STUDIEVAARDIGHEDEN. Handleiding

Transcriptie

1 STUDIEVAARDIGHEDEN Handleiding 5

2 U ziet hier voorbeeldbladen uit de methode BLITS Studievaardigheden. De methode BLITS werkt met thema s. Elk deel bestaat uit vier thema s. In elk thema van BLITS komen alle onderdelen van Studievaardigheden aan bod. Deze pdf bevat: - Een leerstofoverzicht. - Een aantal lessen uit deel 5: een instructieles, een herhalingsles en een toets. - Een instructie- en een herhalingsles uit deel 6. Deze voorbeeldpagina s zijn afkomstig uit de handleidingen, waarin pagina s uit de bronnen- en antwoordenboeken staan afgebeeld. Blits biedt een programma voor Studievaardigheden voor leerjaar 5 t/m 8. Elk leerjaar van BLITS bestaat uit een handleiding voor de leerkracht, een bronnenboek en werkboek voor de kinderen en een antwoordenboek.

3 begrijpend lezen van informatieve teksten en andere studievaardigheden studieteksten informatiebronnen kaarten schema s tabellen grafieken In elk thema van BLITS komen alle onderdelen van Studievaardigheden aan bod.

4 III BLITS in schema In dit overzicht kunt u zien hoe de delen van BLITS zijn opgebouwd. Studievaardigheid Groep 5 Thema Groep 6 1 Studieteksten Titel, hoofdonderwerp en grote lijn Centrale vraag 3 Informatiebronnen Alfabetiseren Alfabetiseren 5 Kaartlezen Wat is een kaart? Schaallijn, vakkenstelsel en register 7 Schema s, tabellen en grafieken Tussentoets A Het schema Tabel, pijlenschema en beeldgrafiek 9 Studieteksten Tabellen De dierentuin Stroom- en boomdiagram 11 Informatiebronnen Het kiezen van een geschikte informatiebron De dierentuin Ingangen 13 Kaartlezen Selecteren De dierentuin Selecteren 15 Schema s, tabellen en grafieken De tabel De dierentuin Trein- en busverbindingen Tussentoets B 17 Studieteksten Bruikbaarheid voor een doel Sprookjes Feiten, meningen, oorzaak en gevolg 19 Informatiebronnen Ingang Sprookjes Woordenboek, encyclopedie, informatieve boeken en internet 21 Kaartlezen Het analyseren van kaarten Sprookjes Analyseren 23 Schema s, tabellen en grafieken Tussentoets C De beeldgrafiek Sprookjes Beeldgrafiek, staafgrafiek en kolomgrafiek 25 Studieteksten Hoofd- en bijzaken, de samenvatting Kamperen Samenvatten 27 Informatiebronnen Trefwoord kiezen Kamperen Zoeken op het internet 29 Kaartlezen Interpreteren Kamperen Interpreteren 31 Schema s, tabellen en grafieken Eindtoets De staafgrafiek Kamperen Lijngrafiek en cirkelgrafiek 6

5 Ook kunt u hier de thema s van elk deel vinden. Na elk thema volgt een toets. Deel 8 verschijnt zodra de beslissing over het afnamemoment van de Cito-toets genomen is. Thema Groep 7 Thema Groep 8 / lesnummer Muziek Centrale vraag Olympische Spelen 1 Hoofdonderwerp en centrale vraag Muziek Ingangen: het register Olympische Spelen 2 Hanteren van informatiebronnen Muziek Schaalverdeling en legenda Olympische Spelen 3 Selecteren en identificeren Muziek Verschil schema en tabel Olympische Spelen 4 Schema en tabel Wintersport Grafieken Dieren 5 Kritisch lezen, feiten en meningen Wintersport Woordenboek Dieren 6 Specifieke naslagwerken Wintersport Soorten kaarten Dieren 7 Analyseren en interpreteren Wintersport Staafgrafiek, kolomgrafiek en beeldgrafiek Dieren 8 Pijlenschema, stroomdiagram en boomdiagram Pretpark Feiten, meningen en conclusies Museum 9 Tabellen en diagrammen Pretpark Zoeken en gebruiken van de juiste bron Museum 10 Hanteren van informatiebronnen Pretpark Analyseren Museum 11 Selecteren en identificeren Pretpark Cirkelgrafiek Museum 12 Beeldgrafiek, staafgrafiek en kolomgrafiek Ridders Samenvatten Naar de stad 13 Hoofdzaken, bijzaken, kernwoorden, kernzinnen en samenvatten Ridders Zoeken op het internet of in een encyclopedie Naar de stad 14 Specifieke naslagwerken Ridders Interpreteren Naar de stad 15 Analyseren en interpreteren Ridders Lijngrafiek Naar de stad 16 Lijngrafiek en cirkelgrafiek 7

