Starten in de recessie Startende ondernemers in 2003

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Starten in de recessie Startende ondernemers in 2003"

Transcriptie

1 Starten in de recessie Startende ondernemers in 2003 drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2004

2 ISBN: Bestelnummer: A Prijs: 30,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or text as an explanation or support in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1 Inleiding 7 2 De ondernemer 11 3 Startmotieven 15 4 De voorbereiding 17 5 Het bedrijf 19 6 Knelpunten 25 7 Doelstellingen 29 8 Oudere starters 33 9 Starters op herhaling Werkgevers 39 Bijlage I Belangrijkste verschillen tussen starters in 1994, en

4

5 Samenvatting In dit rapport wordt inzicht gegeven in een groot aantal aspecten van startende ondernemers en hun bedrijven in De aspecten zijn gegroepeerd tot een zestal onderwerpen, nl.: de ondernemer; startmotieven; de voorbereiding op de start; het bedrijf; knelpunten bij het starten van het bedrijf; doelstellingen voor de ondernemer en het bedrijf. In deze samenvatting worden enkele aspecten nader toegelicht. Ten aanzien van veel aspecten is er een vergelijking gemaakt met de starters in 1994 en in Bijlage I geeft een overzicht van de belangrijkste verschillen. De ondernemer De helft van de starters is tussen de 30 en 45 jaar. Iets minder dan een op de drie starters is een vrouw. De meeste starters beginnen het bedrijf vanuit een baan in loondienst. Vier op de tien starters werken bij de start parttime in het bedrijf. Startmotieven De belangrijkste motieven om een bedrijf te starten worden gevormd door de uitdaging en de wens om eigen baas te kunnen zijn. Startmotieven die te maken hebben met de arbeidssituatie voorafgaand aan de start van het bedrijf worden relatief weinig genoemd. De voorbereiding Een op de drie starters heeft al eerder geprobeerd een bedrijf te beginnen en meestal is dat bedrijf toen ook van de grond gekomen. Starters winnen voor de start vooral informatie in omtrent de markt en de afzetmogelijkheden, fiscale zaken en de vereisten om te mogen starten. Het bedrijf De helft van de starters begint een bedrijf in de dienstverlening. De meeste starters starten het bedrijf zonder zakelijke partner. De meeste starters kiezen als rechtsvorm de eenmanszaak. Ruim de helft van de starters werkt in, of vanuit huis. Bijna een op de vijf starters heeft werknemers in dienst. In ruim de helft van de gevallen bedraagt het startkapitaal minder dan euro. De meeste starters zorgen zelf voor het startkapitaal. Knelpunten De meerderheid van de starters heeft geen knelpunten ervaren in verband met het starten van het bedrijf. Als men wel knelpunten heeft ervaren, gaat het met name om knelpunten op het gebied van financiering, markt en marketing, regelgeving en procedures, en/of belastingen. 5

6 Doelstellingen Hoewel de meeste starters streven naar het vergroten van de omzet, streven starters op middellange termijn vaker kwalitatieve doelstellingen na dan dat ze streven naar groei, bijvoorbeeld in de vorm van uitbreiding van personeel. In de laatste drie hoofdstukken van het rapport worden drie specifieke groepen starters nader in beeld gebracht, nl.: starters van 50 jaar en ouder (oudere starters); starters die al eens eerder hebben geprobeerd een bedrijf te beginnen (starters op herhaling); starters met werknemers in dienst (werkgevers). 6

7 1 Inleiding Startende bedrijven in Nederland In 2003 werden startende bedrijven geregistreerd. Dat is minder dan in de direct eraan voorafgaande jaren en aanzienlijk minder dan in 2000, het jaar waarin het aantal startende bedrijven met bijna een voor Nederland tot dan toe ongekend hoogtepunt bereikte (zie figuur 1). figuur 1 aantal startende bedrijven per jaar in de periode aantal startende bedrijven Bron: EIM, database bedrijvendynamiek, Het ligt voor de hand de afname van het aantal startende bedrijven sinds evenals de toename in de jaren tot in verband te brengen met de conjuncturele ontwikkeling. Dan moet echter wel de vraag worden beantwoord waarom zich sinds 2001 een daling manifesteert bij een conjuncturele dip, terwijl in het begin van de jaren negentig sprake was van een stijging van het aantal startende bedrijven, eveneens bij een conjuncturele dip. De groei van het aantal startende bedrijven wordt toegeschreven aan de combinatie van een aantal factoren 1. De vraag naar ondernemerschap is gegroeid door de trends van globalisering, technologische vooruitgang en tertiairisering. Het aanbod van ondernemers nam toe vanwege een toename van de beroepsbevolking, het op middelbare leeftijd komen van de babyboomers, het toenemende aandeel vrouwen op de arbeidsmarkt en de toegenomen waardering voor ondernemerschap. Bovendien stimuleerde de overheid in haar beleid nieuwe toetreders. Deze trends waren het hevigst in de jaren negentig. Ondanks de conjuncturele dip aan het begin, die een afremmend effect had op het aantal startende bedrijven, bleef het aantal starters daarom toen toch toenemen. Wel is in 1993 en 1994 de toename minder dan in de jaren direct ervoor en erna. 1 Deze schets van de ontwikkelingen is ontleend aan: K.L. Bangma, N. Bosma en P. Gibcus, Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid; Editie 2003, EIM, februari

