PRACTICUM: HET MAKEN VAN EEN DNA-PROFIEL

Transcriptie

1 PRACTICUM BIOLOGIE HET MAKEN VAN EEN DNA-PROFIEL Leerkrachtenhandleiding Prf. Dr. Patrick Reygel Dr. Klaartje Pellens Dr. Hanne Vercampt m.m.v. J Blemen, Brigitte Vanacken

2 1

3 INHOUDSOPGAVE Practicum: het maken van een DNA-prfiel Theretische achtergrnd Met welk genm wrdt gewerkt tijdens dit practicum? Wat is een faag? Restrictie-enzymen Iets meer ver gelelektrfrese Materiaallijst Bendigdheden niet in Bx Materialen in Bx Vrbereiding dr leerkracht Practicum: Maken van een DNA-prfiel van de -faag Hanteren van micrpipetten Restrictie-enzymen laten inwerken p de -faag Gieten van de agarsegel vr elektrfrese Aanbrengen van de geïncubeerde DNA-stalen en elektrfrese Uitbreiding: Theretische berekening van DNA-prfiel van Lambda-faag Kleuring van de gel Leerplandelen en eindtermen Leerplan VVKSO Brussel D/2014/7841/ Leerplan GO! 2014/ Bijlage 1: Theretische berekening met cmputer van het DNA-prfiel van de -faag Waar knippen de restrictie-enzymen in het Lambda-genm? Werkblad Werkblad

4 (Met dank aan J Blemen vr zijn basisversie van dit practicum en aan Brigitte Vanacken vr de technische uitwerking) 1. THEORETISCHE ACHTERGROND 1.1. MET WELK GENOOM WORDT GEWERKT TIJDENS DIT PRACTICUM? Tijdens deze praktische sessie wrdt gewerkt met het genm van de -faag. Dit bestaat uit een dubbelstrengige DNA-helix in circulaire vrm, bestaande uit basenparen. Een schematische vrstelling van de genetische en mleculaire map van de -faag wrdt hiernder weergegeven (Figuur 1). Figuur 1 Genetische map van de λ-faag 3

5 1.2. WAT IS EEN FAAG? Een bacterifaag, k vaak krtweg faag genemd, is een type virus dat specifiek bacteriën aantast en deze meestal k vernietigt. Virussen bestaan uit een eiwitmantel rndm een DNA- f RNA-streng. De algemene vrm van de eiwitmantel bestaat bij de bacterifagen drgaans uit twee delen: de kp en de staart (Figuur 2). Figuur 2 Vrstelling en elektrnenmicrscpische ft λ-faag Fagen kunnen zich niet zelf vermenigvuldigen en zijn vr hun vrtplanting afhankelijk van bacteriën. Hiervr hechten ze zich aan de celwand van de bacterie vast met behulp van hun staart. De staart heeft de vrm van een hlle kker die samentrekt m de inhud van de kp, het genetische materiaal (DNA f RNA), te injecteren in een bacterie. De bacteriële cel wrdt hierdr mgevrmd tt een fabriekje dat nieuwe virussen prduceert. Nadat de faag zich dr de bacterie heeft laten kpiëren, barst de bacteriecel uit elkaar, waardr grte aantallen nieuwe kpieën van de bacterifaag vrijkmen. Eén van de best bestudeerde fagen is de lambda-faag, een virus dat E. cli infecteert. De kp is 64 nm in diameter en de staart is 150 nm lang. 4