6 7 Bronnenboek WAT LEREN DE KINDEREN IN DEZE LES? De kinderen leren dat een schema een overzichtelijke en korte weergave van informatie is, het lezen en begrijpen van schema s, het invullen van een schema. Dit is een instructieles uit de handleiding van deel 5. U ziet dat in de handleiding twee instructiepagina s uit het bronnenboek zijn afgebeeld. Ernaast ziet u de tekst van de handleiding. GEZAMENLIJK 7 Schema s, tabellen en grafieken Het schema Introductie Bord U maakt op het bord twee kolommen. In de ene kolom schrijft u enkele namen van meisjes uit de groep, in de andere namen van jongens. Vraag: Hoe zou je deze rijen verder invullen? U vertelt dat die twee kolommen een schema zijn van jongens- en meisjesnamen. Vraag: Zijn er nog andere schema s van de groep te maken? Antwoorden (bijvoorbeeld): op kleur van het haar; op lengte; op de straat waar je woont; enzovoorts. Bespreek zo nodig nog een onderwerp waarvan schema s gemaakt kunnen worden, bijvoorbeeld: het verkeer (voetgangers, fietsers, auto s en motoren); dieren (huisdieren wilde dieren, met daaronder voorbeelden van iedere groep). Tekst lezen en bespreken Lees samen met de kinderen blz. 14 en 15. Om na te gaan of ze de schema s begrijpen vraagt u een of twee kinderen om die in eigen woorden uit te leggen. Je wilt ergens graag iets over weten. Dan kun je daar iets over lezen. Soms is dat veel werk. Het kost veel tijd. Het kan ook duidelijk gemaakt worden in een schema. Eigenlijk is dat een kort lijstje met punten. Een rijtje met woorden of namen. Een schema is een kort overzicht. De belangrijkste dingen staan erin. De mannen sjouwen de zware kist de grot uit. Bij het strand zetten ze hem neer. Kapitein Eenoog strekt zijn handen uit. Zijn hart bonst van opwinding. Zijn vingers krommen zich om het deksel. Het slot geeft mee. Krakend gaat de kist open. Kapitein Eenoog bekijkt de schat aandachtig. Hij ontdekt diamanten en gouden munten. Juwelen. Prachtige opalen. Goudstukjes glijden door zijn vingers. Een zilveren kroon, armbanden, ringen en halssnoeren. Te veel om op te noemen. Als je wilt weten wat er in de schatkist zit, kun je dit stukje lezen. Je had het sneller kunnen weten als er gewoon een schema van was gemaakt. Dat zou er bijvoorbeeld zo uit kunnen zien: inhoud schatkist sieraden kroon, armbanden, ringen, halssnoeren goud munten, goudstukjes juwelen diamanten, opalen Zo had je de informatie veel sneller gekregen. Een schema is dus overzichtelijk en kort. Een pijlenschema helpt je ook om ergens een overzicht van te geven. Je hebt bijvoorbeeld een grote groep van iets. Met een pijlenschema verdeel je de grote groep in kleine groepjes. Van die kleinere groepjes geef je met pijlen allerlei extra informatie. Zo krijg je een mooi, duidelijk overzicht

7 MATERIAAL blz. 14 t/m 16 blz. 8 Antwoordenboek blz. 8 EXTRA MATERIAAL Bord KIES VOOR GEZAMENLIJK OF ZELFSTANDIG WERKEN Bij elke les bepaalt u of u de kinderen de les zelfstandig wilt laten verwerken, of dat u de les gezamenlijk met hen doorneemt. Afhankelijk van uw keuze kiest u voor de tekst onder GEZAMENLIJK of onder ZELFSTANDIG. U kunt natuurlijk ook een deel van de kinderen de les zelfstandig laten maken, en met een groepje de les samen doornemen. Bij het geven van een les uit de handleiding maakt u een keuze. Als u gezamenlijk met de kinderen werkt, gebruikt u de tekst op de linkerpagina. Als u de kinderen zelfstandig laat werken, kiest u de tekst op de rechterpagina. ZELFSTANDIG Bijvoorbeeld: Kapitein Eenoog vindt in de kist een paar onbekende munten. Zouden die veel waard zijn? vraagt hij zich af. Hij bekijkt ze eens goed! munten geel wit rood waarvan gemaakt? waarvan gemaakt? waarvan gemaakt? goud zilver koper hoeveel waard? hoeveel waard? hoeveel waard? veel waard! minder waard dan goud nog minder waard Korte introductie, tekst lezen Bord U schrijft op het bord: auto - fiets - vliegtuig - zeilschip - trein - luchtballon - vrachtauto - kruiwagen - koets - roeiboot. Vraag de kinderen of ze van deze woorden drie groepjes kunnen maken. Er komen drie groepen vervoermiddelen: in de lucht, op het land, op het water. U schrijft erboven: vervoermiddelen. U vertelt dat dit een schema is: een kort overzicht, en dat de kinderen in de les met schema s gaan werken. De kinderen lezen de tekst in het bronnenboek zelfstandig door

8 7 Bronnenboek Werkboek Antwoordenboek Na twee instructiepagina s volgt hier een pagina met bronnen uit het bronnenboek. Als de kinderen een opgave uit het werkboek maken, zien ze direct of ze een bron moeten lezen voor deze opgave. GEZAMENLIJK Opgaven doornemen en maken Vertel de kinderen dat ze in opgave 1 en 3 schema s gaan aanvullen en bij opgaven 2 en 4 schema s goed moeten lezen. Bespreek de eerste opgave gezamenlijk. Laat daarna de overige opgaven maken, individueel of in tweetallen. 7 Schema s, tabellen en grafieken Het schema gebruik hierbij werkboek blz. 8 Bron 1 (opgave 1) Piraat Scheurbuik is gek op fruit. Volgens hem blijf je gezond als je veel fruit eet. De andere piraten lachen hem uit. Ze geloven hem niet. Maar Scheurbuik heeft wel gelijk. Als je genoeg fruit eet krijg je geen last van de ziekte die veel zeelui vroeger hadden. Die ziekte heet scheurbuik! Op het eiland groeit veel fruit. Aan de bomen groeien citroenen en sinaasappelen. Aardbeien, bessen, frambozen en ananassen groeien aan planten of struiken. Piraat Scheurbuik heeft het fruit getekend voor de andere piraten. Zo kunnen ze hem helpen zoeken. Nabespreking Antwoordenboek Kijk de antwoorden samen na en bespreek ze. Besteed aandacht aan de manieren waarop kinderen tot antwoorden zijn gekomen. Ga na of ze het begrip schema en het schematiseren beheersen. Bron 2 (opgave 2) Kapitein Eenoog gaat iedere dag van de week een deel van de schat ophalen. dag maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag opbrengst schelpen drie tonnen en vijf kisten acht tonnen en één kist vier tonnen en vier kisten één ton en zes kisten drie kisten Bron 3 (opgave 3) Op het strand verzamelt piraat Dekzwabber graag schelpen. Aan boord van het piratenschip heeft hij er al een heleboel. Toch wil hij er graag nog meer verzamelen. Daarom gaat hij op zoek naar nieuwe soorten. Al snel vindt hij de volgende schelpen: een tere platschelp van twee centimeter, een wulk van wel tien centimeter, een wenteltrap van vier centimeter, een ruwe boormossel van negen centimeter en een gedoornde hartschelp van zeven en een halve centimeter. Dekzwabber stopt ze gauw in zijn zak