8 In de eerste jaren van de 21 ste eeuw zijn de genoemde trends nog steeds relevant. Er zijn echter wel verschillen waarneembaar die ervoor zorgen dat de effecten op het aantal starters minder groot zijn. De vergrijzing van de beroepsbevolking is begonnen. Er is minder startkapitaal beschikbaar als gevolg van de dalende aandelenkoersen en stagnerende huizenprijzen. Er is minder 'onbenutte' ruimte voor nieuwe ondernemers omdat het niveau van het ondernemerschap in Nederland meer in de buurt is komen te liggen van het 'evenwichtsniveau'. Als gevolg hiervan komt de conjuncturele dip nu wel tot uitdrukking in een verminderd aantal startende bedrijven. Hierbij komt bovendien dat het overheidsbeleid sinds het eind van de jaren negentig minder is gericht op het bewerkstelligen van veel starters, maar dat het zich meer concentreert op veelbelovende starters, in het bijzonder vernieuwende starters en (snelle) groeiers 1. Onderzoek onder starters In de loop van de jaren negentig heeft EIM verschillende keren uitgebreid onderzoek gedaan naar startende ondernemers. Deze onderzoeken geven inzicht in verschillende aspecten die een rol spelen bij de start van een eigen bedrijf en - omdat de starters met jaarlijkse onderzoeken zijn gevolgd - in de ontwikkeling van nieuwe bedrijven. Naast het EIM starterscohort is EIM in 1998 een tweede starterscohort begonnen. Dit omdat werd verondersteld dat 'het starterslandschap' er vanwege de veranderde economische omstandigheden anders uit zou zien. In 1999 en 2000 zijn nieuwe jaargangen starters aan dit cohort toegevoegd. Vergelijking tussen beide starterscohorten heeft inderdaad verschillen aan het licht gebracht 3. Overigens kunnen niet alle verschillen direct in verband worden gebracht met het verschil in economische omstandigheden. De hiervoor genoemde trends zijn ook van invloed. Vergeleken met het eind van de jaren negentig zijn de economische omstandigheden wederom aanzienlijk veranderd. Daarnaast hebben zich in de tussentijd ook andere ontwikkelingen voorgedaan, zoals de afschaffing van vele vestigingseisen, etc. De vraag of 'het starterslandschap' er nu weer anders uitziet dan aan het eind van de jaren negentig ligt dan ook voor de hand. Daarom is een nieuw onderzoek onder starters uitgevoerd. Met dit onderzoek wordt beoogd inzicht te krijgen in verschillende aspecten van de starters en de pas gestarte bedrijven. Die aspecten zijn te groeperen tot een zestal onderwerpen, nl.: de ondernemer; startmotieven; de voorbereiding op de start; het bedrijf; knelpunten bij het starten van het bedrijf; doelstellingen voor de ondernemer en het bedrijf. De informatie is verzameld met behulp van een telefonische enquête onder 500 starters die in de tweede helft van 2003 met een bedrijf zijn begonnen. In het onderzoek zijn alleen starters betrokken die ten tijde van het onderzoek (februari/maart 2004) daad- 1 Inmiddels lijkt de overheid misschien toch ook weer meer aandacht te krijgen voor het aantal starters. In de samenvatting die is opgenomen in de Beleidsbrief: In actie voor ondernemers! (Ministerie van Economische Zaken, december 2003) staat namelijk: 'Juist in deze tijd is een toename van het aantal starters zeer gewenst.' 2 Het EIM starterscohort 1994 is nadien omgedoopt tot het EIM jongebedrijvenpanel. 3 Voor de jaargang 1998 zijn de verschillen - en overeenkomsten - uitgebreid beschreven in: J. Bais, Startende ondernemers in 1998, EIM, december

9 werkelijk met bedrijfsactiviteiten zijn begonnen. Starters die weliswaar een bedrijf zijn begonnen, maar die daar alweer mee zijn gestopt, zijn niet meegenomen. De vragenlijst die in het onderzoek is gebruikt sluit aan op de vragenlijsten van de onderzoeken die zijn gehouden in de startjaren van de EIM starterscohorten 1994 en 1998, 1999 en Toen werd evenwel gebruik gemaakt van (zeer) omvangrijke schriftelijke vragenlijsten. Vanwege de overgang naar een telefonische enquête moest de vragenlijst nu beknopter zijn en moest de vraagstelling hier en daar worden aangepast. Desondanks is het mogelijk de starters anno 2003 op veel aspecten te vergelijken met de starters in 1994 en In Bijlage I zijn de belangrijkste verschillen bij elkaar gezet. Het rapport Dit rapport geeft in de hoofdstukken 2 t/m 7 achtereenvolgens informatie over de hiervoor genoemde onderwerpen, nl.: de ondernemer; startmotieven; de voorbereiding op de start; het bedrijf; knelpunten bij het starten van het bedrijf; doelstellingen voor de ondernemer en het bedrijf. In de daarop volgende hoofdstukken 8 t/m 10 worden enkele specifieke groepen starters nader in beeld gebracht, nl.: starters van 50 jaar en ouder (oudere starters); starters die al eens eerder hebben geprobeerd een bedrijf te beginnen (starters op herhaling); starters met werknemers in dienst (werkgevers). 9

