vectrgraphics zien er prachtig uit en draaien sepel. De verbeteringen zijn de meite waard, maar het gebruiksgemak is ng altijd nder de maat. De applicatin disk biedt leuke mgelijkheden vr wie eenmaal gewend is aan-f zich heeft neergelegd bij-de bediening van Atlantis' prgramma's. Zeker gezien de prijs zijn beide een aanrader vr liefhebbers van vectrgraphics. %arc Sijer

13 Abnnementen p de Maiskek ksten f 60,- per acht nummers. Bijdragen vr deze rubriek inzenden naar de redactie MAISKOEK, Schinnenbaan 311, 3077 SL Rtterdam. FAX MCOgesWWW Als er p het rganisatrische vlak niets mis is gegaan kunt u vanaf nu MCD Magazine lezen p het internet, p het Wrld Wide Web m precies te zijn. Van vrijwel alle artikelen in MCD Magazine 21 en 22 zijn HTML pagina's gemaakt, welke u het best kan bekijken met Netscape l.ln. Wiebe Weikamp, sysp van Hack Track BBS, was z vriendelijk m hiervr ruimte ter beschikking te stellen. U kunt het WWW-zine vinden in de hme-page van Wiebe p: I nternet bij ns ppulair Op Internet verscheen een lijst met e mail adressen van internettende MSX' ers. Uit deze lijst blijkt, dat dit vral in Nederland een ppulaire aangelegenheid is. Als dit het enig maatgevend zu zijn, was Nederland veel be-, langrijker vr MSX dan Japan. Nederland kent meer internettende MSX' ers dan de nummers twee tt en met zeven samen! Besef echter wel dat veel adressen MSX' ende studenten/schlieren betreft die gedkp Internet p kunnen. De Nederlandse infrastructuur zrgde vr een extra grte heveelheid adressen van vaderlandse bdem, terwijl in andere landen dat mgelijk juist de rem is. De cijfer spreken vr zich. adressen vr MSX Nederland 126 Brazilië 45 Japan 20 Finland 17 Spanje IS Chili 12 België JO Italië 8 Zweden 8 Engeland 7 Estland 7 Frankrijk 6 GOSlRusland 6 Zuid Krea 6 Duitsland 3 Nrwegen 3 Australië 2 Ostenrijk 2 Canada 2 Israël 2 Argentinië Denemarken Hng Kng Slwakije Prmtie in cyberspace Vr het eerst is er nu k in Nederland iemand geprmveerd in cyberspace. Vr degenen die niet weten wat dit inhudt het vlgende: als men zegt dat iets in cyberspace gebeurt, bedelt men daarmee te zeggen, dat de betrkkenen niet fysiek bij elkaar aanwezig waren, maar alleen dr elektrnika met elkaar in cntact stnden. Dit kan heel uderwets via de telefn zijn, maar mmenteel geeft men er meestal iets meer mee aan. Op zijn minst Telecnferencing maar liever via het net. Internet f cmpuserve bijvrbeeld. In het betrkken geval prmveerde FP.G. Schl aan de universiteit van Rijksuniversiteit Limburg en één van de prmtren was Prf. L.W. Way van de University f San Fransisc. Die laatste was en bleef in Amerika, maar was elektrnisch bij de gebeurtenis aanwezig via een ISDN lijn 'life' aanwezig. In ieder geval mcht de prmvendus nadien de s schrappen. Bug in Grafiek geen echte fut In het vrige nummer van MCCM maakte de recensie van Grafiek, het grafiektekenprgramma van Atlantis, melding van een bug in de functieëvaluatr. Op de beurs in Tilburg spraken wij met de prgrammeurs en zij cncludeerden, dat de rzaak lag in een tekrt aan geheugen. Een krte test p de beurs bevestigde deze gedachte: wanneer de MSX wrdt pgestart met de cntrl-tets ingedrukt, is er vldende geheugen vrij en werkt alles perfect. Een fut van Atlantis is natuurlijk wel, dat het prgramma bij een te klein geheugen daarvan geen melding maakt, maar pas bij het verwerken van functies een errr levert. Die errr wrdt vervlgens met een standaardmelding afgevangen, zdat ten nrechte de fut bij het functievrschrift wrdt geplaatst. Hiermee wrdt de cnclusie van de recensie ng versterkt: Grafiek is een uitstekend prgramma vr een lage prijs, dat iedere geïnteresseerde zu meten aanschaffen. Multi Mente 1.51 Wat een ll. Mmenteel circuleert er een Multi Mente versie l.51 dr Nederland. Heeft u Multi Mente ng niet en u treft hem aan kpieer hem dan gerust, u zult er plezier van hebben en het is tegestaan want het prgramma is pd. Heeft u Multi Mente 1.50 die p het diskabnnement bij MCCM 76 stnd, spaar u dan de meite. Een f andere grapjas heeft met een diskeditr alleen het versienummer aangepast. Die versie l.51 is echt niet beter dan versie 1.50 maar k niet slechter. Maar wees tch maar vrzichtig: de leukste manier m een virus te verspreiden is natuurlijk via een zgenaamde upgrade van een ppulair pd prgramma. Overigens is dit diskeditten wel degelijk illegaal: het prgramma is pd en niet freeware. In freeware prgramma's is alles tegestaan, bij pd niet' Alleen verspreiden znder betaling mag, veranderen niet., Speciaal racket strt de lijncmputer bij tennis Om de telling z crrect mgelijk bij te huden is het bij tennis natuurlijk ndig de lijnen ged in de gaten te huden. En is het dan niet eerlijk m een speciaal elektrnisch systeem te laten 'kijken' f de bal nu net binnen f buiten de lijn de grnd aantikt? Zelfs al zu het systeem het niet helemaal ged den, det hij het in ieder geval wel eerlijk. Het zal geen vrkeur vr een van de beide spelers hebben en dr het regelmatig wisselen van speelhelft zal geen van de spelers vrdeel kunnen hebben. Waar de rganisatie van de Hpman Cup in Australië echter geen rekening mee had gehuden, is een racket dat strt. De Fransman Cedric Piline heeft een exclusief racket waar een vleugje magnesium in verwerkt is. Bij Flushing Meadw, New Yrk had men k al prblemen en weet die aan het weer en de schenen en de daarin verwerkte materialen. Het racket van Cedric sleg niet alleen ballen maar k de cmputer regelmatig p tilt en die piepte zelfs als er geeneens een bal geslagen was. Ondanks zijn bijzndere racket verlr Piline wel. I Patch 'Cyber Sund' In Cyber Sund zit een rutine die ervr zrgt, dat de muziek p 50 en 60 Hertz gelijk lpt. Maar dr een bug speelt de muziek te snel af als je de dem p 50 Hertz pstart. Dr de patch, die p het diskabnnement staat, wrdt deze bug verhlpen en lpt de muziek p het gede temp en p 50 en 60 Hertz nageneg gelijk. Jhn van Pelgeest nam destijds in tijdnd geen cntact p met de makers, maar nemde slechts het te snel spelen. Ok nu weer kmt de patch z strak tegen deadline binnen dat wij, afgezien van dit berichtje, er geen verdere aandacht aan kunnen besteden. Naar verwachting zal Jhn dat in een vlgende aflevering wel den. Op disk staan: CBRPATCH.BIN - Machinecde en data vr de patch CBRPATCH.BAS - BASIC lader vr de patch PC mdem adapter De MSX Fun Club tnde p Tilburg een aardige uitbreiding vr de MSX: een PC-mdem adapter. Op deze adapter, bestaande uit een printplaat, een cnnectr en één chip, is een intern PC mdem te prikken. Op die manier bent u nafhankelijk van een RS-232 interface en een extern mdem. Het geheel is ng in ntwikkeling, maar er draaide een 2400 baud mdem dat via een speciaal prgrammaatje kn cmmuniceren met een andere cmputer. 13

14 Wij lazen vr u MAD 5/95 In het vrwrd meldt Tnnie trts, dat de club er met de verhuizing naar de nieuwe zaal vr de bijeenkmsten flink p is vruitgegaan. Niet alleen biedt de accmmdatie in Wildenbeest meer ruimte, zdat k andere clubs kunnen wrden uitgendigd, maar de bereikbaarheid en de parkeermgelijkheden zijn beter dan bij de ude zaal. Gevlg hiervan is wel dat de club gelijk weer naarstig uitkijkt naar vrijwilligers m alles in gereedheid te brengen. Vervlgens een prep vr internatinale adressen: rnd de hele aardbl weet men dat in Nederland MSX ng vlp leeft. Wij weten echter niet alle andere plaatsen waar men actief is. Onder de titel Krt & Krachtig een listing die weliswaar niet grt is, maar niet echt krt. En k al is het prgrammaatje best handig, vind ik het wrd krachtig vr een menu dat alleen.lor bestanden kan starten enigszins misplaatst. Dan vr het reglement en een advertentie ng een prep vr schrijvers. MSX KLUP Magazine 11 Richard blijft wrd huden en k dit magazine ziet er weer ttaal anders uit dan het vrige. Het is nu een srt harmnica van aan elkaar geplakte velletjes A4. Of dat al niet uniek geneg is-het blad is uitgevuwen echt kamerbreed-zijn al de achttien pagina's anders van kleur. Ons valt de uitstekende kpieerkwaliteit p, f levert Klup Magazine alleen maar riginelen? He het k zij, alles is uitstekend te lezen, zelfs de dnkerrde pagina. Na de dnkergrene Clfn bedankt Richard in het lichtblauwe vrwrd zijn helpers en klets in zijn eigen stijl ver allerlei zaken. Opvallend is het kleine aantal taalfuten, meestal tikfut jes, en dat waren we anders gewend. De witte inhudspgave is dlle pret: drdat elke pagina zijn eigen kleur heeft wrdt niet naar een paginanummer verwezen maar naar een paginakleur. Een lichtgele pagina vl mppen en daarna een dnkergele advertentie vr The ATP, het spel van Rieks dat dr Klup Magazine wrdt verspreid. Dan een lichtgrene listing met enkele lastige dataregels. In de hulp wrdt dat tegelicht vr de tikkers. Op dnkerrd wat MSX nieuws en de uitslag van de prijsvraag van nummer 10. Op rd-paars de recensie van Nt Again. Dan p paars en vervlgd p gren een aantal speltips. Blauw is de basis vr wat handige tips, vrnamelijk pkes, vr in BASIC. Op geel een hulppagina vr het spel Letra. Op rd-paars (pnieuw) de recensie van Amazing Maze. Ok pnieuw dnkerrd vr de bespreking van de futuredisks. Oranjegeel draagt het verhaal ver Cnstructin Craze. Tt slt met een nieuw gren een abnnementsbn en p wit een advertentie. Opnieuw wit? Nee, de inhudspgave was p z licht geel dat wij in eerste instantie meenden dat het wit was. Pas ten de achterpagina ernaast werd gehuden, zagen wij de lichtgele zweem. Het blad is vr een belangrijk deel gevuld dr Rnald Riemersma en dat is zeker een vruitgang. Hij maakt vrij weinig taalfuten f wrdt ged gecrrigeerd dr Richard, die p zijn beurt k beter p de spelling let. Wij raden elke MSX club aan zich te abnneren p deze riginele uitgave. Altijd weer leuk vr p de leestafel. SD MESXES 2/95 Mijn spaans is niet z vleiend als de cerbess die ik daar in de landstaal kan bestellen en ik heb mij wat laten assisteren. Het A5 blaadje telt inclusief mslag 36 pagina's en is vlledig zwart/wit. Vr de mslag is wel wat dikker papier gekzen. Op de vrkant zien we gelijk al de Nederlandse invleden met wrden als Blade Lrds en Zandvrt '94. Het blad is er alleen vr de abnnees staat in de clfn en kst 250 peseta's. In het redactineel lezen we dat MESXES 1 enthusiast werd verwelkmd en dat daarm nu 2 er is. Dan vlgt een bespreking van de Picture disk van Sunrise #13. Dr de naam daarvan af te krten tt S.PD.# 13, zal de slrdige lezer snel denken dat het public dmain sftware betreft. Leuk is dat er bij deze en vlgende recensies een paar screen shts staan, alleen heeft men de techniek ng niet nder de knie en zijn de plaatjes vrijwel cmpleet zwart met een enkel wit vlekje. Nu we het tch ver de prduktietechniek hebben: de tekst kmt uit een matige schrijfmachine rllen en is daarna redelijk ged gekpieerd. Men is laaiend enthusiast ver de dem van Fussy Lgic en de prm van Unknw Reality. Inderdaad letterlijk' Dan drie pagina's tekst en een plaatje in de recensie van Blade Lrds dr Ramn Serrna, die vervlgt met 3D DEMO en FANZINES. In de bespreking van Zandvrt vrig jaar kmt werkelijk alles aan bd wat er te zien was. Zelfs dat wij daar zeer snel dr nze vrraad van het nieuwste magazine (MCCM 70) heen waren, staat er in, inclusief de tip het snel te kpen. Daarna vanzelfsprekend aandacht vr de eigen MSX dag in Barcelna. MSX Club Guda was daar uitgendigd en had hardware en Aladin bij zich. Verder was er het spel Matrix (een srt Breaker), Vide Animatr, Sanatirium f Rmance, Mmnki Huse en Mestrefighter. Ok tnde men er de MSX emulatr p Amiga. Sunrise timmert k hier aan de weg in een artikel waarin men de lezers prbeert warm te maken vr het games abnnement. Dan ng wat nieuws in MSXFLASH. Een klein listinkje vr sltread en -write. Wat de plaatjes van Snatcher hierbij den is nduidelijk: ze staan wel aardig. Dan Scrll met een titel die een verhaal ver scrlling det vermeden, maar dan een tekst met letterlijk 'bla, bla, bla' en 'put'. De uitrep- en vraagtekens die in het Spaans tch altijd de zin k al p hun kp vrafgaan staan hier een enkele keer zelfs dubbel uitgeverd. Het lijkt meer een mening dan een uitleg, maar dat is het tch. Dan Opinins dat anniem-f zu er echt een spanjaard zijn, die Knami Man heet?-is en dat lezen wij uit principe niet. Tt slt wrdt het vlgende nummer al aangekndigd. MAD 6/96 Als echte nieuwsbrief weer eens twee MAO's in een MCCM. De in de vrige aflevering aangekndigde bijeenkmst in augustus blijkt dr de vakantie tch niet dr te gaan en de leden gaan vr twee maanden p Msx-Is dieet. De demnstratie van MSX Club Drdrecht (sic) trk veel belangstellenden en tt slt maakt men ng wat reclame vr ns magazine, waarvr nze dank. Tnnie Overgr gaat een stapje terug den p het rganisatrische vlak maar blijft wel actief MSX' er. De leemte die hij in het bestuur van MAO achterlaat, wrdt pgevuld dr Harld Bs. MAD zal p de kmende bijeenkmsten een srt cursusje geven vr Dynamic Publisher. Tt slt vraagt men de leden recensies p te sturen ter publikatie en meldt dat het BBS weer in de lucht is. MCD 21 De hfdredacteur himself kwam ns het Drechtse MSX magazine verhandigen met de slimme pmerking dat er dr de grte drukte deze keer wel veel taalfuten inzaten. Inderdaad stnd er één p de cver, maar vr de rest viel het echt wel mee. Lgisch, na z'n waarschuwende tekst benje p het ergste vrbereid en dan valt het meestal wel mee. Omgekeerd, als je te hren kreeg dat er deze keer extra p gelet werd, val je ver de kleinste zaken. Ok deze keer zag MCD magazine er weer ged uit, maar wij zagen k de riginelen en huilden dikke tranen. Triest als iets wat z mi was dr het kpiëren z m zeep wrdt gehlpen. ~. ~ Ok bij MCCM stellen wij vaak vast dat het er p het scherm perfect uitzag en dat het, eenmaal bij de drukker gepasseerd, k niet meer z briljant uitzag. Terzake nu: in het vrwrd klaagt Hans ver de slechte pkmst p de jaarvergadering. Maar Hans, ik zu maar tekenen vr gede pkmst p clubbijeenkmsten en slechte pkmst bij vergaderingen. Je club draait blijkbaar ged. Een leuke suggestie det hij verder met het mgelijk eens pzeken van buitenlandse MSX' ers in de vakantie. Het verslag van Tilburg was al eerder dr Arjan ingeleverd m mede als basis te dienen vr de berichtjes in de vrige Maiskek en bevatte vr ns dus geen nieuws meer. The Shrines f Enigma wrdt psitief berdeeld, al blijken de fraaie plaatjes de kpieerder niet te hebben verleefd. Een zeer gedegen verhaal ver de jystick dat wij dit nummer vernamen. Dan een artikeltje ver de nieuwe telefnnummers die velen van ns in nvember krijgen. Ok MCD zrgt vr een handig prgramma daarvr in de pd-bak. Turb Pascal 3.3 wrdt enthusiast berdeeld. Daarna kmt MSX4PC aan de beurt; Arjan kan daar, als één van leden van het testteam, natuurlijk niet negatief ver den. In dit geval is het dan k geen recensie, maar meer een beschrijving. ROM krijgt k een gede pers en de kleine nvlkmenheden wrden aan pstartprbleempjes tegeschreven. Vrdat we bij de uitsmijtende SD Snatcher Stry kmen, wrdt ng een aantal muziekdisks besprken en FKD-FAN behandeld. Krtm een blad waar de makers trts p kunnen zijn, alleen ng een klassekpieerder vinden. Een speciale Tilburg-editie deze keer.! Vr ns betekent het dat er extra veel aandacht aan besteed is, maar vral dat de gebruikte taal Engels is. FKDniet te verwarren met FHD, dat zijn mijn initialen-begint zich vr te stellen: een grep met mmenteel elf leden, allen wnachtig in Barcelna. Zij willen een gat vullen, want in Spanje was geen MSX blad meer. Zij nemen wel wat andere bladen, maar beslten tch zelf een 'fanzine' p te zetten. In deze special k wat 'ude' artikelen m z te laten zien wat zij maakten. De Fan is een selfcver van 28 pagina's p A4 in zwart/wit. In de inhudspgave vinden wij ndanks de frse dikte, slechts vijf vermeldingen: Srcerian, Snatcher, The MSX in Spain, MSX music CD's en Tips. Niet echt veel, maar de diepgang zal dat hpelijk cmpenseren. 14

15 Symblen He kmt men er te als symbl vr een land een leeuw te kiezen? Het dier kmt geeneens in Nederland vr. Dat men iets afschrikwekkends kiest is wel te begrijpen, maar zuden eventuele tegenstrevers niet ver de vler rllend van de lach het belachelijke inzien van de keuze van iets dat hier geeneens leeft? Is dit de ultieme uitndiging aan anderen ns in geen geval serieus te nemen? Het meest afschrikwekkende wat ns land p dier gebied heeft vrtgebracht is de hazelwrm. Een wrm! Nee, dat eigenlijk niet, want dat diertje is in feite een slang. Het heeft wel een beet, die nder de juiste mstandigheden ddelijk kan blijken te zijn, maar dan met wel alles meewerken. Niet bepaald iets m anderen met ntzag vervuld te den raken. Dan maar uitwijken naar nummer twee p de lijst van gevaarlijke dieren die in Nederland vrkmen: de adder. Hiermee haal je zelfs de recrdlijsten als je hierdr wrdt gedd. En wat den wij? Wij gebruiken een term als addergebred m het uitscht van de maatschappij mee aan te duiden. En dan dat wrd addergebred: ziet u k al een adder liefelijk p een nestje eieren zitten te breden? Ok dat is dus geen symbl m mee te lpen prnken. Dan tch maar een beest dat niet alleen niet in ns land, maar zelfs in ns hele werelddeel niet vrkmt? Een beest dat natuurlijk wel pure fysieke kracht uitstraalt, maar k vadsigheid. Om Belgen te impneren die er hun eigen hyptetische leeuw tegenver zetten. En dat terwijl mensen nu juist niet uitblinken in lichaamskracht, maar het juist meten hebben van intelligentie en samenwerking. Waarm geen dier gezcht dat juist die eigenschappen uitstraalt? Of zu de mens z uniek zijn, dat z'n dier niet te vinden is en wij juist een dier zchten dat niet symbliseert wat wij zijn, maar wat wij juist missen? Parce{{us Kleinste micrscp Wij schreven er al eerder ver, maar de Scanning Tunneling Micrscpe (STM) blijft verbazen. Een micrscp die z klein is. dat je een nrmale micrscp ndig hebt m hem te zien. IBM' ers die het destijds ntwikkelden kregen er al in 1986 de nbelprijs vr. Met de STM p chip is het mgelijk m te 'zien' he de atmen gestapeld liggen en dat pent mgelijkheden m p atmair niveau gegevens uit te lezen. Het prbleem, nu we kunnen zien he de atmen liggen, is, dat we nu die atmen zelf meten kunnen rangschikken. Dit is sms wel gelukt. maar de prcessen zijn vralsng te nbetruwbaar m daar belangrijke gegevens in vast te leggen. Het zeken is naar een micrmicr bulldzer/vrkheftruck m atmen te schuiven en te stapelen. juli / augustus 1995 f 7,95 MCCM MSX COMPUTER & CLUB MAGAZINE 512kBSRAM In het artikel van MCCM 76 stnd he het SRAM van de Mnsund was uit te breiden naar 512 kb. Het typenummer van de juiste chip stnd er niet bij: TC518512PL pihs dil uitvering 80 ns die f 138,75 ex BTW kst. Reacties en mededelingen gevraagd Bij de recensie van MSX Cntact kn u lezen he daar de laatste tijd meer reacties binnenkwamen. Vr ns geldt dat jammer geneg niet. Zwel in Rtterdam, waar de redactie minder pst binnenkrijgt, als in Grningen, waar Jan de laatste tijd k al klaagt dat hij minder vrgelegd krijgt. Beste lezers: schrm niet en stuur uw p- en aanmerkingen, maar vral k uw prblemen en vragen aangaande MSX naar ns p. Spelbesturing Diskettes: géén H D p MSX Scannerinterface uitgebreid De MSX gebruikersgrep uit Tilburg meldt trts-kwamen er zelfs speciaal vr langs-dat de scannerinterface nu k met sftware wrdt geleverd m de gescande plaatjes af te drukken met de ppulaire deskjet van HP. Prgramma's gezcht Stichting Sunrise is ng steeds geïnteresseerd in spellen die in 1996 via het Games Abnnement kunnen wrden uitgebracht. Als je bezig bent aan een spel, dat aan de systeem eisen van het Games Abnnement vldet (MSX2, 128 kb RAM, dubbelzijdig), f daar al vergevrderde ideeën ver hebt en denkt hetin 1996 klaar te hebben, neem dan cntact p met Stichting Sunrise, Pstbus 178, 1530 AD Wrmer. 15

16 Vervlg van een pagina eerder Srcerian blijkt een vlledige handlei - ding p zeven pagina's te zijn van dit spel. Hierbij veel screenshts, die echter niet ged p papier wrden gekregen. Ttaal nbegrip p het gebied van verwerking van dit srt plaatjes f niet de middelen m zulks te den. Ok vr Snatcher zeven pagina's. Men geeft tips, aanwijzingen m het uit te spelen, maar tnt k veel plaatjes en vertelt achtergrnden. De plaatjes zijn grtendeels line art en de reprduktie is uitstekend. Dan een pagina waarin acht van de elf leden wrden getnd. MSX in Spain heeft als subtitel 'Nt alive but never death...' (sic) Het verhaal begint met het pltseling stppen van het enige Spaanse MSX blad, MSX Club, in Dat einde velde men wel naderen dr afnemende kwaliteit van het blad, maar kwam tch als een schk. De gebruikers rganiseerden zich en vele grepen gaven al snel een f ander blaadje uit. Met vrij veel beeldmateriaal van matige kwaliteit vreet het artikel zich dr al die uitgaven heen en besluit, vr de hand liggend met FKD Fan. Vervlgens een leuk artikel ver MSX muziek CD's. Een ged idee dat wij wellicht binnenkrt vlgen. Tt slt een aantal tips vr diverse Japanse spellen. Het blad eindigt met een naangekndigde Art Gallery met plaatjes van Micrcabin en een advertentie vr Dragn Slayer. De FKD-Fan gt, afgezien van de matige ftreprducties, ged, maar is ngal eenzijdig. Leuk vr Mangafans die k een MSX hebben, maar anderen blijven in de ku staan. MSX Fun Jurnal 4/1995 In deze bijzndere uitgave, die aan alle p Tilburg aanwezige standhuderslees clubs-wrdt gestuurd lezen wij p de achterkant dat p de clubbijeenkmst van 24 juni twee bijzndere gasten zal kennen: HANIBANI fwel Henrik Gilvad en MI-CH! fwel Michi Stellman. Er zal gelegenheid zijn met beiden te praten ver nieuwe ntwikkelingen p MSX en daarmee invled daarp te hebben. Het Jumal ziet er ndanks de beperkte plage van hnderd stuks zeer netjes uit. Saai misschien, maar wel netjes. In het redactineel verntschuldigt Paul zich vr het niet verschijnen van het vrige 'MAGA'. Zals zveel clubmagazineredacteuren rept Paul ver het inzenden van artikelen. Te weinig f te laat lijkt het wel, maar hij klaagt niet en zit niet bij de pakken neer. Hij frmuleert een aanpak naar een idee van de grep uit Tilburg m een en ander gericht te gaan den. Verder hpt hij p reacties uit het buitenland naar aanleiding van dit blad. Een zekere hala (sic) beschijft de laatste clubbijeenkmst. Paul kmt daarna met het aanbd m artikelen te belnen met vijf frank per pagina. Actieve leden kunnen z het lidmaatschapsgeld terugverdienen. Een paginaatje wrdt besteed aan allerlei vaktermen: de ngeletterde Zwitser weet nu tenminste dat accumulatr gewn Akkumulatr is. Grappig was wel de AAAAA fwel de American Assciatin Against Acrnym Abuse. Een verhaal ver Internet met een lijstje uit de MSX Hmepage. Speciaal vr buitenlanders zette Paul een tekstje m naar Engelse wrden en beschrijft zijn club en wensen. De gebruikersgrep Tilburg krijgt een pagina m hun prdukten te melden. Daarna een srt interview m te vertellen he het MAGA gemaakt wrdt. Tt slt wat huishudelijke mededelingen. MSX user 111 Op de valreep kregen wij MSX user 3 binnen. Het ziet er ged uit, maar de bespreking met blijven liggen tt het vlgende MCCM. IDE harddisk p MSX Henrik Gilvad is bezig m k met een IDE harddisk aangeslten te krijgen p MSX. Het zal ng geruime tijd duren vr er iets bruikbaars vr anderen zal zijn: dus vrlpig ng geduld hebben. Henrik spreekt zelf van 'prepreprepreliminary specificatins: hij gebruikt p zijn minst 64kB ROM, m DOS2 erbij te kunnen hebben. Snelheid met direct lezen van sectren tt bytes/sec p Turb R en tt bytes/sec p 3.5MHz. Hij zal passen in een cartridge zals die van Knami en de prijs zu nder de hnderd gulden kunnen blijven. Er is al een pre-prttype die sectren kan lezen maar aan de ROM is ng niets gedaan. Hij zal geprduceerd wrden dr Sunrise Swiss, die vrlpig ng druk bezig is met Graphics9000 en Mn- MSX bijeenkmsten MSX-bijeenkmsten willen wij graag drgeven, k clubavnden en dergelijke. Clubs die hun bijeenkmsten willen drgeven, meten dat ruim van te vren melden. Aan de vermelding zijn geen ksten verbnden, maar we geven alleen plaats, club, telefnnummer en datum dr. Drgeven per briefkaart, brief f fax, maar n iet telefnisch. Clubbijeenkmsten tt verschijnen MCCM 79 Amsterdam: Ver. De Amsterdammer inf: data: 8/9, 13/10 Den Haag: PTTC afd Den Haag inf: data: 13/9, 11/10 Detichem: MAD inf: data: 26/8(vervallen), 17/9 Drdrecht: MCD inf: I 156 data: 8/9 22/9, 6/1 0, 20/ 10 E1sl: v.c.l. inf: data: 3/9, l/io Enschede: MCCE inf: I 233 data: 21/7, 25/8, 22/9, 20/10 Landgraaf: v.c.l. inf: data: 19/8, 16/9, 14/10 Leeuwarden: MGF inf: data: 26/8, 28/1 0 Lint-België: MSX Club Lint inf: data: 14/7, I 1/8, 8/9 Nistelrde: MSX NB NO inf: data: 15/9, 20/10 Tilburg: MSX gebruikersgrep inf: 0 I /68142 I data: 16/7,19/9,15/10 Valthermnd: MSX Club Valthermnd inf: data: 7/10 Zwaag: MSX Club West-Friesland inf: data: 16/9 --.JLj * Geen latere data bekend Nvaxis 1.5 Dit artikeltje kwam de vrige uitgave niet vlledig ver, nze excuses. MSX Club Guda liet p Tilburg duidelijk merken dat ze ng steeds bestaan. Vlgens de advertentie, die zij langs alle stands rndbrachten, was hun nieuwe ROM vr de SCSI-interface, de NOVAXIS 1.5 SCSI ROM, de eerste echte MSX SCSI standaard. Dit laatste is vralsng de wens van de makers, want standaarden wrden dr de markt gemaakt en niet dr de hpvlle prducenten. Kmende beurzen Zaterdag 23 september wrdt alweer de zevende MSX Cmputerdag gerganiseerd in Zandvrt. Het is tevens de derde Gamecnsledag. De plaats blijft gelijk: sprthal Pellikaan. Inf: Pstbus 195, 2040 AD Zandvrt, tel , fax Zaterdag 21 ktber wrdt dr de MCCA te Almel weer de jaarlijkse "MSX Inf Dag" gehuden in het centrum "De Schelf', Binnenhf te Almel. Op die dag wrden alleen maar prdukten die betrekking hebben p MSX tegelaten. Inf tel: H.J. Eshuis. Zaterdag 16 december zal MAD vr de derde maal een MSX beurs rganiseren in Detinchem. De beurs zal wrden gehuden van tt in zaal Wildenbeest p de Rzengaardseweg 3. Inf: f Zaterdag 20 januari 1996 zal dr de HKCC, de HarderwijKse Cmputer Club een MSX dag wrden gerganiseerd. Datum is nder vrbehud en u leest de definitieve gegevens in de vlgende beurs kalender. Infrmatie tel: 032]]1811 (Anne) Zaterdag 30 maart 1996 zal de MSX gebruikersgrep Tilburg vr de ge maal de grte internatinale MSX beurs rganiseren. Zet deze datum maar alvast in de agenda als u er een heeft die zver gaat. De landelijke Open Dag van de PTCC zal vermedelijk uitgesteld wrden tt een dag in het vrjaar. Dit in verband met het te laat pzetten van de publiciteit rnd de eerder gekzen dag in september. Zdra wij weer weten leest u het hier. 16

