NEDERLANDSE SAMENVATTING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NEDERLANDSE SAMENVATTING"

Transcriptie

1 NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Klinische aspecten van dikke darmkanker Dikke darmkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de westerse wereld. Als we kijken naar aan kanker gerelateerde sterfte, dan staat deze vorm van kanker op de tweede plaats. In Nederland komen er jaarlijks circa 8000 nieuwe patiënten bij. Ongeveer de helft daarvan komt te overlijden binnen 5 jaar. Dikke darmtumoren worden ingedeeld in vier stadia (stadium I tot en met IV) volgens het zogenoemde TNM classificatie systeem (zie Tabel 1). Deze stadia worden bepaald op basis van drie factoren te weten, de diepte van tumorgroei in of door de darmwand (T -voor tumor- component), de aanwezigheid van tumorpositieve lymfklieren (N -voor nodescomponent) en de aanwezigheid van uitzaaiingen op afstand, zoals metastasen in lever of longen (M -voor metastases- component). Het stadium waarin een tumor zich bevindt, heeft prognostische waarde en met name de factor tumorpositieve klieren wordt gebruikt als maat voor het geven van adjuvante therapie. Zo komt een 5-jaars overleving voor bij 90% van de patiënten met een stadium I tumor, bij 75 % van de patiënten met een stadium II tumor, bij 50% van de patiënten met een stadium III tumor bij minder dan 5% van de patiënten met een stadium IV tumor. Tabel 1:TNM classificatie systeem Stadium TNM 5-jaars overleving % I T1 of T2 tumor groeit IN de darmwand >90% N0 en M0 geen metastasen in lymfklieren of op afstand II T3 of T4 tumor groeit DOOR de darmwand tot in 75% N0 en M0 geen metastasen in lymfklieren of op afstand III T1-T4 tumor groeit in de darmwand eventueel tot in 50% N1 1-3 lymfkliermetastasen N2 4 of meer lymfklier metastasen M0 geen metastasen op afstand IV T1-T4 tumor groeit in de darmwand eventueel tot in <5% N / 4 of meer lymfkliermetastasen M1 metastasen op afstand (in bijv. lever of longen) De behandeling van patiënten met dikke darmkanker bestaat voornamelijk uit het operatief verwijderen van de primaire tumor (en in stadium IV waar mogelijk ook het operatief verwijderen van de metastasen op afstand). Patiënten met een stadium III (en soms ook met stadium II) dikke darmkanker, krijgen na die operatie (d.w.z. adjuvant) ook een chemotherapie behandeling, meestal op basis van 5-fluorouracil (5-FU). Ook vele patiënten met een stadium IV dikke darmkanker krijgen chemotherapie en/of radiotherapie 1

2 LIST OF PUBLICATIONS (bestraling), maar dan meer palliatief (bedoeld ter verlichting van de symptomen) dan curatief (bedoeld ter genezing). Het geven van adjuvante chemotherapie in patiënten met een stadium III tumor vermindert de kans dat de kanker terugkomt (recidief) en verbetert daarmee de prognose (d.w.z. verlengt de ziekte-vrije overleving). In deze groep van patiënten geeft het een absolute overlevingswinst van 12%-15%. Ook al is de ziekte-vrije overleving in deze groep dus verbeterd gedurende de afgelopen decennia, toch komt bij ongeveer de helft van de patiënten de ziekte weer terug, meestal in de vorm van levermetastasen. Vandaag de dag is het nog steeds niet mogelijk om te voorspellen welke patiënt met een stadium III tumor baat zal hebben bij deze adjuvante chemotherapie. Dit proefschrift richt zich dan ook op de vraag: Kunnen we op moleculair niveau eigenschappen (markers) vinden die bruikbaar zijn bij het voorspellen van het ziekte verloop, markers die iets zeggen over de ziekte-vrije overleving van deze patiënten? In hoofdstuk 1 van dit proefschrift wordt beschreven dat er veel onderzoek is en wordt verricht naar het vinden van prognostische en voorspellende factoren met name voor patiënten met stadium II en III dikke darmkanker. Helaas worden veel tegenstrijdige onderzoeksresultaten gevonden. Deze tegenstrijdige bevindingen zouden verklaard kunnen worden door velerlei factoren. Veelal wordt gekeken naar tumoren uit verschillende tumorstadia (I-IV) tezamen, of wordt er gekeken in betrekkelijk kleine groepen. Maar ook wordt er op verschillende manieren naar eenzelfde marker gekeken. Al met al is er tot nu toe nog geen enkele moleculaire marker gevonden die voorspellend is met betrekking tot prognose of therapie en relevant genoeg is om te gebruiken in de kliniek. Somatisch-genetische aspecten van het ontstaan van dikke darmkanker Van dikke darmkanker is bekend dat die zich ontwikkelt via een opéénstapeling van meerdere afwijkingen in het DNA (het genoom), d.w.z door een vorm van genomische instabiliteit. De twee meest bekende vormen van genomische instabiliteit zijn chromosomale instabiliteit (CIN) en microsatelliet instabiliteit (MIN) (Fig. 1). Figuur 1: Belangrijke CIN en MIN kenmerken van dikke darmtumoren genomische instabiliteit chromosomale instabiliteit (CIN) grote DNA veranderingen op chromosoom niveau (LOH) afwijkend aantal chromosomen vaak mutaties in TP53, KRAS en APC komt voor in 85% van de tumoren tumoren meest linkszijdig tumoren niet-verslijmend tumoren goed gedifferentieerd slechte prognose microsatelliet instabiliteit (MIN) kleine DNA veranderingen op DNA base niveau (MSI-H) normaal aantal chromosomen (2n;46) weinig mutaties in TP53, KRAS en APC komt voor in 15% van de tumoren tumoren meest rechtszijdig tumoren vaak verslijmend tumoren slecht gedifferentieerd betere prognose

