Cognitieve Communicatiestoornissen (CCS)

Transcriptie

1 Cognitieve Communicatiestoornissen (CCS) Dr. Assistant Professor, Radboud Universiteit Spraak- en Taalpatholoog & logopedist, Sint Maartenskliniek

2 Inhoud - Cognitie - Cognitieve communicatiestoornissen - Verschil en overlap tussen afasie en cognitieve communicatiestoornis - Video-casuïstiek: verworven CCS bij volwassenen - Enkele suggesties voor de klinische praktijk - Conclusie N.B. Presentatie vanaf volgende week op marinaruiter.wordpress.com 2

3 Cognitie k

4 Cognitie Een parapluterm voor alle hogere mentale processen (hersenfuncties) die nodig zijn voor het waarnemen, (over)denken, onthouden van kennis en het op een goede manier toepassen en begrijpen ervan. (Davis, 2012) 4

5 Hiërarchie van dichotomieën voor het bestuderen/ observeren van cognitieve functies (Davis, 2012) 1) Gedrag versus theorie: verschil tussen het waarneembare gedrag en wat er in het hoofd gebeurt (theorie) symptoom is niet per se stoornis! 2) Brein versus cognitie (bij theorie): de werking van een cognitieve functie zegt niet per definitie hoe het brein werkt (en vice versa). 2) Kennis versus proces (bij cognitie): Verschil tussen verlies van kennis (vermogen) en een verminderd gebruik ervan (vaardigheid, proces) 3) Automatisch versus gecontroleerd (bij proces) 5

6 Communicatie na NAH Functies die noodzakelijk zijn voor adequate communicaite na niet-aangeboren hersenletsel (NAH; Paemeleire 2014; 2016) 6

7 Communicatie na NAH Niet-talige cognitieve functies Talige cognitieve functies In dit praatje inzoomen op: - Geheugen - Aandacht - Executieve functies - Sociale cognitie Functies die noodzakelijk zijn voor adequate communicaite na niet-aangeboren hersenletsel (NAH; Paemeleire 2014; 2016) 7

8 1) Geheugen Doel: het opnemen, bewaren en later ophalen van zowel externe als interne prikkels (bijvoorbeeld gedachten). In de meeste modellen minimaal twee deelsystemen: 1. Werkgeheugen (voorheen: kortetermijngeheugen): Een tijdelijk magazijn waarin een beperkte hoeveelheid informatie vastgehouden en bewerkt kan worden. 2. Langetermijngeheugen: declaratief (of expliciet) geheugen niet-declaratief (of impliciet) geheugen 8

9 Declaratief (of expliciet) langetermijngeheugen Het geheugen voor feitelijke informatie (jaartallen, afspraken, namen, enz.). Deze kennis kan bewust opgeroepen worden (= expliciet). Het bestaat uit drie subsystemen: - Episodisch geheugen (gebeurtenissen in persoonlijk leven) - Semantisch geheugen (kennis van de wereld) - Lexicaal geheugen (kennis van woorden) Semantisch netwerk (in semantisch geheugen) Bron: 9

10 Niet-declaratief (of impliciet) langetermijngeheugen Opgeslagen kennis kan niet bewust opgeroepen worden. Dit geheugen komt vooral tot uiting in een beter presteren op bepaalde taken na herhaalde oefening of na eerdere kennismaking met stimulusmateriaal. o.a. het procedureel geheugen: geheugen voor motorische vaardigheden Het `pedalen-werk tijdens het autorijden (procedureel geheugen) Bron: 10

11 2) Aandacht: Intensiteit van aandacht 1. Tempo van informatieverwerking = De snelheid waarmee informatie verwerkt kan worden 2. Volgehouden aandacht = je aandacht voor langere tijd op iets richten 11

12 2) Aandacht: Selectiviteit van aandacht 3. Verdeelde aandacht = de aandacht kunnen verdelen over meerdere dingen (dubbeltaken) of gelijktijdig op verschillende aspecten van een complexe taak kunnen richten (automatisme). 4. Gerichte aandacht = je op één bepaalde stimulus richten The Monkey Business Illusion (Daniel Simons) 12