17 The Flying eagle Deze MSX club is maart 1994 gestart met twee leden, Richard Verman en lna Raap, die andere MSX' ers vregen mee te den. Eerst was het een hbbygrepje dat een beetje gegevens uitwisselde, maar met de kmst van Dennis Kller, veranderde dat. Hij wist veel van de MSX en de club metamrfeerde. Op 29 ktber werd een succesvlle mini beurs gerganiseerd. De anim was er en Dennis en Richard knden reparaties en alle srten uitbreidingen-k van geheugen-vrdelig verzrgen. Op hardwarematig gebied is een belletje meestal geneg m het prbleem p te lssen. Er werd een MSX-biblitheek vr zwel leden als niet leden gestart en vlgend jaar kmt er een clubblad. Hierin uitdrukkelijk artikelen ver zaken en niet ver persnen m nenigheden te vrkmen, adverteren zal vaak gratis zijn. Ok de sftware wrdt niet vergeten en zij hebben al diversen ideeën vr prgramma's. Er wrdt in ieder geval gewerkt aan een spel, een dem en een muziekdisk. Maar de kern is het realiseren van nieuwe hardware uitbreidingen. Op dit genblik is de club bezig met twee kleuren-digitizers met de mgelijkheid te digitaliseren in 16,7 miljen kleuren. Speciaal vr deze kleurmgelijkheid krijgt de MSX dan een nieuw scherm, dat met scherm 13 wrdt aangeduid. Verder een printeraanpassing zdat alle typen printers prbleemls p de MSX zijn te gebruiken, k kleurenprinters. Alles is ng in ntwikkelingsfase, maar het ziet er wel naar uit dat het werkelijkheid wrdt. Het klinkt allemaal heel mi en ptimistisch en wij zeggen vrlpig maar: eerst zien dan gelven. Een lidmaatschap kst f 30,- per half jaar. Dat bedrag is echter terug te verdienen dr allerlei krtingen en aanbrengen van nieuwe leden. 'MSX frever' staat hg in het vaandel met misschien zelfs-wie weet--een MSX 3. Deelt u het enthusiasme f wilt u zelf eens kijken vlgt hier het adres: MSX-Club The Flying Eagle', Burg. Vetelinkstraat 37, 8331 BP Steenwijk, tel: vanaf ktber Futje bij SRAM artikel Vermedelijk zal het tt weinig prblemen aanleiding geven daar het in de listings ged staat en de begeleidende tekst k duidelijk is. De twee futjes staan in MCCM 76 p bladzijde 38, eerste klm nderste regel met het OUT &HBO,&HDI en drie regels verder, bvenaan in de middelste klm OUT &HB I,&H03 OR &BO zijn. Onze excuses. B.B.S. M.C.C.A. Onlangs heeft de M.C.C.A. een BBS pgestart. De sysp hiervan is Hessel Weinreder, een ude bekende in MSXland. De BBS is tegankelijk vr zwel PC- als MSX-gebruikers. Vr beiden is een redelijk aanbd van sftware aanwezig. Vrlpig zal de BBS p werkdagen van tt uur en in de weekends van tt uur bereikbaar zijn. Deze tijden zullen naar 24 uur per dag gaan, als alle schnheidsfutjes verdwenen zijn. Telefnnummer van de BBS is Via deze BBS kunnen de MSX gebruikers zich k p de hgte stellen welke standhuders zich hebben ingeschreven vr de MSX beurs p 21 ktber SO Snatcher Op Snes? Van Rein Huys vernamen wij dat de verwezenlijking van SD Snatcher p Snes weer een stap dichterbij is gekmen. Inzendingen van KV-velden zijn k ng steeds welkm. Zie Maiskek in MCCM 75 pagina 17. INPUT Drzichtige beschermkap van hard plastic vr tetsenbrd Sny HB F7P, Tel OUTPUT NMS drives(a=nw) kb f 350,-/ pr 1421 f 145,- / 'pr 1431 f 190,-: alles in gede staat; tel: Org. NMS 8250 f 250,-/ M.mn Philips F62150 / pr vw0030 fi90,- alles in gede staat: Tel: MAISKORRELS Maiskrrels zijn nze LezersService-advertenties. U kunt vr deze rubriek alleen niet-cmmerciële advertenties pgeven. Alles wat u p cmputergebied te kp, te geef f te leen heeft kunt u in deze rubriek plaatsen. Vr sftware dient het altijd m riginele exemplaren te gaan. Heeft u meerdere zaken aan te bieden, plaats dan gerust meerdere advertenties. De prijs is laag gehuden, een maiskrrel kst-k vr abnnees-f 5,-. Er geldt wel een maximale grtte per maiskrrel. Gebruik vr het pgeven de hiernder afgedrukte bn f een kpie daarvan. Advertenties kunnen znder pgaaf van redenen geweigerd wrden. Is zulks het geval en uw pstgir f banknummer bij ns bekend, dan wrdt het betaalde teruggestrt. U heeft géén garantie dat uw advertentie direct wrdt pgenmen, het kan in een later nummer kmen. Indien tijdig gemeld kan de maiskrrel geannuleerd wrden, er vindt dan echter geen restitutie plaats. Bn vr pgeven I N PUT I 0 U T PUT I [R L L *) Naam:.... Adres :..... pstcde/plaats :..... telefnnummer :.... *) drhalen wat niet verlangd wrdt Stuur uw maiskrrel tijdig (maand vr verschijnen) naar : MCCM, Pstbus 2545, 1000 CM Amsterdam. Betaling p pstgir t.n.v. Aktu Publicatins BV, Amsterdam. OUTPUT Printer NMS 1431 f 200,-. Printer General Electric TXP 8100 t.e.a.b. Tel MSX Turb-R (ST) +512K RAM + 2e drive aansl. + slid snake + nemesis3 (SCC) f 500,- Tel (KAl) NMS MHz + DOS 2.20 intern + Kl.mn. + Muis + Beken + Bladen + Diskettes. T.e.a.b. Tel i MSX2 VG FMPac + Simpl + Aansluitkabels + Beken + MSXDOS + Hme Office f 300,-. Tel na u. Muziekmdule f 200,- Spellenpakket met de nieuwste spellen f 100,- Tel (Simn). Turb R-GT 512K, nieuw in ds f 850,-. Tel : 17u.-18u. (Marc). OUTPUT MSX2 VG8235 (DS DD) + kl.mn + FM-pak f 350,-, Slid Snake f 80,- 1MB Mem.Map. f 150,- tel. Q Yamaba CX5M + Keybard + Cartridges-Musiccmputer MSXl cmpleet i.z.g.s. f 100,-. Tel na 19.00u. [RLL Wij zitten vast in veld 80 van Leprechaun. Wie helpt ns hieruit? Oplssing(en) graag naar W.Slagter, Jan Janslaan 21,7602 VZ Almel. Gezcht printercde tabellen van de niet MSX standaard printers. Heeft u iets bel dan:

18 Vide &MSX Michel gaat u vr in de hbbycmbinatie MSX en vide. Hij geeft in dit artikel weer een aantal schitterende vrbeelden he beelden, bij vrkeur gedigitaliseerde, met superimpse kunnen wrden gebruikt. Dat we met een digitizer f videtizer (trucage-)digitalisaties kunnen maken, weten we natuurlijk al. En dat met de superimpse-functie MSX en vide-beelden gecmbineerd kunnen wrden, is k al geen actueel nieuws meer. Maar de echte cmputer- en videfanaten, die in het bezit zijn van deze hardware, laten er geen gras ver greien. Nee, die gaan tt het uiterste en benutten iedere mgelijkheid p dit gebied... Superimpse Cmputerbeelden mengen met videbeelden-superimpse--is p zich al heel leuk. Vral als die beelden kunnen wrden pgenmen p vide. Want p die manier kunnen we-dan wel niet zelfgemaakte-videfilmpjes vrzien van cmmentaar, (gedigitaliseerde) animaties f eventuele beeldgrapjes. Het eindresultaat kan daardr een stuk beiender wrden vr de kijker(s); en daar den we het tch allemaal vr? Vr degene die in het bezit is van de Sny 900 met videtizer -f de Philips 8280-in cmbinatie met twee viderecrders, kan de 'Vide & MSX' -pret beginnen! Cmmentaar Als er een bepaalde vide-pname van cmmentaar met wrden vrzien, kan dit p verschillende manieren gebeuren. Het eenvudigste is natuurlijk m de tekst 'gewn' in beeld te zetten. Men maakt simpelweg een BASIC-prgramma dat, als er p een bepaalde BEL SX Vr de laagste prijzen en aanbiedingen... f vr een gratis clubblad. Rndeelstraat KH Hrn c cg r--. N 0- N N ~.D :!;;: 'I c > Q) +- tets wrdt gedrukt, de tekst in beeld laat verschijnen. Hewel de tekst dan pltseling in beeld kmt, kan dat ged gebruikt wrden in cmbinatie met veel-bij de vide gemixte-muziekfragmenten. Ik denk bijvrbeeld aan muziekstukken die pltseling beginnen, f die ergens een hgtepunt bereiken. Liefhebbers kunnen natuurlijk k hun eigen filmmuziek schrijven in bijvrbeeld FAC Sundtracker f Mnblaster, als het maar bij de film past. De tekst kan k dr middel van een scrll-rutine in beeld verschijnen. De rustigste versie-vr de kijker-is dan de 'nrmale' scrll, die de tekst nderaan het beeld van rechts naar links laat verschijnen. Hiervan is het vrdeel dat de tekst p ieder mment van de film kan beginnen, m cmmentaar te te vegen van datgene wat in beeld verschijnt, znder al te veel p de muziek te letten. Deze scrll kan k als aftiteling wrden gebruikt. Als er bekend is heveel tijd deze scrll-tekst in beslag neemt, is het niet meilijk de tekst en film tegelijk te laten eindigen. Met een passend muziekje erbij wrdt de film echt het bekijken waard. Natuurlijk zijn er p deze manier legi mgelijkheden bruikbaar, het hangt er gewn vanaf wat er p dat mment in beeld verschijnt. Zelf krijg ik de meeste ideeën dr naar de beelden te kijken, en er schiet me gewn wat te binnen. Maar dat zal iedereen wel hebben... tch? Animaties Behalve cmmentaar, kan een film k wrden vrzien van-vr ns misschien wel bij vrkeur gedigitaliseerde--animaties. Hier gaat weliswaar veel meer tijd in zitten dan in het maken van teksten, maar het kmt de film alleen maar ten gede. Animaties maken gaat zals ik heb uitgelegd in MCCM 73, maar nu met een paar kleine verschillen. Het eerste verschil is namelijk dat de achtergrndkleur, in plaats van wit, kleur nul wrdt. Want het videbeeld wrdt nu nze achtergrnd. Het tweede verschil is dat de animatie niet in het midden van het beeld verschijnt, maar van links naar rechts-f andersm-nderaan in het beeld. Het klinkt misschien wat ingewikkeld, maar

19 p deze manier kan in een bruilftfilmpje de bruid-f bruidegm-p een grappige manier in beeld verschijnen. Met de ndige fantasie is er natuurlijk bij iedere film-scene wel een animatie te bedenken... Beeldgrapjes De meeste 'beeld grappen' zijn vrijwel dagelijks te zien p de televisie. Iedere film is wel vrzien van dat srt gein, en met nze MSX kunnen we dat k! Even een paar vrbeelden... Als er gefilmd wrdt dat een persn dr een verrekijker kijkt, kunnen we het beeld van de verrekijker vrzien van een 'verrekijker-effect'. Het is niet meilijk m dit te tekenen en het geeft de film een prfessineel tintje. Ok het 'sleutelgat-effect' det het ged bij de kijker; bepaalde scenes krijgen hierdr een heel ander aanzien. Op deze manier zijn er diverse effecten mgelijk, deltreffend, en eenvudig te maken. Wat dachten we bijvrbeeld van tekstballnnetjes tevegen aan het videbeeld? Het is een kwestie van timing, fantasie en de juiste cördinaten, maar kan de videfilm uiteindelijk behrlijk humristisch maken! Vide Graphics Als er een sleutelgat-f verrekijkeris getekend, en de binnenkant daarvan de kleur nul heeft gekregen, kunnen we met Vide Graphics aan de slag. Het is heel eenvudig: als we dr de kleur nul het vide-beeld willen zien, drukken we p achtste functietets. Bezitters van de Sny 900 meten, vrdat ze Vide Graphics laden, eerst in BASIC het cmmand SETVIDEO 2 ", 1,,1,1 f _ VSW (l) intypen, m de superimpse-functie te activeren. Digitalisaties Om de mgelijkheden van de Sny f Philips ptimaal te gebruiken, gaan we nu digitalisaties met superimpse cm- bineren. Als er bijvrbeeld een ptreden van een band is gefilmd, kunnen we de band leden, dr middel van digitalisaties, aan de kijker(s) vrstellen. Ik bedel hiermee het vlgende; wanneer een bandlid een sl geeft, kmt er een gedigitaliseerd plaatje van die persn het beeld in schuiven. Daarna laten we een tekst verschijnen met de naam van de artiest. Ok de bandnaam en de datum/plaats van ptreden kunnen we vermelden. Dit alles afhankelijk van de begde delgrep van de z gecreëeerde videband. De film zal er zeker een stuk cmpleter dr wrden. Ng meer? Z kan ik wel een tijdje drgaan met wat er allemaal mgelijk is, als we de superimpse-functie ptimaal willen gebruiken. Met het cmbineren van vide en MSX is er heel veel mgelijk, we hebben daarvr geen dure videmengpanelen ndig. Naar mijn mening hebben de Philips 8280, en de Sny 900 met videtizer, geneg te bieden vr de fantasierijke en creatieve videfanaten. :MicfieC S cfiuren 19

20 Re/eased at... The Party / Assembly p MSX Bij veel PC dem's staat ziets als 'released at The Party 94' f 'This dem became first f Assembly 93' f iets dergelijks. Wie maakt de miste dem, wie maakt de miste tekening en wie maakt de miste muziekjes? Cmmentaar MCCM In dit artikel van Maarten van Strien staat dat k ik, Frank Druijff, enthusiast reageerde. Dat vraagt m een kanttekening en die gaf ik in mijn vrwrd. Verder dient ng gemeld te wrden dat de tekst geredigeerd is pgenmen En MSX... laten we eerlijk zijn. Wanneer was er nu vr het laatst een serieuze wedstrijd p MSX? Sunrise had niet z lang geleden een cmpneerwedstrijd ter gelegenheid van tweehnderd verkchte MnBlasters. Dit werd echter niet echt z'n succes. MCM rganiseerde in een grijs verleden ng wel eens prgrammeerwedstrijden en de HCC heeft it een tekenwedstrijd gerganiseerd. Krtm, het wrdt weer eens tijd vr een wedstrijd! Het idee is grtendeels ntstaan p een van de redactinele avnden bij ROM. Een aantal kennissen dikte het geheel wat aan, zdat wij het er eigenlijk ver eens waren. Niet krt daarna brachten we ns aller Druijff p de hgte die er enthusiast p reageerde, deze pagina was dus geen prbleem. Ok Jaap Hgendijk van de beurs in Zandvrt reageerde enthusiast: een plaatsje in het beursgebuw met bendigdheden bleek k geen prbleem. Oftewel in Zandvrt gaat het gebeuren! In het zaal* waar altijd de videfilmpjes gedraaid wrden, dat kleine zijzaaltje, zal een grt scherm hangen waar tekeningen geshwd kunnen wrden. Ok de muziek klinkt redelijk in dat zaaltje. Het alternatief is namelijk de kleedkamers, maar mdat de muren daar van steen zijn, zal de acestiek vr de muziek slecht zijn. Het wrdt dus het kleine zaaltje. We hpen dat het niet te klein is, maar er is geen ged alternatief. Deze wedstrijd is in principe de plssing vr degenen die wel iets kunnen p MSX, maar dr gebrek aan cntacten nit iets kunnen uitbrengen. Iedereen kan meeden. Als de wedstrijd een succes wrdt, zullen er in de tekmst ng meer wedstrijden kmen. De mee! Het geheel is nu ng in een vrstadium, maar het vrlpige reglement kunnen we al glbaal geven. Tekenwedstrijd Deze tekenwedstrijd bestaat uit vier categrieën: scherm 5 tlm 8, MSX2+ schermen, de V9990 en de prfs. Dit mdat het natuurlijk verkeerd is een plaatje p scherm 5 te laten vechten tegen een V9990 plaatje. Vermeld bij inlevering f het plaatje p 50Hz f 60Hz getnd met wrden. Vermeld vr alle zekerheid k het schermtype. De nderwerpen zijn helemaal vrij. nummer 77 - juli I augustus 1995 De prfs-afdeling is de afdeling waar de echte tekenaars en ntwerpers met elkaar kunnen cncurreren. Alle trucages, zals raytracing en scanning zijn tegestaan. Het is echter niet de bedeling m een gewne kale digi f raytrace aan te leveren: er met wel iets mee gedaan zijn. Denk daarbij aan bijvrbeeld een gedigitaliseerd gezicht dat p een bl wrdt geplakt met lichtinval, schaduwen perspectief en vervlgens p een geraytraced landschap wrdt geplaatst inclusief alle ntstane schaduw, reflectie etcetera. Het grafische scherm det in dit geval niet ter zake. Het gaat m de cmpsitie in het algemeen. Vr alle categrieën geldt dat het eigen werk met betreffen. En alleen de prfs mgen digitaliseren, raytracen f iets dergelijks. Muziek Deze afdeling bestaat uit drie categrieën: FM-Pac f MuziekMdule, Stere, en de OPL4. Het lijkt misschien vreemd dat we de FM-Pac en de MuziekMdule aan elkaar gelijk stellen, maar deze ntlpen elkaar niet z veel. Veel Muziek Mdule muziekjes die in mlp zijn, halen het bij lange na niet bij wat Micrcabin destijds p FM-Pac prduceerde. Ok hier alleen eigen werk, dus geen cvers. MOD-files van andere cmputersystemen zijn bij vrbaat uitgeslten. Vr de MuziekMdule mag maximaal 32 kb sample RAM wrden gebruikt. Het maakt ns niet uit he u uw muziek aanlevert. Het is helemaal niet verplicht dit in bijvrbeeld MnBlaster te den. Het is niet eens verplicht de muziek als inlaadbare file aan te leveren. Als u zelf iets aan de replayer van MnBlaster heeft germmeld zdat bijvrbeeld de PITCH anders geregeld wrdt, heeft u tensltte niets aan Mn Blaster. Als de muziek in dat geval maar zelfwerkend is, vinden wij het best. Als wij het zelf meten afspelen met een bepaald prgramma, geef dan k even dr f het muziekstuk p 50Hz f 60Hz is gemaakt: dit is erg belangrijk. Jurering Eigenlijk is er geen jury. Het is de bedeling dat mstanders gaan stemmen. Wie de meeste stemmen krijgt, 1111.

21 In het vlgende MCCM vlgt meer gedetai lieerde infrmatie. heeft gewnnen: z simpel is het! De prijzen zijn ng niet helemaal rnd. We zullen her en der wat spnsrs prberen te tippen die wat prijsjes ter beschikking stellen. De hfdgedachte is en blijft natuurlijk de eeuwige rem! De prijswinnaars en ander resultaten zullen (hpelijk) diezelfde dag ng verschijnen p een EPROM diskette. (Extra Prducts Read Only Magazine) Algemeen Het is slechts mgelijk m aan één wedstrijd mee te den. Men kan dus niet èn aan de OPL4 èn aan de Stere categrie meeden. Ditzelfde geldt vr de Tekenwedstrijden. Men kan wel aan de teken- en de muziekwedstrijd meeden. Het lijkt ns sterk dat iemand in beide categrieën in de prijzen valt, maar misschien zijn er van zulke multi-media figuren. Het percentage prgrammeurs dat ng echte dem's maakt, neemt sterk af. Als er echter geneg anim vr een demcmpetitie is, zijn we bereid hier k een afdeling vr te creëren. Laat dat ns dan weten. Een advies vr eventuele demprgrammeurs: de dem's die slechts berusten p een scrlltekst hebben we intussen wel gezien. Maak eens een dem die gewn uit allerlei kleine dem'tjes bestaat. Bewegende bjecten, sterrenhemeltjes, vectrgraphics, bewegende puntjes etcetera. Bekijk eens een gemiddelde PC dem. Mcht er vldende anim zijn, dan kunnen er eventueel ng een 128K en een 256K categrie gemaakt wrden. Dit mdat 256K weer meer te bieden heeft. De algemene leiding is in handen van het ROM-team. Diskettes met plaatjes en muziek meten wrden ingeleverd bij de stand van ROM. Vr algemene infrmatie, pmerkingen f suggesties kunt u cntact pnemen met ROM. redactie ~ad On{y!Magazine Kleine Sparrenlaan CK Bennebrek, Nederland (Rald) MSXl Alex Peetm heeft als actieve MSX' er veel leuke ideeën, maar is meestal niet in staat die zelf uit te veren. Hij geeft zijn idee vrij en hpt dat iemand er iets mee det. Veel MSX2 gebruikers hebben thuis ng wel ergens een MSXl cmputer staan uit vreger tijden, die nu nuttels in je kast weg staat te kwijnen en misschien z nu en dan ng van stal wrdt gehaald vr het spelen van een spelletje. Nieuw leven Ik lp al een tijdje met het idee rnd m deze ude beestjes weer eens wat nieuw leven in te blazen en ze een nuttige taak te laten vervullen. Er zijn legi mgelijkheden m een MSXl cmputer p te zadelen met klusjes die de MSX2 veel prcessrtijd ksten. Waarm zuden we de MSXl cmputer hier niet mee belasten? Het is mgelijk m via de jystick- en printerprten van beide cmputers een parallelle link te maken. Met de geschikte sftware kun je dan bepaalde taken dr de MSXl laten uitveren, terwijl de MSX2 zijn prcessrptjes vrij heeft vr andere zaken. Ok kan de MSX2 aan dezelfde taak blijven werken, alleen zal die sneller klaar zijn met twee cmputers. Waar zu je de MSXl nu mee kunnen belasten? Wat dacht je van: MSXl als MIDI-cmputer, verzenden, ntvangen en bufferen van MIDIdata; MSXl als printerbuffer; MSXl als ramdisk; MSXl als muziek-center bijvrbeeld aansturen van geluidskaarten zals FM- Pac, SCc, MuziekMdule en natuurlijk de OPL-4; MSXl als cprcessr; MSXl als grafische reken cmputer DTP prgramma's; Krtm er zijn mgelijkheden geneg. In plaats van een MSXl kan natuurlijk k een MSX2 cmputer wrden gebruikt. Dan zijn de mgelijkheden ng uitgebreider en zijn er ng meer tepassingen denkbaar. Als nuttige slaaf Prblemen Als de MSXl te traag is: laat je 7 MHz inbuwen en als hij te weinig geheugen heeft, plug je er gewn een memry mapper in. Die is tch al snel ndig als je de MSXl met bepaalde van de hiervrgenemde taken wilt gaan belasten. De MSXl zal de memry mapper in dat geval wel meten ndersteunen. Andere mgelijkheden Het enige nadeel dat ik kan bedenken, is dat beide jystickprten en de printerprten bezet wrden. Het alternatief zu een link via een IlO-prt zijn; hierbij zu je kunnen denken aan het uniface systeem van de PTC als dat ng verkrijgbaar is, f een zelfgemaakte cmmunicatiekaart die via de 110- prt werkt. Een IlO-prt neemt per slt van rekening geen slt in beslag. Wie--wie? De vraag is: wie heeft interesse m met dit idee iets te den? Vr beide cmputers met de ndige hardware wrden gemaakt, maar dat is misschien iets simpels als het kabeltje van de slag-spellen van West Friesland. Daarnaast met er een ged stukje sftware wrden geschreven, vermedelijk in assembly language. Vr de MSX2 cmputers zu dat, denk ik, dan in een TSR kunnen. Ik ben er van vertuigd dat er heel veel leuke tepassingen te bedenken zijn en het belangrijkste is dat er veel prcessrtijd kan wrden bespaard bij de geassisteerde MSX2. Die kan daardr bepaalde taken sneller verrichten f -denk aan de printerbuffer-sneller vrij kmen vr de gebruiker. Als je na het lezen van deze tekst enthusiast bent gewrden, aan de slag gaat en iets hebt bereikt f gemaakt, maak daar dan melding van en laat anderen prfiteren van je werk. Oprep Ik wil aan alle BBS'en, (disk-)magazines, clubbladen en wat al niet meer vragen f ze deze prep willen pnemen. Wakkerstr 34 HS 1097 CG Amsterdam.9I...J. Peetm 21

22 Tekencursus De prgramma's Zals bekend, is MSX een uitstekend systeem m mie plaatjes p te maken. De bekende tekenartiest p MSX, Richard Stffer, wil de beginnende muismannen en k zeker muisvruwen een duwtje in de rug geven. Laat ik beginnen met mijzelf even aan u vr te stellen. Ik ben Richard Stffer en hud mij vrijwel alleen bezig p MSX met tekenen. Ik zit bij Emphasys, maar ben k bekend van Jetsft en de grep Overflw! Heel Ducktales is dr mij getekend, plus wat andere plaatjes in de ArtGallery. Tekenen is truwens al heel lang een hbby en ik teken nu al een aantal jaren p MSX. Designer Plus van Philips was het eerste prgramma waarmee ik tekende, waarna ik ben vergestapt naar Graph-Saurus. Tch wil ik ng wel eens een ander tekenprgramma gebruiken. Alle tekenaars p MSX zullen het rerend met mij eens zijn, wanneer ik zeg dat MSX een prachtcmputer is m mie plaatjes p te maken. Hierdr leek het me een ged idee m er van alles ver te vertellen. Ik zu z niet weten he lang mijn verhaal precies wrdt, maar dat zullen we wel zien; een paar afleveringen zitten er zeker in. Nu met ik tch k van te vren vertellen, dat een tekencursus znder respns van de cursisten erg meilijk te geven is, maar ik zal mijn uiterste best den het tch z ged mgelijk uit te leggen en natuurlijk k uit te beelden. Hier wat zaken peen rijtje wat ik in ieder geval wil aanhalen in deze cursus. wat je ndig hebt schermkeuze keuze tekenprgramma beginnen kiezen van (palet-)kleuren tekenstijlen tekentips afwerktips pties van tekenprgramma's wat de lezers aandragen Wat je ndig hebt Ten eerste wil ik zeggen dat je tch wel tekenaanleg ndig hebt, wanneer je een plaatje wil maken. Tch is dit juist vr een cmputertekenaar niet altijd ndzakelijk: je kunt er k plezier aan beleven de tekening van een ander z ged mgelijk p je scherm na te tekenen. Ok, f misschien wel juist, vr die mensen zal het nuttig zijn deze serie te vlgen. En wanneer je een lg, een beeldmerk, wilt maken heft dat tekentalent k niet echt, maar dan is deze tekst tch erg leerzaam. Ten tweede met je ver een muis beschikken, want met cursrs alleen zu ik het niet kunnen. Ik hef niet te vertellen dat je een MSX ndig hebt, en wat het scherm betreft, hp ik dat je een kleurenmnitr f een televisie met scartaansluiting hebt, want dan heb je het beste beeld m te tekenen. Ik kan zelf niet ged tekenen p een televisie aangeslten p MSX via een antennekabel, mdat dan de kleuren gaan verlpen. Schermkeuze Een scherm is het cmputerbeeld p je mnitr en dat bestaat uit hnderden blkjes. He kleiner de blkjes zijn, des te hger is de reslutie. Reslutie betekent eigenlijk gewn de scherpte van je beeld. Vrdat je aan een plaatje begint, met je eerst even verwegen welk scherm je wilt gebruiken. Wil je graag veel kleuren f wil je een hgere reslutie. De nrmale MSX2 bezit drie uitstekende tekenschermen. IIII~ 22 MSX Cmputer & Club Magaz ine

23 Schermvrbeeld DD-Graphics (Age) Schermvrbeeld Graph-Saurus Hier kmen ze p vlgrde: Scherm 5: ntzettend ged scherm m in te tekenen, maar met een beperking. Je met namelijk zelf de kleuren instellen, maar daar ga ik later p in. De reslutie is 256 blkjes hrizntaal en 212 blkjes verticaal. Het vrdeel van dit scherm is dat het een snel scherm is, dus ged vr spellen. Scherm 7: dit scherm heeft een grt vrdeel ten pzichte van scherm 5, want in plaats van 256 blkjes hrizntaal, heeft scherm 7 er 512. Dit geeft dus een hgere reslutie. Wat betreft de kleuren is het net als scherm 5. Scherm 8: dit is een heel leuk scherm, want je hebt hier 256 kleuren, die je niet heft in te stellen. Dr die heveelheid kleuren kun je hierin het beste ft's f camerabeelden weergeven. Maar je kunt er k gewn een erg kleurig plaa~e in maken. Tekenprgramma Ik zal wat tekenprgramma's nemen waarmee ik z nu en dan werk f it heb gewerkt: Graph-Saurus DD-Graphics (Age) Age8 Designer Plus Graph-Saurus: Een ntzettend ged prgramma. Je kunt kiezen uit scherm 5, 7, 8 en zelfs scherm 12. Scherm 12 is een scherm dat vereenkmst vertnt met scherm 8, maar met ng veel meer kleuren. Het grte vrdeel van Graph Saurus is dat hierin naar mijn idee de menu's het lekkerst werken. Dit kmt vral drdat ik aan dit prgramma nu eenmaal het meest gewend ben, dus ik zeg niet dat het het beste tekenprgramma is p MSX. DD-Graphics/Age: Een erg ged prgramma, maar alleen vr scherm 5. He dit prgramma werkt is erg simpel, dus k het beste prgramma m het te leren. Er zitten k veel meer mgelijkheden in dan de meeste gebruikers weten. Wat ik k een enrm vrdeel vind van Age, is de animeerfunctie die ik vaak gebruik. Met deze functie kun je leuke bewegingen maken, zals een g dat knippert. Age 8: Drdat de meesten het vrige prgramma snel dr hadden, werd er k een scherm 8 versie gemaakt. Dit is Age 8 en het prgramma werkt vrijwel gelijk aan de scherm 5 versie. Ik weet wel dat ik dit het beste tekenprgramma vr scherm 8 vind. Designer Plus: De echte klassieker. Ng steeds hr ik dat mensen hiermee werken en daar heb ik geen bezwaren tegen, maar ik zu er niet zmaar weer mee kunnen tekenen. Dit prgramma ndersteunt alleen scherm 8. Verder wil ik k ng even zeggen dat er ng meer tekenprgramma's zullen kmen vlgens het Age principe. Ik heb gehrd van een Age vr scherm 7 en er kmt er een vr de nieuwe videchip. Klein begin Kun je al een keuze maken welk scherm je wilt gebruiken? Wanneer je begint, raad ik aan m in scherm 5 te starten en dan k DD-Graphics te gebruiken. Je leert het prgramma vanzelf kennen. Hierin beginnen we dan met het echte werk en je kunt dan echt je muis eens leren kennen. De pzet van mijn plaatjes is bijna altijd hetzelfde, want het is vrijwel altijd een persn met een bepaald achtergrndje. Ik heb ng nit gehrd dat dat saai werd, dus dat blijf ik ng wel even den. Illustraties Wat betreft de plaa*s bij de prgramma's: bij Age 8 staat een plaa* dat zeker bekend is, bij Designerplus staat een b~e dat niet van mijn hand kmt, bij DD-Graphics staat een startscherm van een spel dat de prgrammeur niet kn prgrammeren en bij Graph-Saurus een sht van een ng nklaar schietspel vr de nieuwe videchip. Tt slt Nu is het z dat ik ng bijna niets ver het echte tekenen p MSX heb verteld, maar het tekenprgramma kiezen is k best belangrijk en na deze keuzes kmt dus het echte werk. Ik heb natuurlijk niet alle tekenprgramma's aangehaald, maar ik heb al aan iemand belfd, dat ik wat ver Quintus zal gaan vertellen. Zelf bezit ik dit prgramma ng niet en ik zal het binnenkrt prberen. De vlgende keer gaan we dan eens echt aan het werk en zal ik laten zien he je nu echt begint. Hiermee starten we dan k de cursus. Om die z ged mgelijk p je wensen af te stemmen, wil ik graag dat je, wanneer je met vragen zit, het ergens niet mee eens bent f iets behandeld wilt zien, cntact met mij pneemt per brief, f per BBS. 2\jchard Stffer Weidehf AV Biddinghuizen Jetsft BBS, alleen zndag 23:00-6:00 tel: nummer 77 - juli I augustus

24 Inhud diskabnnement I)ISI' 1\ Patch vr Cyber Sund / Maiskek CBRPATCH.BAS BBS Wereld De GS-BBS lijst: PSG-queue systeem PSGQ.BAS PSGQUEU.BIN MSX newsgrup Berichten uit cmp.sys.msx: Spelbesturing GETJUY.ASM BASIC technieken SQRT.BIN Multi Mente utility's Nederlandse handleiding MM: Past MM aan vr DOS 2.xx: PMM met Nederlandse uitleg: Screensaver vr Multi Mente: ArtGaliery Een kleine selectie: CURLUP5.PL5 GLUURCC5 MCCM.CC7 Dynamic Publisher Het fnt: Bestanden vr HP deskjet: DESKlOO.5YS DESK300.5YS DESK75.5YS De schermen: HPl.PCT De stempels: BALK.STP LIJNLANG.5TP CBRPATCH.BIN BBSLIST.PMA PSGQUEU.ASM NEWS002.PMA SQRT.GEN MM-NED.PMA MMPATCH.BAS PMMNL2.PMA WILDLINE.PMA CURLUP5.CC5 GARFIELD.PIC GLUURPL5 MCCM.PL7 BURDA-2.FNT DESK150.5YS DESK3004.5YS DESKFOUT.SYS HP2.PCT FLIPP02.5TP VIERKANT.5TP r ,.pma-bestanden Op de diskettes staan in verband met efficiëntere pslag vaak enkele zgenaamde ge'arc'te bestanden. Deze files hebben alle de extensie.pma en kunnen wrden uitgepakt dr de uitpakker, die uitgelegd werd in MCCM 59 en MCCM 60. De bendigde prgramma-files werden p de diskette bij nummer 59 meegeleverd. Bezit u de files ng niet kunt u die dwnladen uit diverse BBS'n maar k L kunt u de diskettes bij MCCM 59 nabestellen. ~ Mahjngg Disk zal hier mee pstarten MAHJONGG XBASICLDR Diskettes p MSX AUTOEXECBAS MAHJONGG.5CR XBASICMCL Lees enkelzijdige disks p de PC: MSXDISK.EXE MEGA-Guide MAGKRT.5TP ArtGaliery p de mslag De basis van deze achterflap werd verdeeld ver vijf halve scherm 7 plaa*s. Het BASIC prgramma leest de halve schermen in en regelt het windw. Bedienen met a, 13 en~. Het regelprgramma: Paletfile vr alle plaatjes: De halve schermen: ER02-B.CC7 ER02-D.CC7 Midi Muziek uit Final Fantasy: FF2THEME.MID FF3MAIN.MID FF _THEME.MID King's Valley 11 ER02DEMO.BAS ER02ALL.PL7 ER02-A.CC7 ER02-CCC7 ER02-E.CC7 FF2TITL2.MID FF3WARMID FFBATTLE.MID muziek velden Zes velden vr de Knami-tpper, van Wuter Wethmar: WWVELD25.ELG WWVELD26.ELG WWVELD27.ELG WWVELD28.ELG WWVELD29.ELG WWVELD30.ELG I)ISI' I1 Op deze schijf 74 bestanden van diverse pluimage. Daarbij een AUTOEXEC.BAS die de schijf pstart en via menu's u de keus laat bepalen. Met een leuk schietspel en muziekjes die gemakkelijk elders te gebruiken zijn. Mgelijk met er een enkele keer, bijvrbeeld na het spel, gereset wrden. MSX&CLUB COMPUTER MAGAZINE E X TRA 0 I S K bij Mee M =... -= Aktu Publicatins BV, Pstbus 2545, 1000 CM Amsterdam 24 nummer 76 - juni 1995