3 Chromosomale instabiliteit wordt gevonden in ongeveer 85% van alle sporadische dikke darmkankers en wordt gekenmerkt door afwijkingen op chromosoom niveau, d.w.z. een afwijkend aantal chromosomen en/of het vóórkomen van deleties en/of duplicaties van delen van chromosomen. Een gezonde normale cel(kern) bevat 22 chromosomen in tweevoud en twee geslachtschromosomen, tweemaal X bij een vrouw en een X en een Y bij een man. In CIN tumoren zie je dus een afwijkend aantal chromosomen. Naast het vinden van een afwijkend aantal chromosomen worden in deze tumoren ook veel spontane, nieterfelijke (somatische) kleine DNA veranderingen (base veranderingen) gevonden en dan met name in oncogenen, zoals KRAS, en in tumorsuppressor genen, zoals TP53 en APC. Microsatelliet instabiliteit (MIN) komt voor in ongeveer 15% van de gevallen en wordt gekenmerkt door kleine afwijkingen (inserties of deleties) op DNA base niveau, meestal in repeterende DNA base volgordes, ook wel microsatellieten genoemd, zoals (CA) n. Deze vorm van instabiliteit wordt dan ook microsatelliet instabiliteit genoemd (MSI+ of MSI-H, H voor hoog). De oorzaak van het CIN fenotype is onbekend. Voor het MSI-H fenotype weten we dat er een defect DNA reparatiesysteem (MMR, mismatch repair, genoemd) aan ten grondslag ligt. Dit reparatiesysteem is betrokken bij het herstel van DNA fouten, die ontstaan tijdens het DNA replicatieproces. Wat we dus zien is niet gerepareerd DNA. In dit proefschrift richtten wij ons speciaal op stadium III tumoren en het zoeken naar prognostische factoren, gebaseerd op specifieke moleculaire tumorkenmerken, zoals afwijkingen in het DNA (mutaties) of aan- of afwezigheid van bepaalde eiwitten. Deze moleculaire prognostische factoren kunnen hopelijk behulpzaam zijn bij het onderscheiden van patiënten met een korte dan wel lange tijd van overleving. Om deze factoren te kunnen identificeren hebben we een grote goedgedefinieerde groep patiënten met stadium III dikke darmkanker verzameld (N=391), allen adjuvant behandeld met chemotherapie met 5-fluorouracil. RESULTATEN Om te beginnen hebben we de tumoren ingedeeld op basis van aan- of afwezigheid van microsatelliet instabiliteit (MIN) en op de aan- of afwezigheid van TP53 en KRAS mutaties, mutaties die vrijwel altijd samen samengaan met chromosomale instabiliteit (CIN), zoals beschreven in hoofdstuk 2. Microsatelliet instabiliteit (MSI-H) werd gevonden in 16% (44/273) van de onderzochte dikke darmtumoren. Dit MSI-H fenotype bleek geassocieerd te zijn met een rechtszijdige locatie van de tumor, een slechte cellulaire differentiatie en een verslijmend histologisch karakter. Verder vonden we in een univariate analyse (d.w.z. een statistische analyse waarin enkel één variabele wordt bekeken) dat MSI-H geassocieerd was met een langere ziektevrije overleving, een positieve prognostische factor. Wanneer we echter corrigeerden voor een aantal andere variabelen, te weten het aantal tumorpositieve lymfklieren, het wel of niet verslijmende karakter, de diepte van tumorgroei en de mate van differentiatie (een multivariate analyse), was de associatie van MIN met ziekte-vrije overleving niet langer statistisch significant. Dit is niet verrassend gezien de lage frequentie van het MSI-H fenotype (ongeveer 15%) en het ontstaan van vele verschillende subgroepen bij een multivariate analyse, waardoor de groepen te klein worden om nog significante conclusies te kunnen trekken (gebrek aan power).