9 TIP Als u niet regelmatig gezamenlijk nakijkt of nabespreekt, kijk dan regelmatig de werkboeken na. U krijgt er dan toch een indruk van hoe de kinderen te werk gaan. Hier ziet u de bijbehorende pagina met opgaven uit het antwoordenboek (werkboek met de antwoorden ingevuld). 7 Schema s, tabellen en grafieken Het schema gebruik hierbij bronnenboek blz. 16 Opgave 1 Lees bron 1. Kun jij er een schema van maken? Vul in: fruit aan bomen citroenen sinaasappelen fruit aan planten/struiken aardbeien bessen frambozen ananassen Opgave 3 Lees bron 3. Piraat Dekzwabber wil een mooi schema van zijn schelpen maken. Het woord centimeter kort hij af met cm. Kun jij hem helpen het schema af te maken? schelp cm tere platschelp 2 wulk 10 wenteltrap 4 ruwe boormossel 9 gedoornde hartschelp 7 1 / 2 ZELFSTANDIG Opgaven maken en nakijken Antwoordenboek De kinderen maken de opgaven (individueel of in tweetallen) en kijken zelf hun antwoorden na met het antwoordenboek. Opgave 2 Bekijk het schema van bron 2. Piraat Mankepoot gaat op dinsdag en donderdag met kapitein Eenoog mee. Hij moet dan de kisten en tonnen versjouwen. Hoeveel zijn er dat bij elkaar? 9 tonnen. 7 kisten. Opgave 4 Piraat Dekzwabber vindt nog veel meer aan het strand. Hij bewaart alles in een houten kistje. In totaal vindt hij 21 schelpen, 36 stenen, 7 stukken glas, 9 stukken afval en 13 stukken hout. Volg het pijlenschema hieronder en trek de juiste lijn. Hoe vol zit de kist van Dekzwabber? Bijna vol. Hoe vol zou de kist zijn geweest als hij 10 schelpen, 25 stenen, 7 stukken glas, 2 stukken afval en 3 stukken hout had gevonden? Bijna leeg. strandschatten 10 schelpen + 25 stenen 7 glas + 2 afval + 3 hout de kist is bijna leeg 7 glas + 6 afval + 9 hout de kist is halfvol 8 21 schelpen + 36 stenen 7 glas + 9 afval + 13 hout de kist is bijna vol 7 glas + 13 afval + 18 hout de kist is vol 31

10 8 Bronnenboek Werkboek Antwoordenboek WAT HERHALEN DE KINDEREN IN DEZE LES? Ze herhalen alfabetiseren en gebruiken alfabetisch geordende bron, een titel geven, schematiseren, kaartlezen. Dit is een herhalingsles uit de handleiding van deel 5. Na elke instructieles volgt zo n herhalingsles. Ook bij deze les kiest u weer uit: gezamenlijk of zelfstandig. GEZAMENLIJK Introductie, opgaven doornemen en maken U vertelt de kinderen dat ze opgaven maken waarin ze gaan alfabetiseren, een titel bedenken, schematiseren en kaartlezen. Lees en maak samen opgave 4. Bespreek zo nodig de andere opgaven. Daarna maken de kinderen de overige opgaven, individueel of in tweetallen. Nabespreking Antwoordenboek 8 Schema s, tabellen en grafieken Herhaling GEBRUIK HIERBIJ WERKBOEK BLZ. 9 Bron 1 (opgave 2) De grotten zijn donker en koud. Er loopt een onderaards gangenstelsel. De piraten hebben geluk. Ze vinden snel de juiste gang. Met een fakkel zoeken ze de weg in het donker. Bron 2 (opgave 3) Logboek van Kapitein Eenoog. Donderdag 25 mei Het is eindelijk gelukt! We hebben de geheime grot gevonden. Via een nauwe doorgang kwamen we bij een kruispunt. De mannen wilden rechtdoor. Bij een splitsing gingen we links. Die gang bleven we volgen. Toen vonden we rechts een ondergrondse kamer. Daar lag de schat! In de rechter gang zagen we licht aan het eind. Zo kwamen we de grotten weer uit. Ik ben trots op de mannen! Kijk samen de antwoorden na en bespreek ze. Ga na of de kinderen de vaardigheden van deze les beheersen. Bron 3 (opgave 5) Schilders Aardoom Schildersbedrijf, Reyerwg 199, 2983 AR RIDDERKERK Aardoom Schildersbedrijf, Oranjestr AK HEINENOORD Aartsen Schilderwerken Behangen en Wandafwerking, Het Klooster 4, 2871 BJ SCHOONHOVEN Admiraal, Burg Brandtstr 44, 2841 XD MOORDRECHT Admiraal Schilderwerken, Molenwg AP OUDE TONGE AJK Schildersbedrijf, Zuidhoek 230, 3082 PS ROTTERDAM Alblas Schildersbedrijf D W, Mauritsweg 44, 2988 AL RIDDERKERK Alblas Schilders- en afwerkingsbedrijf, vof C J, Tjotter 22, 3123 BW SCHIEDAM Alers Schildersbedrijf Brielle, t Woud 47, 3232 LN BRIELLE All Painting Rotterdam BV, Bovendk 197, 3045 PD ROTTERDAM