6 1.3. RESTRICTIE-ENZYMEN Er zijn een grt aantal knipenzymen gekend, die het DNA dwars drknippen p de vr dat enzym specifieke "herkenningsplaats" f knipplaats. Deze enzymen kmen uit bacteriën. Daar hebben ze de functie m vreemd DNA, bijvrbeeld van een aanvallend virus, nschadelijk te maken. In dit practicum wrdt bijvrbeeld gewerkt met het enzym EcRI. Dit is het eerste enzym (I) dat uit de stam R van de bacterie Escherichia cli geïsleerd werd. Dit enzym knipt het DNA p plaatsen waar de basensequentie G I AATTC (f CTTAA I G in de cmplementaire streng) vrkmt. Op de plaats van de verticale streep wrdt geknipt. Enkel het virale DNA wrdt geknipt. In het eigen (bacteriële) DNA zit immers een srt van afscherming tegen dit knipenzym. De EcRI-herkenningssequentie is in het - DNA aanwezig p 5 verschillende plaatsen. Na inwerking van dit enzym p het -DNA ntstaan er dus 6 verschillende DNA-fragmenten. Een tweede enzym waarvan gebruik gemaakt wrdt tijdens deze sessie is het HindIII-enzym. Hindenzymen zijn afkmstig van de bacterie Haemphilus influenza. Vral de restrictie-enzymen type II en type III van deze bacterie wrden frequent gebruikt. Deze 2 verschillende enzymen zijn werkzaam tegen 2 diverse virussen. Ze hebben k ttaal andere knipfrequenties. Tijdens dit practicum gebruiken wij het type III. Dit enzym knipt het DNA bij de herkenningssequentie A I AGCTT. Deze sequentie kmt p 7 plaatsen vr in het genm van de -faag. Er zullen dus 8 DNA-fragmenten ntstaan na restrictie dr het HindIII-enzym IETS MEER OVER GELELEKTROFORESE Gelelektrfrese wrdt gebruikt m de lengte van de bekmen DNA-fragmenten te bestuderen en te vergelijken met elkaar. Hiervr wrden de met knipenzym behandelde DNA stalen aangebracht in een agarse-gel. Agarse is een natuurlijk plysacharide dat, pgelst in buffer, vleibaar is p hge temperatuur en gelvrmig wrdt bij afkeling. Wanneer p deze gel vervlgens een elektrisch veld wrdt aangelegd, migreert het DNA mwille van zijn negatieve lading naar de psitieve pl. Tijdens deze migratie ndervindt het DNA een weerstand die afhankelijk is van de grtte van de mlecule. Kleinere DNA-fragmenten ndervinden minder weerstand en migreren dus sneller drheen de gel naar de verzijde. Grtere fragmenten migreren trager en zullen binnen eenzelfde tijdsduur minder ver gemigreerd zijn. Na de elektrfrese wrdt de psitie van de verschillende fragmenten gevisualiseerd dr kleuring, en kunnen de bekmen DNA-patrnen met elkaar vergeleken wrden. In dit practicum wrden de 2 geknipte DNA-stalen (en een niet geknipt staal) vergeleken met een referentiestaal. In dit laatste zitten verschillende fragmenten waarvan de lengte perfect gekend is. Het gebruikte referentiestaal is samengesteld uit fragmenten met lengten van veelvuden van 500 basenparen (bp) ( 1000; 1500; 2000; 8000; 10000). Het fragment van 1000 en bp levert na gelelektrfrese een extra-heldere band (5.2). 5

7 2. MATERIAALLIJST In deze bx bevindt zich het ndige materiaal m het vlledige practicum in klasverband uit te veren. Met het geleverde materiaal kunnen 6 werkstatins pgesteld wrden (maximum 4 leerlingen per werkstatin) BENODIGDHEDEN NIET IN BOX Minimale materiële vereisten, veelal behrend tt de basisuitrusting van een wetenschapslkaal, zijn ndig vr dit practicum: Micrglfven f verwarmingsplaat met magnetische rerder Warmwaterbad p 37 C Ijsbad Maatcilinder, maatklf Stift 2.2. MATERIALEN IN BOX 3 elektrfresetestellen Mupid One + handleiding 2 gelhuders met 4 kleine gelplaatjes en 4 kammen vr het maken van agarsegels 6 micrpipetten (Finnpipette ) met een variabel vlume van 0,5 10 µl 6 dzen met tipjes vr gebruik van de micrpipetten Eppendrfbuisjes leeg ( epjes ) kleurls (vr water), geel, gren, blauw 6 huders vr epjes (drijvend) DNA van de λ-faag: 6 ranje epjes met elk 20 µl λ-dna (in kelelement!) Restrictie-enzym EcRI: 2 gele epjes met 10 µl EcRI (in kelelement!) Restrictie-enzym HindIII: 2 grene epjes met 10 µl HindIII (in kelelement!) Buffer 1 vr restrictie-enzym EcRI: 1 geel epje met 100 µl buffer 1 Buffer 2 vr restrictie-enzym HindIII: 1 gren epje met 100 µl buffer 2 Agarse (2 AgaTabs van 0,5 g vr het maken van 100 ml agarse-plssing) TAE-buffer (50X) (Falcn-tube met 30 ml TAE (50X)) Laadkleurstf: 1 blauw epje met 100 µl laadbuffer Referentiestaal: 2 rze epjes met 50 µl referentie Methyleenblauw (100X) (Falcn-tube met 4 ml methyleenblauw (100X)) 3 plastic bakjes vr het kleuren van de agarsegels 6