13 Samenhang taal, aandacht en geheugen Werkgeheugenmodel van Baddeley (2000) 13

14 Samenhang taal, aandacht en werkgeheugen Werkgeheugenmodel van Baddeley (2000) Eenvoudigste definitie samenhang: Het werkgeheugen is eigenlijk het geactiveerde deel van het langetermijngeheugen (bv. taal) waar op dat moment de aandacht op gericht is (door de executieve controle) (Cowan, 2008; Salis, Kelly & Code, 2015) 14

15 3) Executieve functies (EF) De hogere controlefuncties v.h. brein ( luchtverkeersleiders van het brein) EF brengen verschillende cognitieve functies met elkaar in verband en overstijgen de afzonderlijke functies EF zijn nodig voor het plannen, initiëren, volhouden, evalueren en bijsturen van bewust, doelgericht, complex, niet-routinematig gedrag Bron: Communicatie is ook doelgericht, complex gedrag! 15

16 Stoop Kleur-Woord Test I (verwijderd) 16

17 Stoop Kleur-Woord Test II (verwijderd) 17

18 Stoop Kleur-Woord Test III (verwijderd) Waarom doet deze taak een beroep op de executieve functies? 18

19 Diverse aspecten van EF Mogelijk communicatief gedrag indien dit aspect gestoord is 1. Inzicht ( awareness ) (Toekomstige) communicatieproblemen niet kunnen inschatten of het nut van strategieën niet inzien 2. Planning en organisatie Onlogische verhaalopbouw 3. Initiatiefname en uitvoering Niet zelf communicatiestrategie kunnen initiëren 4. Regulatie en zelfcontrole Niet zelf miscommunicatie opmerken 5. Flexibiliteit en probleem oplossen Niet zelf miscommunicatie herstellen 6. Zelfinhibitie Misplaatste opmerkingen, perseveratie 7. Strategisch gedrag Geleerde strategieën niet kunnen generaliseren LeBlanc et al. (2006), Mozeiko et al. (2010), Peach & Coelho (2016), Richtlijn Cognitieve Revalidatie (2007) 19

20 4) Sociale cognitie Alle mentale processen die nodig zijn om tot sociale interactie te komen. - Perceptie: aandacht richten op en waarnemen van relevante informatie, bv. gezichtsuitdrukking, intonatie - Interpretatie van waargenomen informatie - Reactie: selecteren juiste responsen cq. onderdrukken ongewenste responsen Theory of Mind (ToM; Happé et al., 1999): het vermogen om een idee te vormen van de gedachten en gevoelens van de ander (= inferentie). 20

21 Theory of Mind (ToM) ToM veronderstelt dus het kunnen activeren van (representaties van) meerdere perspectieven en het onderdrukken van irrelevante (ongewenste) perspectieven (Tompkins, 2012; Weed et al., 2010). Sterk gerelateerd aan executieve functies (zie ook Paemeleire, 2014) 21

22 Cognitieve communicatiestoornissen (CCS) k

23 Definitie Cognitieve Communicatiestoornis (CCS) Cognitieve communicatiestoornissen omvatten problemen m.b.t. elk aspect van de communicatie dat wordt getroffen door verstoring van de cognitie. Communicatie kan verbaal of non-verbaal zijn, waarbij luisteren, spreken, gebaren, lezen en schrijven in alle domeinen van taal (fonologie, morfologie, syntaxis, semantiek en pragmatiek) worden inbegrepen. Cognitie omvat cognitieve processen en systemen (bv. aandacht, waarneming, geheugen, organisatie, executieve functies). [ ] (AfasieNet Werkgroep Cognitieve Communicatie Stoornissen, 2016, gebaseerd op ASHA, 2005) 23

24 Voorbeelden communicatiesymptomen CCS - Ongestructureerde verhaalopbouw en niet-doelgerichte communicatie - Aspecifieke woorden en woordvindmoeilijkheden - Ontremd en sociaal ongepast taalgebruik - Moeite om langere verhalen en teksten te begrijpen - Moeite om te communiceren met tijdsdruk of afleiding - Moeite met het oppikken van sociale cues - Moeite met het aanpassen van de conversatiestijl aan communicatieve eisen/verwachtingen. - Problemen met het begrijpen van abstracte of impliciete taal - Moeite met verbaal redeneren - Inefficiënt re-automatiseren van taal en/of moeite met het aanleren van verbale strategieën -... LeBlanc, de Guise, Feyz & Lamoureaux (2006) 24