11 MATERIAAL blz. 17 blz. 9 Antwoordenboek blz. 9 De kinderen maken de opgaven uit het werkboek. Bij elke opgave staat weer vermeld of ze een bron moeten lezen voor het maken van deze opgave. 8 Schema s, tabellen en grafieken Herhaling GEBRUIK HIERBIJ BRONNENBOEK BLZ. 17 Opgave 1 Bedenk 4 woorden die met dezelfde letter beginnen. laat je antwoord nakijken door je juf of meester. Zet die woorden nu in alfabetische volgorde. laat je antwoord nakijken door je juf of meester. Opgave 2 Lees bron 1. De piraten gaan in de grotten op zoek naar de schat. Waarmee maken ze licht in de donkere gangen? Met een fakkel. Bedenk een titel bij dit stukje tekst. Tocht door het donker. Opgave 3 Lees bron 2. Vul het schema van deze route van de piraten verder in. nauwe doorgang kruispunt rechtdoor bij splitsing linksaf rechtsaf ondergrondse kamer met schat rechter gang weer buiten Opgave 4 Hier zie je een plattegrond van het onderaardse gangenstelsel. Kapitein Eenoog komt vanaf het pad (zie pijltje). Bij de eerste splitsing gaat hij linksaf. Bij de volgende splitsing gaat hij weer linksaf. Een eindje verder ontdekt hij een schat! Zet daar een kruisje op de kaart. De volgende keer komt hij weer vanaf het pad de grotten in (zie pijltje). Bij de eerste splitsing gaat hij rechtdoor. Bij de volgende splitsing gaat hij linksaf. Bij de volgende splitsing gaat hij weer linksaf. Bij de volgende splitsing gaat hij rechtdoor. Bij het laatste kruispunt gaat hij rechtsaf. Waar komt hij uit? Weer bij het pad (bij het pijltje). ZELFSTANDIG Opgaven maken en nakijken Antwoordenboek U vertelt de kinderen dat ze opgaven maken waarin ze gaan alfabetiseren, een titel bedenken, schematiseren en kaartlezen. De kinderen maken de opgaven, individueel of in tweetallen. Ze kijken zelf hun antwoorden na met het antwoordenboek. Opgave 5 Bekijk bron 3. Het piratenschip moet nodig geverfd worden. In de Gouden Gids zoekt kapitein Eenoog een schildersbedrijf. In welk dorp kan hij de schilder Admiraal vinden? In Oude Tonge. Wat is het telefoonnummer van het bedrijf Alers?

12 A Bronnenboek Dit is de eerste toets uit het bronnenboek. Elk van de vier thema s wordt afgesloten met een toets. Hieronder vindt u de instructiepagina om samen met de kinderen door te lezen. WAT TOETST U IN DEZE LES? Met de tussen- en eindtoetsen van BLITS kunt u nagaan of de kinderen de studievaardigheden uit voorgaande lessen wel of niet beheersen. Met de resultaten kunt u zien: welke vaardigheden (nog) niet beheerst worden, en waar u dus nog extra aandacht aan moet besteden. of de kinderen de stof zo goed beheersen dat zij zelfstandig verder kunnen werken. A Tussentoets Tussentoets gebruik hierbij werkboek blz DE INHOUD VAN DE TOETSEN Na de lessen 8, 16 en 24 is er een tussentoets, na les 32 een eindtoets. In deze toetsen worden alle vaardigheden uit de voorgaande lessen herhaald. De toetsen zijn niet gekoppeld aan de thema s en bestaan uit open vragen en meerkeuzevragen. CITO De inhoud van BLITS sluit aan bij de toetsen voor studievaardigheid en het leerlingvolgsysteem van het Cito (zie hiervoor de Algemene Informatie). De toetsen van BLITS hebben voor een deel de vorm van meerkeuzevragen zoals in de Cito-toetsen. Omdat de toetsen ook bedoeld zijn als oefenopgaven, worden ook open vragen gebruikt. Citotoets? Kom maar op! Een Citotoets toetst wat je begrepen hebt van de lessen. Er zijn verschillende Citotoetsen. Voor taal en rekenen bijvoorbeeld. En voor studievaardigheden. Dat onderdeel leer en oefen je met dit boek. Met de Citotoets wordt bekeken of je het gesnapt hebt. De vragen van de Citotoets zijn meerkeuzevragen. Onder de vraag staan een paar verschillende antwoorden. Meestal zijn dat er vier. Er is maar één antwoord goed. Jij moet proberen dat antwoord te kiezen. Je mag maar één antwoord invullen of aankruisen. Voorbeeldvraag: Hoeveel poten heeft een spin? A 2 B 4 C 6 D 8 Heb je de vraag goed gelezen? Weet je direct het goede antwoord? Dat is mooi. Kruis het maar aan. Weet je niet gelijk het juiste antwoord? Weet je wel welk antwoord echt fout is? Streep dat antwoord in gedachten weg. Welk antwoord is waarschijnlijk ook niet goed? Streep dat ook weg. Nu houd je twee antwoorden over. Daaruit moet je kiezen. Denk goed na. Kies nu het antwoord dat jou het beste lijkt. Een spin heeft veel poten, dus antwoord A en B vallen gelijk af. Heeft een spin 6 poten of 8? Weet je het? Wat denk je? Dan vul je dat antwoord in. Het goede antwoord is D, een spin heeft 8 poten