4 LIST OF PUBLICATIONS We vonden wel zowel in een univariate als in een multivariate analyse, dat het hebben van een mutatie in TP53 geassocieerd is met een korte ziekte-vrije overleving, dus een negatieve prognostische factor is. TP53 mutaties kwamen voor in 53% (116/220) van de onderzochte tumoren. Het hebben van een TP53 mutatie was ook geassocieerd met het vaker voorkomen van een niet-verslijmend karakter van de tumor. Een gecombineerde analyse voor het al dan niet in de tumor aanwezig zijn van MSI-H en een TP53 mutatie had een relatief lage statistische power door het toegenomen aantal subgroepen. Om tot betrouwbare uitspraken daarover te komen, is een grotere groep(sgrootte) zeker een vereiste. Wel hebben we kunnen aantonen dat de voorspellende waarde van de al dan niet aanwezigheid van een TP53 mutatie voor de ziekte-vrije overleving hoger is dan die van het al dan niet voorkomen van MSI-H. De effectgroottes van de MSI en TP53 status worden beschreven in hoofdstuk 6. Ze blijken klein tot gemiddeld te zijn en daarmee kleiner dan het effect van het aantal tumorpositieve lymfklieren maar groter dan de effecten van drie histopathologische kenmerken, te weten het wel of niet verslijmende karakter van de tumor, de diepte van tumorgroei en de mate van differentiatie, met betrekking tot ziekte-vrije overleving. Duiden TP53 en KRAS mutaties op CIN? Omdat 9 van de 25 MSI-H tumoren (36%) ook een TP53 mutatie bleek te hebben (hoofdstuk 2), bestaat er een wezenlijke overlap tussen een MSI-H fenotype en de aanwezigheid van een TP53 mutatie. Dus karakteristieken die tegengesteld leken (namelijk aanwezigheid van een TP53 mutatie als CIN karakteristiek en van MSI-H als MIN karakteristiek), sluiten elkaar niet uit. Daarom hebben wij de mate van chromosomale instabiliteit in MSI-H tumoren met een TP53 mutatie bepaald zoals beschreven in hoofdstuk 3. Wij hebben aangetoond dat de aanwezigheid van een TP53 mutatie in MSI-H tumoren niet kan worden beschouwd als een indicator voor chromosomale instabiliteit zoals bepaald met behulp van subtelomeer (uiteinden van chromosomen)-specifieke CGH arrays. We hebben laten zien dat het aantal chromosomale afwijkingen in MSI-H tumoren laag is en duidelijk afwijkt van de microsatelliet stabiele (MSS) tumoren en dat tumoren die zowel een MSI-H fenotype als een TP53 mutatie hebben, bijna geen chromosomale instabiliteit vertonen. Enige overlap werd ook gevonden tussen het hebben van een KRAS mutatie en een MSI-H status. Er werden KRAS mutaties gevonden in 4/25 MSI-H tumoren (16%) vergeleken bij 42/126 MSS tumoren (33%) (hoofdstuk 2). Naar aanleiding van het vinden van een overlap tussen KRAS mutaties en een MSI-H fenotype in sporadische tumoren, hebben we de KRAS mutatie frequentie ook in erfelijke MSI-H (HNPCC) dikke darmtumoren onderzocht. De KRAS mutatie frequenties in erfelijke (HNPCC) en sporadische (MSI-H en MSS) dikke darmkanker worden beschreven in hoofdstuk 4. De KRAS mutatie frequentie in MSI-H tumoren blijkt wel lager dan die in MSS en HNPCC tumoren, maar van een negatieve correlatie is geen sprake. Die bleek afhankelijk te zijn van de MLH1 methylatie status, want gemethyleerde MSI-H tumoren lieten de laagste mutatie frequentie zien (18%), terwijl de niet-gemethyleerde MSI-H tumoren een mutatie frequentie hadden van 36%, wat overeenkomt met de mutatie frequenties van MSS en HNPCC tumoren. Dus een KRAS mutatie als CIN kenmerk en MSI-H als MIN kenmerk, sluiten elkaar eveneens niet uit.