25 Bij welke syndromen (en hersenbeschadigingen)? - Dementie - Multiple Sclerose - Prefrontaal letsel - Rechtshemisferische taalstoornis - Traumatisch hersenletsel - Whiplash associated disorders - Ziekte van Parkinson - Ziekte van Huntington -. e.g. Paemeleire (2014), Tompkins (2012), Van der Velden (2015) 25

26 CCS versus afasie Duidelijk onderscheid tussen CCS en afasie (e.g., Paemelaire, 2016; zie ook AfasieNet): Niet-talige cognitieve stoornissen liggen aan de basis van een cognitieve communicatiestoornis (CCS) Talige cognitieve stoornissen (= taalstoornissen) liggen aan de basis van afasie. Talige cognitieve stoornissen vallen volgens de definitie van ASHA (2005) dus niet onder de definitie van een CCS, terwijl taal wel als cognitie wordt gezien (zie ook Davis, 2012; Berns et al., 2015 (Richtlijn Afasie)) 26

27 Cognitie Echter, relatie talige & niet-talige cognitie is complex Geïllustreerd aan de hand van twee (gechargeerde*) visies op afasie: (1) Afasie = (stoornis in) Taal + Niet-talige cognitieve functies Afasie is primair een (cognitieve) taalstoornis die samen kan gaan met niet-talige cognitieve stoornissen (comorbiditeit) Aphasia following stroke refers to impairments that affect the comprehension and expression of spoken and/or written language, and co-occuring cognitive deficits are common (Salis, Kelly & Code, 2015) * zie voor nuancering, Kuzmina & Weekes (2016) 27

28 Cognitie Tweede visie: relatie taal en overige cognitie bij afasie (2) Afasie = (stoornis in) Niet-talige cognitieve functies (m.n. aandacht) Taal Afasie = een stoornis in de niet-talige, overige cognitieve functies die aan taalvaardigheid ten grondslag liggen. e.g. Hula & McNeil (2008), Kolk (2006), Mayer, Mitchinson & Murray (2016) 28

29 Metafoor ter verduidelijking Afasie = een stoornis in de niet-talige, overige cognitieve functies die aan taalvaardigheid ten grondslag liggen. LP = Taal(kennis), talige cognitie LP-recorder = Overige, niet-talige cognitie Muziek = Geproduceerde taal (taalvaardigheid, proces) 29

30 Metafoor ter verduidelijking tweede visie LP onbekrast Taalkennis (relatief) intact, maar... Taal (LP) kan minder goed afgedraaid worden. LP-recorder (deels) defect, door: - Verminderd toerental (verwerkingssnelheid) en/of - Verminderde power om tegelijkertijd of flexibel de LP af te spelen en de CD te branden (verdeelde aandacht, o.i.v. EF) 30

31 Metafoor ter verduidelijking tweede visie Dus, verminderde snelheid van informatieverwerking en/of verminderde executieve functies hebben een negatieve invloed op de beschikbare verwerkingscapaciteit, aandachtscapaciteit of benodigde cognitieve inspanning (synoniemen volgens McNeil et al., 2008). 31

32 Metafoor ter verduidelijking tweede visie Consequentie: Weergave muziek is niet optimaal Taalvaardigheid (proces; Davis, 2012) gestoord, terwijl het taalvermogen (LP) relatief intact is (bv. Temporal Window Hypothesis, Kolk, 2006) Evidentie bv. priming-studies Conclusie: niet-talige cognitieve stoornissen kunnen ook taalsymptomen bij afasie verklaren 32

33 CCS vs afasie: Onderscheid dus niet eenduidig Eerder gemaakte onderscheid tussen CCS en afasie Niet-talige cognitieve stoornissen liggen aan de basis van een CCS Talige cognitieve stoornissen liggen aan de basis van afasie. is niet eenduidig. Zie ook bijvoorbeeld: - CCS ontstaan door zowel talige als niet-talige cognitieve stoornissen (LeBlanc et al., 2006; Blyth et al., 2012) - Film werkgroep CCS op AfasieNet: [bij CCS gaat het om] stoornissen die niet door afasie worden veroorzaakt, maar wel vaak in combinatie met afasie problemen geven 33