13 MATERIAAL blz. 18 en 19 blz. 10 t/m 13 Antwoordenboek blz. 10 t/m 13 HOE TOETST U? De toetsen worden altijd zelfstandig, individueel gemaakt. Hoewel de introductie en de nabespreking gezamenlijk verlopen, vindt u de toetsles toch onder ZELFSTANDIG. Bij een toets ligt de nadruk immers op de prestatie van de kinderen zelf. Ook een toets heeft bronnen, hoewel er niet bij elke toetsopgave een bron hoort. Als de kinderen een opgave maken, zien ze weer direct of ze een bron moeten lezen voor deze opgave. ZELFSTANDIG Bron 1 (opgave 1) Het is een warme zomerdag. Je ligt lekker onder een grote boom in de schaduw. Je droomt een beetje. Je kijkt omhoog en je kijkt naar de kroon van de boom. Je ziet de bladeren ritselen in de wind. Als het gaat regenen, kun je heerlijk blijven liggen. Bomen beschutten ons tegen de zon en de regen. Ze zijn sterk. We kunnen er in klimmen of een hut in maken. Met wat losse takken zouden we een kampvuur kunnen maken. En wat te denken van bomen, die helemaal vol hangen met glimmende appels en peren! Bron 3 (opgave 3) Als je langs het strand loopt, is er heel wat te ontdekken. Je ziet prachtig gekleurde schelpen en slakkenhuizen. Ook zie je meerschuim op het strand liggen. Dat is eigenlijk het rugschild van de inktvis. In het voor- en najaar zie je langs de kust grote hoeveelheden vogels vliegen. Ze zijn op zoek naar broedplaatsen of trekken naar warmere landen. In de zee zwemmen allerlei vissen. Veel vissen hebben een prima schutkleur. Ze zijn daardoor beschermd tegen vijanden. Bron 4 (opgave 4) Bron 2 (opgave 2) Iedereen kent de paardenbloem. Ze heeft gele bloemen en lange bladeren. De gele bloemen worden later witgrijze pluisjes. In het pluis zitten de zaadjes van de bloem. Als de zaadjes rijp zijn, worden ze door de wind weggeblazen. In de zomer zien we in het grasveld vaak madeliefjes bloeien. Elk bloemetje heeft een krans van witte blaadjes. In het midden van het bloempje zien we een geel hartje. Sommige kinderen vinden het leuk om een ketting van de madeliefjes te maken. Die bloemenketting doen ze dan in hun haar of om hun nek. Het vergeet-mij-nietje is een plantje met helderblauwe bloemetjes. In het midden van het bloemetje heeft ze een heel klein geel hartje. Het vergeet-mij-nietje houdt van veel licht. Ze groeit goed als de grond een beetje vochtig is. Korte introductie, tekst lezen U vertelt dat de kinderen na acht lessen een tussentoets gaan maken. Daarmee kunnen zij en u zien of ze alles wat ze in die lessen geleerd hebben ook beheersen en kunnen gebruiken. Lees samen blz. 18. Neem het voorbeeld van de opgave met de spin uitgebreid door. Vertel de kinderen dat ze een deel van de opgaven op deze manier kunnen gaan maken. Er zijn ook opgaven bij waar ze gewoon antwoord op kunnen geven. Bij het voorbeeld met de spin is er alleen een vraag. Maar bij veel van de opgaven die ze gaan maken hoort er een bron bij de vraag. Zoals ze al gewend zijn in de voorafgaande taken. Als er bovenaan een opgave staat: lees bron, lees die bron dan altijd heel goed door en lees dan pas de opgave. Lees de bron daarna nog een keer door op zoek naar het juiste antwoord. Heb je wel eens walvissen en dolfijnen gezien? Vast wel. Misschien niet met je eigen ogen, maar wel op de tv. Veel kinderen vinden walvissen en vooral dolfijnen erg interessant. Walvissen en dolfijnen zijn geen vissen. Ze lijken er wel veel op. Vissen halen onder water adem. Walvissen en dolfijnen moeten telkens boven water komen om adem te halen. Maar ze komen nooit aan land. Walvissen zijn zo groot dat de mensen er vroeger bang voor waren. Toch eten walvissen geen mensen. Dolfijnen zijn veel kleiner. Ze komen vaak vlak bij de kust of zwemmen om de boten heen. Ze zijn niet bang voor mensen

14 A Bronnenboek Werkboek Antwoordenboek NORMERINGSADVIES Als een goed antwoord 2 (of 3 of 4) punten waard is, dan kunt u bij een gedeeltelijk goed antwoord 1 punt (of 2 of 3 punten) toekennen. U verdeelt dus de punten over het gehele antwoord. Soms staan daar extra aanwijzingen voor, maar in de meeste gevallen maakt u die verdeling zelf. Hier ziet u de opgaven van de toets uit het antwoordenboek (het werkboek met de antwoorden ingevuld). A Tussentoets GEBRUIK HIERBIJ BRONNENBOEK BLZ. 18 EN 19 Opgave 1 Lees bron 1. Wat is het hoofdonderwerp van de tekst? A bomen B dromen C het weer D spelen Opgave 2 Lees bron 2. De tekst heeft één hoofdonderwerp. Wat is het hoofdonderwerp? A bladeren B bloemen C gele hartjes D zaadjes Opgave 3 Lees bron 3. Wat is de beste titel voor deze tekst? A allerlei kleuren B langs het strand C vakantie D vissen E vogels Opgave 4 Lees bron 4. In welke zin staat waar het in de tekst vooral om gaat? A Veel kinderen vinden walvissen en vooral dolfi jnen erg interessant. B Vissen halen onder water adem. C Walvissen en dolfi jnen zijn geen vissen. D Ze komen vaak vlak bij de kust of zwemmen om de boten heen. Opgave 5 Toos, Marian, Lucy, Coby en Gerie zijn vriendinnen. Schrijf hun namen in alfabetische volgorde. Coby - Gerie - Lucie - Marian - Toos Opgave 6 Deventer, Driebergen, Purmerend, Soest en Dordrecht zijn vijf plaatsen in Nederland. Schrijf de plaatsnamen in alfabetische volgorde. Deventer - Dordrecht - Driebergen - Purmerend - Soest Opgave 7 Fred is het weekend de natuur in geweest. Hij heeft verschillende dieren gezien. Hij heeft de namen van de dieren in alfabetische volgorde gezet. Maar hij heeft een fout gemaakt. eekhoorn - hert - haas - konijn - muis - wild zwijn Zet een streep onder de namen die niet op de goede plaats staan. Opgave 8 Op de Brinkschool hebben de leerlingen van groep 5 allerlei woorden bedacht die niet bestaan. Daarom noemen ze die woorden verzinwoorden. Ze staan in geen enkel woordenboek. De leerlingen hebben de woorden in alfabetische volgorde gezet. flidder - frocht - jorp - jupper - loeker - nol Het woord habbab hebben ze vergeten in de rij te plaatsen. Zet een kruisje op de plaats waar habbab moet staan. Denk wel aan de alfabetische volgorde