10

11 2 De ondernemer Dit hoofdstuk geeft een beeld van de persoon van de starter. Het begint met enkele kenmerken van de starter. Vervolgens komen de activiteiten van de starter voor en bij de start van het bedrijf aan de orde. Tenslotte schetsen we hoe belangrijk de inkomsten uit het bedrijf voor de starter zijn. Leeftijd Hoewel nog altijd meer dan de helft van de starters tussen de 30 en 45 jaar oud is, wordt de groep van oudere starters steeds belangrijker (zie figuur 2). Inmiddels is een kwart van de starters 45 jaar of ouder. 1 Deze toename is vooral een gevolg van de toename van de starters in de leeftijdscategorie van 50 jaar en ouder. In de loop der jaren is daarentegen de groep starters in de leeftijdscategorie 25 tot en met 30 jaar sterk afgenomen. De groep oudere starters wordt in hoofdstuk 8 nader in beeld gebracht. figuur 2 leeftijdsverdeling starters, 1994, en 2003 leeftijd 60 of ouder 55 t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m 24 jonger dan aandeel (%) Bron: EIM starterscohorten 1994, 1998, 1999 en 2000 en onderzoek starters Geslacht De toename van het aandeel van vrouwelijke starters van 27% naar 31% tussen 1994 en heeft zich niet voortgezet. In 2003 is het aandeel van vrouwelijke starters iets gedaald, namelijk naar 29%. 2 1 Van 1996 tot 2003 nam het aandeel van de leeftijdsgroep 45 t/m 64-jarigen in de werkzame beroepsbevolking toe van 28% naar 34% (bron: CBS). 2 In 1994 was het aandeel van vrouwen in de werkzame beroepsbevolking 37%, in % en in % (bron: CBS). 11

12 Opleiding Was in 1994 nog maar ruim een kwart van de starters hoogopgeleid (hbo of universiteit), inmiddels is het aandeel van de hoogopgeleiden toegenomen tot bijna de helft 1 (zie figuur 3). Het aandeel van de mbo'ers blijft door de jaren heen vrijwel ongewijzigd op een kwart. Vooral de groep met algemeen middelbaar onderwijs (mavo en havo/vwo) heeft in de loop van de tijd aan betekenis ingeboet. figuur 3 hoogste door starters afgeronde opleiding, 1994, en 2003 universiteit hbo opleiding havo/vwo mavo mbo lo/lbo aandeel (%) Bron: EIM starterscohorten 1994, 1998, 1999 en 2000 en onderzoek starters Activiteiten voor de start De meeste starters beginnen het bedrijf vanuit een baan in loondienst. In 2003 werkte 70% van de starters direct voor de start van het bedrijf in loondienst. Dat is iets meer dan in 1994 (66%) en iets minder dan in (74%). In 2003 bestonden voor 16% van de starters de belangrijkste activiteiten direct voor de start uit het leiden van een andere onderneming. Dat is een aanzienlijke toename vergeleken met de voorgaande onderzoeken. In 1994 deed 8% van de starters dat en in was het aandeel nog lager, namelijk 4%. In hoofdstuk 5 zullen we zien dat voor een steeds grotere groep starters het beginnen van een bedrijf geen geheel nieuwe ervaring is. In 2003 vormde voor 3% van de starters het verzorgen van gezin/kinderen of andere onbetaalde werkzaamheden de belangrijkste activiteit voor de start van het bedrijf. Dat is een aanzienlijke vermindering, want in 1994 gold dat voor 7% van de starters en in voor 8%. Er worden weinig bedrijven gestart aansluitend op een (voltijd) opleiding. In 2003 vormde voor 2% van de starters het volgen van een opleiding de belangrijkste activiteit 1 Van 1994 tot 2002 nam het aandeel van de hoogopgeleiden in de werkzame beroepsbevolking toe van 25% naar 29% (bron: CBS). 12