34 Definitie CCS zou m.i. daarom moeten zijn Cognitieve communicatiestoornissen (CSS) zijn communicatiestoornissen waarbij de niet-talige cognitieve stoornissen o.h.a. sterker op de voorgrond staan dan dat bij afasie het geval is Zowel bij CCS als afasie dus sprake van een verstoorde LPrecorder (aandachtsfuncties). 34

35 Voorbeelden verstoorde aandachtsfuncties bij CCS (toerental en/of flexibel / tegelijkertijd afspelen/branden) Onvoldoende capaciteit om context (gesprekspartner, situatie) en taal tegelijkertijd te verwerken (Mozeiko et al., 2010). bv. Het is warm hier The Suppression Deficit Hypothesis (Tompkins, 2008). Problemen in (impliciet) taalbegrip ontstaan door moeite met het onderdrukken van irrelevante maar meest gebruikelijke interpretatie. bv. AAT-TB: bril (wc-bril ipv leesbril) The Social Cognition Deficits Hypothesis (Brownell & Martino, 1998) Stoornis in sociale cognitie ontstaat door het niet kunnen selecteren van de juiste responsen cq. het niet onderdrukken van ongewenste responsen) Door een verminderde verwerkingssnelheid moeite om adequate responsen te geven in een conversatie (Mozeiko et al., 2010) 35

36 Deelconclusie In ieder geval gedeeltelijk overlap tussen CCS en afasie ten aanzien van onderliggende cognitieve problematiek. Met name verminderde verwerkingscapaciteit en mogelijkheid om aandacht om te schakelen. 36

37 Suggesties voor de klinische praktijk Focus op diagnostische fase k

38 1) AfasieNet Cognitieve Communicatie Screening Screening bestaande uit 7 taken: (1) Beroepen opnoemen (STCC-2; Paemeleire, 2016) (2) Woorden zoeken (STCC- 3; Paemeleire, 2016) (3) Inferentie-kort (Loon-Vervoorn & Van der Velden, 2004) (4) Foto s opnoemen (STCC-5; Paemeleire, 2016) (5) Verhaal navertellen (aangepaste STCC-6; Paemeleire, 2016) (6) Logische reeks (Van Ingen, Woldring, & Jonkers, 2016) (7) Tekst schrijven (aangepaste STCC-4; Paemeleire, 2016) 38

39 2) Dynamisch testen (DT): TvK Dynamisch testen met een test die niet voor de doelgroep genormeerd is en de responsen kwalitatief analyseren. Bv. Test voor Verzwegen Betekenis van de Taaltoets voor Kinderen (TvK: Van Bon & Hoekstra, 1982) - Met thinking-out-loud -instructie (Blake, 2006) Onder de tafel ligt óók een boek - Afwisselen impliciete taal (origineel) en expliciete taal (zelf verzonnen, bv. Op de tafel liggen drie voorwerpen ) 39

40 3) DT met Scenario Test (Van der Meulen et al. (2009) - Responsen scoren met pragmatieklijst van Prutting & Kirchner (1987) Bronpagina afbeelding: - Hypothesen opstellen over onderliggende cognitieve mechanismen op basis van concrete observaties (te bespreken met PS, vervolgens te toetsen door PS) 40

41 Oefenitem: U loopt op straat [wijs op persoon in ruitjesjas]. Dit bent u. Een dame 3) Dynamisch komt naar u toe testen: en vraagt Scenario u de weg naar Test het station. Het station is vlakbij, om de hoek (gebaar). Kunt u de weg aan haar uitleggen? Bron: Scenario Test (Van der Meulen et al., 2009) 41