15 NORMERINGSADVIES Opgave 1 t/m 14: 1 punt Opgave 15: 4 punten (eerste opgave: 2 punten, extra opgave woorden bedenken 2 punten) Voor de gehele toets kun je dus maximaal 18 punten halen. NORMERINGSADVIES punten: zeer goed punten: goed punten: voldoende 9-10 punten: matig < 9 punten: onvoldoende ZELFSTANDIG Opgave 9 Hieronder zie je drie plaatjes. Een van de drie plaatjes is een plattegrond. Welk plaatje is de plattegrond? A B C A B Opgave 11 Hier zie je de kaart van Nederland. Schrijf op de stippellijntjes een N in het noorden, een Z in het zuiden, een O in het oosten, een W in het westen. W N O Opgaven maken De kinderen maken zelfstandig en individueel de opgaven van de toets. Wijs de kinderen erop dat ze bij een meerkeuzevraag antwoord A t/m D even helemaal moeten doorlezen. Ook als ze denken dat ze het goede antwoord direct zien, toch even alle mogelijke antwoorden lezen en rustig een keuze maken. C Opgave 10 Hieronder staan twee keer vier woorden. Beide keren hoort er één woord niet in het rijtje. Zet daar een kruisje. hak armband sok handtas veter ketting zool oorbel Opgave 12 Hieronder staan zes woorden. Twee woorden horen niet in het rijtje. 1 autoband 2 middenberm 3 nummerbord 4 politie 5 stuur 6 stoel Niet in het rijtje horen: middenberm en politie Z 11 Nabespreking Antwoordenboek U kunt de antwoorden van de kinderen eerst zelf nakijken om een nauwkeurig beeld te krijgen welke vaardigheden (nog) niet voldoende beheerst worden en of de kinderen (nog) problemen hebben met sommige onderdelen. Op een later moment kunt u de opgaven en antwoorden dan nabespreken. Laat dan steeds vertellen hoe de kinderen tot hun antwoord kwamen. Zo kunnen de kinderen ook leren van hun fouten. U kunt er ook voor kiezen de antwoorden meteen gezamenlijk te bespreken. In dat geval is het aan te bevelen voor uzelf bij te houden welke opgaven de kinderen moeilijk vonden. 37

16 11 Bronnenboek WAT LEREN DE KINDEREN IN DEZE LES? De kinderen kennen de ingangen titelblad, inhoudsopgave en register, kunnen deze ingangen lezen en gebruiken. Dit is een instructieles uit de handleiding van deel 6. U ziet dat in de handleiding twee instructiepagina s uit het bronnenboek zijn afgebeeld. Ernaast ziet u de tekst van de handleiding. GEZAMENLIJK 11 Informatiebronnen Ingangen Wintersport Introductie Een jeugdboek en een schoolboek (voor natuuronderwijs, aardrijkskunde of geschiedenis) Voor de wintersportvakantie gaat beginnen leest Sacha nog enkele boeken over skiën. In de bibliotheek staan er een heleboel. Hij kan bijna niet kiezen. Ik kijk eerst naar het titelblad, denkt hij bij zichzelf. Dat maakt het kiezen al veel makkelijker. Zo gaat hij uiteindelijk met een stapeltje van drie boeken naar huis. U laat de voorzijde van een bekend jeugdboek zien en vraagt: Wie kent dit boek? Kun je kort vertellen waar het over gaat? Wie heeft het geschreven? Staan er ook tekeningen in? Wie heeft die gemaakt? Waar kan ik het boek bestellen? U bladert door naar het titelblad en laat zien dat daar al deze gegevens staan. Vervolgens pakken de kinderen een boek dat de groep gebruikt voor (naar keuze) aardrijkskunde, geschiedenis of natuuronderwijs. Lees samen de inhoudsopgave. De inhoudsopgave vertelt waar een boek over gaat. U bladert door naar het register en laat enkele woorden daarin opzoeken. Skiën kun je leren Een handleiding van Kees Glijgraag met illustraties van Heidi Bigfoot Uitgeverij Het Heuveltje [illustratie] Hierboven zie je een titelblad van een van de boeken van Sacha. Het titelblad is de eerste bladzijde van een boek. Hierop staat de naam van het boek, de titel. En meestal ook de naam van de schrijver, de illustrator en de uitgever. Thuis wil Sacha eerst iets lezen over de spullen die hij nodig heeft. Gaan we binnenkort skispullen kopen mam? vraagt hij. We zullen skipakken kopen, maar volgens mij kunnen we de rest beter huren, antwoordt zijn moeder. Wat ze verder nog nodig hebben, zoekt Sacha op in zijn boeken. Tekst lezen en bespreken U leest samen met de kinderen blz. 26 en