25 Diskmagazines.iK.sx fljlb De mmm Platlanders Het diskmagazine vr de actieve MSX-gebruiker Bert Daemen bespreekt de nieuwste diskettes. MGF Magazine #1 De MSX Gebruikersgrep Friesland heeft zijn ude diskmagazine nieuw leven ingeblazen en verraste vriend en vijand met het uitbrengen van de pvlger van zijn vrganger in de vrm Magazine #1. Het magazine pent met het MGF-Ig en geeft in een scrll wat meer achtergrndinfrmatie ver het herntstaan. Na een druk p de bekende spatiebalk kmt het eigenlijke menu tevrschijn zals we dat ng kennen uit het recente verleden. Het eerste nderdeel Back in Time det zijn naam alle eer aan en laat in vgelvlucht enkele nderdelen van eerdere disks zien. Het Utility Menu geeft in wel heel miserabel Nederlands uitleg ver het ingepakt zijn van de files met vrnamelijk MnBlaster-utility's. Het is werkelijk een 'gent' m eens dr z veel stijlen spelfuten in z'n krte tekst heen te lezen: pzet? Nee, dan maar naar het derde nderdeel: Scrll Maniacs. De Engelse taal blijkt ng veel meilijker, zeker vr de prgrammeur van de tekstscrll die verigens k geheel in BASIC geprgrammeerd is. Op zich is dat vrij knap, dch het resultaat is er dan k enigszins naar: knipperende teksten, schkkerige vergangen en wederm heel veel taalfuten. In DOT RACE is het mgelijk een dt tussen de muren van een dlhf in een beperkt gezichtsveld te ldsen. Mij ntbreekt het daarte aan de ndige behendigheid. De Magazine Replayer biedt de mgelijkheid m alle muziek die de disk bevat ng eens rustig te beluisteren. Opvallend is dat van veel nummers in de begeleidende tekst al dr de makers zelf wrdt gecnstateerd dat het saai is! Het MAGAZINE-deel presenteert zich als een grt menu met een ttale psmming van alle nderdelen-lees teksten-die p de disk terug zijn te vinden. Een cmplete menustructuur in de vrm van de submenu's ntbreekt (ng). Op deze disk (uiteraard) veel aandacht vr Vrwrd- en Clfn-achtige zaken. Daarnaast is er ng een gede dsis aan recensies van (Disk)Magazi- nes en Sftware m te besluiten met algemene infrmatie. Cnclusie: Op zich ntzettend aardig dat de MGF weer van zich laat hren in de vrm van een Magazine p disk, wat dus geen diskmagazine is. Persnlijk had ik mij echter iets meer vrgesteld van deze cme-back. Tekstueel en met name grammaticaal valt er ng het ndige te verbeteren! De tekstrutine is heel behrlijk, zeker vanwege het feit dat het hele magazine tch in BASIC geprgrammeerd is. Helaas heb ik niets kunnen terugvinden ver verschijningsfrequentie, prijzen en dergelijke. Daarvr verwijs ik k naar de redactie van het magazine: MSX Gebruikersgrep Friesland Pstbus CB Leeuwarden Tel: MFZ#3 De disk van de MSX Friends Zwlle is vernieuwd. Deze cnstatering is vrij snel te maken na het laden van de disk. Al meteen wrdt een nieuw lg geïntrduceerd, dat er prima uitziet. Na het drstarten blijkt de menustructuur enrm vereenvudigd te zijn, maar wat veel belangrijker is, k veel sneller te zijn gewrden. Stnden p de vrige disks de verschillende keuzes ng allemaal apart genemd, nu is er een duidelijke aanzet gemaakt m tt een magazine te kmen. In het INFO gedeelte vind je derhalve een uitgebreide verzameling infrmatie, recensies, tips en cursussen. Z is er deze keer vr het eerst een echt VOOR WOORD en een COLOFON, alsmede een verslag van de beurs in Tilburg. Bij de RECENSIES kmen zwel diskmagazines, bladen, spellen als dem's aan bd. De vulling van de TIPS is aanzienlijk, waarnder al de passwrds vr 45 levels van The Shrines f Enigma. Verder tips vr inmiddels al wat 111* nummer 77 -juli / augustus

26 UitDMC udere spellen als Space Manbw, Arkanid en Op CURSUS-gebied wrdt een bescheiden start gemaakt met een ML-cursus, gaat de BASIC deel 3 in en is er een eerste deel van de SCC-cursus. Naast het vrij uitgebreide magazine, is er ng een nderdeel PICTURES, dat een drietal gedigitaliseerde screen 8 plaatjes laadt. In de MUSICREPLAYER bestaat de mgelijkheid de negen muziekjes die deze disk rijk is, ng eens ten gehre te brengen. Tt slt met er ng de OCEDEMO zijn, die ik echter nch vanuit het menu, nch vanuit BA SIC zelf enig leven kn inblazen. Cnclusie: Eigenlijk is het prachtig m te zien dat een eenvudige BASIC tekstrutine z snel en prbleemls kan werken: cmplimenten! Verder is de schermwisseling tussen het menu, het laden en het p het scherm zetten van de teksten enrm versneld ten pzichte van de vrige disks. Daarbij is de inhud van de verschillende bijdragen er enrm p vruit gegaan. De vlgende uitdaging zu ng kunnen zijn: de grafische mlijsting van het menu en de muziek. Schrijf vr een hernieuwde kennismaking met MFZ naar: Arjan Bakker Ruitenstraat ZK Hasselt Sunrise Picturedisk #15 Zals gewnlijk pent de Picturedisk met een frequency selectr in de vrm van een krte dem, deze keer in elkaar gezet dr Omega. In het menu in de vrm van het spel Shrines f Enigma is het de bedeling een aantal stenen te verzamelen, m z de verschillende dem's te kunnen starten. Er is deze keer geen mgelijkheid het spel te mzeilen dr middel van de numerieke tetsen. Wie al spelend het vlgende aantal stenen verzamelt, ziet achtereenvlgens: 1. Drspelen! 2. NEWS/ INFO. Het tapijtje van MFZ 3. ANIME van Jetsft laat een aantal prachtige vrbeelden van tekenkunst zien. Verder biedt dit nderdeel de mgelijkheden m de basistekeningen m te zetten naar DD-graph m ze vervlgens zelf verder te kunnen bewerken. 4. DUCKTALES patches verhelpt aan de ene kant een fut in het spel en biedt aan de andere kant de mgelijkheid het spel te vertalen naar het Nederlands. 5. BBS Prm Emphasys geeft uitleg ver de bezigheden van Emphasys in een prachtige dem met schitterende muziek, maar wel met een scrll waarvan het lettertype even wennen is. 6. PIXEL PARTY biedt de keuze uit een drietal plaatjes, waarbij met name de plaat uit FRAY erg fraai is. 7. STEREO TOWER brengt een zevental muziekstukken ten gehre die alle van gede kwaliteit zijn. 8. GRAPlllCS 9000: helaas bij gebrek aan 9000 en de brdndige TurbR heb ik hiervan niets gezien. Vlgens de Times is het ' een erg mie dem met real time calculated vectrballs'. 9. JUNKER SQUAD ten sltte is een prm van het gelijknamige spel zals dat al p de FutureDisk te bewnderen was. Cnclusie: Deze laatste Picturedisk biedt een afwisselend aanbd aan dem- en prmwerk. Met name ANI ME en de Emphasys springen ng bven de rest uit. Het is truwens k vr het eerst dat je gedwngen nummer 77 -juli / augustus 1995

27 wrdt het spelle~e letterlijk en figuurlijk mee te spelen m de verschillende nderdelen te kunnen benaderen. In deze vrm is het dan k jammer de laatste Picture disk te hebben meten aanschuwen. The First Dem Ik kan me vrstellen dat eventuele kpers van deze eerste dem van de grep HELP, niet echt vrlijk wrden van de tekst tegen de ruimtelijke achtergrnd in de peningsscrll. Zij wrden al meteen vr stmme iditen uitgemaakt, mdat deze dem naar eigen zeggen behrlijk langzaam is vanwege het feit dat deze geheel in BASIC geschreven is. Na deze nuchtere cnstatering, km je na een druk p de spatiebalk via een srt sinusïde in het eigenlijke menu van de disk terecht. Hier heb je de keuze uit de vlgende nderdelen: 1. Menu: hult de speakers in zwijgen. 2. Mn: laadt de intrscrll vr een tweede keer. 3. PC: maakt het mgelijk m een PC te vernietigen. 4. Clr: laadt wederm de gekleurde sinuskrmme. 5. Replay: biedt de mgelijkheid tt het beluisteren van een aantal MnBlastermuziekjes. 6. Intr: laadt het peningsscherm met het HELP-lg. 7. The End: spreekt vr zich. 8. Inf: geeft aan dat de dem inderdaad in BASIC gemaakt is en te bestellen is bij nderstaand adres. Cnclusie: de dem kan mij persnlijk niet echt bekren. Het geheel is vrij eenvudig pgezet, misschien wel dr het gebruik van BASIC. Ik heb geen grafische hgstandjes kunnen ntdekken en de muziek is al even eenvudig. Verder werd mijn weg dr de dem regelmatig verstrd dr nbedelde futmeldingen, hetgeen de snelheid ten gede kmt. Vr de vlledigheid vlgt hier tch het bij de PTT nbekende adres: HELP Prductins Brgrusthven DC Almel Prijs nbekend! DMC Ok The Dutch MSX Cnnectin bracht zijn eigen Megadem uit. Via een krte intrtekst km je al vrij snel in een eenvudig menu, dat er tch verzrgd uitziet. Hierin tref je dan de vlgende nderdelen aan: 1. MSXcitement Megadem Part 1 tvert slechts deze kreet p het scherm m vervlgens weer dr te starten naar het menu. 2. MSX Club Friesland Nrd laat het MCFN p het scherm ntbranden en geeft in een scrll daarbven uitleg ver het wel en wee van de club. 3. Dreamscape BBS is reeds bekend van de Sunrise Picturedisk en prbeert mensen aan te spren m gebruik te maken van het BBS in de vrm van een nnsprites sinusscrli. Het muziekdeun~e ter ndersteuning klinkt ged. Het tweede deel van de infrmatiescrll penbaart zich in een mi grafisch plaa~e th MSX Anniversary by Fny strandt in schnheid dr geheugenprblemen! 5. Impact BBS Prm begt hetzelfde als de eerder genemde BBS prm nder 3. Na een leuke grafische pening vlgt een paginavullende scrll, ng een scrll en tt slt weer een scrll. 6. Unknwn Reality by N.O.P. laat slechts p bescheiden schaal een aantal hgtepunten uit de drie diskettes tellende dem zien. Cnclusie: vr het luttele bedrag van drie gulden krijg je een bnte verzameling aan dem-werk waarvan de twee BBS-dem's zeker de meite waard zijn. Dat geldt uiteraard-hewel enigszins aan de krte kant-k vr Unknwn Reality. Stuur uw diskmagazines ter recensie in ieder geval rechtstreeks aan: Bert Daemen Mlenstraat 101-C 5014 NC Tilburg Data Magazine #1 MSX&CLUB COMPUTER MAGAZINE E x TRA 0 15K bij Mee M 77 Een nieuw diskmagazine dat zijn eersteling via ns diskabnnement aan u wil vrstellen. Aktu Publicatins BV, Pstbus 2545, 1000 CM Amsterdam Wij werden enige tijd geleden benaderd dr Sftgame met de vraag f zij hun eerste disk bij het publiek bekend knden maken via het diskabnnement. Wij staan daar in principe vr pen, maar vregen wel eerst een blik in de keuken. Dat zag er best veelbelvend uit vr een eerste disk en wij gaven het grene licht. Het aantal futen was echt~ ng te grt en wij vregen de futen binnen drie weken te verbeteren. Dit is jammer geneg niet veral gelukt, m,aar zij kw~ ~ p tijd met een Schijfbij ns en" wij wel eens ~. Alle begiids tnetlijk en daarm ~hetqest medig m dat eerste begin gelijk vr een grt publiek te den. Bedenk dat alleen hij die mets maakt, k geen futen maakt. nummer 77 -juli / augustus

28 BBS Wereld De filemenu's van BBS'en Drdat steeds meer MSX BBS sysps een harddisk gebruiken, wrden de filesystemen grter en ingewikkelder. Het lijkt mij dan k hg tijd dit stukje van het BBS ng eens nader nder de lep te nemen. Dit stukje van het BBS kan een waar dlhf zijn. Vandaar dat dit ng eens nader aan de tand wrdt geveld. Vele mdemgebruikers-en zeker de net-beginnende mdemmers-ndervinden ng wel eens meilijkheden in de filesystemen van de BBS' en. MSX BBS filesysteem Er was in eerste instantie maar plaats vr één filelist en één BGG sectie in het MSX BBS vr elk 700 files. Hierin is echter verandering gekmen. En drdat steeds meer sysps een harddisk aan hun BBS hangen, kmt er een veel grtere ruimte beschikbaar vr de pslag van dwnladbare sftware. Dit resulteert weer in een uitbreiding van het file-sftwaresysteem van de BBS' en. Op dit mment zijn er al BBS' en die hiervan gebruik maken. Vr de mdemmer wrdt het er dan echter niet gemakkelijker p m een bepaalde file terug te vinden. Meestal kijkt u alleen in de eerst beschikbare filelist. Hierin staat dan ng maar een klein gedeelte van de aanwezige sftware. Om nu tch k de resterende sftware te bekijken en/ f dwnladen, zult u extra handelingen meten verrichten. Meerdere filelists Indien er meerdere filelists in een BBS aanwezig zijn, is dit vaak te zien drdat er een keuze kan wrden gemaakt uit een aantal mgelijkheden. Z zijn er p dit mment BBS'en die u laten kiezen uit bijvrbeeld één filelist en twee BGG filelists. Ok zijn er BBS' en-in dit geval de RGB-BBS systemen-die alleen met verscheidene filelists werken en geen BGG-filelists kennen. De laatst genemde BBS'en zijn te herkennen aan een paar getallen die in de cmmandregel van het file/sftware-systeem staan. Kiezen van filelists In de Philmn BBS' en die ver verscheidene filelists beschikken is, het kiezen van een filelist zeer eenvudig. Dr de ~ en III in te drukken, is meteen de gehele filelist te bekijken. Drukt u p de 1:]], dan krijgt u een keuze menu p het scherm-zie het kader hierbvenwaaruit men de gewenste andere filelists kan kiezen. Vaak zijn deze filelists niet vr iedereen geheel tegankelijk, maar een gedeelte daarvan is veelal wel te bekijken. De RGB-BBS'en gebruiken een wat lastiger systeem. Deze BBS' en kunnen tt 255 filelists aan. Gelukkig ben ik er ng geen tegengekmen die er zveel in gebruik had. Bij dit type MSX BBS' en met u iets meer meite den m naar een andere filelist ver te schakelen. Om te weten te kmen heveel filelists een dergelijk BBS bevat, heft u alleen maar naar de cmmandregel in het file/sftware menu te kijken. Daar ziet u dan meestal het vlgende staan: Filemenu -lijst I/x. Uw keuze (?=rnenu): Zie kader bvenaan p de vlgende pagina. Op de plaats van de x staat dan het getal dat aangeeft heveel filelists het BBS bevat. Wilt u in een RGB-BBS van filelist wisselen, dient u eerst de I@] in te drukken. Daarna zal de vraag kmen naar welke filelist u wilt verschakelen. Drukt u p deze plaats de 21, dan krijgt u een verzicht van de filelists te zien met een krte beschrijven wat er in de betreffende filelist aan sftware te vinden zal zijn. Ok dit wrdt het kader getnd. Na dit verzicht kunt u alsng het nummer van de dr u gewenste filelist intypen. Weet u echter al welke filelists er in het BBS aanwezig zijn, kunt u k gelijk na het intetsen van het nummer van de filelist intypen nummer 77 - juli I augustus 1995

29 die u wilt selecteren. en W gevlgd dr![returni. Het BBS zal dan meteen filelist 3 selecteren. In de cmmandregel van het file/sftwaremenu van de RGB-BBS' en kunt u meteen zien in welke filelist u zich bevindt. De getallen in de cmmandregel wrden bij iedere wisselling aangepast. Z geeft de tekst 1 ijs t 1 I 4 aan dat u zich in filelist 1 bevindt en dat dat BBS vier verschillende filelists heeft. Wisselt u in dat BBS naar filelist 2, zullen de getallen p de cmmandregel veranderen in 2/4. De 2 geeft dan aan dat u zich in filelist 2 van het BBS bevindt. Even in het krt: het eerste getal staat vr de filelist waarin u zich bevindt, het tweede getal laat zien heveel filelists het BBS bevat. Inhud van de filelists Zals een mdemmer al wel eens gemerkt heeft, zijn de filelists pgebuwd uit diverse sectie's. Iedere sectie bevat een bepaald type sftware, bijvrbeeld een sectie vr tekstfiles, een vr Dynamic Publisher en dergelijke. Dr deze secties wrdt het mgelijk zeer snel een bepaald type sftware p te zeken. Weet u niet welke filesecties er in de filelist wrden gebruikt, kunt u daar een verzicht van pvragen dr de tetsen III en,21 achter elkaar in te drukken gevlgd dr![returni. Nu zal er een verzicht van de aanwezige filesecties p uw beeldschermen kmen. U krijgt echter alleen de filesecties te zien van de actieve filelist. Mcht een BBS meerdere filelists hebben, dan zult u het verzicht van een andere filelist pas kunnen pvragen als deze actief is. U zult dus eerst van filelist meten wisselen. Ok hier is het RGB-BBS weer afwijkend: bij dat srt BBS' en kunt u drukken en van alle filelists zullen lijst vr lijst de filesecties p uw scherm wrden getnd. Zie hiernder. Mcht u tijdens het bekijken de juiste filesectie hebben gevnden, kunt u de betreffende filelist meteen activeren dr bij de vraag: Verder [ jin 1 : p te drukken en daarna het nummer.~m~3mic FUblisher stemreis ~~~3mic Publisher scher~en. ~~~3mic FUblisher ka~3ktersets.. D~namic Publisher Printerinstelli~~.D~~3mic Publisher animatie's. :.D~~3mic Publisher hulr~~jg~3m~3's. Reserve. Reserve. Ve~jer [JIN] N File S~steem - G+s G~3rhic BBS Filemenu - lijst 1/7. Uw Cha~~e Filelijst. [ 1-7/? J:? keuze (?=menu): C t=--=t> Overzicht +ilelijsten - G+s Grarhic BBS. <t=-=t ============================================================ :::,:: li j st: - Ondet I.I.letl,en: :'.:'" ;:';:... ~:::} ':;.': 1. - Vi I)er se te kst., at'ch i I...'et en, <;<;... i.:..?.-, DesktDr Publishin~; ~Jnamic Publisher, Aladin j <;.:.~I Memman- en Mde~,r~~3m~3is. ~; Diverse rr~rammeer talen. - CP/M Plus ~~ <: <=: ')" -'. Allerlei ~:,13atjes. <;<;.. til r'll.1.ziek Utilit~is ~JC~ MSX Ds / ME~ ~JS 2. (X en Basic }i ============================================================ Chan'~~e F i 1 eli j st. [ 1-7,/? J: 2 Wissel +ilelijst.. Filemenu - lijst 2/7. Uw keuze (?=menu): van de betreffende filelist in te typen. Deze staat altijd bven de filesecties vermeld. U kunt direct een sectie van een filelist aanrepen dr eerst de III vr files in te drukken, direct gevlgd dr het sectienummer dat u wilt zien. Dus het cmmand lil, III laat alle files uit sectie 3 van de geselecteerde filelist zien. U ziet, p deze wijze kunt u vaak zeer snel bepaalde files p zeken. Dit scheelt weer in de telefnksten. OVERZICHT FILE-SECTIES. Gfs Grarhic BBS -=t> Filelijst - 2 <t=- Kies a~jere Dwnladen uit meerdere lijsten Indien een BBS ver meerdere filelists beschikt, met u daar bij het dwnladen van files wel rekening mee huden. Het is namelijk niet mgelijk m met het dwnladen in een keer uit diverse filelists te dwnladen. Misschien kmt dat in de tekmst ng wel, maar tt p dit mment kan dat dus niet. Wilt u echter tch files uit verschillende filelists dwnladen, zult u steeds de lijst meten activeren waar de betreffende file in staat. Het is dus zeer ged mgelijk dat u bij het ingeven van de filenaam vr dwnlad de mededeling File niet gevnden krijgt. Deze zal dan zeer waarschijnlijk in een andere filelist van het BBS staan. 9.ALADIN stemreis. 10.ALADIN schermen. 11.ALADIN l3rakterset's 12.ALADIN rrinterinstellingen. 13.ALADIN externe F~~Jg~3m~3's 14.Reserve 1S.Reserve filelijst d.m.v. 'C' c~tie. Tekmst Op het mment dat ik deze tekst schrijf zijn er al ntwikkelingen gaande m k de MSX philmn BBS' en met het sftware systeem van de RGB-BBS'en uit te rusten. Misschien dat de eerste testversies al draaien als u dit artikel hebt gelezen. Het ligt in de bedeling dat de Philmn BBS'en Dinraures en Impact, van Hans Hfman en Tristan Zndag, de spits afbijten. In de tekmst zult u als u gaat mdemmen steeds meer met deze file/sftware systemen wrden gecnfrnteerd. Het vrdeel vr de mdemmer zit erin dat als u eens een PC BBS belt, u al enigszins gewend bent aan het systeem van meer filelists. De PC BBS' en kennen al bijna niet anders meer. De vlgende keer De vlgende keer zal ik prberen een tipje van de RS232-mdemsluier p te lichten. Wat u dan niet met verwachten, is kant-en-klare mdeminstellingen vr RS232 mdems. Dit vanwege de grte verscheidenheid aan mderninstellingen die er vr de diverse RS232 mdems is. Wel kunt u aan de hand van uw handleiding en de uitleg waarschijnlijk de juiste instellingen vr uw eigen RS232-mdem vinden. Ok zult u in ieder geval een stuk meer duidelijkheid krijgen ver het gehele RS232 gebeuren. 2(uuá (jsens Pr Bernhardlaan GE Brummen Tel Na 18:00 uur is mijn BBS p dit nummer nline. 29

30 PSG queue-systeem Sms kmen we bij het uitpluizen van de harde schijf verbazend mie stukjes tekst tegen, die ng nit gepubliceerd zijn. Z k het vlgende artikel, dat te mi was m ng langer te laten liggen. Vaak hren we, bijvrbeeld in spellen als Ancient Ys III, prachtige PSG-muziek. Menig machinetaal-prgrammeur zal wel eens geprbeerd hebben m dergelijke muziek na te maken p zijn f haar MSX, maar de meesten lpen ergens halverwege het prgrammeerwerk vast. Nu is er ver dit nderwerp gewn heel weinig f zelfs geen dcumentatie en het is daarm denk ik een ged idee hier het een en ander ver te vertellen. Systeem I Om een eenvudig riedel* uit de PSG te halen is heel wat ndig; we beschikken in machinetaal helaas niet ver een srt van MML (Music Macr Language) en alles zal dus met de BI05-rutine WRTPSG (0093h) meten gebeuren. We zullen met een dergelijke rutine k allerlei data in de registers meten kunnen schrijven. Als we het vlume f de envelpe van een stem willen veranderen tijdens het afspelen van een deun ~e-denk aan een fade ut f een fade in-zuden we een p cde kunnen creeren die, zdra nze rutine hem signaleert bij het lezen van data, er vr zrgt dat de twee getallen na hem respectievelijk gezien wrden als register en de nieuwe inhud van dat bewuste register. Dat is één systeem. Systeem 11: queues Het systeem waar ik het ver wil hebben, draagt de naam Queue-systeem. Over dit systeem is niet erg veel bekend en ik denk dat het juist daarm heel ged is m er eens wat aandacht aan te besteden. De uitvinder van het queuesysteem is Micrsft, die dit systeem k hanteert in de BASIC-interpreter bij het cmmand PLAY. Queue-structuur Zals iedereen wel weet, bestaat de PSG uit drie kanalen die we vanaf nu zullen aanduiden met kanaal A, B en C. Elk kanaal wrdt vrafgegaan dr een zgenaamde queue. Een queue is een srt van buis waarin waarden gestpt wrden. Telkens als we aan het begin van de buis een waarde erbij prppen, schuiven de al in de buis aanwezige waarden een plaatsje naar vren, ttdat uiteindelijk de eerste waarde z'n kp weer uitsteekt aan het einde van de buis. De eerste waarde die we in de buis stppen, kmt er k als eerste weer uit en we zeggen dat dat een queue een FIFO-structuur heeft. PIFO is een acrniem vr first in, first ut. Er is in de MSX k ng een andere structuur aanwezig die gehanteerd wrdt bij de stack: PILO; de waarde die we als eerste p de stapel depneren kmt er uiteindelijk als laatste weer af: first in, last ut. Werking van queues We bespelen de drie PSG-kanalen dus dr verschillende waarden in elk van de buizen te stppen. Standaard bevinden de drie queues zich respectievelijk p de adressen F975h-F9F4h, F9F5h-FA74h en FA75h FAF4h. Nu is het natuurlijk niet z dat, als we het nderstaande prgramma in figuur 1 pstarten, de inhud van adres F976h gelijk zal zijn aan 20h: daarvr meten we eerst het queuesysteem pstarten. Pas als we dat gedaan hebben, gaan de in de queues gestpte waarden echt schuiven. Zdra een waarde aan het eind van de queue is gekmen, wrdt hij van de queue gehaald en afgespeeld. Echter, vr het afspelen van een nt is iets meer ndig dan een getal van 0 tt 256. Vral als we k tussentijds instellingen als vlumes willen veranderen, blijkt dat we meten gaan werken met geluidscmmand's die meer dan een byte I". 30 et -,.,

31 L I TIN 10 REM Queue editr versie REM Dr Lvak 0 30 REM 0 40 SCREEN 0:WIDTH 80:CLS:COLOR 1,6,15:LOCATE 0, PRINT "Queue editr by Lvak Sftware Incrprated" A$="Lvak Sftware Incrprated is a sub grup f" A$=A$+" MSX Engine":LOCATE 13,4:PRINT A$ FOR 0=0 TO 2000:NEXT REM Initialisatie COLOR 15,13,15:I=&H9FFF:CLS REM Lengte I=I+1:LOCATE 0,0:PRINT INT«I-&HA000)/5) LOCATE 50,13:INPUT "LENGTE (IN SEC.) ";L$:L=VAL(L$) IF L$="" THEN L=PEEK(&HF000) IF L$="C" THEN GOTO Q= IF L$="V" THEN GOTO IF L$="D" THEN GOTO IF L$="L" THEN GOTO IF L$="S" THEN GOTO IF L$="LO" THEN GOTO POKE &HF000,L:A=&B B=L*50 :C=A+B:C$=BIN$ (C) : POKE I, VAL ("&B"+LEFT$ (C$, 7) ) POKE I+1,VAL("&B"+RIGHT$(C$,8)) :1= REM Vlume LOCATE 50,14:INPUT "Vlume ";v$ V=VAL(V$):IF V$='''' THEN V=PEEK(&HF001) POKE &HF001,V:A=&B :A=A OR V:F=A:POKE I,F A=&B :I=I REM Frequentie LOCATE 50,15:INPUT "Frequentie nauwkeurig";f$ F=VAL(F$) :IF F$="" THEN F=PEEK(&HF002) POKE &HF002,F:POKE I+1,F:I=I LOCATE 50,16:INPUT "Frequentie nnauwkeurig";g$ G=VAL(G$) :IF G$="" THEN G=PEEK(&HF003) POKE &HF003,G:POKE I-1,G REM Print LOCATE 0,23:PRINT "LE";L;" V";V;"FN";F;"FO";G LOCATE 0,23:PRINT HEX$(I-4);" ";HEX$(I-3);" "; PRINT HEX$(I-2);" ";HEX$(I-1);" ";HEX$(I) : PRINT: PRINT: PRINT: GOTO REM Cpying Q=Q+1:LOCATE 50,17:PRINT Q;"e keer" LOCATE 50,14:INPUT "Beginadres:";A$:A=VAL("&H"+A$) LOCATE 50,15: INPUT "Eindadres : ";B$ :B=VAL ("&H"+B$) LOCATE 50,16:INPUT "Naar:";C$:C=VAL("&H"+C$) T=0:FOR D=A TO B:POKE C+T,PEEK(D) :T=T+1:NEXT D I=C+B-A:LOCATE 0,23:PRINT HEX$(I+1) : PRINT: PRINT: PRINT PRINT" (" ;HEX$ (1+1) ; "+" ;HEX$ (B-A+1) ; "="; PRINT HEX$(I+2+B-A);") ":GOTO REM Changing smething 520 LOCATE 50,14:INPUT "Herstarten bij:";a$ 530 A=VAL("&H"+A$) :I=A-1:GOTO REM Dumping 550 CLS: INPUT "Beginadres : ";A$ :A=VAL ("&H"+A$) 560 INPUT "Eindadres:";B$:B=VAL("&H"+B$) 570 FOR C=A TO B:PRINT HEX$(C);" ";HEX$(PEEK(C)) :NEXT 580 CLS:PRINT HEX$(I) :GOTO REM Pking zers 600 CLS:INPUT "Beginadres:";A$:A=VAL("&H"+A$) 610 INPUT "Eindadres :" ;B$ :B=VAL ("&H"+B$) 620 FOR C=A TO B:POKE C,0:NEXT C 630 CLS:PRINT HEX$(I) :GOTO 130 C in beslag nemen. Autmatisch vlgt daaruit dan dat we k meten gaan werken met pcdes. Opbuw van queue-cmmand's Z'n cmmand bestaat uit verschillende delen: het eerste deel, bestaande uit twee bytes, dat aangeeft heveel bytes er ng vlgen en he lang de cmputer met wachten vrdat het vlgende cmmand van de queue met wrden gehaald, en het tweede deel, bestaande uit één f meer bytes, dat gegevens bevat als tnhgte, vlume en envelpe. Het eerste en tweede deel zullen we vanaf nu respectievelijk synchrnisatieelement en besturings-element nemen. Hiernaast zien we de pbuw van zwel het synchrnisatie-element als de verschillende srten besturings-elementen. Een heel apart cmmand is het byte FFh; zdra de MSX dit cmmand tegenkmt, stpt de queue gelijk met schuiven en hudt het desbetreffende kanaal er abrupt mee p. Vanwege end f sund nemen we dit cmmand k wel het EOS-cmmand. We plaatsen het altijd aan het einde van een dataveld van een bepaalde stem. Het enige wat we ng meten weten is: 1 He starten we het systeem p? 2 Wat is de beste manier m de waarden in de queues te stppen en he den we dat? Opstarten van de queues Om maar te beginnen bij punt 1: we stppen in adres FB40h een getal ngelijk aan 0 en repen STRTMS (0099h) aan: nu draait het systeem. Het is natuurlijk wel zaak m er vr te zrgen dat het PSG even vruit kan met een aantal alvast aan het eind van de queues gestpte waarden zdat wij de queues z vl mgelijk kunnen prppen met geluidscmmand's. Het beste is het m de adressen F973h+F974h, F9F3h+F9F4h en FA74h+FA74h te vullen met OOlO.OOOOb en SOd. Zdra de queues dan wrdenpgestart, vindt de cmputer vr alle drie de kanalen het cmmand 'rust vr één secnde'. De tweede waarde mag natuurlijk k kleiner gekzen wrden. Dit vraf vullen is echt ndig, want de stemmen lpen niet meer gesynchrniseerd ten pzichte van elkaar als de eerste stem z'n eerste waarde eerder krijgt dan bijvrbeeld de tweede stem, terwijl de queues al draaien! Tijdens het draaien kan je het beste de queues vullen vlgens het ABC-systeem. Dus eerst queue A, dan B, dan C en dan weer terug naar

32 640 REM Saving 650 LOCATE 55,14:INPUT "Beginadres:";A$:A=VAL("&H"+A$) 660 INPUT "Beginadres :" ;A$ :A=VAL ("&H"+A$) 670 LOCATE 55,15:INPUT "Eindadres:";B$:B=VAL("&H"+B$) 680 LOCATE 55,16:BSAVE"LOVAKO",A,B:GOTO REM Lading 700 INPUT "Verplaatsing: ";A$:A=VAL("&H"+A$) 710 BLOAD "LOVAKO",A:GOTO 100 af. Niet eerst queue A helemaal bijvullen, want dan kan het gebeuren dat, als stem B een aantal snelle nten mest spelen, de B-cmmand's p raken! De gevlgen zijn dan niet meer te verzien... Vullen van queues Om een waarde in een queue te stppen, maken we gebruik van PUTQ (OOF9h). In A staat welke queue-a, B en C kmen vereen met 0, 1 en 2-we meten bijvullen en in E de desbetreffende waarde die we gaan bijvullen. Als de queue vl is, staat de zer-flag hg en weten we dat we de vlgende keer dezelfde waarde ng een keer meten prberen bij te vullen. Queue-rutine En dan nu naar het uiteindelijke prgramma: de queue-rutine die queues feills vult met queue-data. Een tip: geef tijdens het afspelen van de muziek nit een BEEP (OOCOh), want dan krijgen we echt een cmplete chas! Bijvrbeeld bij een spel is het verstandig -in verband met geluidseffecten-een kanaal vrij te huden dr bij het pstarten in de desbetreffende queue gelijk een EOS te zetten in plaats van een rust. Bij de queue-rutine hrt k een heel eenvudige queue-editr, een BASIC prgramma dat dient m queuedata aan te maken. Het prgramma is nu niet direct handig in het gebruik, maar met een bee~e gesleutel kan iedere prgrammeur het prgramma naar zijn f haar behefte aanpassen. LeI( van './(9ten M L - VOICEA: VOICEB: VOICEC: A_REP: B_REP: C_REP: INIT: INT: LOOP: QROUT: ORG EQU EQU EQU EQU EQU EQU I LD LD LD LD LD LD CALL LD LD LD LD LD LD LD LD LD LD CALL DI LD LD LD LD EI RET LD PUSH CALL POP DJNZ RET XOR LD LD PUSH &HCOOO &H9000 &HAOOO &HBOOO &H9000 &HAOOO &HBOOO HL,VOICEA (AVOICE),HL HL,VOICEB (BVOICE),HL HL, VOICEC (CVOICE),HL &H90 HL,&H8064 (&HF975),HL (&HF9F5),HL (&HFA75),HL HL,&H2000 (&HF977),HL (&HF9F7),HL (&HFA77),HL A,&H01 (&HFB40),A &H99 A,&HC3 (&HFD9A),A HL, INT (&HOD9B),HL B,&H05 BC QROUT BC LOOP A HL, (AVOICE) E, (HL) AF ~ L - T PUSH CALL POP JR INC LD POP CALL LD LD LD PUSH PUSH CALL POP JR INC B_FULL: LD POP CALL LD LD LD PUSH PUSH CALL POP JR INC C_FULL: LD POP CALL RET REPEAT: OR JR CP JR LD CP RET LD LD RET HL &HF9 HL Z,A_FULL HL (AVOICE),HL AF REPEAT A,&H01 HL, (BVOICE) E, (HL) AF HL &HF9 HL Z,B_FULL HL (BVOICE),HL AF REPEAT A,&H02 HL, (CVOICE) E, (HL) AF HL &HF9 HL Z,C_FULL HL (CVOICE), HL AF REPEAT A Z,REP_A &H01 Z,REP_B A, (HL) &HFF NZ HL,C_REP (CVOICE),HL REP_A: LD A, (HL) CP &HFF RET NZ LD HL,A_REP LD (AVOICE),HL RET REP_B: LD A, (HL) CP &HFF RET NZ LD HL,B_REP LD (BVOICE),HL RET AVOICE: DEFW 0 BVOICE: DEFW 0 CVOICE: DEFW 0 _~... 'I'.:II... ~... '_ 32 tt _. '7'