8 2.3. VOORBEREIDING DOOR LEERKRACHT TAE-buffer (1X): Verdun 30 ml TAE (50X) in H2O tt een ttaal vlume van 1500 ml. Methyleenblauw (1X): Verdun 4 ml methyleenblauw (100X) in H2O tt een ttaal vlume van 400 ml. Vrzie per werkstatin: 1 ranje epje met λ-dna 1 kleurls epje met water 1 geel epje met 15 µl Buffer 1 1 gren epje met 15 µl Buffer 2 1 blauw epje met 15 µl laadkleurstf Lege epjes: 1 kleurls, 1 geel, 1 gren 1 micrpipet 1 ds met tips 1 huder vr epjes (drijvend) Vr gemeenschappelijk gebruik: 2 gele epjes met EcRI (in kelelement) 2 grene epjes met HindIII (in kelelement) 2 rze epjes met referentiestaal 1 agarsegel per 2 werkstatins 1 elektrfresetestel per 2 werkstatins Vragen f pmerkingen? Cntacteer [email protected] f T +32(0)

9 3. PRACTICUM: MAKEN VAN EEN DNA-PROFIEL VAN DE -FAAG 3.1. HANTEREN VAN MICROPIPETTEN Er wrdt met zeer kleine heveelheden DNA en restrictie-enzymen gewerkt: in de grtterde van enkele l. Vandaar dat er k pipetten gebruikt wrden m dergelijke kleine heveelheden te kunnen afmeten: "micrpipetten" genaamd. Verder zijn er k zeer kleine recipiënten ndig m deze micrheveelheden in te den. Deze nemen we eppendrfbuisjes f krtweg "epjes". Er wrdt eerst gestart met het leren hanteren van de micrpipet. Vr elk nieuwe vleistf wrdt een nieuw tipje p de pipet gedrukt. Raak dit tipje niet aan met de handen! Druk de knp bven p de pipet tt de eerste weerstand in, vraleer het tipje in de vleistf te dmpelen. (Niet indrukken tijdens het nderdmpelen; dit verrzaakt schuimvrming.) Laat na indmpelen de knp terug ls en de vleistf wrdt pgezgen. Breng de pipet ver naar het epje. Plaats de tip z dicht mgelijk bij de bdem van het epje, enigszins schuin ten pzichte van de wand van het epje. Druk nu de knp bvenaan de pipet vlledig in. Na gebruik wrdt het tipje verwijderd dr de schuifknp pzij van de pipet naar beneden te drukken. Oefen nu eerst het hanteren van de micrpipet. Neem het epje met vermelding WATER Stel de pipet in p 4 µl Zuig dit vlume water p Kijk naar de vleistf die zich in het tipje bevindt m een idee te krijgen van de te pipetteren heveelheden. Pipetteer dit vlume terug in het epje water. Plaats daarbij het tipje tegen de rand, net bven de aanwezige vleistf. Laat elk grepslid deze handelingen uitveren m het gebruik van de micrpipet in te efenen. 8

10 3.2. RESTRICTIE-ENZYMEN LATEN INWERKEN OP DE -FAAG Op de werktafel bevinden zich de vlgende zaken. Bekijk deze eerst grndig en ga vral na wat er zich in elk epje bevindt. DNA van de -faag: -DNA Restrictie-enzymen afkmstig van de bacterie E. cli, stam R, (enzym I) : EcRI Restrictie-enzymen afkmstig van H. influenzae (enzym III): HindIII Twee buffers: buffer 1 en 2 De restrictie-enzymen wrden bewaard in het ijsbad. Er wrden 3 verschillende prfielen van het -DNA gemaakt. Het eerste prfiel wrdt verkregen dr het EcRI-enzym p het DNA te laten inwerken. Het tweede prfiel verkrijgen we dr het HindIII enzym p het DNA te laten inwerken. Bij het derde prfiel wrdt het DNA helemaal niet bewerkt dr een restrictie-enzym (= cntrle-epje). Maak de verschillende λ-dna-prfielen. Om deze 3 prfielen aan te maken, wrden 3 verschillende epjes gebruikt (kleurls, geel, gren). Merk deze epjes met een stift: duid p het epje aan welk restrictie-enzym wrdt tegevegd. (kleurls = cntrle geel = EcRI gren = HindIII) Breng met een micrpipet in elk epje 4 l -DNA. Pipetteer de vleistf p de bdem en zrg ervr dat alles uit de tip verdwenen is. Breng nu in het epje vr EcRI en in het cntrle-epje telkens 5 l van buffer 1. Gebruik een andere tip m 5 l van buffer 2 te te vegen aan het epje vr HindIII (Tabel 1). -DNA buffer 1. met EcRI (geel) 4 l 5 l (buffer 1) 2. met HindIII (gren) 4 l 5 l (buffer 2) 3. cntrle-epje (kleurls) 4 l 5 l (buffer 1) epje Tabel 1 Pipetteerschema λ-dna en buffers 9