17 MATERIAAL blz. 26 t/m 28 blz. 16 Antwoordenboek blz. 16 EXTRA MATERIAAL Een bekend jeugdboek en een schoolboek (voor natuuronderwijs, aardrijkskunde of geschiedenis) KIES VOOR GEZAMENLIJK OF ZELFSTANDIG WERKEN Bij elke les bepaalt u of u de kinderen de les zelfstandig wilt laten verwerken, of dat u de les gezamenlijk met hen doorneemt. Afhankelijk van uw keuze kiest u voor de tekst onder GEZAMENLIJK of onder ZELFSTANDIG. U kunt natuurlijk ook een deel van de kinderen de les zelfstandig laten maken, en met een groepje de les samen doornemen. Bij het geven van een les uit de handleiding maakt u een keuze. Als u gezamenlijk met de kinderen werkt, gebruikt u de tekst op de linkerpagina. Als u de kinderen zelfstandig laat werken, kiest u de tekst op de rechterpagina. ZELFSTANDIG Om snel het juiste hoofdstuk te vinden, kijkt Sacha eerst in de inhoudsopgave. De inhoudsopgave is een lijst met hoofdstukken die in het boek voorkomen. Daaraan kun je al goed zien over welke hoofdonderwerpen je in het boek iets kunt vinden. Inhoud 4 Welke kleding kiezen we? 6 De juiste houding 9 Eerst leren remmen 11 Voorzichtig glijden 13 Het oefenweitje 14 Met de lift 17 Bochten draaien 21 De eerste afdaling Register Bindingen 5 Bochten 18 Handschoenen 4 Houding 6 Lift 14 Oefenweide 13 Pflug 10 Remmen 9 Ski s 4 Skibril 4 Korte introductie, tekst lezen Een jeugdboek en een schoolboek (voor natuuronderwijs, aardrijkskunde of geschiedenis) U laat de kinderen een jeugdboek zien en wijst hen op het titelblad: daarop staat informatie over de auteur, de uitgever en de illustrator van het boek. U laat een informatief boek zien, bijvoorbeeld een boek dat de groep gebruikt voor aardrijkskunde of geschiedenis. U wijst op de inhoudsopgave en het register. U vat samen: Het titelblad vertelt over de makers en de uitgever van het boek, de inhoudsopgave en het register vertellen je over de inhoud. Daarna lezen de kinderen zelfstandig blz. 26 en 27 van het bronnenboek. Sacha heeft al in de inhoudsopgave gezocht naar een hoofdstuk over verschillende soorten ski s. Toch kan hij niet zo gauw vinden wat hij zoekt. Opeens valt zijn oog op een lange lijst woorden achter in het boek. Daar! Daar staat het! Deze lijst noemen we het register. Het register is een lijst met belangrijke woorden of namen achterin een boek. Deze woorden staan in alfabetische volgorde. We noemen ze trefwoorden. In een register kun je opzoeken waar iets over een bepaald onderwerp staat. Achter het trefwoord staat het nummer van de bladzijde waar je de informatie kunt vinden. Sacha zocht bijvoorbeeld iets over verschillende soorten ski s. Zie je het in het register staan? Achter ski s staat 4. Hij moet dus op bladzijde 4 van het boek kijken

18 11 Bronnenboek Werkboek Antwoordenboek Na twee instructiepagina s volgt hier een pagina met bronnen uit het bronnenboek. Als de kinderen een opgave uit het werkboek maken, zien ze direct of ze een bron moeten lezen voor deze opgave. GEZAMENLIJK Opgaven doornemen en maken 11 Informatiebronnen Ingangen Wintersport GEBRUIK HIERBIJ WERKBOEK BLZ. 16 Bron 1 (opgave 1) U verkent met de kinderen de bronnen op blz. 28 van het bronnenboek. De kinderen benoemen de ingangen die ze daar zien. U licht zo nodig toe. U vertelt dat de opgaven gaan over die ingangen. De kinderen maken de opgaven in tweetallen of individueel. Nabespreking Antwoordenboek Kijk de antwoorden samen na en bespreek ze. Zo ziet u of de kinderen een register en een inhoudsopgave goed kunnen gebruiken. Skigebieden in Europa Hein Reismakker Illustraties: Joost Inktpot Uitgeverij De Boekmaker Bron 3 (opgave 3 en 4) Register Alpen 28 Beijerse Alpen 12 Duitsland 4 Eiffel 4 Frankrijk 23 Harz 8 Jura 26 Karintië 21 Oostenrijk 14 Salzkammergut 19 Sauerland 6 Tirol 15 Vogezen 24 Vorarlberg 17 Zwarte woud 10 Bron 2 (opgave 2 en 4) Inhoudsopgave 1. Duitsland Eiffel 4 Sauerland 6 Zwarte Woud 10 Beijerse Alpen Oostenrijk Tirol 15 Vorarlberg 17 Salzkammergut 19 Karintië Frankrijk Vogezen 24 Jura 26 Alpen 28 Register

19 TIP Probeer er tijdens het nakijken altijd achter te komen of de kinderen de stof ook werkelijk begrijpen. Kijk ook altijd hoe ze gewerkt hebben en hoe ze verbeteren. En als de kinderen vaak zelf nakijken, controleer dan regelmatig de werkboeken. Hier ziet u de bijbehorende pagina met opgaven uit het antwoordenboek (werkboek met de antwoorden ingevuld) Informatiebronnen Ingangen Wintersport gebruik hierbij bronnenboek blz. 28 Opgave 1 Bekijk bron 1. Hoe noemen we deze bladzijde van een boek? Het titelblad. Wie is de schrijver van dit boek? Hein Reismakker. Wat is de titel van dit boek? Skigebieden in Europa. Wat is de naam van de uitgever? De Boekmaker. Wie heeft de tekeningen gemaakt voor dit boek? Joost Inktpot. Opgave 2 Bekijk bron 2. Hoe noemen we deze bladzijde in een boek? De inhoudsopgave. Waar vind je deze bladzijde in het boek? Voorin het boek. Sacha wil iets lezen over skigebieden in Tirol. In welk hoofdstuk zou dat staan? Hoofdstuk 2. Daarna zoekt hij iets over de Jura. Op welke bladzijde staat dat? Blz. 26. Opgave 3 Bekijk bron 3. Hoe noemen we dit? Het register. Waar vind je dit in een boek? Achterin. Sacha zoekt informatie over Oostenrijk. Op welke bladzijde kan hij er meer over lezen? Blz. 14. En hij zoekt informatie over de Alpen. Waar kijkt hij dan? Blz. 28. Opgave 4 Bekijk bron 2 en 3. Over Frankrijk staat in dit boek informatie in hoofdstuk 3. Welke informatie staat er op bladzijde 24? Informatie over de Vogezen. Sacha zoekt iets over Karintië, maar hij kan in de inhoudsopgave niet zo gauw iets vinden. Waar zou hij dan kunnen zoeken? Op welk bladzijde staat dat? In het register, op blz. 21. Sacha zoekt informatie over de Harz. Hij zoekt in de inhoudsopgave, maar daar vindt hij het niet. Naar welke bladzijde moet hij gaan? Blz. 31. Wat vindt hij op die bladzijde? Het register. Daarin vindt hij wel waar informatie over de Harz staat, namelijk op: blz. 8. ZELFSTANDIG Opgaven maken en nakijken Antwoordenboek De kinderen maken de opgaven in het werkboek. Ze kijken de antwoorden zelfstandig na met het antwoordenboek. 51

20 12 Bronnenboek Werkboek Antwoordenboek WAT HERHALEN DE KINDEREN IN DEZE LES? In deze les komt aan de orde: alfabetiseren, het gebruik van een alfabetisch geordende bron: woordenboek, bepalen van hoofdonderwerp en centrale vraag, kaartlezen met gebruik van schaal en vakkenindeling, tabel lezen en interpreteren. Dit is een herhalingsles uit de handleiding van deel 6. Na elke instructieles volgt zo n herhalingsles. Ook bij deze les kiest u weer uit: gezamenlijk of zelfstandig. GEZAMENLIJK Introductie, opgaven doornemen en maken U verkent met de kinderen de bronnen 2, 3 en 4 op blz. 29 van het bronnenboek. Lees bron 2 samen. Ga na of de kinderen alle woorden kennen (structuur bijvoorbeeld). U licht zo nodig toe. Stel bij bron 3 enkele vragen om na te gaan of ze de kaart goed interpreteren, bijvoorbeeld: In welke vakken ligt Portugal? Hoeveel kilometer is het van Amsterdam naar Portugal? De kinderen maken de opgaven, individueel of in tweetallen. Nabespreking Antwoordenboek Kijk de antwoorden samen na en bespreek ze. 12 Informatiebronnen Herhaling Wintersport gebruik hierbij werkboek blz Bron 1 (opgave 1) Bron 3 (opgave 4) A B C D E F G H I J K L M N O P Q Bron 2 (opgave 2) Lawines ontstaan doordat de verschillende sneeuwlagen op een helling niet goed aan elkaar vastkleven. De meeste lawines ontstaan op steile hellingen. Een pak sneeuw bestaat uit meerdere lagen. Elke laag heeft zijn eigen structuur en eigenschappen. Het kan dan ook gebeuren dat een onderliggende laag sneller inzakt dan een daarboven liggende laag. Op die manier ontstaat er een holle ruimte in het sneeuwdek. Door die holle ruimte kan het bovenliggende pak sneeuw breken en vervolgens gaan glijden. Bron 4 (opgave 5) vader kleding Sacha sokken onderbroeken hemden T-shirts broeken 29 52

21 MATERIAAL blz. 29 blz. 17 Antwoordenboek blz. 17 De kinderen maken de opgaven uit het werkboek. Bij elke opgave staat weer vermeld of ze een bron moeten lezen voor het maken van deze opgave. 12 Informatiebronnen Herhaling Wintersport gebruik hierbij bronnenboek blz. 29 Opgave 1 Bekijk bron 1. In Oostenrijk leven veel gemzen. Je wilt weten wat het woord gems betekent. In welk deel van deze woordenboeken kun je dat vinden? Deel 1. Je zoekt de betekenis van het woord lawine. In welk deel kijk je nu? Deel 2. Opgave 2 Lees bron 2. Wat is het hoofdonderwerp? Lawines. Welke centrale vraag past hierbij? Hoe ontstaan lawines? Opgave 3 Sacha leest in een boek nog meer over wintersport. Hij komt de volgende woorden tegen: skilift - cabinelift - skipiste - helling - stoeltjeslift - gebergte - sleeplift - sleeën. Zet deze wintersportwoorden in de juiste alfabetische volgorde. cabinelift - gebergte - helling - skilift - skipiste - sleeën - sleeplift - stoeltjeslift Opgave 4 Bekijk bron 3. Welke schaal heeft deze kaart? 1 cm = 250 km. Zoek Amsterdam op de kaart. Hoever is het hemelsbreed van Amsterdam naar Wenen? (Leg je liniaal langs de twee plaatsen.) ± 1000 km. In welk vak ligt Brussel? Vak H4. Hoeveel kilometer is het ongeveer van Parijs naar Berlijn? ± 870 km. Opgave 5 Bekijk bron 4. Vader en Sacha pakken hun koffer voor de skivakantie. Van welk kledingstuk nemen ze evenveel mee? Sokken. Hoeveel kledingstukken neemt vader in totaal mee? 30 Van welke kledingstukken neemt Sacha er één meer mee dan vader? Broeken, shirts, onderbroeken. ZELFSTANDIG Opgaven maken en nakijken Antwoordenboek U vertelt de kinderen dat in deze les bekende vaardigheden herhaald worden. Zij lezen en bekijken de bronnen en maken de opgaven, individueel of in tweetallen. Ze kijken zelf hun antwoorden na met het antwoordenboek. Hoeveel T-shirts nemen vader en Sacha mee?