13 voor de start van het bedrijf. In 1994 gold dat voor 4% van de starters en in voor 3%. Het aandeel van de starters die vanuit een uitkeringssituatie een bedrijf beginnen is afgenomen. In 2003 was 6% van de starters direct voor de start van het bedrijf uitkeringsgerechtigd. In was 10% uitkeringsgerechtigd. Andere activiteiten bij de start Bij de start van het bedrijf oefent 36% van de starters andere activiteiten uit naast het ondernemerschap. Dat is aanzienlijk minder dan in 1994 (48%) en in (46%). In de meeste gevallen (61%) gaat het bij die andere activiteiten om het verrichten van werkzaamheden in loondienst. Dit betekent dat bij de start van het bedrijf een op de vijf starters (22%) het ondernemerschap combineert met het verrichten van werkzaamheden in loondienst. De helft van de starters (51%) heeft naast de zorg voor het bedrijf ook zorgtaken voor een of meer thuiswonende kinderen. In vrijwel alle gevallen worden die zorgtaken gedeeld met iemand anders. Uren per week in het bedrijf In de loop der jaren is vooral het aandeel van de starters die bij de start van het bedrijf zeer weinig tijd in het bedrijf steken afgenomen (minder dan 10 of minder dan 20 uur per week). Als gevolg hiervan daalde het aandeel van de parttime starters, dat wil zeggen van de starters die bij de start van het bedrijf minder dan 30 uur per week in het bedrijf werken (zie figuur 4). Daar staat tegenover dat meer starters bij de start van het bedrijf heel veel uren (50 uur of meer per week) in het bedrijf werkten. Na een afname in is het aandeel van deze starters nu weer op het niveau van figuur 4 aantal uren per week dat starters bij de start in het bedrijf werken, 1994, en of meer 50 t/m uren per week 40 t/m t/m t/m t/m minder dan aandeel (%) Bron: EIM starterscohorten 1994, 1998, 1999 en 2000 en onderzoek starters

14 Ten tijde van het onderzoek - dat wil zeggen gemiddeld zo'n 5½ maand na de start van het bedrijf - is het aandeel van de starters die minder dan 10 uur per week in het bedrijf werken inmiddels afgenomen tot 14%, maar het totale aandeel van de parttime starters is vrijwel ongewijzigd gebleven. Van die starters kiest 41% bewust voor parttime ondernemen, 28% streeft er sterk naar om spoedig fulltime met het bedrijf bezig te zijn en nog eens 20% streeft er op termijn naar om meer uren met het bedrijf bezig te zijn. De overigen hebben vooralsnog geen idee of zij meer uren in het bedrijf zullen gaan werken. Belang van inkomsten uit het bedrijf Het aandeel van de starters die voor het levensonderhoud volledig zijn aangewezen op de inkomsten uit het bedrijf is afgenomen van 28% in tot 21% in Het aandeel van de starters die voor het levensonderhoud voor een groot deel op de inkomsten uit het bedrijf zijn aangewezen bleef constant (20%). Het bedrijf is dus voor de helft van de starters een belangrijke bron van inkomsten 1. Ook het aandeel van de starters die voor het levensonderhoud zo goed als niet zijn aangewezen op de inkomsten uit het bedrijf bleef constant (resp. 35% en 36%). Het aandeel van de starters die voor het levensonderhoud voor een klein deel aangewezen zijn op de inkomsten uit het bedrijf nam daarentegen toe van 17% naar 22%. 1 Recent onderzoek van EIM geeft meer informatie over de inkomens van startende zelfstandigen. Daaruit komt naar voren dat de inkomenspositie van de starter er in de jaren negentig gemiddeld op is achteruitgegaan. De totale procentuele daling van het gemiddelde besteedbare jaarinkomen bedroeg 25%. In 1999 bedroeg het gemiddelde besteedbare inkomen van een starter (uitgedrukt in euro's van 1999). Belangrijke trends die verder zijn geïdentificeerd zijn een toename van het belang van fiscale ondernemersfaciliteiten, een toename van de inkomensongelijkheid onder starters en een toename van het relatieve belang van looninkomsten. Vergeleken met het inkomen in het jaar voor de start, neemt het inkomen van starters in het startjaar toe met gemiddeld 30%. Zie: Mickey Folkeringa en Paul Vroonhof, Wordt de spoeling dun? Inkomensontwikkeling startende zelfstandigen, EIM, mei