5 In hoofdstuk 6 wordt beschreven dat de aanwezigheid van een KRAS mutatie in MSI-H tumoren, evenals de aanwezigheid van een TP53 mutatie, niet beschouwd kan worden als een indicator voor chromosomale instabiliteit, omdat we met onze arrays in 100% (3/3) van de KRAS gemuteerde MSI-H tumoren geen chromosomale instabiliteit (m.a.w. minder dan 3 chromosomale afwijkingen) hebben gevonden. Opvallend is dat zelfs twee van deze drie MSI-H tumoren ook een TP53 mutatie hadden. Vervolgens hebben we ook de prognostische waarde van specifieke chemotherapie gevoelige eiwitten onderzocht, zoals TS en DPD (hoofdstuk 5). TS en DPD zijn betrokken bij de werking en de afbraak van 5-FU, het chemotherapeuticum. De werking van TS wordt geremd doordat het een complex vormt met een geactiveerde vorm van 5-FU. Dit leidt tot remming van de DNA synthese en tot het stoppen van celdeling of tot celdood. DPD is het enzym dat zorgt voor de afbraak van 5-FU. Dit vindt met name plaats in de lever. De mate van TS en DPD eiwitexpressie zijn bepaald door middel van immunohistochemische analyse op weefsel microarrays. Deze weefsel-arrays bevatten alle 391 verzamelde primaire tumoren en een deel van de bijbehorende lymfkliermetastases. Een lage TS eiwitexpressie bleek geassocieerd met een verslijmende tumor histologie en een lage DPD eiwitexpressie met een jongere leeftijd van de patiënt. TS en DPD expressie in zowel primaire tumoren als in lymfkliermetastases bleek geen prognostische waarde te hebben in deze met 5-FU behandelde groep patiënten met stadium III dikke darmkanker. CONCLUSIES We hebben aangetoond, dat een TP53 mutatie een middelgrote negatieve prognostische factor is in patiënten met stadium III dikke darmkanker, adjuvant behandeld met 5-FU chemotherapie. Een MSI-H status lijkt een positieve prognostische indicator, hoewel dat vanwege het te kleine aantal MSI-H tumoren niet bevestigd kon worden in een multivariate analyse (gebrek aan power). In tegenstelling tot MSI en TP53 (mutatie) status, hebben KRAS (mutatie) status en TS en DPD expressie geen prognostische waarde in met 5-FU adjuvant behandelde patiënten met stadium III dikke darmkanker. Verder heeft ons onderzoek uitgewezen dat TP53 en KRAS mutaties niet beperkt zijn tot het CIN fenotype, zoals vaak is gesuggereerd. We hebben echter geen aanwijzingen gevonden dat chromosomale instabiliteit en microsatelliet instabiliteit samen kunnen voorkomen in één tumor.

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Analyse van chromosomale afwijkingen in gastrointestinale tumoren In het ontstaan van kanker spelen vele moleculaire processen een rol. Deze processen worden in gang gezet door

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Er bestaan grote onderlinge verschillen tussen patiënten met darmkanker, oftewel colorectale carcinomen zowel op het niveau van de patient als op het niveau van tumorbiologie.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Summary in Dutch. Chapter 14

Summary in Dutch. Chapter 14 Summary in Dutch Chapter 14 Chapter 14 14.1 Samenvatting Ondanks de dalende incidentie cijfers van maagkanker is het wereldwijd nog steeds de op een na meest frequente oorzaak van sterfte aan kanker. Patiënten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nieuwe vooruitzichten in de karakterisering en behandeling van acute myeloïde leukemie Nederlandse samenvatting 134 Acute myeloïde leukemie (AML) is een vorm van bloedkanker, een kwaadaardige aandoening

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 121 Dit proefschrift beschrijft een onderzoek naar nieuwe biomarkers voor het beter classificeren van rectumtumoren. Hoofdstuk 1 betreft een algemene inleiding. Rectum- of endeldarmkanker

Nadere informatie

178 Chapter 10. Samenvatting

178 Chapter 10. Samenvatting 178 Chapter 10 Samenvatting In Nederland staat kanker van de dikke- en endeldarm (colorectaal carcinoom) bij mannen op de derde plaats en bij vrouwen op de tweede plaats van de meest voorkomende tumoren.

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Dikkedarmkanker is een groot gezondheidsprobleem in Nederland. Het is de derde meest voorkomende vorm van kanker bij mannen en de tweede meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. In 2008

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting / Dutch summary

Nederlandse samenvatting / Dutch summary Eiwitbiomarkers voor klinische toepassingen in dikkedarmkanker Kanker van de dikke darm en de endeldarm (colorectaal carcinoom; CRC) vormt wereldwijd een belangrijk gezondheidsprobleem vanwege de hoge

Nadere informatie

M.J.A. Alleman, MDL arts 22 december 2009

M.J.A. Alleman, MDL arts 22 december 2009 M.J.A. Alleman, MDL arts 22 december 2009 1 3 1 4 5 2 Risico ColoRectaalCarcinoom 6 7 3 Terminologie Syndroom van Lynch (HNPCC) Vermoedelijk syndroom van Lynch Familiaire darmkanker Sporadische darmkanker

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 157 N ederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting 158 Nederlandse samenvatting Het aantal gevallen van huidkanker, waaronder melanoom, neemt nog steeds toe in de westerse

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Joosse, Simon Andreas Title: Prediction of "BRCAness" in breast cancer by array

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Tissue microarray in prognostic studies on vulva cancer Fons, G. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Tissue microarray in prognostic studies on vulva cancer Fons, G. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Tissue microarray in prognostic studies on vulva cancer Fons, G. Link to publication Citation for published version (APA): Fons, G. (2009). Tissue microarray in prognostic

Nadere informatie

MSI/ KRAS/ NRAS consequenties behandeling? Hanneke Wilmink Internist-oncoloog AMC