11 Veg vervlgens 1 l van het ndige restrictie-enzym (Tabel 2) te aan het juiste epje. Bij het cntrle-epje gebruik je water i.p.v. een restrictie-enzym. Gebruik telkens een nieuwe tip! Epje -DNA buffer EcRI HindIII H 2O 1. met EcRI 4 l 5 l (buffer 1) 1 l 2. met HindIII 4 l 5 l (buffer 2) 1 l 3. cntrle-epje 4 l 5 l (buffer 1) 1 l Tabel 2 Pipetteerschema restrictie-enzymen Sluit de 3 epjes af. Tik met de buisjes p de labtafel (f centrifugeer ze), zdat alle vleistf p de bdem zit. De buisjes wrden vervlgens in een waterbad bij 37 C geplaatst. De restrictie-enzymen werken ptimaal bij deze temperatuur. Het -DNA wrdt nu dr de restrictie-enzymen "geknipt", zdat meerdere DNA-fragmenten met verschillende lengte bekmen wrden. De incubatie (= restrictie) duurt 20 minuten GIETEN VAN DE AGAROSEGEL VOOR ELEKTROFORESE De verschillende DNA-fragmenten wrden van elkaar gescheiden d.m.v. gelelektrfrese. Hiervr wrdt gebruik gemaakt van agarsegels. Per 2 grepjes wrdt 1 gel gebruikt. Het maken van een agarsegel. Plaats de 2 kleine gelplaatjes in de gelhuder. 10

12 Maak een 1% agarse-plssing dr 2 AgaTabs, gedurende 1 minuut, al zwenkend, p te lssen in 100 ml TAE-buffer (1X). Per gel is er 30 ml agarse-plssing vereist. Verwarm de agarse-plssing (micrglfven, verwarmingsplaat ) tt alle agarse is pgelst en de plssing helder is. Laat de plssing krt drkken. (Richtlijn micrglfven: 650 W ± 1 min 20 sec) Giet, per gel, 30 ml van de warme agarse-plssing langzaam (zdat er geen luchtbellen gevrmd wrden) in de huder met het gelplaatje. Breng hierin vervlgens, bven de brede dnkere band, de kam aan, met de breedste tanden naar beneden. De kam zrgt ervr dat er sleuven in de gel ntstaan. In deze sleuven wrden dan later de 3 DNAstalen en een referentiestaal aangebracht. Duw met een glazen staaf het gelplaatje in de huder naar beneden, m de lucht nder het gelplaatje te verwijderen. Laat de gel een 20-tal minuten pstijven AANBRENGEN VAN DE GEÏNCUBEERDE DNA-STALEN EN ELEKTROFORESE De geïncubeerde λ-dna-stalen (3.2) wrden vervlgens klaargemaakt m aan te brengen in de sleuven van de agarsegel. Verwijder vrzichtig, met beide handen, de kam uit de gel. Verwijder het gelplaatje met de agarsegel uit de huder. Plaats de gel, met het gelplaatje, in de elektrfresekamer. Let p de riëntatie van de gel. DNA is negatief geladen en migreert bijgevlg naar de psitieve pl! 11