15 3 Startmotieven Dit hoofdstuk laat zien in welke mate verschillende motieven een rol hebben gespeeld om een bedrijf te starten. De belangrijkste motieven om een bedrijf te starten worden gevormd door de uitdaging en de wens om eigen baas te kunnen zijn (zie figuur 5). Daarnaast vormde voor veel starters de mogelijkheid om specifieke werkzaamheden te kunnen verrichten een motief om een bedrijf te starten. Tenslotte is er een grote groep die aangeeft dat men er vanzelf is ingegroeid. Motieven die te maken hebben met de arbeidssituatie voorafgaand aan de start van het bedrijf - werkloosheid/geen baan kunnen vinden, dreigende werkloosheid, ontevredenheid over de baan in loondienst - worden relatief weinig genoemd. figuur 5 mate waarin verschillende startmotieven een rol hebben gespeeld bij het besluit om een bedrijf te starten, 2003 dreigende werkloosheid werkloosheid, geen baan kunnen vinden uit nood geboren door omstandigheden ontevredenheid over baan in loondienst ontdekking van een gat in de markt startmotieven beschikbaarheid van eigen financiële middelen mogelijkheid om meer geld te verdienen dan in loondienst betere mogelijkheden om zorg voor gezin en arbeid te combineren vanzelf er in gegroeid specifieke werkzaamheden kunnen verrichten wens om eigen baas te zijn uitdaging 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% sterk aandeel enigszins niet Bron: EIM onderzoek starters In 1994 speelden motieven die te maken hebben met de arbeidssituatie voorafgaand aan de start van het bedrijf relatief gezien weliswaar ook niet vaak een rol, toch was dit vaker het geval dan in 2003 (zie figuur 6). In vergelijking met wordt in 2003 echter, net als in 1994, werkloosheid/geen baan kunnen vinden vaker als motief genoemd om een bedrijf te starten. Daarnaast noemen meer starters dat men uit nood geboren, door omstandigheden een bedrijf is begonnen, waarmee mogelijk ook op de (onzekere) arbeidssituatie wordt gedoeld. De toegenomen betekenis van de hiervoor genoemde 'push-factoren', laat onverlet dat de 'pull-factoren' - met name het uitdagingselement en de wens om eigen baas te zijn - door de jaren heen veruit de belangrijkste motieven zijn geweest om een bedrijf te starten. In boden de economische omstandigheden hiervoor goede mogelijkheden in de ogen van een grotere groep starters dan in In was voor ruim de helft van de starters de - toen gunstige - economische conjunctuur mede een 15

16 motief om een bedrijf te starten. In 2003 spreekt slechts een op de vier starters van een gunstige economische conjunctuur om een bedrijf te beginnen. Gevraagd naar knelpunten die men in verband met het starten van het bedrijf heeft ervaren, noemen echter verschillende starters de ongunstige economische omstandigheden (zie hoofdstuk 6). De beschikbaarheid van eigen financiële middelen wint in de loop der jaren aan betekenis en ten slotte valt op dat in 2003 veel meer starters zeggen er vanzelf in te zijn gegroeid. figuur 6 mate waarin verschillende startmotieven sterk of enigszins een rol hebben gespeeld bij het besluit om een bedrijf te starten, 1994, en 2003 startmotieven dreigende werkloosheid werkloosheid, geen baan kunnen vinden uit nood geboren, door omstandigheden ontevredenheid over baan in loondienst ontdekking van een gat in de markt beschikbaarheid van eigen financiële middelen mogelijkheid om meer geld te verdienen dan in loondienst betere mogelijkheden om zorg voor gezin en arbeid te combineren vanzelf er ingegroeid specifieke werkzaamheden kunnen verrichten wens om eigen baas te zijn uitdaging aandeel (%) Bron: EIM starterscohorten 1994, 1998, 1999 en 2000 en onderzoek starters

17 4 De voorbereiding Dit hoofdstuk laat eerst zien in hoeverre starters voor de start van het bedrijf bekend zijn met het ondernemerschap en met de branche waarin men start. Daarna komt het informatiezoekgedrag van de starters aan de orde. Bekendheid met ondernemerschap Voor steeds meer startende ondernemers is het beginnen van een bedrijf geen geheel nieuwe ervaring. In 2003 heeft een op de drie starters (35%) voor de start van het zojuist begonnen bedrijf al eens eerder geprobeerd een bedrijf te beginnen. In negen van de tien gevallen is dat bedrijf toen ook echt van start gegaan. Dit betekent dat circa 30% van de starters al eens eerder daadwerkelijk een bedrijf is begonnen. De helft van hen is bij de start van het nieuwe bedrijf nog steeds in het bezit van het eerder gestarte bedrijf. Hieruit kunnen we concluderen dat 15% van de starters een nieuw bedrijf is begonnen terwijl men al in het bezit was van een ander bedrijf. In had 15% van de starters voor de start van het bedrijf al eens eerder geprobeerd een bedrijf te beginnen. In die jaren gaf 12% van de starters aan dat men bij de start van het bedrijf al bekend was met het zelfstandig ondernemerschap omdat men toen zelf een ander bedrijf had of had gehad. Van alle starters in die jaren was 4% bij de start van het nieuwe bedrijf al in het bezit van een ander bedrijf. De groep starters die al eens eerder heeft geprobeerd een bedrijf te beginnen, wordt in hoofdstuk 9 nader in beeld gebracht. Meer indirect was een veel grotere groep voor de start van het bedrijf bekend met het ondernemerschap. De helft van de starters (51%) geeft namelijk te kennen dat men van huis uit - bijvoorbeeld via een bedrijf van de ouders of de levenspartner - bekend was met het ondernemerschap. Bekendheid met de branche Zoals gezegd (in hoofdstuk 2), werkte 70% van de starters direct voor de start van het bedrijf in loondienst. In 55% van de gevallen betrof het een baan in dezelfde branche als waarin men nu als ondernemer actief is. Van de starters die niet direct voorafgaand aan de start van het bedrijf in loondienst werkten in de branche waarin men nu als ondernemer actief is, heeft een op de drie (34%) wel ooit eens in loondienst gewerkt in die branche. Alles bij elkaar betekent dit, dat de helft van de starters (49%) bekend is met de branche vanuit werkzaamheden die men in loondienst verrichtte. Informatie Een meerderheid van de starters wint voor de start van het bedrijf (tamelijk) veel informatie in met betrekking tot de markt en afzetmogelijkheden, fiscale zaken of belastingen en vereisten om te mogen starten (zie figuur 7). Slechts weinig starters winnen informatie in omtrent vergunningen. Dat informatievergaring met betrekking tot bedrijfsruimte of vestigingsplaats ook laag scoort, zal samenhangen met het feit dat veel starters het bedrijf in, of vanuit huis uitoefenen (zie hoofdstuk 5). 17