MSI/ KRAS/ NRAS consequenties behandeling? Hanneke Wilmink Internist-oncoloog AMC MSI/ KRAS/ NRAS consequenties behandeling? Hanneke Wilmink Internist-oncoloog AMC Casus 1 74-jarige man, stadium II (T3N0M0) sigmoid carcinoom, nu 30 dagen na laparoscopische sigmoid resectie, MSS tumor,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Longkanker is een ziekte waaraan jaarlijks in Nederland ongeveer evenveel mensen overlijden als borst-, prostaat- en darmkanker bij elkaar. Ondanks de

Nadere informatie

Erfelijkheid van Darmkanker Nieuwe Richtlijn (selectie)

Erfelijkheid van Darmkanker Nieuwe Richtlijn (selectie) 4e verpleegkundig congres GE-Oncologie 2015 Erfelijkheid van Darmkanker Nieuwe Richtlijn (selectie) Rolf Sijmons, klinisch gene2cus Afdeling Gene2ca, UMCG Evidence- based Richtlijn Ontwikkeling (mul2-

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B)

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Nederlandse samenvatting Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Inleiding Een maligne lymfoom is een kwaadaardige woekering van witte bloedcellen die zich meestal manifesteert in lymfeklieren en zich verspreidt

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 105 Nederlandse Samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift is het bestuderen van de relatie tussen de expressie van potentieel prognostische tumormarkers

Nadere informatie

Promotor: Prof. dr. E.J. Kuipers Prof. dr. E.W. Steyerberg. Co-promotors: Dr. W.N.M. Dinjes Dr. M.E. van Leerdam Dr. A. Wagner

Promotor: Prof. dr. E.J. Kuipers Prof. dr. E.W. Steyerberg. Co-promotors: Dr. W.N.M. Dinjes Dr. M.E. van Leerdam Dr. A. Wagner Samenvatting van het proefschrift Celine H.M. Leenen Diagnostic strategies for early Lynch syndrome detection Promotiedatum: 28 januari 2015 Universiteit: Erasmus Universiteit Rotterdam Promotor: Prof.

Nadere informatie

Eind goed, al goed? Of ook nog erfelijkheidsonderzoek? Margreet Ausems Afdeling Medische Genetica UMCU

Eind goed, al goed? Of ook nog erfelijkheidsonderzoek? Margreet Ausems Afdeling Medische Genetica UMCU Eind goed, al goed? Of ook nog erfelijkheidsonderzoek? Margreet Ausems Afdeling Medische Genetica UMCU Darmkanker in de familie? familie anamnese negatief: 85% -sporadische vorm- familie anamnese positief:

Nadere informatie

Samenvatting en Conclusies

Samenvatting en Conclusies en Conclusies Colon carcinoom (dikkedarm kanker) is een belangrijk gezondheidsprobleem in de westerse wereld. In Nederland krijgen jaarlijks meer dan 7000 patiënten te horen dat zij deze ziekte hebben

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom

Nederlandse samenvatting. Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom Nederlandse samenvatting Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom Retinoblastoom is een kwaadaardige oogtumor die ontstaat in het netvlies. Deze vorm van oogkanker is zeer zeldzaam

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting

Chapter 10. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hereditair Nonpolyposis Colorectaal Carcinoom, afgekort als (HNPCC), ook wel Lynch syndroom genoemd, is een autosomaal dominante erfelijke aandoening met een hoge penetrantie (80-85%),

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 200 SAMENVATTING Dikkedarmkanker is één van de voornaamste oorzaken van kanker-gerelateerde sterfte in geïndustrialiseerde landen. Als de darmtumor in een vroeg stadium wordt ontdekt, is genezing meestal

Nadere informatie

De indicatoren omtrent borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn :

De indicatoren omtrent borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn : Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 201 Hoofdstuk 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Verbeterd moleculair inzicht in het ontstaan van baarmoederhalskanker De ontwikkeling van baarmoederhalskanker verloopt via een lang traject van goed behandelbare

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie

Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Informatiebrochure Afdeling Pathologie VU medisch centrum Amsterdam Inhoudsopgave Pagina Inleiding 3 Indicatiegebieden en bijbehorende Moleculaire Diagnostiek:

Nadere informatie

Dit proefschrift beschrijft de rol van genetische factoren in het ontstaan van de ziekte van

Dit proefschrift beschrijft de rol van genetische factoren in het ontstaan van de ziekte van Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de rol van genetische factoren in het ontstaan van de ziekte van Hirschsprung (ook wel afgekort als HSCR). HSCR is een aangeboren afwijking gekenmerkt door de afwezigheid

Nadere informatie

Molecular profiling of pulmonary carcinoids - Insight into tumor biology and identification of prognostic markers

Molecular profiling of pulmonary carcinoids - Insight into tumor biology and identification of prognostic markers Samenvatting proefschrift Dorian Swarts Molecular profiling of pulmonary carcinoids - Insight into tumor biology and identification of prognostic markers In de Introductie worden neuro-endocriene tumoren