13 Overgiet de gel in de elektrfresekamer met ± 350 ml TAE-bufferplssing (1X). Het maximale bufferniveau wrdt in de elektrfresekamer aangegeven dr de kleine driehekjes ( ). De gel met zich ngeveer 3 mm nder het bufferppervlak bevinden. Veg aan de 3 DNA-stalen telkens 2 µl laadkleurstf te, zdat het migratiepatrn van de stalen tijdens de gelelektrfrese gevlgd kan wrden. De stalen van 2 grepen kunnen samen p 1 gel aangebracht wrden. Sla de eerste sleuf ver en breng in de tweede sleuf vrzichtig 5 µl aan van het referentiestaal f ruler. Het staal dient vrzichtig met een micrpipet in de sleuf aangebracht te wrden. Let er vral p niet drheen de gel te prikken met de tip van de micrpipet. Breng in 3 andere sleuven telkens 10 µl van de 3 geknipte en gekleurde DNA-stalen. Nteer hiernder (Tabel 3) in welke sleuf, welk staal werd aangebracht. Staal referentie (ruler) EcRI HindIII cntrle Sleuf nr. Tabel 3 Vlgrde van de DNA-stalen in elektrfresegel Plaats het deksel p de elektrfresekamer. Sluit de elektrfresekamer aan p de spanningsbrn en schakel deze laatste aan. Stel de spanning in p 135 V dr p de spanningstets te drukken. De elektrfrese duurt tt de kleurstf ngeveer 2/3 van de gel drlpen heeft en zich ter hgte van de vrlaatste dunne lijn bevindt. 12

14 De kleurstffen migreren iets sneller dan de DNA-fragmenten drheen de gel. Ze geven dus aan wanneer de elektrfrese beëindigd met wrden. Als de elektrfrese te lang zu duren, migreren de DNA-fragmenten immers uit de gel. De ttale duur van de elektrfrese bedraagt ngeveer 20 minuten UITBREIDING: THEORETISCHE BEREKENING VAN DNA-PROFIEL VAN LAMBDA-FAAG Tijdens de gelelektrfrese kan er eventueel een theretische cmputerberekening gemaakt wrden van het DNA-prfiel van de λ-faag. Zie Bijlage 1 Vergelijk na het kleuren van de gel (3.6), de experimenteel bekmen DNA-patrnen met de vrspellingen, bekmen a.d.h.v. de theretische berekeningen met de cmputer. De ttale duur van deze theretische berekening bedraagt ngeveer 20 minuten. 13

15 3.6. KLEURING VAN DE GEL Na de elektrfrese wrdt de gel gekleurd met methyleenblauw. Haal de gel uit het elektrfresetestel en plaats deze, znder het gelplaatje, in een plastic bakje. Overgiet de gel met methyleenblauw (1X). Het kleuren van de gel duurt ngeveer 20 minuten. Verwijder het methyleenblauw als de bandjes in de gel zichtbaar zijn. Spel de gel een paar keer met kraantjeswater m de gel verder te ntkleuren en het cntrast met de bandjes in de gel te vergrten. 14

16 4. LEERPLANDOELEN EN EINDTERMEN Dit practicum sluit aan bij de leerplandelstellingen en eindtermen mtrent het thema gentechnlgie LEERPLAN VVKSO BRUSSEL D/2014/7841/011 De algemene delstellingen AD1 t.e.m. AD5, met betrekking tt het realiseren van de nderzekscmpetentie, zijn verwerkt in dit practicum. Bvendien kan dit practicum een aanzet zijn m tegemet te kmen aan de algemene delstellingen (AD6 AD8) mtrent wetenschap en samenleving. Wrden eveneens (gedeeltelijk) gerealiseerd: Basisdelstellingen: - B45: Het principe van enkele gentechnieken beschrijven. - B46: Tepassingen van gentechnlgie met inbegrip van genetische testen illustreren en de ethische dimensie ervan telichten. Eindtermen wetenschappelijke vaardigheden: - W1: Eigen denkbeelden verwrden en die cnfrnteren met denkbeelden van anderen, metingen, bservaties, nderzeksresultaten f wetenschappelijke inzichten. Eindtermen bilgie: - B9: Kenmerken van rganismen en variatie tussen rganismen verklaren vanuit erfelijkheid en mgevingsinvleden. Specifieke eindtermen wetenschappen: - SET25: De leerlingen kunnen met vrbeelden illustreren dat de evlutie van de natuurwetenschappen gekenmerkt wrdt dr periden van cumulatieve grei en van revlutinaire veranderingen. - SET27: De leerlingen kunnen de relatie tussen natuurwetenschappelijke ntwikkelingen en technische tepassingen illustreren. - SET28: De leerlingen kunnen effecten van natuurwetenschap p de samenleving illustreren, en mgekeerd LEERPLAN GO! 2014/005 De algemene delstellingen AD1 t.e.m. AD9, met betrekking tt de ntwikkeling van wetenschappelijke vaardigheden, zijn verwerkt in dit practicum. Bvendien kan dit practicum een aanzet zijn m tegemet te kmen aan de algemene delstellingen (AD10 AD12) mtrent wetenschap en samenleving. 15

17 Wrden eveneens (gedeeltelijk) gerealiseerd: Leerplandelstelling: - 24: De leerlingen kunnen een (bi)gentechnlgische techniek in verband met DNA uitveren f simuleren. Eindtermen wetenschappelijke vaardigheden: - W1: Eigen denkbeelden verwrden en die cnfrnteren met denkbeelden van anderen, metingen, bservaties, nderzeksresultaten f wetenschappelijke inzichten. Gemeenschappelijke eindtermen i.v.m. - wetenschappelijke vaardigheden : W1 W5 - wetenschap en samenleving : W6 Decretale specifieke eindtermen van de pl wetenschappen: - DSET29 DSET31 16

18 BIJLAGE 1 : COMPUTERBEREKENING VAN DNA-PROFIEL LAMBDAFAAG BIJLAGE 1: THEORETISCHE BEREKENING MET COMPUTER VAN HET DNA-PROFIEL VAN DE -FAAG Het genm van de -faag is vlledig gekend en bestaat uit basenparen. Via de webpagina kan het Zekraam lambdafaag.dc gedwnlad wrden ( De cmputerefening met het vlledige genm van de lambdafaag ). Dit dcument bevat het vlledige genm in een verzichtelijk genummerde tabel. Met behulp van de zekfunctie van een tekstverwerker is het mgelijk in deze tabel de knipplaatsen van de restrictie-enzymen p te spren. 5. WAAR KNIPPEN DE RESTRICTIE-ENZYMEN IN HET LAMBDA-GENOOM? De EcRI - restrictiesequentie is GAATTC en dit enzym knipt na de G. Open het Wrd -dcument "Zekraam lambdafaag.dc" Ga in de Wrd-menubalk naar view en kies nrmal. Kpieer de sequentie GAATTC naar het klembrd (Ctrl-Ins). Druk functietets F5. Selecteer het Tabblad find en plak de sequentie in de tekstbalk (Shift-Ins). Klik nu p de knp "find next". Bij deze psitie wrdt de eerste knip gegeven. Nteer dit in de tabel van werkblad 1 (5). Klik pnieuw "Find next" Herhaal de werkwijze tt het einde van het dcument bereikt is. Alle knipplaatsen vr EcRI werden nu gevnden en de lengte van elk fragment kan vervlgens berekend wrden. De HindIII - restrictiesequentie is AAGCTT en dit enzym knipt na de eerste A. Kpieer nu deze sequentie AAGCTT naar het klembrd en herhaal bvenstaande prcedure. Na berekening van de fragmentlengtes, kunnen deze p werkblad 2 (5.2) met een streep gesitueerd wrden ten pzichte van de DNA-ladder-fragmenten. 17

19 BIJLAGE 1 : COMPUTERBEREKENING VAN DNA-PROFIEL LAMBDAFAAG 5.1. WERKBLAD 1 BEREKEN DE LENGTE VAN DE RESTRICTIEFRAGMENTEN ECORI knipplaats lengte fragment 1 knipplaats 2 lengte fragment 2 knipplaats 3 lengte fragment 3 knipplaats 4 lengte fragment 4 knipplaats 5 lengte fragment 5 einde genm lengte fragment 6 BEREKEN DE LENGTE VAN DE RESTRICTIEFRAGMENTEN HINDIII knipplaats 1 lengte fragment 1 knipplaats 2 lengte fragment 2 knipplaats 3 lengte fragment 3 knipplaats 4 lengte fragment 4 knipplaats 5 lengte fragment 5 knipplaats 6 lengte fragment 6 knipplaats 7 lengte fragment 7 einde genm lengte fragment 8 18

20 BIJLAGE 1 : COMPUTERBEREKENING VAN DNA-PROFIEL LAMBDAFAAG 5.2. WERKBLAD 2 SITUEER MET EEN STREEP DE BEREKENDE RESTRICTIEFRAGMENTEN T.O.V. DE DNA-LADDER. 19