18 figuur 7 mate waarin starters informatie hebben ingewonnen over verschillende onderwerpen, 2003 milieuvergunningen bedrijfsruimte of vestigingsplaats overige vergunningen financieringsmogelijkheden terreinen juridische zaken en rechtsvorm opzetten van de administratie vereisten om te mogen starten fiscale zaken of belastingen markt en afzetmogelijkheden 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% aandeel veel tamelijk veel weinig geen Bron: EIM onderzoek starters Informatiebronnen De meest geraadpleegde informatiebron is de Kamer van Koophandel, gevolgd door de accountant of boekhouder en de Belastingdienst (zie tabel 1). Daarnaast wendt men zich ook vaak tot de bank en tot andere ondernemers. tabel 1 personen of instanties waar starters informatie hebben verkregen, 2003 persoon of instantie aandeel starters dat er informatie heeft verkregen (%) Kamer van Koophandel 86 accountant of boekhouder 73 Belastingdienst 69 bank 58 andere ondernemers 56 branche- of beroepsorganisatie 29 notaris 27 gemeente 18 Syntens 6 Bron: EIM onderzoek starters

19 5 Het bedrijf Stond in de vorige hoofdstukken de starter centraal, dit hoofdstuk geeft informatie over verschillende aspecten van het bedrijf van de starter. Nieuw opgericht of overname De meeste starters starten met een nieuw opgericht bedrijf; 86% van de starters begint op deze manier. De overige 14% van de starters start door middel van een overname van een al bestaand bedrijf of bedrijfsonderdeel. Voor het starten van een bedrijf hebben overnames daarmee aan betekenis gewonnen, want in de jaren startte 9% van de starters door het overnemen van een al bestaand bedrijf of bedrijfsonderdeel. Sector De helft van de starters begint een bedrijf in de dienstverlening. De meest populaire sector is die van de zakelijke dienstverlening: een op de drie starters begint in deze sector (ziet tabel 2). Daarna komt de handel (detailhandel en groothandel), waarin een op de vier starters begint. tabel 2 sector van het bedrijf, 2003 sector aandeel (%) industrie 5 bouwnijverheid 8 groothandel 11 detailhandel 15 horeca 5 autosector 3 vervoer en communicatie 4 financiële dienstverlening 6 zakelijke dienstverlening 35 overige dienstverlening 8 totaal 100 Bron: EIM onderzoek starters Om een wat beter idee te geven welke activiteiten door startende bedrijven worden uitgeoefend, geven we per sector een toelichting of enkele voorbeelden. industrie: (ambachtelijke) productiebedrijven; bouwnijverheid: aannemersbedrijven, klussenbedrijven, stukadoorsbedrijven, installatiebedrijven; groothandel: groothandels, im- en exportbedrijven; detailhandel: winkels, ambulante handel; horeca: restaurants, cafés, cafetaria's, cateringbedrijven; autosector: garagebedrijven (verkoop en reparatie), carrosseriebedrijven, bandenen uitlaatbedrijven; vervoer en communicatie: taxibedrijven, transportbedrijven, koeriersdiensten; 19