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Nieuwe strategieën voor de behandeling van chondrosarcomen. Nederlandse samenvatting

Nieuwe strategieën voor de behandeling van chondrosarcomen. Nederlandse samenvatting Nieuwe strategieën voor de behandeling van chondrosarcomen Nederlandse samenvatting Inhoud Chondrosarcomen: entiteit, gradering, behandeling en prognose Benigne versus maligne kraakbeenvormende tumoren

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Chapter IX De schildwachtklier is de eerste lymfklier waarop een kwaadaardige tumor draineert. Deze lymfklier zal als eerste zijn aangedaan, wanneer de tumor via de lymfbanen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting nederlandse samenvatting Algemene inleiding Primair bot lymfoom is een zeldzame aandoening. Het is een extranodaal subtype van het grootcellig B non Hodgkin lymfoom, dat zich

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting Dikke darmkanker is wereldwijd de vierde meest voorkomende maligniteit na borstkanker, prostaat en longkanker. Alleen al in Nederland overleden in 2004 2.260 mannen

Nadere informatie

5.2.1.3 Restrisico na laboratoriumtesten (tekst 2008, update in 2014)

5.2.1.3 Restrisico na laboratoriumtesten (tekst 2008, update in 2014) 53 54 55 56 57 58 59 530 53 53 533 534 535 536 537 538 539 540 54 54 543 544 545 546 547 548 549 550 55 55 553 554 555 556 557 558 559 560 56 56 563 564 565 566 567 568 569 570 57 57 573 574 575 5...3

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 8: Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Colorectale kanker (kanker aan de dikke darm of endeldarm) is de belangrijkste oorzaak van uitzaaiingen (metastasen)

Nadere informatie

Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen)

Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen) Alles wat je altijd over darmkanker wou weten (maar niet durfde vragen) Tim Rondou Gastroenteroloog Sint-Jozefkliniek Bornem-Willebroek Bijscholing 2013 vóórkomen ontstaan voorkómen en preventie symptomen

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Winand N.M. Dinjens Laboratorium voor Moleculaire Diagnostiek Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Universitair

Nadere informatie

Borstkanker indicatoren - Resultaten voor

Borstkanker indicatoren - Resultaten voor Borstkanker indicatoren - Resultaten voor 2009-2011 AZ Sint-Jozef Malle maakt samen met AZ Klina Brasschaat deel uit van de Borstkliniek Voorkempen. Recent werden vanuit het Vlaams Indicatoren Project

Nadere informatie

F Niet-technische samenvatting 2015301

F Niet-technische samenvatting 2015301 F Niet-technische samenvatting 2015301 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Op naar begrip van en behandeling voor bijniertumoren 1.2 Looptijd van het project 1-12-2015-1-12-2020 1.3 Trefwoorden

Nadere informatie

Robert Hofstra Afdeling Genetica, UMCG. Erfelijkheidsonderzoek bij Lynch syndroom: wat zijn de klinische consequenties?

Robert Hofstra Afdeling Genetica, UMCG. Erfelijkheidsonderzoek bij Lynch syndroom: wat zijn de klinische consequenties? Robert Hofstra Afdeling Genetica, UMCG Erfelijkheidsonderzoek bij Lynch syndroom: wat zijn de klinische consequenties? Lynch syndroom of Hereditair Non-Polyposis Colorectaal Carcinoom (HNPCC) Bewezen Lynch

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Moleculaire analyse van sputum voor de diagnostiek van longkanker Motivering van dit proefschrift Longkanker kent de hoogste mortaliteit van alle kankers. Dit komt doordat de ziekte

Nadere informatie

Oncologische zorg bij ouderen

Oncologische zorg bij ouderen Oncologische zorg bij ouderen Balanceren tussen over- en onderbehandeling Johanneke Portielje, HagaZiekenhuis Kring ouderenzorg AMC & partners 12 juni 2013 mamma carcinoom

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting

Chapter 10. Nederlandse samenvatting Chapter 10 Nederlandse samenvatting Chapter 10 Samenvatting Moleculaire markers voor dikkedarmkankerscreening en het voorspellen van respons op chemotherapie Kanker van de dikke darm en de endeldarm (ook

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

BASISPRINCIPES VAN KANKER

BASISPRINCIPES VAN KANKER BASISPRINCIPES VAN KANKER Prof.dr. D.J. Ruiter Afdeling Pathologie Cursus Introductie in de Fundamentele en Klinische Oncologie HET BEGRIP KANKER? a.alle gezwelgroei b.alle kwaadaardige gezwelgroei c.alle

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 101 Chapter 7 SAMENVATTING Maligne tumoren van de larynx en hypopharynx ( keelkanker ) zijn de zesde meest voorkomende type kankers van het hele lichaam, en de meest voorkomende