33 MSX p Internet De MSX activiteiten hebben zich in een rap temp verplaatst van de MSX Mailing List naar nze. eigen newsgrup. Daarm nu nieuws in plaats van mail p het diskabnnement. Een van de nderdelen van het Internet is UseNet. Het UseNet bestaat uit duizenden newsgrups. Je kunt berichten naar een newsgrup sturen, die dan dr iedereen gelezen en beantwrd kunnen wrden. Z is Usenet de ideale manier m te discussiëren, vragen te stellen f gewn kennis te maken met Internet gebruikers met dezelfde hbby's, meningen f interesses. He je newsgrups kunt lezen en he je er zelf berichten naar kunt sturen, is wel afhankelijk van je Internet prvider. Vraag daarm juw prvider m meer infrmatie. Mailinglist vs newsgrup Een mailinglist heeft een aantal nadelen. Ten eerste krijg je ntzettend veel e mail, wat vr mensen die vr hun tegang meten betalen natuurlijk minder prettig is. Ten tweede krijg je alle berichten, terwijl je misschien niet in alles bent geïnteresseerd. Ten derde is een mailinglist minder tegankelijk vr buitenstaanders; alleen insiders weten van het bestaan van de mailing list af. cmp.sys.msx Alweer een behrlijke tijd geleden is Eric Bn daarm begnnen met het pzetten van een MSX newsgrup. Er was al wel een zgenaamde alt-newsgrup, maar deze alternatieve newsgrups kunnen slechts dr weinig internet gebruikers wrden gelezen. Vr ~ KvK Leiden Pstbus 178, 1530 AD Wrmer, Klantenservice Sunrise BBS , 24 uur per dag [email protected] GFX9000 nu uit vrraad leverbaar! Schitterende nieuwe videkaart vr MSX. 16 bits, kleuren, maximale reslutie 512x424 en razendsnel. De nieuwe GFX9000 is een stuk kleiner en zit in een luxe behuizing. Met een GFX9000 tel je weer mee in de MSX scene! In Zandvrt kmen de eerste spellen vr GFX9000 al uit. Inclusief sftware slechts f 449,-. Nu leverbaar met scart switch vr prbleemls schakelen tussen MSX beeld en GFX beeld. Levering nder remburs, bel en je hebt hem een paar dagen later al in huis! Cmpass Hardware Service De nieuwe standaard vr het ntwikkelen van sftware p MSX! Geïntegreerd pakket met assembler, editr, disassembler, mnitr en debugger. Maak f 54,95 ver p gir t.n.v. Stichting Sunrise te Warmer.v.v. Cmpass. Games Abnnement Schitterende spellen vr MSX2, 128 kb, dubbelzijdig vanaf 25 piek' Van bekende makers zals Cas Cremers en UMAX. Enigma 1 x2dd van 39,95 vr f 25,- Akin 2x2DD van 49,95 vr f 30, Pumpkin Adventure III 4x2DD van 69,95 vr f 40, Deceptr 1x2DD van 39,95 vr f 25,-! Stuur een briefkaart naar nze pstbus m je aan te melden. De nieuwste uitbreidingen p MSX gebied! * Verbeterde 7 MHz met twee maal z hge 1/0 snelheid vr.a. harddisk en GFX9000 en ged geluid van PSG, FM-PAC en MusMd * turb R (ST f GT) naar 1 MB intern * 230V veding in turb R, geen nveilige traf's meer ndig! Bel (Rb) vr meer infrmatie' Sunrise Magazine Het beste diskmagazine vr MSX. Vijf maal per jaar twee diskettes brdevl interessante teksten, schitterende graphics, fantastische muziek en uitstekende sftware vr slechts f 69,-. Meld je aan dr een briefkaart te sturen naar nze pstbus, het eerste nummer is gratis! Nieuws een nrmale newsgrup is een demcratisch prces vereist, waarbij er eerst ver de ndzaak van de newsgrup met wrden gediscussieerd-en daar is natuurlijk een speciale newsgrup vr-en vervlgens met er ver het creëren van de newsgrup wrden gestemd. Daarbij met een vldende grte pkmst zijn en meten er uiteraard k vldende ja-stemmers zijn. Om een lang verhaal krt te maken, het is gelukt en wij hebben nu nze eigen newsgrup: cmp.sys.msx. NEWS.PMA Vanwege de al eerder genemde vrdelen was het geen verrassing dat het aantal berichten p de MSX Mailing List razendsnel daalde, en nu hebben we een situatie bereikt waarbij alle interessante berichten in de newsgrup verschijnen. Wij hebben daarm beslten m vrtaan een 'dump' van het nieuws p het diskabnnement te zetten in plaats van een dump van de mailing list. Op het diskabnnement staat de file NEWS.PMA. Nadelen Helaas heeft een newsgrup k nadelen. Niet iedereen kan het Usenet lezen, de minimale Internet tegang bestaat ng altijd uit alleen . Veel internet nderdelen zals FTP en WWW zijn k per te raadplegen; helaas is dat vr het Usenet niet mgelijk. Een ander nadeel is dat de newsgrups vaak alleen nline zijn te lezen, wat hge telefnksten met zich meebrengt. Deze ksten kunt u zich dr nze service in ieder geval besparen. Er zijn steeds meer pagina's p het Wrld Wide Web aan MSX gewijd. De vlgende keer gaan we daar een kijkje nemen, f liever gezegd een surftch* maken. S tefan 'Ber [email protected] nummer 77 - juli I augustus

34 ten "w _7 et. ; c Spe/besturing We zetten de besturing met jystick en cursrtets ng eens netjes p een rij. Daarnaast geven we een prgramma waarmee Je beide kunt uitlezen en die zelfs een tweede vuurknp p een tetsenbrd biedt. Het MSX BIOS heeft de rutines GTSTCK (OODSh) en GTTRIG (OOD8h) m respectievelijk de cursrtetsen f jystick en de vuur knppen uit te kunnen lezen. Deze rutines zijn echter ngal traag en gebruiken veel registers. Bvendien kun je p het tetsenbrd vr de vuurknp alleen de spatiebalk uitlezen en geen andere tets die als tweede trigger kan dienen. Je kunt de rutines dus niet universeel gebruiken m zwel jystick als tetsenbrd te ndersteunen. Het prgrammaatje GET-IOYASM ruimt deze prblemen uit de weg. Het biedt naast een hgere uitversnelheid k ng eens een tweede vuur knp vr 8910 PSG prten Met jystick en cursrtets het tetsenbrd: IlsHIFTI. Een bijkmend vrdeel is dat GET-IOY gebruik maakt van een minimum aan registers. Matrix Zals je waarschijnlijk wel weet, maken MSX cmputers gebruik van zgenaamde matrix-tetsenbrden die per rij zijn uit te lezen. In de tabel p de pagina hiernaast is de indeling van deze rijen vermeld. Het MSX BIOS scant elke interrupt de hele matrix. Bij de meeste in Nederland vrkmende MSX'en is dat standaard vijftig keer per secnde: de interrupt-frequentie is 50 Hz. Op smmige cmputers-vral de Japansebedraagt deze frequentie echter 111* VO-prt OAOh OA1H OA2H Functie Ad resregister Schrijfprt data Leesprt data Telichting PSG-registernummer waarnaar geschreven f waarvan gelezen met wrden Data vr te schrijven PSG register Inhud van het gelezen PSG register 34

35 .1 ay-ut tetsen b r matrix adres d rij FBE5h a FBE6h 1, 1 [ FBE7h 2 B A ACCENTEN FBE8h 3 J I H FBE9h 4 R Q P FBEAh 5 Z Y x FBEBh 6 F3 F2 Fl FBECh 7 RETURN SELECT BS FBEDh 8 RIGTH DOWN. UP FBEEh* FBEFh* 10, -.,.. * Deze njen hren bij de tetsen van het numeneke tetsenbrd. klmbits a a 1\ = - 9 8,, /, G F E 0 C 0 N M L K W v U T S CODE CAPS GRAPH CTRL SHIFT STOP TAB ESC FS F4 LEFT DEL INS CLR/HOME SPACE 1 a / + * I 8255 PPI prten PPI-prt A (In/Out prt A8h) MSB I page 3 I page 2 I page 1 Primair sltregister met PC = pagina PPI-prt B (In/Out prt A9h) a page a LSB MSB a LSB I kb71 kb6 I kbs I kb4 I kb3 I kb2 I kbl I kba I klminhudregister met KB = klm bit PPI-prt C (In/Out prt AAh) MSB a LSB I key I cap I ut I mtr I sk3 I sk2 I skl I ska I PSG registers Registers 0 tt en met 13: sund registers MSB LSB jsu jsd jsl jsr tra trb kmd db I db I kmd I trb I tra I jsr I jsl I jsd I jsu I Jystick up.* Jystick dwn.* Jystick left.* Jystick right.* Trigger A.* TriggerB.* Keybard mde; wrdt p Eurpese machines niet gebruikt, maar heeft p Japanse machines te maken met een verbinding in de cmputer die de karakterset bepaalt. Cassette input bit; bit dat van de uitgang 'ear' van de cassette kmt. sk mtr cap key geselecteerde Klm schakelt cassette MTRrelais: 0= aan (mtr draait) 1 = uit (mtr staat stil) laat het CAPS LED'je branden: 0= aan (CAPS LED brandt) 1 = uit (CAPS LED uit) wrdt gebruikt vr de tetsklik die hrbaar is bij het aanslaan van een tets. * * In feite kmt het klikje tt stand dr het bitje snel heen en weer te schakelen. De fluctuatie die z ntstaat wrdt zwak bij het geluid van de PSG gevegd. PPI-'nde' prt (In/Out prt ABh) Nit veranderen. De MSX hardware is speciaal ntwrpen m in een specifieke cnfiguratie te werken, deze prt wrdt alleen gebruikt bij het initialiseren van de hardware en mag daarna niet meer wrden gewijzigd. * Negatieve lgica: 0 = cntact; 1 = geen cntact. Register 15: dataprt B MSB a LSB I knl I jsl I pl2 I pil bit 0-3 Bit 0 tt en met 3 zijn aangeslten p de pennen 6 en 7 van elke jystick-aansluiting. Bij jysticks en paddies wrden deze bits p 1 gezet; als er echter een tuchpad is aangeslten, wrden ze gebruikt vr utput naar het tuchpad. pl1-2 Uitlezen standen paddie. jsl Jystick select; hiennee is te bepalen welke jystick wrdt uitgelezen: 0= prt 1; 1 = prt 2. knl KaNa LED; wrdt p Eurpese machines niet gebruikt; p Japanse machines stuurt het een LED aan die aangeeft in welke mde het tetsenbrd werkt. 35

36 60 Hz; de peride tussen twee scans van het tetsenbrd is dan slechts 1/60 secnde. De gebruikte frequentie wrdt echter bepaald dr de gebruiker, die de VDP, die alle tijd-interrupts genereert, p dit gebied zelf kan instellen. Het resultaat van de scan wrdt p de RAM-adressen FBE5h tt en met FBEFh gezet. Dr de nieuwe inhud van de matrix te vergelijken met de ude, kan het BIOS nieuw ingedrukte tetsen detecteren en deze in de keybardbuffer zetten. De tetsenbrdhardware maakt gebruik van zgenaamde negative lgic. Vr de meeste mensen is het nrmaal de uitgangstestand vr te stellen met een 0 en een 1 te gebruiken vr een verandering. In het geval van de tetsenbrdscan wrdt de verandering, een ingedrukte tets, juist dr een 0 aangegeven en niet dr een 1. De signalen zijn dus mgedraaid; vandaar de term negative lgic. Uitlezen tetsenbrd In een MSX zitten een aantal hardwarenderdelen die dr de CPU, Z80 f R800 aangesprken meten wrden. Dit gebeurt dr een PPI-Prgrammable Peripheral Interface-die eigenlijk niets anders is dan een drgeefluik, in dit geval de 8255 ppr. De 8255 hier heeft niets met de NMS 8255 van Philips te maken. Dit kleine stukje hardware dient in feite als buffer tussen de CPU en de rest van de hardware. De 8255 PPI is verbnden aan de CPU dr middel van vier prten, waarvan er drie werkelijk dienen vr het drgeven van data en de laatste de mgelijkheid biedt m de 8255 PPI zelf in te stellen. Het linker kader p de vrige pagina geeft alle details. Je kunt een klm dus lezen dr eerst het klmnummer in KO t K3 van PPI-prt C te zetten en vervlgens PPI-prt B te lezen. Het BIOS dumpt de verkregen waarde gewn in de tabel maar je kunt er zelf natuurlijk bepaalde bi~es uit isleren en er wat anders mee den. Je kunt nu dus k reageren p tetsen die nrmaal niet in de keybardbuffer wrden gezet, zals bij vrbeeld: IISHIFT!, I[CTRL], [[COOEJ. Als je truwens steeds dezelfde klm wilt uitlezen hef je PPI-prt C niet steeds pnieuw in te stellen. Jystickscan Vr het lezen van de jysticks geldt z ngeveer hetzelfde verhaal: de hardware-de jysticks-wrdt via een PPI aan de CPU gekppeld. Het bijzndere is echter dat hiervr de PSG wrdt gebruikt! De PSG heeft namelijk twee achtbits dataprten ver. Zij wrden A en B genemd. Dit was natuurlijk ORG &HAOOO... ~~ ~. ;Get Stick and Triggers (GTSTTR) ;In: A = Stick# : 0 keybard 1 = jystick 1 2 = jystick 2 ;Out: A Steering directin (0-8) C trigger A (0 nt pressed, 1 pressed) B trigger B (0 = nt pressed, 1 pressed) ;Uses: F,H,L ;Nte: PSGREG and PPIPRC wn't be affected PSGREG: EQU &HAO PSGWDT: EQU &HAI PSGRDT: EQU &HA2 PPIPRB: EQU &HA9 PPIPRC: EQU &HAA ;PSG REGister pinter prt# ;PSG Write DaTa int register prt# ;PSG Read DaTa frm register prt# ;PPI PRt B ;PPI PRt C GTSTTR: Gede Tijden Slechte Tijden Televisie Rtzi? :) DI ;which stick? ANDA JP Z,JUMP ;get stick 1 r 2 CPL AND &BOOOOOOOI ;repsitin bit#o RRCA RRCA LD B,A LD C,PSGREG ;stre current cntents in H IN H, (C) LD A,15 ;PSG register #15 OUT (C),A IN A, (PSGRDT) ;set active jystick AND &BI0l11111 OR B OUT ( PSGWDT),A LD A,14 OUT (C),A IN A, (PSGRDT) ;PSG regsister #14 ;get jystick status ;A = steering directin + triggers OUT (C),H ;reset register pinter ;calculate STEERING DIRECTION LD L,A ;keep a cpy in L AND &BOOOOl111 LD C,A LD B,O LD A,L ;shift cpy back t A LD HL,DIRTBJ ADD HL,BC ;HL pints at Steering Directin ;calculate TRIGGER B CPL AND &BOOII0000 ADD A,A ADD A,A ADD A,A RL B ; (negative lgic) ;use cpy in A ;Cy trigger B 36 enbe r z

37 ;calculate TRIGGER A RLCA LD C,A LD A, (HL) ;A Steering Directin EI RET ;DIRectin TaBle fr Jy-sticks DIRTBJ: DEFB 0,0,0,0,0,4,2,3,0,6,8,7,0,5,1,0 ;get stick JUMP: IN A, (PPIPRC) ;stre current cntents in H LD H,A AND &B ;reset clumn bits nly LD L,A ;calculate TRIGGER B OR 6 ;read clumn 6 OUT (PPIPRC), A IN A, (PPIPRB) LD C,&B ;C= bitmask, ; (srry abut that C64 lg) :) AND C XOR C ; (negative lgic) LD B,A ;calculate TRIGGER A LD A,8 ;read clumn 8 OR L OUT (PPIPRC),A IN A, (PPIPRB) LD L,A ;keep a cpy in L ANDC XOR C ; (negative lgic) LD C,A PUSH BC ;save triggers ;calculate STEERING DIRECTION LD A,&B ;use cpy in L ANDL RRCA RRCA RRCA RRCA LD C,A LD B,O LD A,H ;shift riginal cntents t A LD HL,DIRTBC ADD HL,BC ;HL pints at Steering Directin OUT (PPIPRC),A ;reset register with riginal value LD A, (HL) ;wp in accum. POP BC ntzettend handig vr de ntwerpers van de MSX want p deze manier hefden ze geen extra hardware te gebruiken. De 8910 PSG is met drie prten verbnden aan de CPU waarmee het aangestuurd kan wrden. Zie hiervr het rechter kader p de vrige pagina. De PSG bevat zestien registers waarvan er veertien gebruikt wrden m de drie geluidskanelen mee aan te sturen. De verige twee hebben een andere functie gekregen. Zie het kleine kader p de eerste pagina van dit artikel. Om een bepaald PSG-register aan te spreken met je dus altijd zrgen dat het adresregister naar dat register wijst. Je heft k hier niet steeds het adresregister steeds pnieuw in te stellen als je het zelfde register blijft aanspreken. Om een jystick te lezen met je eerst aangeven welke jystick met behulp van bit 6 van PSG register 15. Daarna kun je de 'status' verkrijgen dr PSG register 14 te lezen. Dit register kan k meerdere malen uitgelezen wrden znder register 14 pnieuw in te stellen. De mi-rutines beheven denk ik geen verder uitleg. Het cmmentaar bij de assembly surce zal vr de meesten wel vldende zijn. Al met wrden tegegeven dat de rutines dr een kleine ptimalisatie wel een bee~e nleesbaarder zijn gewrden. Dit is natuurlijk gedaan m z de uitversnelheid van dit prgramma te verhgen. Op het diskabnnement treft u mijn riginele surce aan en niet de hiernaast geplaatste vr publicatie aangepaste versie. Veel prblemen zal dit echter niet geven. Sandy tbrand EI RET ;DIRectin TaBle fr Cursr DIRTBC: DEFB 0,3,5,4,1,2,0,3,7,0,6,5,8,1,7,0 37

38 MSX4PC De update kmt eraan. I n september is er een nieuwe versie van de MSX2 emulatr te verwachten. Wat de exacte specificaties zijn, leest u het vlgende MCCM, maar we lichten hier alvast wat puntjes van de sluier p. Vr alle duidelijkheid: Futen in de emulatr psturen met de riginele disk en vldende gefrankeerde antwrdenvelp naar: Redactie MCCM 's-gravendijkwal 5a 3021 EA Rtterdam Het mruiladres vr de update wrdt bekend gemaakt in MCCM 78.II~ Ng steeds blijft het kleine aantal prblemen met de emulatr ns verbazen. De enkele meldingen die ns bereikten waren veelal te wijten aan het niet ged drlezen van de dcumentatie en knden vrijwel altijd telefnisch wrden afgehandeld. Update De nieuwe versie is er vr een deel natuurlijk nu al. Adriaan vindt aan de lpende band bugs en juist daarm heeft ns het kleine aantal futmeldingen z verbaasd. Een gevnden bug wrdt natuurlijk aangepakt en hierna zu de emulatr beter meten werken. Maar iedereen die zelf prgrammeert weet dat als je een futieve werking van je prgramma prbeert te verhelpen, je bij het repareren van je cde, vaak weer een nieuwe fut intrduceert. Vandaar dat wij niet een aantal 'kleine' wijzigingen nu als update willen verspreiden m direct daarna een lawine van klachten te krijgen ver allerlei prgramma's die nu ineens niet meer ged lpen, terwijl zij in de vrige versie het wel ged deden. Wij nemen er dus even de tijd vr m de aangebrachte fixes ged te testen. Daarnaast kan de emulatr straks in de updateversie meer. Op het mment dat wij dit schrijven is ng niet ged te vrzien welke verbeteringen/ aanpassingen/ uitbreidingen er in zitten. Het vrgaande artikel geeft aanwijzingen in welke richting wrdt gedacht en gewerkt. In september zal een zgenaamde 'majr release' kmen, waarin een grt aantal zaken nder handen genmen zal zijn. In het MCCM 78, dat half september vr Zandvrt verschijnt, zullen alle bijznderheden van deze update te lezen zijn. Nu psturen ter mruil als u geen fut heeft te melden, heeft weinig zin. Testreleases Een select gezelschap heeft echter al wel een update ntvangen. Zij hebben te hren gekregen dat zij zich er terdege van bewust meten zijn dat zij een ngeteste versie kregen die weliswaar het prbleem plste waar zij last van hadden, maar dat de kans immer aanwezig was dat andere prgramma's het nu zuden vertikken. Bewaar daarm, zeker als u z'n testrelease ntving, altijd enige tijd de vrige versie. Daarp liepen tensltte uw prgramma's wel. Prblemen gezcht Printen Begin juni kregen wij het bericht dat er met de emulatr niet geprint kn wrden. Nu dat klpt. Op een clubbijeenkmst van de MSX Gebruikersgrep Grep Tilburg vertelde iemand dat hij met zijn emulatr niet kn printen. De anderen die de emulatr hadden, gingen dat thuis gelijk na. En inderdaad, k zij knden niet printen. Ik kreeg het bericht dr en briefde het ng dezelfde avnd dr naar Adriaan. Hij was het was stmweg vergeten. Of beter gezegd: in eerste instantie had hij wat prblemen gezien en had het pzij geschven mdat aan het printen bij de PC wat haken en gen zitten. Parallel f serieel? LPTl, LPT2 f LPT3? Maar ged, m een lang verhaal krt te maken: ik kreeg al de vlgende mrgen van Adriaan een faxje waarin hij meldde dat hij dacht dat de emulatr nu zu kunnen printen. Nu ng vlledig nuitgetest, maar ik heb er vertruwen in dat de update van september in ieder geval betruwbaar via LPTl de afdrukker met kunnen vinden. Wat ik mij nu wel ng steeds afvraag, is f nu inderdaad niemand in die twee maanden dat de emulatr uit is eerder geprbeerd heeft te printen f dat men niet de meite nam m het dr te geven. Ik denk eerlijk gezegd het laatste: iemand die een PC heeft zal die vaak juist vr tekstverwerkig hebben aangeschaft en heeft dan natuurlijk geen behefte aan de MSX vr printwerk. Maar de emulatr met het natuurlijk wel kunnen. Adriaan kwam in de laatste week vr de deadline van dit nummer langs met weer een nieuwe testrelease. Daar zat het printen in en wij testten hem via een in Windws pgestarte MSXPROT -versie die via het netwerk p de aangeslten laserprinter mest gaan printen. Niet bepaald een standaard cnfiguratie en zu het niet werken was de kans grt dat het in een simpeler pstelling wel zu werken. Maar alle vrees bleek ngegrnd en k nder deze zware testmstandigheden kwam alles crrect p papier. Printerkabel Pas truwens wel p dat u niet een MSX printer p de PC aansluit met de MSX kabel. U met vr de verbinding PC - MSX printer wel de kabel die bij 111* -ti te < i' ti,. tr

39 I [- [en) ) (4 Su) DO 00 ) 0 ()) 0 Emulgratie uw PC werd meegeleverd gebruiken. De speciale MSX kabel is alleen ndig vr de verbinding MSX - printer en het det er niet te f dat nu een MSX printer is f een PC printer. Tekstscherm Fei, fei, fei. Ik ging nderuit in het vrige artikel waarbij ik bij Adriaan de klk hrde klepelen en zelf het plaa* p pagina 55 in MCCM 75 verkeerd interpreteerde. Speciaal p verzek van Adriaan zal ik ngmaals een pging den het nu crrect p papier te krijgen. Ik laat hem vr alle zekerheid het artikel vraf lezen m z te vrkmen dat u verkeerde vrlichting en uw schrijver p zijn kp krijgt. De emulatr werkt p het scherm van de PC met de gewne MSX karakters. Alleen zijn altijd de karakters acht dts breed en dit betekent dat de spatiëring tussen de meeste letters iets grter is, maar dat ziet haast niemand. Ok als u de karakters in een prgramma heeft aangepast, werkt de emulatr gewn met die aangepaste karakters. U ziet p de PC dezelfde letters en cijfers als p de MSX, alleen de spatiëring is wijder. Op de PC werd het prgramma met het gewraakte plaatje in de emulatr gedraaid en met een zgenaamde screengrabber-screenthief-werd het plaatje van het scherm geplukt. In eerste instantie dacht ik ng aan een futje van de screengrabber waardr enkele karakters mismaakt verkwamen. Met de MSX karakterset geladen zu dat p een tekstscherm de mist in kunnen gaan. De grabber die niet verder keek dan zijn neus lang was en er klakkels van uitging dat het wel de standaard karakters zuden zijn, leek de schuldige. Het ging echter m scherm 7, een grafisch scherm. En p een grafisch scherm zijn er geen karakters, maar alleen pixels en de grabber gaat hiermee vrijuit. Het plaatje dat wij hier linksnder tnen is een deel van het rigineel. Wij maakten een uitvergrting van de riginele grab en maakten geen nieuwe. Op deze vergrting is duidelijk te zien dat alle letters er echt cmpleet en ged p staan. Vermedelijk is de fut van het p smmige plaatsen wegvallen van de eerste rij punten van een letter te wijten aan het pschalen van de tekening, maar vreemd blijft het dat dat 'tevallig' steeds gebeurde aan het begin van een witte zin. Ikzelf vermed dat het kmt dr 'despeckle': een prces dat dr ns vaak wrdt gebruikt m de plaatjes wat minder blkkig te maken. Als z'n prces van links naar rechts verlpt en de kleurwaarden te dicht bij elkaar liggen, kan juist de eerste witte punt wrden aangepast -lees verdwijnenmaar echt ben ik er ng niet uit en ik hp zinvlle suggesties te ntvangen. Cnclusie is dat de emulatr nch de screengrabber enige blaam treft. Het is ergens in het prduktieprces van het blad futgegaan. :Fran/(Jf. tj)ruijff nummer 77 - juli I augustus

40 BASIC technieken Hybride - 2 We behandelen in deze aflevering USR, de interface die het meest gebruikt wrdt tussen BASIC en ml Maar we beginnen met eerst ng wat plien uit het eerste deel glad te strijken. Op bladzijde 41, rechter klm, tweede alinea is iets mis gegaan bij het lay-uten, daar met staan' (... ) en eindigt bij de waarde van (HIMEM) -1 bij het pstarten van de cmputer, (... )' Verder is het ng belangrijk p te merken dat de met het cmmand CLEAR ingestelde stringruimte en gewenste HIMEM niet dr het laden van een nieuw BASIC prgramma p hun rsprnkelijke waarde wrden teruggezet. Ik heb dit al eerder pgemerkt en k Jan van der Meer besteedde er in MCCM 76 aandacht aan, maar het kan geen kwaad hier ngmaals p te wijzen. Dat is k precies de reden waarm je nit zeker kan weten wat de rsprnkelijke HI MEM was. Het is daarm raadzaam m niet van bepaalde waarden uit te gaan, maar altijd aan het begin van een BASIC prgramma een CLEAR te geven. Wat machinetaal eigenlijk is Vrdat we beginnen met het bespreken van USR, leg ik eerst uit wat een machinetaalrutine eigenlijk is. Dat is een vraag waar ik zelf zeven jaar geleden mee zat en waar mijn Sny BASIC handbek het antwrd niet p gaf. Veel teksten ver machinetaal slaan dit prbleem ver, terwijl het antwrd tch verbazingwekkend simpel is: een machinetaalrutine is een rij getallen. Deze rij getallen bestaat uit grepjes van één, twee, drie f vier cijfers. Elk grepje vrmt een machinetaalinstructie die dr de micrprcessr kan wrden uitgeverd. Bij de MSX is dat een Z80 f een R800. Een machinetaalrutine p MSX is specifiek vr deze prcessren geschreven en kan alleen dr een Z80 f R800 wrden uitgeverd. Daarm heet het k machinetaal, het werkt alleen p één 'machine'. Een vrbeeld van een machinetaalinstructie is CD 34 12, dat staat vr CALL &H CALL is het equivalent van GOSUB in BASIC. In plaats van een regelnummer bij GOSUB is &H het adres van de subrutine die wrdt aangerepen. Het wrd CALL heet de mnemnic en &H1234 de perand. &HCD is de pcde van CALL. De getallen waaruit een machinetaalprgramma bestaat, wrden altijd hexadecimaal pgeschreven. Merk p dat de bytes van het adres &H weer in mgekeerde vlgrde staan. Om een machinetaalrutine uit te laten veren dr de micrprcessr, meten de getallen waaruit de rutine bestaat achter elkaar in het geheugen staan. Het maakt niet uit f dat RAM f ROM is. De BASIC interpreter is eigenlijk gewn een grt machinetaalprgramma waarmee je BASIC prgramma's kunt inveren en uitveren. Om machinetaal te kunnen prgrammeren hef je gelukkig niet alle pcdes uit je hfd te kennen. Daar is de assembly-taal vr ntwikkeld. Je kunt in assembly gewn mnemnics en peranden als tekst intypen; een assembler kan z'n 'surce' f brntekst dan mzetten naar een reeks getallen: het eigenlijke machinetaalprgramma. Dr veel mensen wrden deze begrippen ngal eens met elkaar verward: de surce is geen machinetaal maar assembly, de resulterende getallen-vaak aangeduid met 'een ~es en nulle~es' -zijn het eigenlijke machinetaalprgramma. Ondanks zelfs de uitspraken van de makers is een prgramma zelden in machinetaal geschreven, vrijwel altijd is gebruik gemaakt van een assembler. Bekende assemblers vr MSX zijn GEN80, WB-ASS2 en sinds krt Cmpass. Gelukkig kunnen deze assemblers meer dan alleen simpelweg mnemnics en peranden mzetten; het vert echter te ver m daar hier verder p in te gaan. 40 at $

41 Ok al weet je verder niets van machinetaal, het gaat erm dat je weet dat een machinetaal prgramma eigenlijk niets anders is dan een reeks getallen die ergens in het geheugen staan en dat je de micrprcessr pdracht kunt geven m z'n machinetaalprgramma uit te veren. We hebben de vrige keer besprken he je geheugen kunt vrijmaken m machinetaalrutines in te zetten. Deze keer gaan we het hebben ver de meest directe methde m machinetaalrutines vanuit BASIC aan te repen. USR en DEFUSR De bekendste en meest gebruikte interface tussen BASIC en machinetaal is de USR. USR biedt een mechanisme m tt maximaal tien machinetaalrutines vanuit BASIC aan te repen, waarbij parameters zijn dr te geven en resultaten terug te geven. Deze tien machinetaalrutines wrden aangeduid met USRO tlm USR9. De 0 is default en mag wrden weggelaten; USR betekent hetzelfde als USRO. Elke machinetaalrutine heeft een startadres, inver en uitver. Hierbij is alleen het startadres echt essentieel. De startadressen van de tien machinetaalrutines zijn, net als bijvrbeeld TIME en MAXFILES, speciale variabelen waarvan de waarde in het systeemgebied is pgeslagen. Met DEFUSRx = adres kunnen deze variabelen een nieuwe waarde krijgen. Bij het pstarten van de cmputer zijn alle startadressen gelijk aan &H47 SA, het adres van de rutine in de BASIC interpreter die de Illegal functin call futmelding geeft. Daardr wrdt autmatisch een futmelding gegeven als je prbeert een machinetaalrutine aan te repen waarvan het startadres ng niet is gedefinieerd. De machinetaalrutines wrden dr de BASIC interpreter behandeld als een functie. MSX BASIC kent een helebel functies, zals bijvrbeeld de wrtelfunctie SQR (afkrting van SQuare Rt). SQR (x) geeft de vierkantswrtel van de parameter x. We kunnen de functie aanrepen dr hem in een expressie te gebruiken, bijvrbeeld PRINT SQR(4) OfW=SQR(9).USRO tlm USR9 zijn speciale functies, aangezien je zelf een machinetaalrutine met pgeven die wrdt aangerepen als je de functie in een expressie gebruikt. Je zu bijvrbeeld de machinetaalrutine 'rt' uit MCCM 76, bladzijde 9 aan USRO kunnen hangen, waarna je met PRINT USRO (4) en W=USR (9) precies hetzelfde resultaat krijgt als met de ingebuwde SQR. Dit geldt hier alleen mdat de parameters integer zijn. Vrdat we verder ingaan p het drgeven van parameters, bekijken we eerst een simpel vrbeeld waarbij we een rutine in de BIOS aanrepen. De BIOS staat vl met handige machinetaalrutines. De rutines die geen inverparameters ndig hebben, kunnen we znder meer vanuit BASIC aanrepen metdefusrx=adres: U USRx ( 0 ). Bij vrbeeld: DEFUSR1=&H41 DEFUSR2=&H44 Nu kun je met U=USR1 (0) het scherm uitzetten en met U=USR2 (0) het scherm weer aanzetten. De waarde 0 is hier verigens vlkmen willekeurig, het maakt niet uit welke waarde je daar neer zet, als je er maar iets neerzet. Ok U$=USR1 ("MCCM") werkt, f U=USR2 (3. 14) en zelfs U=USR2 (4 * ATN (1) ). Het maakt allemaal niet uit, aangezien de rutines DISSCR (DISable SCReen, startadres &H41) en ENASCR (ENAble SCReen, startadres &H44) tch niets met de parameter den. Maar het is nu eenmaal gewnte m 0 in te vullen als er geen parameter vereist is. Ok het gebruik van de variabele U (f U$) is slechts een kwestie van smaak. Drgeven van parameters Zals we een hele tijd geleden al bij BA SIC technieken hebben besprken, kent MSX BASIC vier verschillende datatypes: INTeger, SiNGle precisin, DuBLe precisin en STRing. We meten aan de functie USRx (. ) één parameter van één van deze vier types meegeven. Zals we al hebben gezien, heft de machinetaalrutine niets met de parameter te den, maar het meegeven van een parameter is verplicht. Als de machinetaalrutine wrdt aangerepen, bevat het A register een waarde die aangeeft van welk type de parameter is. Daarvr geldt het vlgende: Inhud register A Type variabele 2 INT 3 STR 4 SNG 8 DBL Het is niet geheel tevallig dat deze waarde precies gelijk is aan de heveelheid bytes die een waarde van het betreffende datatype in beslag neemt; bij strings is dat verigens exclusief de inhud van de string. Indien er een argument vereist is, is het verstandig m te cntrleren f het pgegeven argument van het juiste type is. Ik zal dit straks in een vrbeeld laten zien. Het type staat truwens k in VALTYP, adres &HF663. We beperken ns nu even tt de getaltypes: INT, SNG en DBL. De waarde van de parameter is terug te vinden in DAC, adres &HF7F6. Bij aanrep van de machinetaalrutine bevat HL altijd de waarde &HF7F6. De waarde van de parameter staat vr INT p adres &F7F8 en &HF7F9 (let p! niet &HF7F6 en &HF7F7) en vr SNG en DBL vanaf adres &HF7F6, respectievelijk vier en acht bytes. Getallen van de flating pint types SNG en DBL staan in zgenaamd BCD frmaat met expnent, een bespreking van dat frmaat valt buiten het bestek van deze cursus en is al eerder bij de bespreking van de zgenaamde MathPack dr andere auteurs gedaan. Nrmaal gesprken zal het type INT swies verreweg het meest wrden gebruikt. Het teruggeven van het resultaat van de machinetaal'functie' aan BASIC gaat eigenlijk p dezelfde manier: zet in VAL TYP het type en in DAC de waarde. Eisen aan de machinetaal rutine Daar kan ik heel krt ver zijn: er zijn eigenlijk geen strenge eisen. Alle registers mgen wrden veranderd. Dr een instructie RET (pcde &HC9) wrdt er naar BASIC teruggekeerd. Het spreekt vr zich dat de machinetaalrutine het BASIC prgramma, het variabelengebied en het systeemgebied niet mag verschrijven en dat de geheugeninstellingen weer in de rsprnkelijke staat meten zijn teruggebracht. Vrbeeld We vegen de daad bij het wrd en maken een machinetaalrutine m de wrtel van een integer uit te rekenen. In het kader staat de surce in assembly. De subrutine 'Rt' uit MCCM 76, pagina 9, met hier ng aan wrden tegevegd. Zals je kunt zien is het drgeven van parameters zeer eenvudig. Er zijn twee rutines. De rutine DefUsrO wrdt aangerepen bij het laden van de rutine met BLOAD " SQRT. BIN", R. Hierdr hef je geen DEFUSR=&HDOOO meer in te typen. De rutine Start haalt de parameter p, rept Rt aan en geeft het resultaat via DAC terug aan BASIC. Nu kun je met USRO (x) de wrtel van een integer berekenen. Merk p dat er niets gebeurt als de parameter van het ver

42 .j keerde type is, PRINT USR ( "MCCM" ) levert dus gewn de tekst MCCM p. Meer dan tien rutines Nu lijkt het misschien een beperking dat je in MSX BASIC slechts tien machinetaalrutines kunt definiëren. Daar is echter een eenvudige plssing vr. Je kunt namelijk znder prblemen 256 (f zelfs 65536) rutines aan één USR hangen, met als enig nadeel dat er dan geen parameter meer kan wrden drgegeven. Je nummert daarbij de rutines en met U=USR (nummer) kan dan de juiste rutine vanuit BASIC wrden aangerepen. Je gebruikt een tabel met startadressen van de rutines; een klein stukje assembly is vervlgens vldende m het juiste adres uit de tabel te vissen en de gewenste rutine te starten: CP 2 RET NZ LD A, (DAC+2) ADD A,A LD E,A LD D,O LD HL,Tabel ADD HL,DE LD E, (HL) INC HL LD D, (HL) EX DE,HL JP (HL) SQRT.GEN Dr Stefan Ber DAC: EQU #F7F6 UsrO: EQU #F39A DB DW DW DW ORG Aanrep USRO #FE Start Einde DefUsrO #DOOO Start: CP 2 RET NZ LD BC, (DAC+2) CALL Rt LD (DAC+2),A XOR A LD (DAC+3),A RET Aanrep BLOAD,R DefUsrO: LD HL,Start LD UsrO),HL RET....,.. ~ integer? nee, dan stp parameter wrtel berekenen resultaat in DAC A = 0 hge byte 0 terug naar BASIC DEFUSR=Start terug naar BASIC rutine "Rt" uit MCCM 76 ng tevegen! Tabel: DW RutO DW Rutl DW Rut2 Strings Het drgeven van strings is een geval apart. Bij aanrep van de machinetaalrutine bevat DE het beginadres van de zgenaamde 'string descriptr'. Dit zijn drie bytes. De eerste byte is de lengte van de string en de twee andere bytes het beginadres. Met het vlgende stukje assembly zetten we in B de lengte van de string en in DE het beginadres: EX DE,HL LD B, (HL) INC HL LD E, (HL) INC HL LD D, (HL) Het teruggeven van een nieuwe string is niet mgelijk. Het aanmaken van een nieuwe string descriptr is geen prbleem, maar wel de plaats vr de inhud van de string. Om prblemen te vrkmen, met de string namelijk in het speciaal daarvr gereserveerde stringgeheugen wrden geplaatst. De interpreter gebruikt daarvr interne rutines waar ik p het mment geen dcumentatie ver heb. Misschien km ik hier later ng eens p terug. Het is wel mgelijk m iets met de string zelf te den, bijvrbeeld alle kleine letters mzetten in hfdletters. Let daarbij wel p! Als je bijvrbeeld in een BASIC prgramma hebt staan PRINT USR ( "mccm" ), dan zal het uitveren van het BASIC prgramma die regel zijn veranderd in PRINT USR ( "MCCM" )! We gaan er hierbij dan even vanuit dat USRO een rutine is m een string in hfdletters m te zetten. De string descriptr wijst dus gewn naar de string in het prgramma zelf! Dit betekent zeker niet dat je niets met strings kunt den; het drgeven van strings naar mi gaat prbleemls. Z kun je bijvrbeeld een laadrutine schrijven waarbij de filenaam als parameter met wrden meegegeven. Ml in strings Tt slt ng iets heel anders. Een handige manier m een kleine machinetaalrutine zeer veilig in het geheugen te zetten, is m dit in een string te den. De rutine heeft dan geen vast begin- adres en met dus 'relcatable' zijn. Jan van der Meer heeft het daar in MCCM 76 k al ver gehad. Zijn methde is echter wel een bee~e ingewikkeld, hij maakt namelijk eerst een string en gaat daarna met POKE een mi-rutine in de string zetten. Hij met daarbij vr elke byte pnieuw kijken waar de string staat, mdat er bij het POKE'n stringperaties wrden gebruikt die een garbage cllectin kunnen verrzaken! Het is dus simpeler m de string gewn p te buwen met ML$=ML$+CHR$ (P). Dr-net als Jan verigens keurig det-elke keer dat de machinetaalrutine wrdt aangerepen pnieuw met DEFUSR het juiste startadres in te stellen, heb je helemaal geen last van de garbage cllectin. S tefan 130er [email protected] 42 :b t..

43 Game Freak PTTR-3 versie 2???? De cncurrentie wrdt steeds grter. Een nieuwe diskette met vrnamelijk speeltips is uitgebracht dr Sftgame en vl verwachting stp ik de disk in de drive. Bestelinfrmatie: Maak f 5,- ver p bankrekening t.n.v. R. Riemersma.v.v. Game-Freak. Overige inf: Valge PE Leens tel Snel start de disk p en wrdt mij de vraag gesteld f ik eerst intrplaa~es wil zien f gelijk naar het hfdmenu wil gaan. Benieuwd naar de plaatjes, kies ik vr het eerste. De plaa*s vlgen elkaar rap p en daarna vlgt dezelfde vraag weer. Snel zie ik het hfdmenu p mijn scherm verschijnen en klinkt er een leuk deun* p de achtergrnd. Deze muziek is helaas niet uit te zetten. Als er met cursr f muis een keuze wrdt gemaakt, krijg je bij het vlgende scherm een ander muziekje dat waanzinnig vals is,zwel bij de FM-Pac als bij de Muziek Mdule. Dit is zeer irriterend als je rustig iets prbeert te lezen. Het lezen van de teksten gaat gemakkelijk zlang er geen cijfers in staan. Deze hebben namelijk een ander kleur~e gekregen. Als er veel cijfers p het scherm staan, wrdt het steeds meilijker m de cijfers te herkennen in de blauw beschilderde achtergrnd. Terug in het hfdmenu blijft dit valse gepingel drspelen. Dus vr mij geen muziek meer. Leve de radi.. Het hfdmenu is geheel in de stijl van de PITR reeks. Dit kan wel klppen, want deze disk kmt van dezelfde club. Helaas hebben ze het menuu~e niet 100 prcent aangepast aan de naam van de disk. Overal bij de pties staat de naam PITR-3. Uiteraard is de disk zeer ged gevuld. Ik meende zelfs ng tips te herkennen die in de MEGA-Guide hebben gestaan. Naast de gewne tips staan 'cmplete' plssingen van spelle~es. Dat cmplete betekent hier namelijk tt zver als de maker van de disk is gekmen; slrdig! Op de disk staan k een paar cheat-prgrammaa~es. Hierin zit er bij één een klein futje. Misschien lag dat aan mijn versie en is dit prbleem k al verhlpen. He dan k, de disk is ged gevuld met vele, vele tips en kan uiteraard gekcht wrden dr de freaks die veel tips p een disk willen hebben. :Marc :J--{f[and MSX Cmputer & Club Magaz ine 43

44 Multi Mente utility's In MCCM 76 besprak ik de utility Multi Mente. Vr dit handige prgramma is een aantal uitbreidingen beschikbaar die het MSXDOS2 leven verder veraangenamen. Ik bespreek er één van. Bvendien kreeg ik een brief van Fkke Pst waarin hij p een fut in Multi Mente wijst. Gelukkig heeft hij er k een plssing vr. PMM Ik begin met deze utility vr PMEXT. Het is eigenlijk een heel eenvudig prgramma, maar wel heel handig. Het is vral handig vr mensen die al wit m de neus wrden als ze het wrdje PMA alleen maar hren. PMM is een shell vr PMEXT. Dat wil zeggen dat u PMEXT niet meer rechtstreeks gebruikt, maar p een gemakkelijke en gebruikersvriendelijke manier via PMM. U start het prgramma met PMM < f i lenaam>. Vr <filenaam> vult u de naam van een PMA file in. U krijgt nu een mi verzicht te zien van de bestanden in de PMA file; zie de schermafbeelding p rechter pagina. Met de cursrtetsen en de spatiebalk kunt u de bestanden selecteren die u wilt uitpakken. Met fselectj(de)selecteert u ineens alle bestanden. Onderin beeld is te zien dat de functietetsen een aantal functies herbergen. Met E2l krijgt u een helpschermpje. Dit is p een Eurpese MSX echter nleesbaar. Met:l!] f een druk p IIRETURNI krijgt u de inhud van de file te zien die p dat mment dr de cursr wrdt aangewezen. Met ~ kunt u een file bewerken en met ~ kunt u de I... ~II Ng meer tls huidige geselecteerde bestanden wissen. Het uitpakken van de geselecteerde bestanden gaat met~. Met ~ verlaat u het prgramma. Als u PMM in dezelfde directry als Multi Mente plaatst, wrdt PMM autmatisch pgestart als u in Multi Mente bij een PMA file p return drukt. Screen-savers Als u het cnfiguratiebestand van Multi Mente wel eens heeft bekeken, is het u waarschijnlijk wel pgevallen dat MM k een screen saver-ptie kent. Een screen saver is een extern DOS prgrammaatje, dat na een zelf in te stellen tijd gestart wrdt als de cmputer niet vr het prgramma merkbaar gebruikt wrdt. Het zrgt ervr dat uw beeldscherm niet inbrandt als u ng een mnchrme mnitr gebruikt. Hewel screen savers tegenwrdig eigenlijk verbdig zijn, wrden er ng steeds veel gemaakt en verkcht, vral vr Windws p de Pc. De reden hiervr is dat ze vaak heel leuk f mi zijn m naar te kijken. Vr Multi Mente is er wel een screen saver, maar meer dan wat sterretjes p het scherm zetten det hij niet. Daarm een prep aan prgrammeurs znder inspiratie: maak eens een screen saver vr Multi Mente en stuur hem ~ REM Patch vr Multi Mente 2~ REM 3~ REM Werkt nu k nder andere versies 4~ REM van COMMAND2.COM dan alleen versie ~ REM 6~ REM Cpyright (c) 1995 by C.P.U. 7~ REM 8~ OPEN "MM.COM" AS #1 LEN=1: FIELD #1,1 AS Q$ 9~ GET #1,7998: IF Q$="!" THEN GOTO 11~ 1~~ CLOSE: PRINT "Deze versie van MM kan niet gepatched wrden!": END 11~ PRINT: PRINT "Welke versie van COMMAND2.COM gebruikt u?": PRINT 12~ PRINT "1 - versie 2.2~": PRINT "2 - versie 2.31".13~ PRINT "3 - versie 2.4~": PRINT: PRINT "Uw keuze: "; 14~ A$=INPUT$(1): IF A$<"1" OR A$>"3" THEN GOTO 14~ ELSE PRINT A$: A=VAL(A$).~5~ FOR 1=1 TO 3: READ A(I), B(I), C(I), D(I): NEXT I 16~ LSET Q$=CHR$(A(A)): PUT #1,7999: LSET Q$=CHR$(B(A)): PUT #1,8~26 17~ LSET Q$=CHR$(C(A)): PUT #1,8~27: LSET Q$=CHR$(D(A)): PUT #1,8~~5 18~ CLOSE: PRINT: PRINT "Multi Mente kan nu alleen nder COMMAND2.COM versie 19~ FOR 1=1 TO A: READ A$: NEXT I: PRINT A$;" een she11 starten.": END ~$~ DATA &H4D,&HE5,&H~4,&H56,&H4D,&H~C,&H~5,&H5E,&H46,&H44,&H~5,&H5E 21~ DATA "2.2~", "2.31!'.; "2.4~" ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ i ~1 i.~~.:'~"._;_:- 44

45 PMM u1.b6 =========================jj chiue: WILDLINE.PMA Size: Mark: BI 5 WILDLINE.COM WILDLINE.TXT,,1I1~)II;llm MSXB los. LIB GRAPHIX.LIB '11' '16-21'1 16:33:58 a--w -pm2-5e '16-21'1 16:55:1'11 a--w -~m2-3ccf ta~"_,~.à~.,.t"' ij.h,r.1l0îj '11-1'18 12:43:39 a--w -pm2- BA '16-21'1 16:31'1:58 a--w -pm2-957b li]:help (ii:view IiI:Edit (I):Delete (i!!:extract =========d1 p! De leukste inzendingen wrden p het diskabnnement geplaatst. Op de disk bij dit nummer heb ik alvast een eenvudig vrbeeldje gezet, genaamd Wildline. Patch vr MM Hiernder vindt u brief die ik van Fkke Pst mcht ntvangen. Het is een vrij technische brief en daarm waarschijnlijk wel interessant vr prgrammeurs. Bent u niet z technisch, lees dan verder bij het kpje Krt en bndig. Beste Arjan, In MCCM nr.76 geef je een beschrijving van het bestandsbeheer prgramma Multi Mente. En terecht maakje de pmerking dat Multi Mente vastlpt als je een ander prgramma prbeert te starten vanuit MM. De plssing die je biedt zal waarschijnlijk wel werken, maar is niet de juiste. Het prbleem zit hem namelijk in de versie van COMMAND- 2.COM die je gebruikt. Uit het feit dat je een vastlper krijgt maak ik p dat je versie 2.2x gebruikt. Nrmaal gesprken zu een prgramma, dat een ander prgramma kan starten (zals MM dat det) een SHELL van zichzelf meten maken, dan het gewenste prgramma laden en starten. Wanneer dit prgramma dan beëindigd wrdt, zal de SHELL weer actief wrden. Multi Mente gebruikt echter een andere manier. Er wrdt eerst een Batchfile gemaakt, met daarin al de pdrachten die uitgeverd zuden meten wrden. De laatste regel in deze Batchfile luidt altijd [d:][path]mm.com, met p de plaats van de Cd:] en [path] de juiste drive en path vanwaaruit MM werd gestart. Vervlgens zal MM zichzelf afsluiten en COMMAND2.COM laden en starten. COMMAND2.COM zal dan de Batch-file MMWORK.BAT (een hidden file verigens) gaan uitveren. En mdat de laatste regel hiervan MM.COM bevat, zal MM weer wrden pgestart. Dit is een leuke gedachtengang, echter er kleeft een klein nadeeltje aan. COM MAND2.COM installeert zichzelf altijd als SHELL. Wanneer je dus vanuit MM een prgramma start, wrdt er een SHELL van COMMAND2.COM gemaakt. Deze SHELL wrdt echter nit afgeslten, want vanuit de SHELL wrdt MM weer gestart. Zu je nu een tweede prgramma starten vanuit MM dan wrdt er weer een SHELL van COMMAND2.COM gestart, enzvrt. Op een gegeven mment zit het geheugen dus barstens vl met SHELLs van COMMAND2.COM en dan vlgt de melding Nt enugh memry, system halted. Ok hier heeft de maker van Multi Mente wat p bedacht. In plaats van COM MAND2.COM nrmaal te starten, maakt Multi Mente als eerste een kpie van een aantal rutines, die ng binnen MM wrden gestart. Pas dan wrdt COMMAND2.COM p een heel andere plek gestart, zdat er geen SHELL wrdt gemaakt. Ok een plssing natuurlijk. Maar hier beging de maker echter een grte fut. Hij ging er vanuit dat iedereen die Multi Mente ging gebruiken, in het bezit zu zijn van COMMAND2.COM versie Want in versie 2.20 zitten de rutines die MM gebruikt m de SHELL te mzeilen p een heel ander adres. De gevlgen van het tch pstarten van een prgramma in MM, draaiende nder DOS 2.20, zijn je bekend. nummer 77 - juli I augustus 1995 Vr de mensen die een andere COM MAND2.COM dan versie 2.31 gebruiken heb ik een patch-prgrammaatje gemaakt, dat Multi Mente zdanig aanpast, dat het nder die versie van COM MAND2.COM ged werkt. De vlgende versies wrden ndersteunt: 2.20,2.31 (k 2.30 en 2.32) en Vrzver mij bekend zijn dat de enige versies van COMMAND2.COM die nu in mlp zijn. Versie 2.40 is een dr mij uitgebreide versie van 2.31, en is (ng) niet in mlp. Of dit it gebeurt weet ik niet, want ik heb geen testemming van ASCII Crpratin m hun prdukt te verbeteren en het dan ng uit te brengen k. Alhewel ik het k betwijfel f ASCII Crpratin it ng met een nieuwe versie van DOS vr MSX zal kmen. Met vriendelijke greten, 'ff(kf Pst Fkke raadde inderdaad ged dat ik versie 2.20 van M5XD052 gebruikte. Vrij krt daarna kwam ik in het bezit van een B.E.RT. interface, waarbij M5XD052 versie 2.31 meegeleverd werd. De prblemen waren ten vrbij. Of je M5X D052 versie 2.40 mag uitbrengen, is een lastige kwestie. In principe mag het niet, dat geef je zelf k al aan. Wellicht kun je een patch uitbrengen vr M5X D052 versie Z maak je geen inbreuk p de cpyrights. De patchfile zal waarschijnlijk even grt zijn als- Züniet grter zijn dan-de riginele COM MAND2.COM, maar dat is niet belangrijk. De lijst met nieuwe uitbreidingen was behrlijk lang en zat vl met hele handige dingen. Ik hp daarm dat je die versie tch gaat verspreiden. In patch-vrm dan wel te verstaan. Krt en bndig In het krt kmt het hier p neer, dat Multi Mente niet ged verweg kan met andere versies van M5XD052 dan Dit kmt drdat hij altijd dezelfde adressen gebruikt m bepaalde rutines in M5XD052 aan te repen, terwijl deze rutines in iedere versie p een andere plek zitten. Fkke heeft hiervr een patch gemaakt. De listing daarvan staat bij dit artikel afgedrukt. Eerlijkheidshalve met ik erbij vermelden dat mijn gepatchte versie van Multi Mente het ng steeds niet ged det, maar in een telefntje verzekerde Fkke mij dat het bij zijn versie van D052, die bij MK vandaan kmt, wel werkt. Daar vertruw ik dan k p..5?l1jan S teen6ergen 45

46 ArtGallery Twee mannen van de MSX Gebruikers Grep uit Tilburg delen een mening bij het samenstellen van deze serie plaatjes. Bij het schrijven van de tekst kregen zij steun van de vruwen. MCCM Dit plaatje sprng meteen bven alle andere uit; daarm is het gekzen vr de cver van dit MCCM. Het is een wat uder plaatje met rsprnkelijk MCM erp, maar dat is dr de maker veranderd in MCCM. Bij het uitzeken van de ArtGallery kwamen we veel plaatjes tegen die geënt zijn p de letters MCCM zals het plaatje Dust maar daar kmen we later wel p terug. Marc Willemse maakte het plaatje in scherm 7 en heeft erg zijn best gedaan. Space3 Om dit plaatje ged tt zijn recht te laten kmen, hebben we het een beetje uitvergrt. Om de nadruk te leggen p de twee persnen in het midden, die staan te kijken naar een uitbarsting van een kkende massa p een vreemde planeet. Space3 kmt uit de handen van ReI Wuters geen nbekende in de ArtGallery. Mie plaatjes p MSX Is dit misschien de tekmst van nze mensheid? Twee mensen alleen p deze planeet? Een kleurige fantasie na znsndergang f was het de ndergang van de wereld? Curlup5 In de sptlight staat 't wentelteefje van Escher. ReI Wuters tekende het diertje dat zich pgerld snel kan vrtbewegen. Escher beschreef he het diertje geschikt is vr de rllende vrtbeweging, met zijn gen in de centrale as. Een ingenieus gemaakt plaatje, wat van hen te verwachten was. Verder een heel ander lettertype dan we zijn gewend. Het is een uitstekend vrbeeld van wat de mgelijkheden zijn die MSX te bieden heeft. Het zu een intrplaatje kunnen zijn van een nieuw spel. Sme day... : 'Op een dag... ' Wat zu hier nu eigenlijk mee bedeld wrden? Gluur Killry was here. Nee geen kat; die krijgen we straks. Het lijkt wel Cyran de Bergerac met zijn lange neus. MSX frever is natuurlijk een heel ged streven en we gaan er van uit dat MSX ng lang niet dd is. Met welke versie van CPM dit plaatje te maken heeft weten we niet en daar zullen we waarschijnlijk k niet achter kmen. Het plaatje is met de cmputer p het bureau in de avnduren gemaakt, gezien de sterren dr het raam. Het plaatje dat Eric van der Mast tekende in Quintus-dus scherm 5-is vergeleken met de andere wat eenvudiger te nemen, maar daarm niet minder in kwaliteit. En zie: p de MSX zien wij Riverraid nummer 77 - juli I augustus 1995

47 Overflw Hewel wij niet van die letterfreaks zijn -die er uiteraard wel zullen zijn in ns MSX landje-vinden we dat dit plaa~e een aangename uitzndering is van wat we tt nu te gezien hebben in dit genre. In een gpslag is te zien dat er diepte zit in deze tekening, mdat de letters een schaduw hebben. De cmbinatie van de kleuren p een dnkere achtergrnd spreekt ns wel aan. Dat is in het krt de reden waarm we dit plaa~e van Richard Stffer kzen. Garfield en Wlf Twee plaaljes van Wald Ruiterman, die ze in feite niet zelf bedacht heeft, maar tch de tijd nam m het leuk ver te tekenen met het prgramma Designer Plus. En dat is tch k een leuke bezigheid, niet waar? Het tekenen van het plaa~e Wlf heeft hem ngeveer anderhalf uur van zijn leven gekst en dat is vr het plaa~e Garfield k het geval. Omdat Wald vertelde dat hij niet z'n kei is in tekenen met behulp van de muis-en k niet znder-is dit tch aardig snel met dit prgramma. Wij den er zeker langer ver. Hij heeft de gewne tekenptie gebruikt plus vijf stripbeken, daarna wat zmwerk en p het laatst ng wat ingekleurd. We hebben vr deze plaa~es gekzen, mdat iedereen de arrgante Garfield kent en mdat hij eigenlijk een symbl is vr het uithalen van allerlei dmme streken. Wlf is bij ns niet bekend. Dust Dust, ftewel stf: dit geeft ns stf tt nadenken. Het is namelijk niet gemakkelijk m ver z'n fel gekleurd plaa~e znder verdere gegevens iets te vertellen. De kleurvergang van het rse, van licht naar dnker, is ne~es pgebuwd. Als je ged kijkt naar de zwarte bergen, valt meteen p dat ze in spiegelbeeld zijn getekend. Z k de nderste bergen: die kmen namelijk weer terug in de lucht bven de zwarte bergen. De tekening is van Maarten van Strien. Cnquer Of dit plaa~e uit ATP gehaald is, weten we niet, mdat we het spel ng nit gespeeld hebben, maar het heeft er duidelijk iets van weg. Het zu k een ged lg van Arnnesty Internatinal kunnen zijn. De gen achter deze tralies geven een indruk van nmacht, alleen de tranen mankeren ng. Zu de maker, Erwin Niclai, zijn inspiratie aan Alfred Hitchcck hebben te danken? Inspiratie f niet, Cnquer heeft meer te zeggen dan we kunnen verwrden. De kwaliteit van de tekening is zeer hg. Erwin heeft het ged afgewerkt. Falcn Je zu eigenlijk meteen vragen f je hier de tien verschillen wilt zeken, maar f die er wel inzitten? Marc Sijer maakte dit gedetailleerde interlaced plaalje in zijn eigen tekenprgramma Quintus. Op het scherm zijn de punten dr de interlacing z klein, dat geen anti-aliasing is tegepast en de zestien kleuren vlledig vr de details zijn gebruikt. Aan een eerder gepubliceerde vliegtuigtekening mankeerde het een en ander, maar Marc heeft dr zijn pleiding kennis van de details en deze tekening nadert perfectie. Erleg/bdy /face We zijn alweer gekmen aan het einde van deze ArtGallery. Ons rest het plaatje p de achterkant van deze MCCM. De plaat is uit drie tekeningen pgebuwd. Zals zveel plaaljes, kmt k deze van de hand van Richard Stffer. Het plaa~e dat wij zagen, was ng niet helemaal vlgreid. De benen van de dame mesten ng iets langer, maar het zu p tijd klaar zijn. :Jran/(Pisn.9Lá van áe 1Jries 47

48 ~iii~~rn~n H~i1i ~~ NPE3~~~KrnJ~iii ::~:~ :~:~:c: ~:~ em::;: ;c;c; Ik OOb kt"t,qe]..eà.e..n ee:-n HP DESK] El 540e ae-k cht + NClt u1-tpcl-k ke-t'l- zcht 1-k echtet" te vet" ~f s t'),( vw de.. pd.-1'l-tet" cde-s + En de..z.e. Z1-jn ';').cd.ig 01'YJ.. t""t1-et DP de.. pt"mtet" p de.. tt~iste ~.tze.. Çl,Çl,t').. te.. stut"e-t'l-+ Geh~~ k1-g "1,..0.)"-(.1.- de.. 00 lp 1 me \X1.-1'l- HP z "\M'"1.e-nd-e hj k -ty.j..1-j ee:-n cpie \X1.-1'lde.. esc4-pe-cd..é-s te f cv.x;.e-n. z..d.4t 1-N.. tch Çl,Çl,t').. de s hlg kn+ Ik be-t'l- et" 1'lOg niet ae-heel U1-t, t""t1-et ~ t pt"mt..e1---j.. m k1etw h~kt 1'lOg niet, 1-k be-t'l- et" 1'lOg niet :.1.Chut" he de.. ]t"mtet" de..,qeae-vens Çl,Çl,t')..f} :1evet" ~l OOb "Ge-t'l-+ mcht u dcult" m ft"- 1-"""f1<.1..tie vet" OObbe-t'l- ~ ht" 1-k t gt"çl,çl,g \X1.-1'l- u, z..d.4t 1-k dcult" ee:-n vl~ keet" p tet"ug kçl,t').. kot""t1-efi+ 0 p de.. sch1jf s~ ee:-n Çl,Çl,t')..fu.l "s ys' - bes~ die t~ kt~t mk1..d.e.-n.+ I n de.. ~ \X1.-1'l- t bes~ k01'yj..t ee:-n C1-jf et" vt" d1-t heeft bett"ek kmr p de.. t"esh~tie: (DESK75.SYS) is b+v+ t bes~ 01'YJ.. Cl-f dt"uk - ke-t'l- te 1-"""f1<.1.. ke-t'l- t""t1-et ee:-n t" es h~t ie \X1.-1'l- 75 DPL 1. RESOl..UIIE. Het instellen \X1.-1'l- de.. t"esh~tie gebetwt t""t1-et t ~ lese] JIE-t#R p de.. "P ~ts \X1.-1'lt # -teke-t'l- kçl,t').. de. t"es h~tie m,qevuld "\...JOt"~, d1-t kçl,t').. Z1-jn: 75; 100, 150, 300+ Het,qeffil!fZ " ft t Çl,Çl,t')..ffil Dts Vet" I-nc..h CDP):) Çl,Çl,t')..+ [ESe] JlEt.3 0 OR,geeft dt~ ee:-n t"eslutie \X1.-1'l- 30Ó dts pet" 1--nc..h+ c ) ) < ) ( [ 3 < ) WeJke li.jn is: het. langste? Dez.e. t"es lutie ae-ldt Z01,...)"-e 1 t"1-z.n~l Cl-l-S vet"t1-kçl,çl,l e-t'l- t is ee:-n behlngt"1-jk vet"schh t""t1-et ee:-n 1'YJ.Cl.tt"Y.:-v -pt"1-t')..tet", w-cul-t" de.. t"eslutie Cl-1J.ée..n. bett"ekkmg heeft p de.. t"1-z.nffi1e t"eslutte.., dé- vet"t1-kcl-1e t"eslutie is bepçl,çl,ld dt" t Çl,Çl,t')..ffil t')..çl,çl,~ e-t'l- t Çl,Çl,t')..ffi 1 t" eae-ls pet" 1--nc..h + D1-t heeft gevl~ t Cl-f dt"ukke-t'l- \X1.-1'l- ee:-n DP -p ~tje + Pt"beet" t ~t": T eke-t'l- eens ee:-n t"echthek \X1.-1'l- 100 % 100 pk-vels (f ~ (UIERKANI.SIP) m)+ Op t scoot"-ty.j.. is t ee:-n s~ t"echthek+ Als u de..z.e. U1-t pt"mt kt"1-j.g-t u echtet",qe"\...joot').. ee:-n Vte..t" kçl,t')..t+ met ~ E1-j t te k~ \X1.-1'l- C1-t" hels -ty.j..oet u dcult" p 1et~+ WHt u ee:-n -ty.j..ooie t"--nàe, C1-t" kel ~ -ty.j..oet t~ ee:-n t"echthek tek~ w-cul-t"\x1.-1'l- t Çl,Çl,t')..ffil pt~~ OOt"1-z.n~ 1 e-t'l- vet"t1-n..çl,çl,l ae-l1-j k is + 0 -ty.j.d.:.1..t F t" Çl,t').. k gt" Çl,Çl,g ee:-n F hpp "\...JOU OOb 1-k et" ~t" ee:-ntje: ~k t, de.. teke-t'l-mg is Çl,t').. -ty.j..1-r dchtet" + lçl,çl,t u de..z.e. PCl-8~ m ~ zult u zien t h1-j niet z t"-nd. is + (N +:S + He ckz.e. pcl-g~ U1-t de.. lcl-set"pd"1)tet" \X1.-1'l- :r t" Çl,t').. k k01'yj..t ~t 1-N.. nte..t, ~t~ k niet he t"-nd. de.. F hpp 1-S+) De n..rste t"eslutie 1evet"t ee:-n heel k reme Cl-f dt"uk p + Ee-t'lscOOt"-tY.J.. Cl-fbeeLdmg \X1.-1'l- t -ty.j..ofi1-wt" scoot"-ty.j.. )içl,t')..,~kkehj k p ee:-n dis ketil ~.. et f p ee:-n CCl-Ssettehes je+ :S1-j ee:-n t" es 0 lutie \X1.-1'l- 75 DPI is ck ~1-1'YJ.Cl.1e bt"eedte 512' 7 5 = 6,82 1--nc..h d+"\...)'+ z+ 17,3C-tY.J..+ O-tY.J.. ee:-n Cl-fdt"uk pt"ec1-es m t -ty.j..1j.dé..n te lit"1-i~ is t dt~ de.. kunst 01'YJ.. de.. liçl,t')..t hjn p (21-17,3)'2 = 1,8 C-tY.J.. te z.e.t~+ -ty.j.. dis kette-hlbels Cl-f te dt"uk ke-t'l- kt~t u t beste 150 DPI Cl-Ls instelhng ae-bt"u1-ke-t'l-+ De 48

49 De ~~k byeed,.te '\,..,J'(.1..t p het mbel 'P(1..St 1.-s ~ 7 c-m. '2,54c-m. -:::-.ç 150 dts = 413 dts+ 2t START GRAF ISCHE modet -m. 9Y(1.. f1.-sch te n.1,.~ (1..fdyu..n.:h.en. 1"'t'lOet de pymtey de 0rdY(1..Cht n.yij~ 01"'fl. $1Y(1.. f1.-sch (1.. r te dyu..n. n.en.+ D(1..t ee"-bel,.wt 1"'t'l t het ~ [ESC]lIErOA Pymt.en. sryt ~ 01' de -m.ee.st lmn.se psit1.e+ Dlet [ESC] lier la "\..v"oydt gy(1.. f1.-sch pymt.en. ee-sryt ~f de hu..1.d.iee cu..ysypsit1.e+ O-m. een. P(1..$1~ netf 1-n het -m.1.dd..e.-n te z.eft.en. 1"'t'lOet.en. ~ de kl.4.tste cde eebyu..in.en.+ U n.u.. nt de cu..y sypsit1.e 1.-n.stelle-n. OE \.I"ey sch 1-1l.end.e 'ffi.( ey en. + C Z1.e 5) 64 te n.ens + 0 P de P kl.4.ts \..I'CW"'J.. t # n.1,.~ ~ dl,.~ 64 m\,m..üle-n. Lp + v Dit heeft het vydeel t pymt.en. 1.ets vlu..$1~.y ~t ~t de lwmtey fi1.ef 16 l.e,ee ten.ens hert (1..f te dyu..n.n.en. 1').(1.. 1eà.ey hfn+ Een. d1.-s n.etin.et 1.-s 413 dts m t eev(1..1 n.l,.ynt u.. dl,.~ het Chl-1"'J,.rl (1..f te.. dyu..n.n.en. ASCII ten.ens z.ett.en. 0'y~ C413~8 = 5t62 ~y bven. (1.. ree y 01"J..d.) 5 2 ten.ens + v ujt u.. een. te kl.4.9 Chl-1"'J,.wl pl,.ynt.en. m ~ "\..v"oydt een. deel fi1.et (1.. f gedyu..n. t+ Pybeeyt u.. t 1'YK'l-(1..y een. n.eey dy (:8ALK t S TP > (1.. f te dyu..n. n.en. 1"'t'l t (DESK F 0 UT t S ys > 3 t GRAF ISCH PRINTEN t Het f eitehj n.e 9Y(1.. f1.-sch pd.-tl-t.en. eebel,.wt 1"'t'l t het e-sc-cotyj.. ~ [ESC]lIEh#W[dat.a.]+ He \.I"eyrle-n. ~ t ~y DP ~'s? Op de l' kl.4.ts \..I'CW"'J.. de r 1"'t'lOet u.. ASClI-c.d.&s m\,m..üle-n.+ s~ ey b+v+ 1 dt 1J..."'1.t en. ~ 4 dts Z'\,..,J'(.1..yt en. ~ ~y 3 dts 1J..."'1.t 01' een. yese1, ~ stu..l,.wt DP t b~'we ~rl &: ~y de P.ymteYt Dit n.01"'fl.t O\.l"eyeen. 1"'t'l t 1"'t'l t de ASCII-cde. 120, '\,..,J'(.1..t ~y s~t vy de kttey "-:x,." + NOY1'YK'l-ky 1J..."'1.jz..e n.1,.~ ey ey 80 kttey s p een. yeeel 0 l' de P kl.4.ts \..I'CW"'J.. het # n.~ het Chl-1"'J,.rl ktteys Cn.~) te s~ t ey m een. yeeel p(1..st+ Een. DP - schey-m. 1.-s echtiw 1'YK'l-(1..y 512 dts byeed,., d"\,..)"z. C512~8) = 4-:::-.ç 64 = 256 +B+ be1.d.e h1.ey ~ 1.-n.stelhfi~ heb ben. hetz.el f de ye-su..lt.oot+) U n.l,.ynt fiu.. een. b(1..s1.-s -1.-n.steH1.-m.9 1'YK'l-n. en. + 0 p de d1.-s n. s~ een. Chl-1"'J,.rl p,ymtey1.-n.stehm,qe:.n.+ Rn Hkt. (Wrdt. vervl,gd) K ":::>-'Y ~ ~ "f$ ":::>-'Y.. ~ li... I~=I.:~~:: J p b(1..s1.-s \..I'CW"'J.. het ~t Bl,.w-1 he~ in. Bl,.w--:- 2.. ::l4'yj..eep(1..st en. \.I"ey beteyd+ 0 l' de SChijf s~t d1-t f O1"J..t ~VerJ..(1..I-s de 'P(1..9~' s N + B + Geen. zm 01"'fl. V(1..n.( t1.e- n.(1..yt.en. te schyi~? m(.1.(.1..n. een. DP - Stkn.ey 1"'t'l t mi W eey + S 1echt ~y, en.z+ (fi hit vl~ fil,.yty.m'yj ew 2(1..1 in. u.."\..v" etin.etje-s be-spyen.en. dus stu l,.w z.e ~y 'T Y01"'fl.p ~ V B Bl,.~sl,.Wfl. + 49

50 Mahjngg AI zeer lange tijd geleden kregen wij Mahjngg in handen. De schijf werkte echter niet en dr een string in de cmmunicatie gebeurde er lang niets mee. Op de beurs in Tilburg kregen wij gelukkig een ged werkend exemplaar ~1\HJONGG Bestelinfrmatie: Mahjngg staat bij deze MCCM p het diskabnnement. De titel is misleidend, mdat men snel zal denken Mahjng te kunnen spelen p de cmputer. Maar dit is niet z. Het is een patience waarbij de stenen van het mahjngspel wrden gebruikt. Mahjng(g) U zult al gemerkt hebben dat ik zwel Mahjng en Mahjngg spel. Dit kmt mdat ik al jaren Mahjng speel en de gebruikelijke Nederlandse naam is met één g. Een blik p de stenen en een ieder zal begrijpen dat het spel uit het verre sten afkmstig is. Zals z vaak zijn er in de lp van de tijd natuurlijk kleine veranderingen geweest in de spelregels en het uiterlijk van de stenen. Ik bezit zelf een echte Chinese set waarbij alleen Chinese karakters wrden gebruikt. De verzameling stenen die Peter Schippmann hier in het spel tepast, is de gangbare in Eurpa. Met sms kleine Engelse wrdstukjes nderaan f een cijfer /letter rechtsbven wrdt het vr ns tegankelijker. De riginele stenenset bestaat uit 144 stenen-vandaar de 144 rechtsbvendie als vlgt is pgebuwd: De gewne stenen Tekens, Kringen-k wel Cirkels- en Bambes zijn alle van 1 tt en met 9 genummerd. Van elk van deze stenen zitten er vier in het spel. De Kringen zijn gemakkelijk te herkennen en dr tellen is het cijfer~e rechtsbven k niet ndig. Bij Tekens ligt dat vermedelijk anders: het aantal staat er wel, maar Patience met Mahjng stenen wel in het Chinees! Bij Bambes is het haast hetzelfde als bij Kringen, maar er is een afwijkende steen: Bambe 1 is geen bambestkje, maar een vgel*. Bijzndere stenen Ok hier is elke steen in viervud aanwezig. Het zijn de drie Draken (Gren, Wit en Rd) en de vier Winden (Ost, Zuid, West en Nrd) met de Chinese karakters vr de vier windstreken. De Witte Draak is hier niet wit, maar heeft een raster met een rd 'rndje' erin. Bnusstenen Tt slt zijn er ng twee series van zeer speciale stenen. Van die stenen is er maar één van ieder aànwezig. Het is een blemenserie waar als naam ORC, BAM, PLUM en MUM pstaat en een seizenenserie met de aanduiding SPRing, SUMmer, AUTumn en WINter. Spel Zals al gezegd, het is geen echt Mahjng, dus geen pung, sjang f kng, maar een patiencepuzzel. Bij Mahjngg is het de bedeling de gehele piramide af te breken dr de stenen steeds in paren te verwijderen. Alleen stenen die ls liggen, zijn te pakken. Denk aan de stenen als cntainers bij een havenbedrijf met vrkheftrucks, die alleen van links f rechts kmen. Je kan niet een steen pakken die ergens achter f nder ligt, maar wel één helemaal in het midden. Als er maar niet iets naast f p ligt. Een paar bestaat nrmaal uit twee gelijke stenen, maar van de bnusstenen is er altijd maar één. Daarm zijn die te verwijderen met een paar uit dezelfde serie. Zijn SPR, WIN en SUM te pakken kan je dus SPR-WIN wegnemen, maar k SPR-SUM f SUM-WIN. Let hier p, want k al det het spel het ged, de HELP laat het hier afweten. HELP tnt u alle mgelijkheden één vr één, maar denk niet dat het daarm gemakkelijk is. Smmige velden zijn echt nplsbaar. Sprtief is het wel als u met AGAIN aangeeft dezelfde puzzel ng eens te willen prberen, maar raak niet gefrustreerd als het niet lukt. Het spel werkt zeer sepel en ziet er leuk uit. Een gemis vind ik dat het niet mgelijk is m stap vr stap terug te gaan. Dr de prijs-het is PD-is het echter een geheide aanrader. :Jranf(J-L rjjruijff 50

51 Ged kpmanschap MSX'ers zijn prduktieve luitjes. Gelukkig maar, want van de cmmerciële bedrijven heven we het al jaren niet meer te hebben. Al die leuke en sms werkelijk prachtige prgramma's en dem-disks die verschijnen, die kmen uit de kker van pure liefhebbers. Mensen, die vr hun ll die dingen maken en vervlgens vr een zacht hbby-prijsje p de markt brengen. Een gede zaak, want anders zu er weinig meer te beleven zijn aan nieuwe spullen. Alleen, het heeft k z zijn nadelen, dat ngebreideld hbby-gebeuren. Al die clubs en samenwerkingsverbanden zijn weliswaar technisch prima nderlegd en bvendien: ze weten k ng mie dingen te bedenken, maar cmmercieel inzicht ntbreekt ng wel eens. En dat leidt, naar mijn bescheiden mening, sms tt minder geslaagde testanden. Andere mensen kunnen in z'n geval alleen maar in een hekje zitten kniezen, f een brief schrijven naar z'n club. Ik heb mijn vaste pagina, m mijn licht eens te laten schijnen. En dat de ik dan k. Stel je vr, p Zandvrt zie je een spel liggen, van een clubje prgrammeurs, dat vr de alleszins betaalbare smma van vijftien gulden aan je verzameling MSX-amusement kan wrden tegevegd. Even het geld tellen, twee keer langs de kraam wandelen, eens verleggen met een kennis en bing: je slaat te. Een prachtig spel, wat je trts mee naar huis neemt. Eenmaal thuis heb je er heel wat ll mee. Maandenlang speelplezier tt je het hgste level bereikt en peens, vlak vr het bss-mnster in beeld verschijnen zu, je cmputer krakend vastlpt. Wede en frustratie! Bs bellen! Een brief p pten! En dat alles in de hp, alsng een versie te krijgen die wel tt aan het laatste veld uitgespeeld kan wrden. Om vervlgens te meten ntdekken, dat de club juw aankp intussen niet meer ndersteunt. Men heeft er Public Dmain van gemaakt. Iedereen kan het gratis en vr niets kpiëren. En met Public Dmain, dan mag je tch niet verwachten dat men hard zal lpen m het spel alsng z te maken, dat het k p juw machine uit te spelen is. 'Het is nu PO hr. Dus niet zeuren.' De vlgende keer, als je een aantrekkelijk spel ntdekt p een beurs f in een advertentie in MCCM, zal je je wel twee keer bedenken alvrens daar je gede geld aan te spenderen. Een ezel stt zich in het gemeen... Rustig even afwachten f het PO wrdt, is het devies. En z nee, dan verschijnt het tch wel in het kpieercircuit. Want geld uitgeven m vervlgens te meten ntdekken dat prblemen niet afdende wrden verhlpen, mdat het na een paar maanden gratis wrdt weggegeven, ch. In mijn gen is die tactiek, m nieuwe prdukten na een paar maanden Public Dmain te maken en vervlgens mensen met prblemen met een kluitje in het riet te sturen, een hele dmme. Ik snap de redenering wel. Want inderdaad, na een maand f wat zal z'n diskje inderdaad in het illegale circuit zijn beland. En tegen die tijd zullen er weinig kpers meer zijn. En men dr het nu gratis te verspreiden meteen reclame maakt vr vlgende prjecten. Maar m de mensen die wel in de buidel hebben getast vr jker te zetten, dr dat illegaal kpiëren maar fficieel te te staan met een p-stempeltje, dat gaat tch te ver. Z raak je je kpers wel kwijt. Oftewel, slecht kpmanschap. Heel erg slecht kpmanschap... De uitgever van dit magazine wil graag een eigen klm hebben. U ziet hem hierbven. De tekst naast deze klm is van zijn hand en ngeredigeerd pgenmen. Om een vergelijking te trekken, een aantal jaren terug hadden we p de uitgeverij stapels ude bladen liggen. Winkelreturen, nverkchte exemplaren. En iemand van één van de Msx-clubs zag dat tevallig. Het leek hem een prachtig idee, m ns van een deel van die stapels te verlssen, dr ze p de club gratis uit te delen. En ik denk, dat hij uiteindelijk tch nit begrepen heeft waarm dat aardige plannetje niet dr is gegaan. Want ik was mrdicus tegen. Binnen die club zal een fiks aantal leden een abnnement p MCCM hebben gehad, f lsse nummers hebben gekcht. Als die mensen dan, een half jaar later, ntdekken dat die bladen waar ze ged geld vr hebben betaald gratis wrden uitgedeeld, dan wachten ze de vlgende keer wel een half jaartje. En z maak je je eigen markt kapt. Wammes Witl(pp 51

52 Pst Geachte redactie Ingeznden brieven wrden als het enigszins kan vlledig en letterlijk vergenmen. Is een brief te lang, dan kan de brief van redactiewege ingekrt wrden. Dit wrdt bij de brief gemeld. 52 Reactie p MCCM#74 Geachte Heer DruUff, Na het ntvangen van de nieuwe MCCM zaten wu die, zals gewnlijk, geinteresseerd dr te lezen. Helaas sleg deze interesse m in een lichte vrm van walging en een zware vrm van verntwaardiging ten wij bij Bert Daemens enigszins vertrebelde blik p de diverse diskmagazines waren aanbeland. Tt nze niet geringe verbazing lazen wij daar: "... de laatste stuiptrekkingen van Emphasys in de vrm van hun Glden Pwer Disk #11..." Nu is het natuurlijk al niet leuk als het resultaat van ruim twee maanden van neste arbeid vergeleken wrdt met een stuiptrekking maar ja, het recht p vrijheid van meningsuiting en z zullen we maar zeggen. Deze wrden uit heer Daemens mnd hebben we dan k pgevat als pbuwende kritiek (bedankt Bert!). Waar wij wel een bizar ranzige smaak van in de mnd kregen is het wrd "laatste" dat hier vlkmen misplaatst gebruikt wrdt dr uw enthusiaste medewerker. Wij zullen na Glden Pwer Disk #12 weliswaar stppen met ns diskmagazine en niet zals abusievelijk vermeld dr de heer Daemen na nummer 11 maar wu den dit m nze handen z vrij mgelijk te hebben vr de creatie van nieuwe MSX sftware. Z zijn wij al druk bezig met een muziekdisk, een schietspel, een RPG en een MIDI prgramma. Wij zun, zals U ziet, ng zeker niet gestpt; wij zun zelfs actiever dan it. Met vriendelijke gret, J,'B. 'Driesenaar 'l\[amens 'Empfiasys Beste leden Emphasys, jullie begrijpen dat natuurlijk, na z'n vlammend betg, eerst cntact werd gezcht met Bert. Bert had van de mensen van Emphasys begrepen, dat zij met hun disk zuden stppen m zich aan allerlei andere MSX activiteiten te wijden. Op de beurs in Tilburg sprak hij ng met enige Emphasys leden en ten kreeg hij te hren dat er ng een nummer 12 zu verschijnen. Het gewraakte artikel lag ten echter al een week bij de zetter / drukker. Het taalgebruik van Bert, m aan te geven dat hij de disk duidelijk al slijtagespren zag vertnen in het licht van het aanstaande stppen, is zijn vrijheid. Ik zu zeggen dat je het kunt zien als een cmpliment aan de vrgaande diskettes. Reacties p lezers vragen en pmerkingen Lege Briskdiskette Beste Frank Druijff, Hierdan eindelijk na lange tud de diskette die ik als belning ntving vr mijn in de Megaguide geplaatste speltip van MCCM nummer 58. U zult zien, er staat gewn niets p de schijf, z heb ik hem k ntvangen. Waarschijnlijk herinnert U zich ng het telefngesprek dat wu hadden geverd, ver deze diskette, waar het spel BRISK p had meten staan. U zei dat ik hem gewn naar U mest sturen en dat U hem dan nrmaal erp zu zetten. Maar mdat ik binnenkrt abnnee wrd en k de gemiste nummers plus de bijbehrende diskettes nabestel, zit BRISK daardan k bij en zu dat dus geen zin hebben. Daarm kies ik in de plats daarvr een andere mgelijkheid, een disk uit de PD-lijst, namelijk nummer B- 54. Ik hp dat U in deze wens kunt vlden. Als U dat zu willen den, alvast mijn dank hiervr. Verder wens ik U ng veel succes met uw blad en dat is welgemeend want: MSX is ng lang niet dd. Met vriendelijke greten, Jfinny;;{assinf:;, 'Den ;;{aag Beste Jhnny, Als het ged is heb jij je diskette B54 al lang en breed ntvangen als je dit nder gen krijgt. De PD serie is fficieel truwens uit de verkp genmen mdat er van alles aan ntbrak en eens grndig mest wrden uitgezcht. Daar is het ng steeds niet bevredigend van gekmen, maar de ude serie heb ik natuurlijk wel en daardr kn ik je tch B54 testuren. Kritiek recensie The ATP Geachte heer Druijff, Er meten mij een paar dingetjes van het hart aangaande MCCM. Om te beginnen wu ik de recensie van het dr mij gemaakte actieadventure 'The ATP' even aanhalen. Hierp had ik een paar punten van kritiek: * De vernderstelling dat The ATP eigenlijk p een paar puntjes na identiek is aan The Castie klpt niet; er zun in veel meer pzichten grte verschillen. De GameBuiider is alleen maar gebruikt m de velden en de spelgraphics te ntwerpen, het spelprgramma is geheel herschreven. De zin 'Het spel is een regelrechte kln van The Castie' strijkt mij dan k recht tegen de haren in, mdat dat wél een GB- 111*

53 spel is. The ATP lukt net zveel p The Castie als p Metal Gear. * Men vindt het scenari achter The ATP 'ngal dunnetjes'. Ok alweer ziets, als je bekukt dat het scenari 25 A4-tjes grt is. Het verhaaltje wat in de intrdem stnd, was slechts een krte samenvatting. * Het verwut van het slechte Engels. Ik met zeggen dat mu dit buznder vreemd lijkt mdat het is nagekeken dr mun lerares Engels. Ik zu het tch wel heel gek vinden als die het niet zu weten. Bvendien heb ik het wrd 'radiactief nit vertaald als 'radiactive' maar als 'nuclear' (zals verigens k p een screen sht te zien is). * Er wrden delen van het prgramma gewn niet besprken, zals de verpakking die de prus iets hger legt (kunststf dsje met kleurencver, kleurenlabel p de diskette, uitgebreide handleiding met twee schematische kaarten erin) en niet te vergeten het Hunter-prgram, die uniek is (zie je nergens bu andere spellen) en waarmee je lekker in het spel kunt valsspelen als je eenmaal dr hebt he het met. * BU de cnclusie wrdt ten eerste een helebel nadruk gelegd p de graphics die, naar Adriaan's mening, wel "wat hadden kunnen wrden pgepetst', en het ntbreken van muziek. Maar daarvan gaat de kwaliteit van het spel niet naar beneden, temeer daar de graphics helemaal niet slecht zijn (vlgens mij heeft Adriaan niet alle velden gezien). Ok wrdt er weer gezegd dat er maar wat 'meer verhaal in het spel zu meten wrden gebracht'. Mie grapjas, die Adriaan, hu vnd het verhaal zeker z mi dat hu niet geneg had aan die 25 A4-tjes 7? * Er wrdt niet gezegd dat het p het laatste niet meer bij MSX-Cde is uitgegeven. * Dan als laatste dat er niet pgemerkt staat dat dit spel van Pigensft ltd. kmt, wat een betere benaming zu zijn dan dat het van mij kmt, er zijn namelijk k andere mensen die essentieel waren vr het ntwikkelen van dit spel (.a. Erik Deppe). Het is dus niet netjes m te zeggen dat dit spel geheel dr mij zu zijn gemaakt. Z, dat waren de dingen die ik bijznder nredelijk aan de recensie vnd. Hewel deze recensie bjectiever is dan die van The Vampires kan ik dus niet zeggen dat ik ver de inhud (dus niet ver de mening; dat is de bjectieve mening van de recesent en daarver heb ik niks te zeggen) te spreken ben. Nrmaal wrden bijv. alle delen van een spel besprken, en niet slechts het spel en de intr. Dan nu ng een paar algemene pmerkingen: * Het is niet leuk vaker een plaatje van dezelfde tekenaar p de cver te gien, k als is de tekening steenged. Het is misschien leuker de ude nrm weer te gaan hanteren en p de cver plaatjes uit spellen f prgramma's te zetten, zals indertijd bij MSX Club Magazine. * Niet zeuren in bladrecensies ver spelen taalfuten tenzij deze echt verdreven veel vrkmen. Niemand die last heeft van kleine futjes, vergissen is menselijk en de MCCM staat er meestal k niet vrij van. * In de POST-rubriek van nummer 76 wrdt als antwrd p een brief gezegd dat 'de aanschaf van een PC eerder wijst p een bepaalde vrm van maschisme dan van liefde (wijzen van 77)'. Ik vind dit behrlijk verdreven vr de hfdredacteur van een vrij prfessineel (tch 7) cmputerblad, dergelijke uitspraken hren in het taalgebruik van mensen van tien jaar thuis. * In de MEGA-Guide zegt men altijd te weinig tips te hebben, maar wat mij pvalt is dat er weinig tips van de redactie zelf in staan. Mijn mening is dan men zelf k wel een bijdrage van tips kan leveren m de rubriek wat uit te breiden. De tips dié dan eens dr de redactie geplaatst wrden (MEGA-Guide) zijn meestal f nuttels f sterk veruderd en algemeen bekend, * Er is ng steeds geen rectificatie van de screen shts van The Vampires and She Vampires in de Maiskek geplaatst, terwijl dit wel belfd was, en zelfs eventueel nieuwe screen shts erbij te plaatsen. Dat was het dan tt zver. Ik zu het bijznder p prijs stellen als u deze brief zu plaatsen, temeer daar ik wel nieuwsgierig ben naar reacties van mensen die (evt.) hetzelfde hebben ndervnden. Dan wil ik als laatste ng pmerken dat ik MCCM geen slecht blad vind, integendeel, maar p bepaalde puntjes mag hier en daar wel wat aangepast wrden. Bvendien heft het blad zich vlgens mij k wat minder p beginners te richten mdat die er tch maar weinig meer zijn; de meeste mensen die hun MSX ng gebruiken den dat mdat ze weten wat vr een prachtcmputer het is, iets wat beginners ng zuden meten ndervinden. Met vriendelijke gret, '1\.ieKJ 'Warendrp 'Irringa 'Winsum Beste Rieks, Om te beginnen met je laatste pmerking dat je de brief graag geplaatst zu zien m te hren van anderen met dezelfde ervaring: waarm wil je dat? Wil je gezamelijk uithuilen f hp je dat je met anderen samen je frustraties beter de baas kan. Begrijp me ged, ik beledig je niet: je hebt ngetwijfeld veel werk gestken in het maken van The ATP. Werk dat ng meer betekenis krijgt als je beseft dat je geen winstgmerk hebt. Maar je realiseert je niet wat de essentie van een recensie is. l\driaan mest zijn menig in z'n drieduizend letters samenvatten en jij gebruikt alleen in deze brief er al ruim vijfduizend. Het ligt dus vr de hand, dat niet alles beschreven wrdt. Adriaan pgde zveel mgelijk duidelijk te maken waar de gede en mindere punten van het spel liggen. Jij klaagt, dat Adriaan zegt dat er weinig verhaal inzit. Mag jij ns eens zeggen waar dat verhaal dan is. Er is een fraaie inleiding, indien gewenst zeer uitgebreid p papier, maar dan... niets. In Metalgear blijkt de baas een verrader. In SD-snatcher blijk je zelf slachtffer en jij en je vruw een belangrijke rl in de hele snatcher geschiedenis te spelen. Maar dat vind je pas uit tijdens het spelen. Het meest extreme vrbeeld is, Myst, een spel p PC en Mac, waarbij je vrijwel niets weet als je begint. Je staat p een eiland en... je zekt het maar uit. Het verhaal is daarmee te lezen als een bek, maar wel een waar je zelf de vlgrde van de hfdstukken bepaalt. We betreuren vral de tnstelling van je brief en denken dat je niet begrepen hebt, dat de kritiek psitief bedeld was. Natuurlijk zagen wij de extra's ten pzichte van Castie, maar dat was enkel een snel inelkaar gezet vrbeeld van wat er met GameBuilder mgelijk is. Vergelijk je spel eens met pen blik met de andere spellen die nu p de markt kmen. Wij vinden dat er dan een verhaal hrt te zijn en dat er muziek bij met zitten. Game8uilder spel Geachte hr. van Drn Aan de meneer, p het fttje, nder aan deze brief, heb ik, p de beurs in Tilburg, een envelppe verhandigd. Hij heeft belfd, hem aan U drtegeven. maar tt p heden heb ik daarp ng geen reaktie p gekregen. Ik ben bang dat mijn brief, in de drukte, kwijt is geraakt. De envelppe bevatte een gefrankeerde retur-envelppe. Ik had een bekje gemaakt, met een schijfje in de kaft verwerkt, van een uitvering van Game-builder. Ik ben al een hele tijd met GameBuiider bezig, maar km er niet helemaal uit. Mijn bedeling is, m een dlhf te ntwerpen, waarin dat mannetje vrij kan rndrennen. Maar dat wil maar niet lukken!! Dit zijn mijn prblemen: 53

54 De gevaren, zals spken en atributen, krug ik maar niet uit het spel. Pgingen m een kmpleet nieuw spel te maken (via;i), lpen p niets uit. En he maak ik een uiteindeluke versie, die, waneer je een schufje, met daarp dat nieuwe spel, in de cmputer stpt, (na enige inlaadtud) vanzelf dat spel begint. Ik hp dat U mun bedelingen begrupt en mun vragen kunt beantwrden. Ok hp ik ng dat mun bekje terecht kmt. Ik dank U harteluk vr het plezier, wat ik aan Game-builder tt nu te ndervindt en gret U; '.f.'v'geg Zaanáam Beste Frank, Mea culpa, je envelppe is inderdaad dr Frank Druijff aan mij gegeven. Ik was druk bezig en was hem even uit het g verlren. Ik had hem echter alweer pgeduikeld en was bezig je een antwrd te geven, ten de bvenstaande brief binnenkwam en Frank natuurlijk gelijk aan de telefn hing. Nu even in het krt dit antwrd in de pstrubriek. Juw prbleem ligt vrnamelijk in het niet schnmaken van DISPLAY.BAS, ptie 7, gevlgd dr ptie 8. Dit prgramma bevat namelijk data statements vr alle bjects en sprites. Dit is in de handleiding p pagina's beschreven. Je vragen leken mij een gede aanleiding m weer eens een Came Builder Club aflevering te schrijven, waarin p je andere vragen kan wrden ingegaan. Hpelijk kan je nu al verder. Je schitterende bekje heb je inmiddels al terug gekregen. Ngmaals verntschuldiging vr de vertraging. Namens de redactie geschreven dr Adriaan van Dm Beste Frank, Ik ben Jan Wilmans, een lid van MCCM en ik heb een vraagje: Ik las a. in nr. 76 ver de MSX4PC die in Tilburg verkcht is. Nu staat er wel dat hu F20,- kst maar nergens infrmatie ver he f waar je hem kunt bestellen (f kan dat niet?). Ik zu hem graag z snel mgeluk willen hebben dus, als je dit vanavnd ng leest ( S m 23:30 ngeveer) dan mag je ng wel bellen (ik heb geen fax). Alvast bedankt, Jan Wi{mans Wacfitum Beste Jan, Ik kan natuurlijk zeggen dat je je gen niet ged gebruikt, maar ik steek liever hand in eigen bezem en begrijp dat wij het niet duidelijk geneg hebben aangegeven. MSX4PC kstte bij intrductie p de beurs in Tilburg twintig gulden, maar daarna is de prijs vijfentwintig gulden gewrden. Abnnees krijgen daar wat krting p, maar u met dan weer wel verzendksten erbijtellen. Omdat MSX4PC natuurlijk niet alleen aan abnnees wrdt verkcht, beslten wij het k znder bn direct aan te bieden. Dat is gemakkelijker maar iets duurder: dertig gulden vermaken p pstgir , t.n.v. Aktu Publicatins BV, Amsterdam.v.v. MSX4PC. De advertentie p pagina 2 zal hpelijk iedereen duidelijk maken he de emulatr besteld kan wrden. Heeft u verigens geduld en kmt u naar de beurs in Zandvrt kunt u hem daar natuurlijk k meenemen; u heeft dan gelijk de nieuwste versie, want die kmt in september uit. Trans cadeau Hi Ruud, Dit bericht is eigenluk vr de MCCM bedeld, met name vr Frank f iemand van de "ude" club. Ik heb nameluk pas het prgramma Turb Screencpy en k Trans tegestuurd gekregen van de MSX gebruikersgrep Tilburg. Ik heb echter een prbleempje bu deze prgjes: tussen iedere geprinte regel wrdt ~2 mm witruimte gelaten. Misschien ligt aan m'n printer (Star LC10), bu Dynamic Publisher had ik er eerst k last van, maar daar kan je instellingen den. Vr vlgende regel heb ik dan "27,"J",24" gedaan ipv "10". Maar ik weet niet he en f dit kan bu de bvengenemde prgramma's. Misschien wel dipswitches van de printer verzetten? (weet iemand waar ze precies vr zun bu de LC 10?) Ik hp dat ju f iemand van de MCCM een plssing vr dit prbleem heeft, de LC 10 is tch geen nbekende lukt me. (jrtjs :Manuef Wees lief, ml een PC en een AMIGA... Beste Manue!, Ik wist niet ged wat ik mest den ten ik deze regels las: plffen van wede f huilen. De gebruikersgrep uit Tilburg bezrgde ju ns prdukt Trans. Mensen die ik meende te vertruwen gaven/verkchten achter mijn rug m nze prdukten. Maar eens diep zuchten en die mensen in Tilburg eens pgebeld. Ja dat klpt zei mijn naamgent aldaar: dat is de prijs die jullie gegeven hadden. Nummer 76 erbij gepakt en ja hr daar staat M. Bilderbeek uit Terneuzen genteerd vr nder meer Trans. Ik kn weer pgelucht adem ha- len. De vrienden in Tilburg waren inderdaad vrienden. Leuk verhaal natuurlijk, maar daar heb jij je printer niet ged mee aan de praat. Ik heb jammer geneg k geen LC 10 handleiding en kan je dus k niet verder helpen. Ik hp echter dat een andere Star LC 10 bezitter, die het prbleem kent, reageert en ju aan de gevraagde infrmatie kan helpen. Zij kunnen die dan via mij ter redactie f mdemmend via Ruud drgeven. MSX4PC lpt niet Hall Frank In Tilburg habe ich bei Dir den MSX2 Emulatr gekauft. Leider knnete ich den bis jetzt nch nicht zum Laufen bringen. Ich habe einen Mhz IBM Cmputer und fahre Ds6.3 und Windws Im Prtected Mde started zwar das MSX Lg auf und verschwindet dann auch wieder aber weiter geschiet nichts. Auch das Lg wird sehr langsam aufgebaut. Das heisst, dass es fast 1 minute dauert, bis das Lg fertig ist. Im reinen DOS Mde kriege ich es gar nicht hin. Da kmmt immer ein Speicherverwaltungsfehler. Kannst Du mir bitte s bald wie möglich mitteilen, wie es genau läuft? Wie sieht Deine Cnfig.sys und dei ne Autexec.bat aus? Ist einfach mein Cmputer zu langsam? Ich möchte, wenn es geht, einen Bericht über diesen Emulatr in unserem Maga veröffentlichen. Dazu muss ich ihn aber erst mal laufen lassen können. In Erwartung Deiner schnellen Antwrt grüsse ich Dich herzlich, Pau{ Scfiaerer (jssau, Scfiweiz Beste Pa ui, Ich bedauere es sehr, dass der Emulatr bei Dir nicht laufen will. Der Cmputer der Du anwendest, ist natürlich sehr langsam. Das Aufkmmen des MSX Lgs dauert mit dem Emulatr immer sehr lange, aber eine Minute ist schrecklich. Ich habe Dir, wie gefragt, meine CONFIC.5YS und AUTOEXEC.BAT gesannt. Vielleicht wird es Dir damit gelangen der Emulatr zu 'runnen'. Wenn es nicht arbeiten wil!, nehme nch mal Kntakt auf und ich will versuchen Deine Prbleme zu löschen. Schnell wird MSX4PC auf dem 386/25 niemals sein, aber er muss jedenfalls laufen. Versuche die Emulatr nch bei einem Bekannter. Wenn er drt gut dreht, liegt das Prblem in Deinem Rechner. 54 nummer 77 - juli I augustus

55 Diskettes p MSX Geen HD p MSX Jan van der Meer schreef er regelmatig ver in zijn Nrder baken. Diskettes hebben niet het eeuwige leven en de data p de diskettes gaat eerder verlren dan u denkt. MSX hudt niet van mij. Op de cmputermarkt zijn grss md twee types diskettes verkrijgbaar: DD en HD. In de regel kpen MSX'ers terecht het DD type, maar steeds regelmatiger krijgen wij diskettes in handen van MSX' ers die het HD type gebruikten. Die geven echter veel prblemen; vruitlpend kan reeds wrden gesteld dat HD disks in ieder geval niet veilig bruikbaar zijn p MSX vaak lastig en sms zelfs nbruikbaar. Geschiedenis Ok bij flppy's zien wij in de lp van de jaren een ntwikkeling die kenmerkend vr de cmputerwereld mag heten. Na een aantal jaren is de fysieke grtte gehalveerd, de pslaggrtte verdubbeld en de prijs enrm gedaald. De eerste flppy's hadden een grtte van 8" ftewel een drsnede van ruim twintig centimeter. De eerste exemplaren hadden een pslagcapaciteit van ng geen tien kilbytes. Vral de pslaggrtte ging snel vruit, maar tch bleven het nhandige dingen. Ten verscheen de minidiskette p de markt met een drsnede van 5 1/4 inch die met zijn veel handzamer frmaat snel ingeburgerd raakte. Zeker mdat de prijs lager lag en de pslagmgelijkheden gelijk waren aan zijn grtere brer. Tch bleef die grte brer lang bij de handelaren p de schappen liggen-je ziet ze bij speciaalzaken zelfs nu ngmdat vral bij de industriële tepassingen de machines ng lang niet afgeschreven waren. Denk bij industriële tepassingen aan pslag van gegevens vr het besturen van grte machines, prduktiestraten en een enkele keer administraties. Op kantr, ik bedel p f nder het bureau, en aarzelend bij de eerste hbbyisten werd massaal vr de vijf-en-een-kwarter gekzen. Duur Ik kan mij ng ged herinneren dat ik mijn eerste dsje diskettes kcht p een beurs in Rsendaal vr f 219,-. Tien diskettes van 3M, waarp ik p mijn tenmalige cmputer-een DAl met 48 kb RAM-wel 80 kb per schijf kwijt kn. De ntwikkeling ging snel en in het algemeen evalueerde de pslag van 80 kb via 160 kb-lang de IBM-standaard-en 320 kb m tt staan te kmen p 360 kb. Ng hger kn wel, maar bleef beperkt tt enkele merken. Tandy ging p een geflpte cmputer tt 720 kb en de nieuwe drives vr mijn DAl knden met speciale frmattering tt 800 kb kmen. Op een DD schijf, dat wel. Density De eerste schijven hadden geen verdere aanduiding ndig: er was er maar één srt. Ten er echter schijven kwamen waar meer p kn mest er nderscheid wrden gemaakt. De nieuwe schijven werden met DD vr Duble Density en de ude met SD vr Single Density aangegeven. Met de ls daarvan staande aanduiding vr enkel en dubbelzijdig werd de naam van SSSD (single sided duble density) tt DSDD (duble sided duble density), de laatste vaak afgekrt tt DD2. Micrflppy Ten bracht Sny de micrflppy p de markt. Die markt reageerde ngal huiverig mdat naast de 3 1 / 2 incher van Sny er k een 3 1/4 inch, een 3 inch en een 2 7/ 8 inch verscheen die geen van alle natuurlijk m puur fysieke redenen uitwisselbaar waren. Ok verschenen veel berichten in de pers ver binnenkrt kmende 2 1/ 2, 2 1/4 en 2 duimers. Gevlg was dat niemand iets kcht. Ten kzen echter vrij snel achter elkaar zwel Apple vr de Usa/ Macintsh als IBM vr PS/2 vr het prdukt van Sny, dat daarmee het pleit in zijn vrdeel beslechtte. Ok MSX, met Sny als een van de grte prducenten, startte met de drie-en-eenhalf inch. Hierp kn in het begin al 360 kb en ten de dubbelzijdige drives betaalbaar werden 720 kb. Dr andere frmatteringen kregen andere merken er sms ng wat meer p. Apple en Amiga bijvrbeeld zette er 800 f 880 kb p. Dit ging niet ten kste van de kwaliteit. Puur fysiek kan de MSX dit k aan, maar de gebruikte indeling van de schijf wrdt niet standaard ndersteund en u zult dan zelf de disk meten aansturen. Nauwelijks lnend; k al mdat u een hge prijs betaalt in de vrm van incmpatibiliteit met anderen. In die eerste jaren kstte z'n MSX schijfje ng rnd vijftien gulden-ja inderdaad, per stuk-en werden ze k per stuk verkcht en daarm was ten een pslagwinst van tien tt twintig prcent ng best aantrekkelijk

56 Misverstand Een misverstand dat in de beginperide ngal eens werd gehrd, was, dat je vr een enkelzijdige diskdrive k enkelzijdge diskettes mest gebruiken en vr dubbelzijdige drives k tweezijdige flps. Flppy's zijn er maar in één srt wat dit aspect betreft: dubbelzijdig. Elke diskette is altijd aan beide kanten vrzien van een magnetiseerbare laag. In de begintijd was die laag echter niet altijd even betruwbaar en was een test vrdat ze de fabriek uitgingen k echt niet verbdig. De exemplaren die aan een kant slecht bleken en de exemplaren die slechts aan een kant getest waren, werden als enkelzijdig aangebden. Alleen aan beide kanten getest en ged bevnden kwam in het dsje dubbelzijdig terecht. Heeft u dus enkelzijdige diskettes, zijn die in veel gevallen prbleemls als dubbelzijdig te gebruiken. Gaat het niet, dan merkt u dat al bij het frmatteren. In dat geval kunt u de schijf maar beter weggien. Ik vertruw de vrkant dan k niet meer. De magnetiseerbare laag werd echter beter en de bad-sectrs namen af. Op zeker mment was de kwaliteit zveel tegenmen, dat met een andere techniek zelfs 1,2 MB p een 5 1 / 4 miniflp was te zetten. Hiervr mest je natuurlijk wel een nieuwe drive aanschaffen, maar die was vrijwel even duur als de gewne en alle nieuwe PC's werden er standaard mee uitgerust. Dezelfde techniek was natuurlijk k tepasbaar p de 3 1/ 2 micrflp, maar het vrdeel was daar tch minder grt. Bij miniflppy ging men vruit van 360 kb naar 1,2 MB, dus ruim drie maal zveel pslag tegen net twee maal z hge prijs, maar bij micrflppy ging men vruit van 720 kb naar 1,44 MB. Tweemaal zveel pslag tegen ruim tweemaal-in het allereerste begin zelfs vier / vijfmaal-de ksten. De prducenten knden, vr wat de meeste gebruikers betrf, stikken met hun HD diskjes. Maar de prijs kwam, het was vrspelbaar, mlaag. Wat heet: mmenteel kunt u in veel winkels vaak vrdeliger HD aanschaffen dan DD. DiskeUetest In PC-Active, het PC-blad van nze uitgever staat regelmatig een zgenaamde diskettetest. Bij MCM werd deze weleens integraal vergenmen. MCCM deed ziets niet en-eerlijk gezegdpeins ik er k niet ver m z'n verhaal vlledig ver te nemen. Het gaat namelijk vr een grt deel ver zgenaamde HD disks. De term HD bete- kent High Density en geldt dus vr flppy' s en niet zals in MSX land vaak abusievelijk wrdt gedaan, ter aanduiding van harddisk. De kmende test die PC-Active uitvert, wrdt wel in aangepaste vrm in MCCM pgenmen. Ik heb zelf als inkper zelfs een klein beetje meegehlpen met de vrbereidingen van deze test en mag die test dan k in aangepaste, vr MSX' ers interessante, vrm vernemen. Dit betekent dat ik alleen dat deel van de test verneem waar het ver de vr MSX bruikbare DD diskettes betreft. HD diskettes zijn p MSX niet ged bruikbaar en een brn van stringen en ergernis. Enige nuancering Er zijn enkele MSX' en die wel prbleemls diskettes van het type HD kunnen gebruiken. Dit zijn in de eerste plaats de MSX' en die diskdrives van het type ED hebben. Bij de diverse SCSI sets vr MSX is k een zgenaamde ED-Extended Density-waar zelfs 2,88 MB p past mgelijk. In die-veel te duredrives kan k een HD diskette wrden gebruikt. Maar pas p met te snel enthusiast wrden als u bij Dunnet deze drives aangebden ziet wrden vr slechts f 59,-. Dat het frntje ntbreekt is misschien niet z'n ramp en dat de BTW er ng bij kmt k niet, maar dat het geen SCSI is wel. In deze vrm is hij niet bruikbaar p MSX. Heeft u echter een aangepaste HD drive in uw MSX zitten, kan die wel prbleemls met de HD schijven werken. Vr de minder plettende lezer herhaal ik ng even 'kan' en niet 'zal', want er zijn vele haken en gen. In ieder geval geldt dat u znder aangepaste aansturingssftware de HD diskettes jammer geneg alleen als 720 kb f 360 kb schijven kunt gebruiken. Het vrdeel van de grtere pslag gaat aan de MSX neus vrbij. Waarm HD niet p MSX werkt De magnetiseerbare laag p een HD schijf is geveliger dan p de DD disk. Dit is ndig mdat de bitjes nu eenmaal dichter p elkaar liggen bij een HD, tweemaal z dicht m precies te zijn. De spleet in de kp van een vr HD geschikte drive is dan k iets smaller en het magnetische veld iets kleiner. Schrijft u een disk met een HD-drive, kan een DD-drive een enkele keer de data er niet ged afhalen. Omgekeerd kan een met DD-drive beschreven diskette sms niet gelezen wrden in een HD-drive mdat de geveliger kp al de mliggende bits 'velt'. In de praktijk blijkt dit truwens enrm mee te vallen en u zult hguit een enkele keer een tweede leespging meten den. Dit gebeurt vaak al autmatisch, znder dat u er zelf iets aan heft te den. Tch vind ik het een nprettig idee dat de gegevens pas bij een tweede f derde keer ged van de schijf kmen. In het algemeen zal het wel ged gaan, maar het blijft nbetruwbaar en je zult altijd zien dat het juist echt fut gaat als het eens iets echt belangrijks betreft. Murphy slaapt nit! te t,

57 Meer prblemen Er zijn echter meer prblemen met de cmbinatie HO disk en MSX. Er zijn verschillende mgelijkheden die alle nagegaan wrden. 1 standaard MSX Geen grte prblemen, zlang u alleen met uw eigen schijven p uw eigen MSX werkt. U zult regelmatig een file vr een tweede keer meten inlezen, maar dat regelt de sftware al vaak autmatsch vr u. En af en te raakt u eens een bestandje kwijt, maar de kans dat k uw backup precies dat bestandje niet meer kan inlezen is hguit een paar prcent. Grter wrden de prblemen als u uw schijf meeneemt naar een ander. De kans dat die de schijf niet kan inlezen, is aanzienlijk grter dan bij inlezen p uw eigen MSX. Ok bestanden die een ander vr u p HO zette zullen vaker verminkt aankmen. De ervaring ter redactie leert dat ngeveer één p de drie à vier p MSX gebruikte HO schijven pnieuw dr de inzender met wrden pgestuurd. Bij HO van PC en 00 zijn er zelden prblemen. 2 MSX met een nieuwe HD drive Veel MSX'ers plaatsten, ten hun drive kuren begn te vertnen, een HO drive in hun MSX. Deze drive zal in principe geen prblemen hebben met het lezen en schrijven van zwel 00 als HO diskettes. De HO disks wrden natuurlijk wel maar vr de helft gebruikt, mdat de standaard sftware geen 1.44 MB biedt. Maar... de drive herkent de HO schijf dr het tweede gaatje wel als 1.44 MB en dat kan de sftware niet aan. Het gevlg is een disk IlO errr. U kunt de schijf niet gebruiken, tenzij u de drive m de tuin leidt en een plakkertje ver het tweede gaatje det. Dan gaat alles ged. Vr beginnende Murphy explitanten en maschisten: Waar zijn de geschikte plakkertjes a - p zlder als u in de kelder bent b - in de kelder als u p zlder bent c - na sluitingstijd in de winkel d - vr sluitingstijd in het magazijn Wanneer laat het plakkertje ls? a - met de disk in de hand b - met de disk in de diskettebak c - met de disk in de drive d - met de disk in de drive van uw baas Waar valt het plakkertje? a - p de grnd b - in de prullebak c - p de kp van de drive d - p de cntactlens van uw baas Vr nverbetelijke ptimisten: e - in mijn bureaula e - nit e - niet van tepassing 3 MSXen PC Maar we zijn er ng niet. Een van de vrdelen van MSX bven andere hbbycmputers is het uitwisselbaar zijn van gegevens met de Pc. Als u een tekst p MSX maakt, zal die tekst prbleemls p PC in te lezen zijn. In te lezen! Of het k te lezen is, hangt er van af. Als u zich inhield bij het schrijven van de tekst en alleen ASCII's van 32 tt 127 gebruikte, zal het-als k uw tekstverwerker geen vreemde cdes tevegde-wellslpen. Het enkele pndteken f peningsqute dat dan ng de mist ingaat, zal wel te crrigeren zijn. Als u echter p MSX een HO disk gebruikte, zal het vrijwel altijd misgaan. Het prbleem zit weer in het tweede gaatje. Afplakken en bidden dat het ged gaat en vaak lukt het dan. Ik heb het echter al z vaak fut zien gaan, dat ik de gk niet meer waag. Ik wrd dit jaar zeker eens per week gecnfrnteerd met inzendingen p HO die k met sticker zwel p PC als p MSX niet te lezen zijn. De enige mgelijkheid die rest-mdat het sms na enige malen prberen lukt-is de disk in een echte MSX drive te stppen en hem dan trachten te kpiëren naar een 00 disk. Vaak lukt k dat niet en zit er niets anders p dan de inzender te verzeken ngmaals in te zenden. Meermalen ntving ik zelfs enkelzijdig gefrmatteerde HO disks. Die zijn nit p de nrmale PC te lezen. Ok disks die p PC p 1,44 MB gefrmatteerd werden en daarna beschreven, zijn nit p een standaard MSX in te lezen. Uitznderingen Op uw PC kunt u wel degelijk enkelzijdige flppy's lezen en schrijven als u de juiste DOS versie hebt. De sftware kan echter met een kleine ingreep m de tuin wrden geleid. Verander de cde in de nulsectr en uw PC herkent de flp als enkelzijdige PC-flp. Hij is dan echter nbruikbaar p MSX. Maar gewn de cde weer terugzetten naar de ude waarde en u kunt hem weer p MSX gebruiken. Al in 1991 screef Rbbert Wethmar hier een klein prgramma vr. Het heet MSXDISK.EXE en staat p het diskabnnement behrende bij deze MCCM. Het werkt p Pc. Met de emulatr in uw PC draaiend heeft uw PC k ineens geen prblemen meer met enkelzijdige schijfjes. De bestanden zijn dan echter vralsng niet naar een vr de PC bereikbare plaats p de harddisk te schrijven. Zij zijn alleen te kpiëren naar een vr beide systemen leesbare 720 kb disk. Ng meer prblemen Als u een disk p PC hebt gefrmatteerd en u zette er een aantal MSX files p met daarnder een AUTOEXEC.BAS zult u al f niet tt uw verbazing merken dat dat prgramma niet meer uit zichzelf zal pstarten. De MSX lpt tijdens het pstarten met z'n disk zelfs vast. U met de MSX znder deze disk pstarten en de disk er dan induwen en zelf RUN "AUTOEXEC. BAS" intikken m het draaiend te krijgen. Want draaien det het gelukkig wel, maar je met wel weten he. Vr AUTOEXEC.BAT geldt truwens hetzelfde. Op PC krijgt u srtgelijke prblemen met schijven die p MSX werden gefrmatteerd, maar daar wrdt meestal van harddisk gebt en het zal p PC daarm minder vaak vrkmen. Vr de gede rde ng even dat de diskettes die p de PC dr MSX4PC wrden geherfrmatteerd, daarmee gewne MSX schijven wrden. U kunt echter niet een 1,44 MB PC schijf z transfrmeren naar 720 kb MSX flp. Quick frmat Ik sprak daarnet ver geherfrmatteerd en daarmee bedel ik een zgenaamde quick frmat. Bij deze speciale methde van frmatteren, met de disk al eens gefrmatteerd zijn geweest. Het enige dat met de quick frmat wrdt veranderd, zijn de eerste paar sectren van de schijf waar nder andere directry en FAT staan. Vraagt u dan de ruimte p de schijf p, krijgt u te zien dat de schijf geheel leeg is. Dat is k z als u kijkt naar de pslagmgelijkheid, maar in werkelijkheid is er geen enkel bestand van de disk verwijderd en slimme jngens hebben er ttaal geen meite mee m al uw weggefrmatteerde bestanden te herstellen. Dit kan zwel een vrdeel als een nadeel zijn. Als u de schijf per ngeluk p de stapel te frmatteren legde, is alles ng te achterhalen. Het frmatteren gaat z stukken sneller. Het gaat alleen met diskettes die al eerder werden gefrmatteerd en stuurt u een schijf p naar iemand die verder kijkt dan de aangekndigde bestanden, lpt u het risic dat die straks uw privé pst zit te lezen. :Fran/(J!. 1Jruijff 57

58 MfGA-Guide Het schljaar zit erp. In het vakantienummer van deze Guide zeer veel tips. Vier pagina's gewne tips en dan k ng een verhaal van Dennis Lardenije. Veel speelplezier. Inzendingen sturen aan Marc Hfland Kraaiheide Le Rtterdam tel: f plaatsen in het BBS van: Patriek Lesparre tel: Vr de eerste inzenders van een tip ligt altijd een belning klaar. Deze belning is drgaans een diskette naar keuze uit de PD-lijst f uit het diskabnnement.. Als uw tip in de MEGA-Guide werd geplaatst neem dan vr die belning cntact p met Marc. Dat kan k telefnisch, maar dan wel alleen maandag tt en met dnderdag tussen en uur. MEGA-Tip Kp indien ndig eerst een pc en dan bij MCCM de MSX2 emulatr en km in het bezit van de beste speelstandwegschrijver in Nederland. Als je in een spel steeds p een bepaald punt dd gaat, is er nu de plssing gevnden. Start de emulatr en laad het spel in. Als je denkt dat je p het punt gekmen bent, waar je bijna altijd dd gaat, met je het vlgende den. Druk p de tetsen [Alt] & [End] en je kmt in het bekende mnitrscherm terecht. Druk dan p de W m een memry dump p je harddisk te maken. Ga met behulp van de Iffil terug naar het spel en speel verder. Als je dd gaat, ga je terug naar het mnitrscherm en druk p de lij. De emulatr laadt dan de weggeschreven geheugendump weer in zijn geheugen met daarin je spel. Ga weer uit het menu en je zal zien dat je p het punt staat waar je je geheugendump had gemaakt. Deze manier van spelen is ideaal vr spelle*s waar je de speelstand niet kan wegschrijven, zals Breaker, XAK serie als je tegen de mnsters vecht. Let er wel p dat je de disk wel in de drive met den als je bijvrbeeld een week later weer verder speelt met behulp van het inladen van de geheugendump, want smmige spelle~es laden zich niet in één keer in en zullen gedurende het spel gebruik maken van de diskdrive. Het is k mgelijk m een geheugendump te maken van het spel als de einddem net wrdt ingeladen. Het kan vr de MEGA-Guide lezers best leuk zijn als zij die zuden kunnen zien. Het is weer eens wat anders dan een prgrammaa~e f passwrds m de einddem te kunnen zien. Deze geheugendumps kun je naar de MEGA Guide redactie sturen en dan zal bekeken wrden f de file p het diskabnnement gezet kan wrden. Pikant detail: vr de echt meilijke spelle~es is een langzame pc aan te raden. De MSX snelheid zal dan niet gehaald wrden en als je het spel p de MSX te snel vnd, zal het nu ideaal zijn m het te kunnen spelen. Als er bij smmige spelle*s veel geladen wrdt is het raadzaam m het spel te kpiëren naar je harddisk. Dit is k mgelijk bij spelle~es die p één f Het is vakantie meer diskettes staan. Je met dan een sectrkpie maken. In het mnitrmenu met je steeds de naam van de FLOP PYDSK veranderen, want anders wrdt er steeds ver de file FLOPPYDSK heen geschreven, bijvrbeeld XAK DISK1.DSK, XAKDISK2DSK, XAK DISK3.DSK. Wil je het spel spelen van je harddisk, verander dan de drives en maak van je A-drive je harddisk. Verander de naam van de file die gebruikt met wrden m van je harddisk te laden; dit is standaard FLOPPYDSK. Als het spel vraagt m disk twee, dan verander je de naam van de harddiskdrive-file in het menu in bijvrbeeld XAKDISK2.DSK. Ga terug naar het spel en het spel zal de juiste diskette in de 'drive' vinden en weer verder laden. Het is een bee~e mslachtig, maar het laadt wel veel sneller in. Veel plezier met deze nieuw ntdekte mgelijkheden van de emulatr. :Jv{'Uj.9L (juide redactie 'l(çtterdam Ninja, Dexter (MSX2,2DD) Eindmnsters De stages 1 tt en met 5 hebben twee eindmnsters, een grte en een kleine. Stage 1 ~ Buk als hij gen schiet en sla hem met je zwaard, pas p dat hij niet te dicht bij je kmt. ~Spring ver de ddskppen die hij naar je git heen en mep hem met het zwaard, pas p, laat je niet rammen! Stage 2 ~ De draak. Spring f buk m zijn vuur te ntwijken en raak hem als hij geen:vuur spuwt. Leef je dan helemaal uit, dan is hij al gauw uit de drm gehlpen. ~ De hetzelfde als bij mnster 2 van Stage 1. Stage 3 ~ Buk vr haar prjectielen, als ze allemaal weg zijn, ram dan met je zwaard, dit kan alleen als ze haar armen mhg det. Als ze gaat vliegen, pas p, maar sta wel direct weer klaar m aan te vallen. ~Simpel! Buk vr de manen die ze naar je testuurt en hak p haar in met je zwaard, maar pas p

59 dat ze niet te dicht bij je kmt, maar dat is niet z meilijk. Stage 4 ~Spring ver zijn spinne~es heen, buk en ram met je zwaard. ~Ontwijk zijn bllen, als hij naar bven vliegt kun je gewn dichter bij hem gaan staan, de bllen raken je tch niet (meer). Ondertussen hem wel verrt rammen natuurlijk. Stage 5 ~ De hetzelfde als mnster 1 van Stage4. ~ Als alleen de bvenste kp vuur schiet, bukken en dan... hákkûh!!! Als allebei de kppen schieten, wegwezen! Vanaf hier hebben de stages één eindmnster. Stage 6 Hetzelfde als bij mnster 2 van stage 4 Stage 7 Hetzelfde als bij mnster 2 van stage 4, maar ntwijken dr te springen. Stage 8 Best wel meilijk. Ontwijk (waarschijnlijk met grte meite) zijn prjectielen en prbeer af en te een gaa~e te vinden in zijn aanvallen m zelf te te slaan. Neem wel de tijd! Nu kmt de ietwat gare einddem. Jfinny :J{assin~ 'Den :J{aag Lgibal, MSX Club Enschede (MSX2,2DD,MUSIC) Hier kmt het vervlg van de passwrds. Namelijk van de laatste vijftig levels. Passwrds Level SI t/m 100 VOOR JEZELF DOE HET DAN VOOR STICHTING MS N GOED DOEL KIES EENS EEN ACHTERGROND KIES MENU OPTIE GRAFISCH DOEN WAT EEN VELDEN ER KOMEN ER NOG JA VEEL MEER GlOS VAN FRITS IS LOGIBAL NULLEN EN ENEN DAT IS BINAIR NEDERLANDS IS EEN TAAL OCTAAL NIET MOEILIJK HOOR AL DIE PASWORDS BEDENKEN HET MOET WEL ORIGINEEL ZIJN KOPIEREN IS EEN MISDAAD EN IS VOOR DE MAKER VAAK JAMMER PUBLIC DOMAIN MAG JE WEL DUPLICEREN SHAREWARE OOK MAAR ALS HET BEVALT MOET JE GELD OVERMAKEN MCCM IS HET LAATSTE MSX MEDEDELING BLAD KOOP HET EN MSX GAAT NOOIT DOOD NOG TIEN VELDEN DAN KRIJGEN WE HET HONDERDSTE VELD VAN DIT VERBAZENDE EN VERSLAVENDE MAAR VOORAL MOOIE SPEL ZOU HONDERD HET EINDE ZIJN PROFICIAT 100 'Eri~Smit 'Enschede Shrines f Enigma, Element (MSX2,2DD,MUSIC) Passwrds level 2-46 QWJEDFBI VEHBHDGS QWLEDFDI VEJBHDIS QWNEDFFI QWOEDFGI QWPEDFHI QWQEDFII Mnster 1 QWREDFJI QWSEDFKI QWTEDFLI VERBHDQS QWVEDFNI QWUEDFOI QWHEDFPI QWIEDFOI QWJEDFRI Mnster 2 QWHEDGCI QWIEDGDI QWJEDGEI 59

60 Ma.,gnar case 6 S= STIII':T E= E;r.cy = e:: F" =F"DD~T 0:: =O::DMF"I!.TI::~ T = TI::LtF"D~T ICI QWNEDGFI QWOEDGGI QWOEDGGI QWPEDGHI QWQODGII QWREDGJI QWSEDGKI Mnster 3 QWRLBLGI VEPBFEQS QWVECGNI QWGEDGOI QWHEDGNI QWIEDGQI QWJEDHBI QWHEAHCI QWIEAHDI Mnster 4 QWJEAHEI QWNEDHFI QWOEDHGI QWPEDHHI QWQEDHII QWREDHJI QWSEDHKI QWTEDHLI QWUEDHMI Mnster 5 QWVEDHNI Mnster 6 De velden waar mnster achter staat, zijn de mnstervelden. Lees verder m te weten he je je de mnsters verslaat. Mnster 1, de lper Klim mhg, spring en gi met je messen. Als hij nu dicht bij je kmt, met je iets mlaag gaan. Hij lpt nu weer naar achteren. Gi dan snel een paar messen tegen zijn arm aan. Mnster 2, de stuiterballenbal Ga vr de bal springen en schieten. Ontwijk alle andere ballen en hij is z snel verslagen. Mnster 3, plafndbreker Schiet hem p zijn arm als deze p de tafel ligt. Ontwijk de brkstukken. Mnster 4 Laat je naar beneden vallen en schiet een paar keer. Als hij stpt met bewegen, met je je met een snel mhg- 60 gaande bel weer naar bven brengen. Niet dr een langzame, want deze knapt. Als hij geschten heeft met je dit herhalen. Mnster 5 Spring p het linker lif~e, als hij mhg gaat spring je van het liflje af en gaat recht nder het blle~e in zijn hfd staan. Zijn kgels raken je nu niet. Als hij beneden is, wacht je ttdat hij schiet en ga dan een eindje naar rechts. Keer m en spring. Schiet een paar keer en wacht ttdat hij weer beneden is. Dit met je blijven herhalen ttdat hij dd is. Mnster 6, de blauwe duivel Deze liep gelukkig niet vast, maar hij is vrij meilijk. Je met namelijk schieten p zijn arm f hger. Dit kun je alleen maar den als hij ng een kgel met afvuren f als hij dit net gedaan heeft. Als hij je wil verpletteren, lp dan een van de kanten p. Extra passwrden CONTINUE: als je GAME OVER bent kun je dr p l!] te drukken drgaan in het level waar je gebleven was. UNDEADLY: Je bent nsterfelijk, behalve bij bss-mnsters en de stekels in de grndenbj. MEGAFIRE: Je kunt z vaak schieten als je wilt, k al heb je geen messen meer. STEFBOER: Je speelt znder achtergrnd. 'fvj6ert WiCting Jfgeveen.9UBa/(l(çr JfasseCt Blade Lrds, Paralax (MSX2,1 DD,STEREO) De cntinueptie vr de speler met de cursrtetsen is: naar beneden, links, rechts, shift, spatie. Deze tetsen met je tegelijk indrukken. Vr de speler met de jystick is er k iets dergelijks. Hud beide vuurknppen ingedrukt en ga van links nder naar rechts nder. Dit met je een paar keer achter elkaar den. In the Shrine, level 9, met nummer 77 - juli I augustus 1995 je een spkje dden en erp springen. Spring dan ng een keer en steek je zwaard in het plafnd en zwaai dan mhg. Hiervr heb je maar twee kansen. 'fvj6ert WiCting Jfgeveen Magnar, Parallax (MSX2,?*2DD, MUSIC) In MCCM nummer 75 kn je de kaart vinden van het nzichtbare level in Case 6. Deze keer het zichtbare level van Case 6. De kaart lag al een tijdje in mijn kast, want hij was niet publiceerbaar. De maker heeft hem vernieuw gemaakt en het resultaat is p deze pagina te bewnderen..9ltjan Westve{á Mussdl@naa{ Ducktales, Overflw (MSX2,2DD,STEREO) passwrds Level 2: YBYIKRHR Level 3: XBRBPNIT Martijn Spit Sest Sachan Ghuan, Bit2 (MSX2,5*2DD,MUSIC) Ik heb Sachan Ghuan uitgespeeld, en ik wil mensen die het spel hebben en die het k willen uitspelen helpen met heelhuids het einde te halen. Ik zal beginnen met een paar punten p te schrijven waar je in ieder geval p met letten: Algemene tips»na de dem kun je je besturing kiezen. Als je de spatiebalk indrukt speel je met de muis. Druk je de 1jGRP!3 in, dan speel je met het tetsenbrd.» Als je het plaa~e van de vruw die een flying kick det, ziet, dan kun je de keuze maken tussen een savepsitie laden f een nieuw spel laden.»geef niet snel p; sms duurt het wat lang vr er eindelijk weer iets gebeurt, gewn drgaan, pas als je een uur bezig bent en er is ng niets veranderd-wat hgst- 111.

61 waarschijnlijk niet eens zal gebeuren-dan weet je dat er tch wat fut gegaan is. ~ Prbeer, k als je geen Japans kent, de tekens te herkennen. Z kan je het zien als een bepaalde ptie f subptie steeds hetzelfde geeft, zdat je die niet meer heft te kiezen als je het lijstje langs gaat. ~ Blijf nthuden dat je tch niet kan ddgaan, alleen in de derde missie, dat is de laatste, kan dat. ~Save veel! Maar let er wel p dat je alle vijf de ruimtes p de user-disk die bestemd zijn m te saven benut, je merkt tijdens het lezen van deze beschrijving wel p welke mmenten van het spel je extra met letten. Hud er wel rekening mee dat dit spel savet per plaatje waar je een nieuw menu bij krijgt. ~ Er zijn meer pties mgelijk dan het lijkt: als het menuutje-p te repen dr p de knp te drukken-helemaal vl is, met je met de cursr buiten het menuutje gaan staan, en p de knp drukken, en ziedaar: veel meer pties! Dit is gelijk in het begin al. En nu het spel. Het spel begint als de hfdpersn van het verhaal-ik weet niet he hij heet want zijn naam is vr mij nleesbaar, maar laten we hem maar Sachan nemen-bij een grte bm ver een drp uitkijkt. Na de juiste ptie gekzen te hebben, draait hij zich m. Na een lange tijd van pties aanklikken, zal je bij een meneer thuis kmen. Als je wil kun je hier saven. Na enige cnversatie begint het pppetje dat naast de man staat peens link te den. Zals gezegd, hier kan je ng niet dd gaan, dus wees niet bang. De een paar pties en het pppetje zal ntplffen. Sachan verleeft deze aanslag natuurlijk-anders was het wel een heel krt spelletje-en hierna ga je naar missie één. Nu begint het eigenlijke spel. Ik zal vanaf nu alleen de meilijkheden van dit spel behandelen: na een tijdje km je bij een wapenhandelaar. Blijf net z lang tegen hem zeuren ttdat je een zwaardje krijgt. Znder dit zwaardje kan je het spel niet uitspelen! In missie twee begin je in een dnker bs. Krt hierna sta je bij een huisje. Dit huisje kun je alleen ingaan met iemand anders. Je hebt drie persnages tt je beschikking, je ziet dat je persnages kunt kiezen drdat je nder elkaar het teken vr één (één streepje), twee (twee streepjes) en drie (drie streepjes) ziet staan. Kies meteen het derde persnage, en ga het huisje binnen. Na een tijdje tegen de man aangekletst te hebben, verdwijnt hij p een ngal merkwaardige manier. Nu sta je g in g met een vent in het bezit van een angstaanjagend zwaard. De eerste ptie met zijn sub-pties hef je nu niet meer te kiezen, de laatste al snel k niet meer. Op een gegeven mment zie je dat de ptie 'tataka' (aanvallen) verschijnt-net als hiervr in missie 1 bij de twee zmbies-kies deze ptie. He het gevecht aflpt hud ik een verrassing. Op een gegeven mment met je het gezicht van een dde man namaken. Luguber hr! Als dit lukt dan krijg je wat van de heks. Later km je bij een geishahuis. Save hier in ieder geval p een andere psitie, hier kun je namelijk de verkeerde ptie kiezen, zdat je naar een lcatie gaat waar het spel praktisch vastlpt. Bij de plaats in het spel waar je in een kamer zit met allerlei kasten etcetera met je ged zeken ttdat je een scrll vindt, ga dan pas weer weg. Ondertussen heb je er een vast mannetje bijgekregen: Fuj. Dit is een vreemde vent met zijn armen aan elkaar vast en een srt helm p. Dit zie je pas tegen het einde, en p de verpakking staat hij k. Later krijg je een jnge vruw met grijs haar-misschien familie van Bill tevens?-bij je team. Op een gegeven mment km je bij een bunker. Hier met een cde ingeverd wrden. De cde is: Nu gaat de deur pen en vind je een srt steen. Véél later sta je bij een bm waar een aap in zit. De aap valt je aan. Rmmel wat met de pties. Nu is de aap vlakbij je. Gewn drgaan met rmmelen, en je kmt er wellevend vanaf. Na dit avntuur km je een engerd tegen die je met het meisje in een vreemd dlhf tvert. Dit is een heel meilijk stuk. Je hebt altijd vier pties, die ik p vlgrde van bven naar beneden zal vertalen: vruit, achteruit, links, rechts. Als je bij een kamer met kasten kmt, ga naar beneden. Als je bij een lijk kmt, ga dan naar rechts. Nu km je in een ander deel van het dlhf. Het zal niet lang duren vr je in de val lpt, dat hrt z. Je wrdt nu namelijk-net als in het begin van het spel-aangevallen dr de geflipte gast met zijn vuurspuwende pppetjes. Blijf rmmelen met de pties, gewn stug vlhuden, dan km je er k weer levend uit. Wrd niet bang als ze vuur gaan spuwen, maar ga gewn dr met het rmmelen met de pties. Later km je bij het huis van Kurusu, de grte hufter van dit spel. Dit huis zag je k bij het intr scherm. Eerst wrd je buiten ng belaagd dr die leip met zijn kistje. Hem verslaan is geen prbleem. Nu ga je het huis in. Je mag nu weer knkken met de vent met het zwaard. zals gezegd, hier kun je ddgaan. Save daarm telkens als je weer een stukje verder bent gekmen. Dat is als je een nieuw plaatje krijgt. Als deze vent dd is, wat je verigens niet zelf det, ga je vechten tegen de man met de fluit waarmee hij zijn aapje vreselijke dingen kan laten den. Net als hiervr geldt: saven. Uiteindelijk zal hij verslagen wrden dr Fuj. Nu kmt de man met de pppetjes je mllen. Hier ben ik niet meer ddgegaan, maar save tch maar. Uiteindelijk met je mediteren zdat Sachan één van de pppetjes zal beetpakken en daarmee de verige pppetjes zal verbranden. De pppenfreak wrdt nu z bs dat hij een reusachtige rbt-in die tijd waarin dit spel zich afspeelt?-tevrschijn laat kmen. De rbt zal je prberen plat te trappen, maar als je het ged det, lukt hem dat niet. Als de rbt weg is, sta je eindelijk vr Kurusu. Een heel lang gevecht vlgt, waarin Kurusu nder andere bij ju zal prberen te flikken wat hij in de dem bij die vent met blauw haar flikt. Hier k weer mediteren, Sachan zal het mes tegen Kurusus kp smijten. Laatstgenemde mummieverband scheurt nu uit elkaar, en eindelijk zie je dan Kurusus ware uiterlijk: een verschrikkelijk mnster. Hij zal Fuj en het meisje met zijn tentakels bij hun strt grijpen. Je met nu gewn twee keer alle pties den, en dan ng een keer praten (eerste ptie) met iedereen. Er zijn twee nieuwe pties bijgekmen, dit zijn van die pties die verschlen zitten: je met hier als je het menuutje in beeld hebt met de cursr erbuiten gaan staan en p de knp drukken, kies deze twee, nu kmt er ng een ptie bij, kies deze, en Sachan krijgt een magisch zwaard in zijn hand. Hiermee zal hij het mnster ddsteken. De hele zi strt nu in, alles wat van het mnster verblijft is een gleiend kristal. Nu kmt de einddem, en heb jij dit, ndanks het vele Japans tch tffe, spel k uitgespeeld. Veel succes! Jfinny Jfassink. f})enjfaag En dan gaan we nu verder met Dennis' bijdrage: het vervlg p 'Rising f the Red Mn'. Marc :}-{f{and 61

62 Raid n Deathmuntain Als de varende Sinary pen zee heeft bereikt, vinden we nze held Latk terug p het dek, terwijl kapitein Ray de windrichting bepaalt. Het windzwaard kmt nu prima van pas. Latk besluit de kajuit eens in te gaan en zich met de bemanning te gaan nderhuden. Rune vertelt wat hij zal heeft gedaan sinds Latk hem vr het laatst zag. Baspa zit weer aan de drank, maar prbeert desndanks wijs te wrden uit de zeekaart. Hrn efent wat p z'n instrument en zegt steeds meer interesse te krijgen in FeIl. Zeke vertelt wat ver de geie uwe tijd, ten Drk en hij samenwerkten als Zwaardmeesters. De derde Zwaardrneester, Mirif Esteran, ging na het uit elkaar gaan van de grep in Caulyans kasteel wnen en stierf er een paar jaar later van uderdm. Zeke beslt m wapenverkper in Banuwa te wrden en nit meer ten strijde te trekken. Op dit besluit kmt hij nu terug, maar hij velt dat dit wel eens zijn laatste strijd kn wrden. Wat Drk betreft, Zeke heeft niets meer van hem vernmen, maar hij hudt rekening met het ergste. Mune ligt als vanuds te maffen en Fell tensltte, geeft Latk de twee laatste kristallen bllen, die haar dr de gden zijn tegeznden. Ze vegt er ng aan te dat ze vreemde geluiden in het ruim hrt en vraagt Latk eens te gaan kijken. Ray zal de sleutel wel hebben. Hewel de anderen denken dat het wel muizen zullen zijn, vraagt hij tch de sleutel aan Ray. Ray zegt echter dat hij de sleutel niet heeft. Pgwill was deze vr het vertrek kwijtgeraakt en kwam met het vreemde verhaal aanzetten dat er een wachtwrd was m de deur te penen: "liefde". Wnder bven wnder gaat de deur inderdaad pen na het uitspreken van dit wachtwrd. Dan blijkt de Sinary een verstekeling te hebben: Fray! Latk is aanvankelijk niet z blij met deze ntdekking-fray:"hehehe... " Latk"Niks hehehe! Wat de jij hier?!"-fray is gemakkelijk aan brd kunnen kmen. Ze heeft zich eenvudigweg erheen geteleprteerd! Maar mdat het nu tch te laat is m haar terug te sturen (ze zitten al in vlle zee) besluit Latk dat ze dan maar mee met den. 62 Pltseling hren ze harde geluiden van het dek afkmen. Terug in de kajuit treffen ze alleen ng FeIl, Baspa en de slapende Mune aan! Vlgens Fell is het schip pltseling aangevallen en zijn de anderen naar buiten m zich met hand en tand te verdedigen. Fray en Fell blijven binnen m Mune te bewaken, terwijl Latk naar buiten gaat m de aanvallers tegemet te treden. Het hele dek is verspeld met weste zeemnsters: Sharkheads! Rune, Zeke en Ray zijn tegen een enrme vermacht aan het vechten, terwijl Hrn gebruik maakt van zijn hge psitie aan het rer m het gevechtstneel te kunnen verzien. Latk prbeert zijn vrienden uit de prblemen te halen, maar de vermacht is te grt. Telkens weer nieuwe mnsters duiken p. Daarm rept hij Fray te hulp, die eerst Zeke en dan Rune-tegen zijn wil in, hij weet zals gewnlijk niet van phuden-naar de betrekkelijke veiligheid van de kajuit teleprteert. Hij wil net Ray te hulp schieten, als er vreemde geluiden te hren zijn uit de kajuit. Er klinkt een geheimzinnige mannenstem: "Sharkheads, terugtrekken!" en de sharkheads verdwijnen van het dek. Hewel Latk Ray bewustels p de vrplecht ziet liggen, gaat hij eerst eens kijken wat er in de kajuit is gebeurd. Tt zijn schrik zijn daar alleen ng maar Fell en Fray! De geheimzinnige 'Man met de Zwarte Mantel' heeft tegeslagen! Dit figuur heeft de tch al vermeide Zeke en Rune verslagen-ze wrden p dit mment dr Baspa in het ruim verpleegd-en Mune meegenmen! Dan klinkt weer de stem van net, met de uitndiging aan Latk m aan het dek te kmen... Latk schiet Ray te hulp, die net weer bij kennis kmt. Dan verschijnt er echter een duistere gedaante p de begspriet: het is de Man met de Zwarte Mantel. Deze kerel blijkt een ude bekende te zijn van Latk Necrmancer! Necrmancer laat zien dat hij Mune in zijn macht heeft en teleprteert haar naar Gspels vesting. Als staaltje van machtsvertn verandert hij Fray van gedaante en neemt hem gevangen. Necr laat Latk weten dat de tijd van de Opkmst van de Rde Maan aanstaande is. Mune's krachten zullen ervr zrgen dat Gspel zijn eigen krachten weer vlledig terugkrijgt en de Xak-wereld kan gaan ververen. Maar eerst met Latk Kart sterven... Latk, er vast p vertruwend dat hij wat hij drie jaar terug klaarspeelde nu ng eens dunnetjes kan verden, gaat de strijd aan met Necrmancer. Nu stuurt de Meester van de Dden zijn ndde hulpjes echter niet de strijd in. Hij pakt het dit keer zelf aan, en hij is zeker geen gemakkelijke tegenstander... De teleprterende Necrmancer is bijna niet te raken, en Latk heeft al zijn behendigheid ndig m de aanvallen te ntwijken p de beperkte ruimte die hij heeft. Maar Latk is niet vr niets Duels erfgenaam. Na een verwede strijd delft Necrmancer het nderspit en krijgt Ray zijn vrijheid terug. Maar de prblemen zijn ng niet achter de rug. Necrmancer leeft ng! Met zijn laatste krachten laat hij de Sinary zinken alvrens de pijp uit te gaan... Latk wrdt dr de wilde glven van brd gespeld en kmt in het klkende water terecht... Als hij weer bij bewustzijn kmt, merkt Latk dat hij is aangespeld p een verlaten strand. Het strandje is verspeld met de wrakstukken van de Sinary... Latk neemt aan dat zijn vrienden het leven hebben gelaten in de ramp. Alleen Pixie, die zich aan Latk heeft vastgeklampt, is ng altijd van de partij. Even verderp staat een ud vruwtje dit alles geamuseerd gade te slaan. Latk vraagt waar hij in Duelsnaam is. Het blijkt dat hij tch het del heeft bereikt: dit is het eiland waarp Deathmuntain staat. Alleen had hij wel p een wat andere aankmst gerekend... Het vruwke geeft hem een vrwerp dat zjuist is aangespeld: Hrns hed! Nu weet Latk zeker dat zijn vrienden de ramp niet hebben verleefd... De ude vruw vraagt hem wat hij hier kmt den p deze afgelegen plek. Latk laat haar weten dat hij de demnencmmandant Gspel eventjes kmt verslaan. Het udje geeft Latks plan niet veel kans van slagen; vlgens de legende kan Gspel alleen gedd wrden dr degene, die de "Grtste Heilige Schat van de Gden" tegen hem gebruikt. Het teval wil dat in een grijs verleden een wijze genaamd Zamuza deze schat liet verbergen p dit eiland en er een grte tempel mheen liet buwen: de Zegel temp el. Maar m daar te kmen met je eerst langs het magische Zegel dat de gden hebben aangebracht m de demnen p te sluiten. Hiervr geeft ze Latk het Zegelbek, wat ndig is m dit magische Zegel te verbreken en er vrbij e t

63 te kmen. Helaas vr Latk reageert zijn zwaard ngal slecht p dit bek: het lst in de lucht p! Het rde juweel dat in het Great Swrd zit ingebed, verdraagt de aanwezigheid van dit bek niet, dus nu met Latk wel een ander wapen vinden m Gspel mee te verslaan. De geheimzinnige ude kluizenares lst eveneens in het niets p vrdat Latk m uitleg kan vragen. Vr Latk zit er weinig anders p dan het eiland maar eens wat verder te nderzeken. En inderdaad stuit hij al snel p een nzichtbare barrière, die alleen maar drbrken kan wrden met het gekregen bek. Latk betreedt het gebied der demnen... De tempel blijkt te bestaan uit twee gebuwen en wanneer Latk een van de gebuwen binnen gaat, kan hij al snel niet meer verder. Hij treft er wel het beeld van een Feniks aan, van udsher het heilige dier van de Xak-wereld. Op de skkel van de Feniks is een gat, waar wnder bven wnder een van de verzamelde kristallen in blijkt te passen. Dan verschijnt er ineens een spiegeldeur in de muur. De spiegel van Shanaram begint te gleien! Er is niet veel fantasie vr ndig dat de spiegel ndig is m dr de spiegeldeur heen te kmen, en Latk stapt er dan k meteen drheen... en kmt in een ander deel van de tempel terecht. Opnieuw een Feniks-standbeeld, kristallen bl erin en ziedaar: weer een spiegeldeur. Op deze manier kmt Latk de hele tempel dr en vindt ndertussen k de Zwaardsleutel, een vreemde sleutel die gevrmd is als een zwaard. Latk is zich net ngerust aan het maken mdat alle kristallen bllen praken, als hij tensltte vr een deur kmt te staan znder Feniks ernaast. De spiegel helpt niet m hierdrheen te kmen. Dan de Zwaardsleutel maar... die past! Prbeer vr de grap eens een andere sleutel uit p deze deur. De ruimte lpt dan vl met gas en als je er niet aan gedacht hebt Latks leven bij te vullen sinds hij p het strand is aangespeld, is nze held al snel geschiedenis... Latk kmt nu in een geslten ruimte terecht, waar hij tt zijn grte verbazing een in de grnd stekend zwaard aantreft. Als hij het aanraakt, schrikt hij zich lam, want er klinkt ineens een stem uit het wapen, die zich vrstelt als de Geest (djinn) van het Xak-Zwaard, een dienaar van Duel. Het Xak-Zwaard vraagt Latks naam en daarp blijkt dat het zwaard is vrbestemd m dr Latk te wrden gebruikt. Met veel machtsvertn trekt Latk het Zwaard à la Excalibur uit de steen en wrdt naar buiten geteleprteerd. Het Xak-Zwaard beveelt hem naar de rtspunt even verderp te lpen. Daar rept het Xak-Zwaard een Feniks p, die Latk al vliegend naar Deathmuntain zal brengen. Als extra hulp wrdt Latks Drakenring k geactiveerd, zdat de Blauwe Draak k mee kan vliegen vr extra vuurkracht. De vliegtcht verlpt niet ngehinderd; de 'luchtmacht' van de demnen det er alles aan m de Feniks neer te halen. Reuzeninktvissen, kwallen en schildpadden, vliegende skeletten, zmbiedraken en ander gespuis zrgen vr de ndige prblemen. Als Latk en zijn Feniks bij de piek van Deathmuntain aankmen, duikt er ineens een gigantische vliegende gedaante uit de wlken p. Het is King Wyvern, de kning der draken, die de kant van de demnen heeft gekzen. Fenix en Blue Dragn meten alles uit de kast halen m de bliksems en het vuur van deze enrme draak te ntwijken. Na een verhitte luchtslag delft King Wyvern het nderspit. Helaas lst k de Blauwe Draak in het niets p... Nu de kning van alle draken dd is, heeft het laatste uur k vr de andere draken geslagen. De Feniks landt p een rtsrichel, vr de duistere grtingang die naar het inwendige van Deathmuntain vert... Latk aarzelt niet m naar binnen te gaan, maar ineens heeft Pixie prblemen. Ze velt zich niet z lekker. Vlgens het Xak-Zwaard zijn de Xakkrachten in Latk p dit genblik te sterk m te verdragen vr iemand uit de elfenwereld. Daarm zal ze buiten blijven, bewaakt dr de Feniks. Latk gaat alleen naar binnen, slechts vergezeld van het Xak-Zwaard... Na een luguber uitziend vrprtaal kmt Latk ten sltte in een inktzwarte duisternis terecht, van waaruit Gspel hem tegemet treedt. De generaal-f Shgun-van het demnenleger vrspelt Latk dat de Opkmst van de Rde Maan niet meer tegen te huden is. Met Munes krachten is hij nverslaanbaar. Als Gspel begint te vechten denkt Latk er even gemakkelijk vanaf te kmen... Ttdat Gspel in een enrme gigant verandert met een breed arsenaal wapens. Na een lange strijd zegeviert het Xak Zwaard en wrdt Gspel vrged uitgeschakeld. Latk weet met Mune, die nu eindelijk wakker is gewrden, Deathmuntain te verlaten. Bij de Feniks kmen ze echter een vreemd meisje tegen, dat bij nader inzien Pixie blijkt te zijn... in mensengedaante! Vlgens haar was dit een bijwerking van de vreemde krachten van de Mensenwereld Xak... die hebben nu k haar in een mens veranderd! Nu Pixie een mensengedaante heeft, wil ze k een mensennaam hebben. Ze nemt zich Lu Pixie. Na dit pnthud vertrekt de Feniks met zijn drie passagiers van de lugubere plek en vliegt naar het strand waar Latk is aangespeld. Daar wacht hen een grte verrassing, als blijkt dat zijn vrienden ng leven! Hij treft Hrn, Zeke, Rune, Ray, Baspa, FeIl, Fray en k Shana en Pgwill zijn van de partij. Deze laatste heeft eindelijk de krachten van de Blauwe Steen weten te ntsluieren en ze gebruikt m een vliegend schip mee te buwen. Met dit schip kn hij de bemanning van de zinkende Sinary ng net p tijd redden... Tensltte ntmet Latk de ude vruw weer p het strand, die nu eindelijk haa ware identiteit prijsgeeft, f beter gezegd identiteiten: Zamuza, alias Shanaram, alias Shana's grtmeder. Al snel verdwijnt ze: haar taak in deze wereld is vrbij. En het luchtschip stijgt p en laat Deathmuntain vrged achter zich. Na een stp in Banuwa en het afscheid vr Latk, Pixie en Fray met de rest vliegen de drie meteen dr naar Feares m van een verdiende vakantie te genieten. Hewel? Rust? Niet als het aan Fray en Pixie ligt! Nu Pixie een mensengedaante heeft kan ze helemaal met Fray cncurreren in de strijd m Latk. En dat den ze dan k met vlle vergave. Al snel weergalmt Latks huis van de scheldkannnades. Latks meder kalmeert de twee meisjes en geeft ze meteen een kuwe duche dr te vertellen dat Latk al een afspraakje heeft met Alice. Eindelijk rust vr Latk en de wereld van Xak. Maar vr he lang? 'Dennis Lanfenije M5X Cmputer & Club Magazine 63

64 MCCM's LezersService Vrwaarden kent een LezersService. Via de LezersService kunt u allerlei prducten bestellen, varierend van ude nummers en diskettes tt prgramma's en hardware van verschillende andere fabrikanten. Levertermijn Wij willen dat MCCM's LezersService vr iedereen een betruwbare leverancier blijft. Natuurlijk zullen we af en te gecnfrnteerd wrden met het praken van vrraden, f trage leveranciers. Maar in alle gevallen geldt: niet geleverd, nmiddellijk geld terug! We willen het wat geknakte vertruwen in pstrdering herstellen en den daar ns uiterste best vr. In principe garandeert MCCM's LezersService een levertermijn van drie weken, gerekend vanaf het mment dat we uw bestelling en betaling in huis hebben. Vanzelfsprekend den we ns uiterste best m sneller te verzenden en kunt u, zdra wij nze termijn verschrijden, uw bestelling annuleren, waarna u uw geld per mgaande retur krijgt. Bestellen De enige juiste manier m uw bestelling bij ns te plaatsen is dr de meest recente bn bij bestellijst, die in ieder nummer wrdt afgedrukt, in te vullen en p te sturen. Een ftkpie mag natuurlijk k, als u maar de bn uit het laatste nummer gebruikt. Tt nze spijt Algemene vrwaarden 1. Alle bestelde gederen wrden gegarandeerd geleverd tegen de in de meest recente bestellijst vennelde prijzen en zlang de vrraad strekt. Indien een artikel niet leverbaar is krijgt de klant de keuze tussen een altematieve bestelling f vlledige teruggave van reeds vergemaakte bedragen. 2. Alle bestelde gederen wrden geleverd binnen drie weken na ntvangst van de bestelling. 3. Artikelen die tijdelijk niet meer in vrraad zijn wrden znder extra ksten nageleverd. 4. Alleen bestellingen met vlledige gegevens - bestelnummers, bedragen en aantallen - en verznden met vldende frankering, wrden in behandeling genmen. Bvendien met duidelijk wrden aangegeven f er wrdt gekzen vr vruitbetaling f remburs. Bij betaling dr verschijving gaat de levertijd in p het mment dat AKTU de betaling zwel als de bestelling heeft ntvangen. 5. Bij crrespndentie meten bestelnummers, alsmede de datum van de bestelling en eventueel betaling venneld wrden. 6. Alle gederen - met uitzndering van sftware - wrden geleverd met een recht p returzending binnen 20 dagen. In dag geval vlgt vlledige terugbetaling, exclusief de afhandelings- en verzendksten. De datum van verzending dr AKTU geldt als begindatum. 7. AKTU hanteert dezelfde garantie-periden en -vrwaarden als de fabrikant 8. AKTU erkent alle cpyrights zals gefnnuleerd dr fabrikanten en auteurs. 9. AKTU aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid vr schade die p welke wijze dan k dr de geleverde prducten verrzaakt wrden, f zulks nu dr futief gebruik f een gebrek verrzaakt wrdt. 10. Bij minderjarigheid dient de bestefbn dr één der uders/verzrgers te wrden ndertekend. 11. De hier gepubliceerde prijzen en afhandelingsksten gelden alleen vr bestellingen die p adressen binnen Nederland dienen te wrden afgeleverd.. is het administratief nmgelijk m andere manieren van bestellen te verwerken. U kunt dus niet per telefn bestellen, en k niet dr uw bestelling even p een gir-verschijving te vermelden. Ok als u per gir vraf betaalt meten we u vriendelijk verzeken even een ingevulde bestelbn in te sturen. Als u nder remburs bestelt, dan betaalt u bij aflevering aan de pstbde. Krting Als u abnnee van MSX Cmputer & Club Magazine bent, dan heeft u een streepje vr. Abnnees-f zij die dat wrden, tegelijkertijd met hun bestelling-krijgen vijf prcent krting. Op de bestelbn kunt u uw krting zelf uitrekenen. Even aangeven f u meteen abnnee wrdt, als u vr die extra krting in aanmerking wilt kmen. Stuur in dat geval de abnnenmentsbn mee. Verzendksten Om mgelijke prblemen te vrkmen verzenden we al uw bestellingen verzekerd f nder remburs. Als bijdrage in de verpakkings- en verzendksten brengen we u per zending een bedrag van vijf f vijftien gulden in rekening. Dat bedrag staat verigens niet vr niets nder de regel waar abnnees hun krting kunnen invullen, die vijf prcent vr abnnees geldt alleen ver het bestelbedrag, niet ver de bijdrage in de verzendksten! -, r, I Ja, ik neem tt wederpzegging een I Dabnnement p, 8 nummers per jaar vr * f 60,- / Bfr , D diskabnnement p, 8 nummers per jaar vr * f 149,- / Bfr , I (Zie pagina 2 van MCCM 62 m een lpend gewn abnnement p MCCM uit te breiden tt een diskabnnement p MCCM.) Ik ntvang als welkmstgeschenk een gratis MSX Cmputer Magazine Listingbek en de Listingbekdiskette. I I Naam: I Adres: I Pstcde:... Wnplaats:.... I I I :~:~~e~~:~~:~ ~~~~;~~~~;~~.~~~. ~~;.~~~~;~; ~~;~rgers) I I * Ik wacht met betalen tt ik een acceptgir van u ntvang. Stuur deze bn (f een ftkpie daarvan) naar: Aktu Publicatins BV Antwrdnummer (geen pstzegel!) 1000 PA Amsterdam L.....I I I I I I I I I I I I J I 64

65 Bestellijst LezersService 77 Deze lijst vervalt bij het verschijnen van MCCM 78 zndag 18 juni 1995 Art. msx naam prducent mc(c)m club prijs Art. msx naam prducent mc(c)m club prijs nr. 1/2 nr/pag nr/pag nr. 1/2 nr/pag nr/pag BLAD CASSETTES MA01 2 Art Gal.-dsk MCM f CT07 1 Taswrd MSX1 Filsft 5/20 f AS72 2 ArtShw 2 (MCCM 58-63) MCCM f AS73 2 ArtShw 3 (MCCM 64-67) MCCM f HARDWARE AS74 2 ArtShw 4 (MCCM ) MCCM f HR02 Diskinterface NMS1200 Philips f MS01 Diskverz. (A,T,G & W) MCM f HM01 Miniware Mdem M4000 Miniware 53/26 - f ML01 Listingbek 2 MCM f H704 2 Turb 7 MHz print 8245 Digital KC 44/55 - f MM?? Lsse nrs MSX Club Mag. MCM f 6.95 H702 2 Turb 7 MHz print NMS Digital KC 44/55 - f MCM H703 2 Turb 7 MHz print Sny Digital KC 44/55 - f MN?? Lsse nrs MSX Cmp. Mag. f 6.95 MI01 1 MCM Index t/m nummer 50 42/75 f MI02 1 MSX Intrductiebekje MCCM f 1.00 DISKETTES MG01 Spellen-disk MCM f DX22 50 LOGO prjecten Club 25/79 f MW01 Tep.-disk MCM f DX33 Amazing cash Club 32/25 f MT01 Utils-disk MCM f DX11 Apcalyps Club 41/62 f DA01 AttackedIWaliball TyneSft f BOEKEN MB94 2 bel.94 cemasft f BM42 50 prg's vr MSX Cmp. Muiderkring - f DX50 2 Bggle Club 41/28 f BM04 Basic handbek Stark f BR02 2 Brisk2 MCCM f BM05 Basic leerbek 1 Stark 2/36 f DX34 Clr screencpyset Club 24/46 f BM06 Basic leerbek 2 Stark f DD01 Delta Basic disk Filsft 21/41 25/20 f BM03 Cmp. & Mdem v. h.cmp. Stark f DD02 1 Diskit Filsft 17/52 - f BM12 Disk handbek Stark f DM10 2 DiskView2 MST 39/76 f BM43 MSX Basic Leren prgr. Muiderkring - f DX01 1 Dungen 11 Club 11/30 f BM08 MSX Basic vr kinderen 1 Stark 13/34 - f DD61 2 Dyn. Publisher stempels 1 MCCM f BM09 MSX Basic vr kinderen 2 Stark 13/35 - f DD62 2 Dyn. Publisher stempels 2 MCCM f BM07 MSX Basic VPOKEISPRITE Stark f DD63 2 Dyn. Publisher stempels 3 MCCM f BM11 MSX cmp. & buitenwereld Stark f DD64 2 Dyn. Publisher stempels 4 MCCM f BM10 MSX Cmputer en printer Stark f DD65 2 Dyn. Publisher stempels 5 MCCM f BM13 MSX DOS handbek Stark f DD66 2 Dyn. Publisher stempels 6 MCCM f BM14 MSX DOS leerbek deel 3 Stark f DX49 Eggerland velden 1 Club 41/84 f BM15 MSX Mach.taal handbek Stark f DX52 Eggerland velden 2 Club f BM26 MSX Verder uitgediept Stark 8/14 5/56 f DX02 Encyclpedie Club 11/28 f BM33 MSX(2) ML verbrugd Stark f DF02 2 FASTAN lact. Stark 18/24 - f BM34 2 MSXlMSX2 mgelijkh. Stark 10/76 - f DF05 2 FISTAN admin. Stark 16/30 - f BM27 2 MSX2 Basic handbek Stark f DF12 2 Frantic ANMA 57/24 44/57 f BM28 2 MSX2 Disk/DOS handbek Stark f DX12 2 GAM.E. Club f BM29 2 MSX2 leerbek deel 4 Stark f DX13 2 Game Bx Club f BM30 2 MSX2 machinetaal handbek Stark 8/14 f DX36 2 GameBuiider Club 41/30 25/28 f BM31 2 MSX2 utility handbek Stark f DM13 2 Imprve MST 54 42/78 f BM32 2 MSX2 zakbekje Stark 14 f DX18 2 Inlinity Club f BX32 Peeks, Pkes & truuks 2 Club f DM11 2 jansi TSR en hulpprg. MST 50 f BX29 Peeks, Pkes & truuks 5 Club f DK04 2 KASTAN kaartenbak Stark 14 f BM16 Praktijkprg's Stark f DX53 2 Kings Valley velden Club 41/84 f BX30 Prgrammeren in MSX Basic Club 27/31 f DM15 2 Magnar LOCATE 39/10 f BM17 Q-Disk handbek Stark f DX14 2 MCBCBOX 1 Club f BM18 Truuks en Tips 1 Stark 4/78 f DX20 MCBC BOX 2 Club f BM19 Truuks en Tips 2 Stark 6/73 4/46 f DX40 2 MCBCII Club 50/6 36/50 f BM20 Truuks en Tips 3 Stark 9/71 f DX41 2 MCBC set (DX40+DX15) Club f BM21 Truuks en Tips 4 Stark 9/28 f DX15 2 MCBC Userkit Club 39/53 f BM22 Truuks en Tips 5 Stark 10/76 9/28 f DX37 2 Mr Fred Club 24/62 f BM23 Truuks en Tips 6 Stark 10/77 9/28 f DX51 2 MSX Club PD Dem 1 Club f BM24 Truuks en Tips 7 Stark 10/78 9/28 f DP02 MSX4PC (MSX2 Emulatr) MCCM f BM25 Truuks en Tips 8 Stark 14/36 10/32 f DM14 2 Quintus (DOS2 ndig) MST f DX25 Wrkshp 4 MSX (B+D) Club 32/31 f DX10 1 Search lr mum Club 38/65 f BX24 Wrkshp 4 MSX (Bek) Club 32/31 f DS02 2 Snel Faktuur 2.0 Stark 20/28 - f DX23 Wrkshp 4 MSX (Disks) Club 32/31 f DX54 2 SundBuiider Club f BX38 Wrkshp 88 Club 22/19 f DX16 2 Super Game Bx Club f DS04 2 Super Impse & Vide LOCATE 20/56 ROM'S DX03 Superfnt Club 19/60 f f RS05 Space Camp Pack In f DS05 SuperKasBek Stark f RS06 2 Super Mirai f DT01 Taswrd MSX1 Filsft 5/20 f

66 Art. msx naam prducent mc(c)m club prijs nr. 1/2 nr/pag nr/pag DT02 2 Taswrd MSX2 Filsft 11/26 33/40.f DX17 2 The Valley Club 39/62.f DM12 2 Tracer MST 54/40 42/54.f DX04 Trans Club 5/19.f DT04 2 Trxx ANMA.f DM08 2 TSR ntwikkeldisk MST.f DM09 2 TSR Verzameldisk 1 MST 48/55 -.f DX98 Turb Screencpy Epsn Club 8/28.f DX99 Turb Screencpy MSX Club 8/28.f DX06 Verzamelde spelprg's Club 15/36.f DISKS BIJ DE BLADEN MS?? Clubdiskettes 24 tlm 44 Club.f ME?? MCCM Diskettes v/a ME58 MCCM.f MD?? MCM Diskettes tlm56 MCM.f Bestellijst LezersService vervlg Reeds eerder verschenen nummers van MSX Club Magazine, MSX Cmputer Magazine en kunnen nabesteld wrden. Ze zijn echter niet allemaal meer p vrraad. Hiernder/naast staat een verzicht van de nummers die ng verkrijgbaar zijn. Het bestelnummer van MSX Club Magazine bestaat uit de cde MM gevlgd dr het nummer van het blad, terwijl de cde vr MSX Cmputer Magazine en MSX Cmputer & Club Magazine bestaat uit de cde MN gevlgd dr het nummer van het blad. De prijzen genemd in vrgaande lijst gelden nder vrbehud van prijswijzigingen en druk- en zetfuten. Bij een hgere dan de aangegeven prijs bent u niet tt afname verplicht, maar kunt u geremburseerd wrden. MSX Club Magazine (grijze nummers zijn uitverkcht) i f.-: '- S 9 I, ;; 11 " 18 EJ '.,!'I je; MSX Cmputer Magazine (grijze nummers zijn uitverkcht) r r----,.' 3.j 8 9 ; I ;:; (grijze nummers zijn uitverkcht) Naast het bestellen van cmplete nummers is het k mgelijk m artikelen uit de verschenen, k de niet meer leverbare, magazines na te bestellen. Geef het magazinenummer en de paginas p in de bestellijst. We sturen u dan ftkpiën van de desbetreffende artikelen. Hiervr wrdt.f 5,- per artikel berekend. Eén van de mgelijkheden m artikelen te vinden is de MCM index (bestelnummer M101) die alle artikelen uit MSX Cmputer Magazine 1 tt en met 50 bevat. Er wrdt hard gewerkt aan een vlledig verzicht van alle verschenen nummers zwel MSX Club Magazine als Bestelbn (Een ftkpie van nderstaande bn mag k gebruikt wrden.) r Bn bij 77 Wilt u hiernder aankruisen wat vr u van tepassing is; D Is betaald per gir, datum invullen a.u.b.... p girnummer D Ik stuur een Eurcheque f Girbetaalkaart mee. D Stuur mij de zending nder remburs (niet mgelijk vr België). D Ik wil tevens een abnnement p MCCM en stuur de abnnementenbn tegelijk met deze pagina p. U kunt uw bestelling hiernder invullen Artikelcde aantal prijs --, Handtekening: Bij minderjarigheid handtekening één der uders/verzrgers Uw gegevens (invullen in blkletters a.u.b.): ttaalbedrag bestelling Abnneekrting 5% Abnneenummer: Naam: Adres: Pstcde: Wnplaats: Telefn verdag: Subttaal Verzendksten (incl. verzekering/remburs): U betaalt.f 5,- bij bestellingen tt en met.f 50,-,.f 10,- bij bestellingen tt en met.f 500,- en niets bij bestellingen bven.f 500,-. Verzendksten L Opsturen aan: Aktu Publicatins BV, Pstbus 2545,1000 CM Amsterdam 66

67 juli / augustus 1995 f 7,95 MSX COMPUTER & CLUB MAGAZINE Spelbesturing Diskettes: géén HD p MSX

68