20 financiële dienstverlening: assurantietussenpersonen, financiële bemiddelingsbureaus; zakelijke dienstverlening: makelaars, IT (automatiserings)-bedrijven, accountantskantoren, ingenieursbureaus, ontwerpbureaus, marktonderzoekbureaus, reclamebureaus, (organisatie-)adviesbureaus, uitzendbureaus, vertaalbureaus, tekstverwerkingsbureaus, video/filmproductiebedrijven; overige diensten: autorijscholen, opleidingen en trainingen, sport- en recreatiebedrijven, amusementsbedrijven, kappers, schoonheidssalons, pedicures, tuiniersbedrijven. Technostarters Net als in kan 3% van de starters als technostarter worden aangemerkt, dat wil zeggen dat het gaat om een hoogopgeleide starter in een technische richting waarvoor geldt dat ten behoeve van product- en/of procesontwikkeling door of voor het bedrijf speur- en ontwikkelingswerk (S&O) wordt verricht. Worden ook - anders dan tot nu toe gebruikelijk - mbo'ers die aan de beide andere criteria voldoen meegeteld, dan komt het aandeel van de technostarters uit op 4%. Nemen we, in plaats van de bovenvermelde beperkte definitie van technostarter een ruimere definitie, waarbij een technostarter een starter is die een bedrijf begint in één van de hightech sectoren 1, dan is het aandeel van de technostarters 11%. Kenmerken van de markt Het feit dat drie op de tien starters van mening zijn dat in de branche waarin men het bedrijf is begonnen nauwelijks of geheel geen groeimogelijkheden zijn voor startende bedrijven, is op het eerste gezicht een verrassender uitkomst dan dat zeven op de tien starters van mening zijn dat die mogelijkheden deels, of zelfs zeer sterk aanwezig zijn (zie figuur 8). Hierbij moet wel worden aangetekend dat voor lang niet alle starters het bestaan van groeimogelijkheden even belangrijk is. Zoals we in hoofdstuk 7 zullen zien, streeft een vrij aanzienlijke groep starters niet of nauwelijks naar groei van het bedrijf. In hoofdstuk 6 zullen we zien dat het verwerven van een positie op de markt tot de meest genoemde knelpunten behoort. Figuur 8 laat zien dat de starters daarbij op hun markt vooral concurrentie zien in de grote hoeveelheid bedrijven, veel minder dan in een paar grote aanbieders die de markt beheersen. Daarnaast is volgens meer dan de helft van de starters sprake van veranderingen in de voorkeuren van afnemers. 1 Deze definitie is ontleend aan: Ernst & Young, Technostarters; Internationale benchmarkstudie, juli 2001 (in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken). Volgens deze studie registreerde in % van het aantal startende ondernemingen in een hightech sector, waarvan de top-3 wordt gevormd door de sectoren adviesbureaus op het gebied van automatisering en systeemhuizen, architecten-, ingenieurs-, en overige technische ontwerp-, teken- en adviesbureaus en systeemontwikkelings-, systeemanalyse- en programmeerdiensten. 20

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins

M200916. Parttime van start. drs. A. Bruins M200916 Parttime van start drs. A. Bruins Zoetermeer, 24 september 2009 Parttime van start Van de startende ondernemers werkt een kleine meerderheid na de start fulltime in het bedrijf. Een op de vier

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar drs. A. Bruins Zoetermeer, juni 2005 Ervaringen van starters in het eerste jaar Na ruim een jaar bezig zijn met een nieuw bedrijf, zeggen

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Werken in startende bedrijven

Werken in startende bedrijven M201211 Werken in startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, september 2012 Werken in startende bedrijven De meeste startende ondernemers hebben geen personeel. Dat is zo bij de start met het bedrijf,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

Minirapportage: M200211. Doelstellingen van startende ondernemers. Tijdbesteding van de ondernemer. Werknemers

Minirapportage: M200211. Doelstellingen van startende ondernemers. Tijdbesteding van de ondernemer. Werknemers Minirapportage: M200211 Doelstellingen van startende ondernemers Inlichtingen: drs. A. Bruins Datum: 17-09-2002 Het 'eigen baas zijn' is voor velen een belangrijk - en vaak het belangrijkste - motief om

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Uitkomsten knelpuntenstudie

Uitkomsten knelpuntenstudie Uitkomsten knelpuntenstudie Heleen Stigter Maureen Lankhuizen Zoetermeer, september 2003 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

bedrijven Hoeveel jonge bedrijven hebben geïnvesteerd? Waarin hebben de bedrijven geïnvesteerd?

bedrijven Hoeveel jonge bedrijven hebben geïnvesteerd? Waarin hebben de bedrijven geïnvesteerd? Minirapportage: Het investeringsgedrag van jonge bedrijven inlichtingen: drs. A. Bruins datum: augustus 03 bestelnummer: M0306 Voor bedrijven die de startfase zijn doorgekomen - zogenaamde jonge bedrijven

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

EIM onderdeel van Panteia

EIM onderdeel van Panteia EIM onderdeel van Panteia Monitor nieuw ondernemerschap 2006 Onderzoek voor Bedrijf & Beleid Monitor nieuw ondernemerschap 2006 Zoetermeer, 30 januari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Inkomenspositie van startende ondernemers

Inkomenspositie van startende ondernemers M201112 Inkomenspositie van startende ondernemers drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2011 Inkomenspositie van startende ondernemers Enkele jaren na de start met een bedrijf is slechts een kwart van de ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Bedrijfsbeëindigingen in het. kleinbedrijf. Kenmerken, achtergronden en macroeconomisch. drs. K. Bangma drs. A. Bruins

Bedrijfsbeëindigingen in het. kleinbedrijf. Kenmerken, achtergronden en macroeconomisch. drs. K. Bangma drs. A. Bruins Bedrijfsbeëindigingen in het kleinbedrijf Kenmerken, achtergronden en macroeconomisch verlies drs. K. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2010 ISBN: 978-90-371-1014-2 Bestelnummer: A201005 Prijs: 35,-

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Stoppen binnen vijf jaar

Stoppen binnen vijf jaar M200720 Stoppen binnen vijf jaar Joris Meijaard Lex van Eck van der Sluijs Erik Stam Zoetermeer, november 2007 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

M200707. De senior ondernemer in de zilveren economie. Over het belang van senioren als beginnende ondernemers. dr. J.M.P. de Kok drs. M.E.