Nadere informatie

Het bi-allelisch Lynch syndroom

Het bi-allelisch Lynch syndroom Het bi-allelisch Lynch syndroom Wat is het bi-allelisch Lynch syndroom? Het biallelisch Lynch syndroom is een erfelijke ziekte veroorzaakt door twee foutjes in het erfelijk materiaal waardoor kinderen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 129 In de ontwikkelde landen krijgt een op de drie mensen kanker. Ondanks betere screening en behandelingsmogelijkheden is kanker in ontwikkelde landen nog steeds de meest voorkomende

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja

On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja On the elucidation of a tumour suppressor role of 3p in lung cancer ter Elst, Arja IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Nuyten, D. S. A. (2010). Hypothesis driven gene expression profiling in breast cancer s.l

Citation for published version (APA): Nuyten, D. S. A. (2010). Hypothesis driven gene expression profiling in breast cancer s.l UvA-DARE (Digital Academic Repository) Hypothesis driven gene expression profiling in breast cancer Nuyten, D.S.A. Link to publication Citation for published version (APA): Nuyten, D. S. A. (2010). Hypothesis

Nadere informatie

Samenvatting en algemene discussie

Samenvatting en algemene discussie Samenvatting en algemene discussie 151 152 In dit hoofdstuk worden de resultaten en conclusies van de studies gepresenteerd in de voorgaande hoofdstukken van dit proefschrift samengevat en besproken in

Nadere informatie

Gene expression profiling of breast cancer to identify subtypes and to predict local recurrence after breast conserving therapy Kreike, B.

Gene expression profiling of breast cancer to identify subtypes and to predict local recurrence after breast conserving therapy Kreike, B. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Gene expression profiling of breast cancer to identify subtypes and to predict local recurrence after breast conserving therapy Kreike, B. Link to publication Citation

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kanker van de dikkedarm en endeldarm (darmkanker of colorectaal carcinoom) is een zeer belangrijke doodsoorzaak in de westerse wereld. Jaarlijks worden in Nederland meer dan 12.000

Nadere informatie

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Nieuwe antikanker medicijnen, hoge kosten Waarom ontsporen cellen in ons lichaam? De normale cel bevat 46 chromosomen, ook wel DNA genoemd - het DNA vormt ons genetisch

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER

NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER NEDERLANDSE SAMENVATTING KANKER Kanker is een ziekte die ontstaat door een opeenstapeling van beschadigingen (mutaties) in het DNA. Deze beschadigingen kunnen zowel erfelijk als verworven zijn. Voorbeelden

Nadere informatie

Samenvatting en toekomstperspectief

Samenvatting en toekomstperspectief Samenvatting In Nederland krijgen meer dan 550 patiënten per jaar een orofarynxtumor. Belangrijke risicofactoren in de etiologie van orofarynxtumoren zijn roken en overmatig alcoholgebruik. De laatste

Nadere informatie

Risicofactoren Niet erfelijke factoren: Erfelijke factoren:

Risicofactoren Niet erfelijke factoren: Erfelijke factoren: Zoals bij alle soorten kanker, is er bij borstkanker sprake van cellen met een ontregelde celdeling. Door deze ontregeling kunnen cellen zich ongeremd vermenigvuldigen en uitgroeien tot een tumor. Deze

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kuijjer, Marieke Lydia Title: A systems biology approach to study high-grade osteosarcoma

Nadere informatie

Kanker in de familie.

Kanker in de familie. Inhoud workshop Kanker in de familie. Dr. Margreet Ausems klinisch geneticus UMCU Introductie Verwachtingen deelnemers Achtergrondinformatie (cijfers!) Hoe ontstaat kanker? Erfelijke kanker en erfelijkheidsonderzoek

Nadere informatie

Project Kwaliteitsindicatoren Borstkanker 2007-2008

Project Kwaliteitsindicatoren Borstkanker 2007-2008 Project Kwaliteitsindicatoren 2007-2008 De borstkliniek: Iedere nieuwe diagnose van een borsttumor dient door de borstkliniek te worden geregistreerd bij het Nationaal Kankerregister. Het Project Kwaliteitsindicatoren

Nadere informatie

Borstkanker B1: Bepalen van ER/PR/Her2/Neu. Definitie: Aandeel van patiënten gediagnosticeerd met invasieve borstkanker bij wie

Borstkanker B1: Bepalen van ER/PR/Her2/Neu. Definitie: Aandeel van patiënten gediagnosticeerd met invasieve borstkanker bij wie Borstkanker B1: Bepalen van ER/PR/Her2/Neu Definitie: Aandeel van patiënten gediagnosticeerd met invasieve borstkanker bij wie systemische therapie (hormoon- en/of chemotherapie) voorafgegaan werd door

Nadere informatie

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting Dutch Summary Nederlandse Samenvatting Nederlandse samenvatting Voor het goed functioneren van een cel is het van groot belang dat de erfelijke informatie intact blijft. De integriteit van het DNA wordt

Nadere informatie

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Status bepaling: 99,4% Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Vóór het starten van de behandeling

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hoe epitheelcellen onsterfelijkheid worden: Moleculaire karakterisering van in vitro immortalisatie door verschillende HPV types Baarmoederhalskanker,

Nadere informatie

Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER

Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER 16-06-2016 INHOUD Achtergrond Ovarium carcinoom HE4 Retrospectieve studie AvL & AMC Opzet van prospectieve

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Maligne melanoma Belang van sentinelklierbiopsie

Maligne melanoma Belang van sentinelklierbiopsie Maligne melanoma Belang van sentinelklierbiopsie Annemie Rutten Medische Oncologie AZ St. Augustinus Maligne melanoma 10% van alle huidkankers, maar meest agressieve. Incidentie van maligne melanoma neemt

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg?

Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg? Betere kwaliteit = betere uitkomst van zorg? Symposium (Over)leven na Kanker Tilburg, 8 maart 2013 Dr. V. Lemmens Hoofd Sector Onderzoek, Integraal Kankercentrum Zuid Eindhoven Kwaliteit Kwaliteit: definitie?

Nadere informatie

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is Auteur Soort studie Aantal patiënten Lee 2013 Qurashi Systematic review 1999-2011 Systematic review 1999-2011 Radiotherapie / Chirurgie (meestal gevolgd door ) 377 Conservatief waaronder Inclusiecriteria

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

MOGELIJKE BEHANDELINGEN

MOGELIJKE BEHANDELINGEN Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel MOGELIJKE BEHANDELINGEN PROSTAATKANKER 2 Inhoud Behandelingen bij prostaatkanker... 4 Curatieve behandelingen... 4 Active surveillance... 4 Operatie...

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

KWALITEITSINDICATOREN BORSTKANKER AZ KLINA

KWALITEITSINDICATOREN BORSTKANKER AZ KLINA KWALITEITSINDICATOREN BORSTKANKER AZ KLINA AZ Klina legt hierbij de resultaten voor van de tweede kwaliteitsmeting van onze borstkankerzorg. Deze resultaten werden in januari 2015 meegedeeld door het Kankerregister

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden

Chapter 10. Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden Inleiding Dikke darmkanker (colorectaal carcinoom, CRC) is een ziekte die veel voorkomt en ook veel slachtoffers maakt in de Westerse wereld. De behandeling

Nadere informatie

Cover Page. Author: Dikken, Johannes Leen Title: Gastric cancer : staging, treatment, and surgical quality assurance Issue Date:

Cover Page. Author: Dikken, Johannes Leen Title: Gastric cancer : staging, treatment, and surgical quality assurance Issue Date: Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19858 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dikken, Johannes Leen Title: Gastric cancer : staging, treatment, and surgical

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

NGS testen in de neuro-oncologie uitdagingen en (on)mogelijkheden

NGS testen in de neuro-oncologie uitdagingen en (on)mogelijkheden NGS testen in de neuro-oncologie uitdagingen en (on)mogelijkheden Erik Jan Dubbink Klinisch Moleculair Bioloog in de Pathologie Department of Pathology Erasmus MC, Rotterdam h.dubbink@erasmusmc.nl 9e Bijeenkomst

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting

Chapter 9. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Type 2 diabetes mellitus komt vaak binnen families voor en is een multifactoriële aandoening, d.w.z. dat meerdere erfelijke factoren samen met omgevingsfactoren een rol spelen

Nadere informatie

Blaaskanker, informatie over behandeling Urologie

Blaaskanker, informatie over behandeling Urologie Blaaskanker, informatie over behandeling Urologie Beter voor elkaar 2 In Nederland wordt per jaar in totaal bij ongeveer 5.200 mensen blaaskanker vastgesteld. Daarvan hebben circa 2.600 mensen een spierinvasief

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Samenvating in het Nederlands

Samenvating in het Nederlands Samenvating in het Nederlands Inleiding Dit proefschrift gaat over de behandeling van solide tumoren met immuuntherapie. Het immuunsysteem herkent en bestrijdt niet alleen schadelijke virussen, bacteriën

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie Afsluitende les Leerlingenhandleiding DNA-onderzoek en gentherapie Inleiding In de afsluitende les DNA-onderzoek en gentherapie zul je aan de hand van een aantal vragen een persoonlijke en kritische blik

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 11 Nederlandse Samenvatting 113 Chapter 11 Dikke darmkanker (colorectaal carcinoom, CRC) is een veelvoorkomend gezwel in de westerse wereld en is na longkanker de belangrijkste oorzaak van sterfte aan

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae Nederlandse Samenvatting Acknowledgements Curriculum Vitae 109 109 110 110 Nederlandse samenvatting Kwaadaardige aandoeningen in de lever zijn onder te verdelen in primaire en secundaire tumoren. Secundaire

Nadere informatie