42 Casuïstiek Casus 1 [casus verwijderd] 42

43 Voorbeeld concrete observaties Tijdens zijn verbaal-mondelinge reactie kijkt dhr. weg als hij geluid op de gang hoort [02:12] Tussen einde instructie en verbale reactie van dhr. ( oh eh ), zit meer dan 1 sec Dhr. start verbale reactie met irrelevante details in plaats van met het communicatieve doel (wegwijzen) [1:49] Dhr. selecteert niet de woorden die de meeste informatieve waarde hebben cq. hij gebruikt aspecifieke referenten, bv. zij, dat, daar. Dhr. produceert een echo-antwoord ( Ik leg de weg aan jou uit ) [01:48] Dhr. initieert geen herstel als hij niet to-the-point is (verhaalniveau), wel soms (en wisselend succesvol) bij problemen op uitingniveau [2:40] Dhr. produceert lange, complexe zinnen, maar met veel zinsafbrekingen en -vernauwingen [2:20] Hypothese over onderliggende cognitieve stoornis(sen) Gerichte aandacht Tempo van informatieverwerking (aandacht) Planning en organisatie (EF) Woordselectie anomia (taal) Flexibiliteit en probleem oplossen Regulatie en zelfcontrole (dissociatie uitingen tekstniveau!); flexibiliteit en probleem oplossen Morfosyntaxis (paragrammatisme), aandachtscapaciteit 43

44 4) Een tangramtaak maken t.b.v. observatie dialoog - Revalidant tegenover GP, scherm tussen beiden in. Allebei 8 tangramfiguren (in andere volgorde). Taak: figuren in dezelfde volgorde krijgen o.b.v onderlinge communicatie - Responsen scoren met pragmatieklijst van Prutting & Kirchner (1987) - Hypothesen opstellen over onderliggende cognitieve mechanismen op basis van concrete observaties 44

45 5) Suggesties voor de klinische praktijk Revalidant in communicatieve situaties observeren die complex zijn, in de zin van: - Tijdsdruk - Hoeveelheid vragen en uitgebreidheid benodigde antwoord - Achtergrondlawaai - Spanning (bv. bekende versus onbekende gesprekspartner, formeel versus informeel) - Dubbeltaak - Moeten schakelen (bv. tussen spreken-luisteren, hoofdlijn en zijspoor om rekening te houden met voorkennis luisteraar) N.B. Deze aspecten ook uitvragen tijdens de hetero-anamnese 45

46 Suggesties voor de klinische praktijk Mogelijke observaties t.a.v aandachtsfuncties: - Niet to-the-point vertellen - Vraag of opmerking gesprekspartner (GP) nog weten na vastlopen in verhaal - Eigen versprekingen niet verbeteren - Spreekbeurt niet afronden - Niet schakelen naar een andere communicatiekanaal of aangepaste manier van spreken bij verbaal-mondelinge problemen - Onlogische verhaalopbouw - Geen rekening houden met voorkennisniveau GP - Pas na enige tijd op vraag of opmerking (adequaat) reageren -. 46

47 Casuïstiek Casus 2 [opname verwijderd] 47

48 Casus 2 Voorbeeld concrete observaties Casus 2 Mw. kijkt regelmatig weg als ze haar antwoord formuleert. Mw. formuleert bedachtzaam. Uitingen zijn vaak niet-vloeiend, met gevulde pauzes ( eh ), herhalingen van woorden en verlengingen van klanken. Mw. start tijdens haar verhaal adequaat met het geven van relevante achtergrondinformatie; valt even stil als ze hiertoe vanuit verhaallijn een zijspoor moet opstarten. Hypothese over onderliggende cognitieve stoornis(sen) Verdeelde aandacht Tempo van informatieverwerking (aandacht) of morfosyntaxis (correctieve adaptatie) Intacte ToM (adequaat rekening houden met voorkennis GP); Verdeelde aandacht / flexibiliteit en probleem oplossen Mw. geeft verbaal aan dat ze moeite heeft met formuleren ( Ja, hoe ga ik het zeggen? [08:40] ). Intacte regulatie en zelfcontrole 48

49 Take home message Neem de tijd om te observeren en om hypothesen te formuleren - Bij zowel afasie als CCS: beschrijf het communicatiegedrag zo objectief mogelijk. - Stel hypothesen op over de talige en niet-talige cognitieve stoornissen. - Deel je observaties en hypothesen met de PS (tbv NPO) [eventueel obv video]. 49

50 Alle picto s van Sclera.be Presentatie binnenkort op website: marinaruiter.wordpress.com [email protected] 50