M200707. De senior ondernemer in de zilveren economie. Over het belang van senioren als beginnende ondernemers. dr. J.M.P. de Kok drs. M.E. M200707 De senior ondernemer in de zilveren economie Over het belang van senioren als beginnende ondernemers dr. J.M.P. de Kok drs. M.E. Winnubst Zoetermeer, juli 2007 De senior ondernemer in de zilveren

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Wat bepaalt het succes van een starter?

Wat bepaalt het succes van een starter? Wat bepaalt het succes van een starter? Analyse van succes- en faalfactoren van startende ondernemers drs. A. Bruins J. op de Coul mevrouw drs. H.W. Stigter drs. F.W. van Uxem Zoetermeer, juni 2000 ISBN:

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

M200614. Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties

M200614. Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties M200614 Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties Jolanda Hessels Dick Snel Zoetermeer, november 2006 Exporterende starters: starters met meer ambities en betere prestaties

Nadere informatie

Enquête: 10 vragen voor de BV

Enquête: 10 vragen voor de BV Enquête: 10 vragen voor de BV Het Ministerie van Economische Zaken heeft, in samenwerking met Jong Management en het Platform Zelfstandige Ondernemers, een enquête gehouden onder een aantal leden van deze

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Werkelijk B.V. Zoetermeer, zondag 31 januari 2016 In opdracht van Werkelijk B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie Hoofdstuk 24 Financiële situatie Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren zijn bekend

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Startende ondernemers in Moerdijk 2005

Startende ondernemers in Moerdijk 2005 Startende ondernemers in Moerdijk 2005 I. Ontwikkeling startende ondernemers Aantal startende ondernemers licht gedaald In 2005 zijn in Moerdijk 136 personen een onderneming gestart 1. Dit zijn er 6 minder

Nadere informatie

Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Monitor vrouwelijk en etnisch ondernemerschap 2013 ISBN : 978-90-371-1114-9 Rapportnummer : A201408 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Oudedagsvoorziening in het MKB

Oudedagsvoorziening in het MKB A201309 Oudedagsvoorziening in het MKB Vormen van pensioenopbouw en de verwachtingen van MKB-ondernemers in beeld gebracht drs. K. L. Bangma drs. J. Snoei Zoetermeer, februari 2013 Oudedagsvoorziening

Nadere informatie

Zoetermeer, 16 januari 2015

Zoetermeer, 16 januari 2015 Arbeidsmarkt Groothandel Bloemen en Planten 2014 Zoetermeer, 16 januari 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen)

EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen) BIJLAGE A1: VRAGENLIJST BANKEN EZ Microkrediet Onderzoek (aanbodzijde - Financiële instellingen) 1 Hoeveel aanvragen voor bedrijfskrediet (dus niet consumentenkrediet of persoonlijke leningen) tot 25.000

Nadere informatie

Ondernemen in de kenniseconomie

Ondernemen in de kenniseconomie Minirapportage: Waarover en waar vragen jonge bedrijven advies? inlichtingen: drs. A. Bruins datum: 12-12-2003 bestelnr.: M200310 Kennis is in de loop de jaren een sleutelfactor voor economische groei

Nadere informatie

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt

Consumentengedrag op de makelaarsmarkt Consumentengedrag op de makelaarsmarkt drs. P.Th. van der Zeijden drs. J. Snoei drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 maart 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Nadere informatie

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, KvK Noordwest-Holland en tien andere regionale KvK's. Het onderzoek is uitgevoerd door EIM in samenwerking NL Octrooicentrum.

Nadere informatie

Onderzoek Bedrijvenpanel: Gevolgen economische crisis

Onderzoek Bedrijvenpanel: Gevolgen economische crisis Versie definitief Datum 29 april 2010 1 (8) Onderzoek Bedrijvenpanel: Gevolgen economische crisis Auteur Tineke Brouwers Het derde onderzoek Op 30 maart 2010 kregen alle leden van het Bedrijvenpanel van

Nadere informatie

Fact sheet. Ondernemerschap in Westpoort. Vestigingen en ondernemingen in Westpoort. Ondernemerschap in Westpoort. november 2011

Fact sheet. Ondernemerschap in Westpoort. Vestigingen en ondernemingen in Westpoort. Ondernemerschap in Westpoort. november 2011 Fact sheet november 211 Ondernemerschap in is het haven-, industrie- en kantorengebied aan de westkant van. Hoewel er in weinig ondernemingen te vinden zijn, zijn er veel personen werkzaam. Daarnaast kennen

Nadere informatie

Jonge ondernemingen in 2000. Henriëtte Hulshoff Richard Kerste Dick Snel

Jonge ondernemingen in 2000. Henriëtte Hulshoff Richard Kerste Dick Snel Jonge ondernemingen in 2000 Henriëtte Hulshoff Richard Kerste Dick Snel Zoetermeer, februari 2001 ISBN: 90-371-0807-5 Prijs: ƒ 60,- Bestelnummer: A0016 Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie