Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse samenvatting CHAPTER 7"

Transcriptie

1 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

2 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel chemotherapie voor bepaalde typen kanker de enige of meest effectieve behandelmethode is, kleven er ook ernstige nadelen aan. Ten eerste hebben de meeste chemotherapeutica ernstige bijwerkingen, aangezien ze niet specifiek zijn voor tumorcellen, maar ook gezonde cellen aantasten. Ten tweede kunnen tumorcellen resistent zijn/worden voor chemotherapeutica, hetgeen betekent dat ze niet langer gevoelig zijn voor de medicatie en dus ongehinderd verder kunnen groeien. Een van de mechanismen die een rol spelen bij het ontstaan van resistentie is het verhoogde transport van toxische verbindingen uit de kankercel (efflux). Het transport van deze verbindingen wordt mogelijk gemaakt door zogenaamde ABC transporteiwitten. Deze eiwitten transporteren actief, dat wil zeggen ten koste van een zekere hoeveelheid energie, bepaalde verbindingen over het plasmamembraan. Het plasmamembraan is een dubbele laag van verschillende soorten lipiden met daarin een grote verscheidenheid aan eiwitten. Het probleem van de aanwezigheid van ABC transporteiwitten is dat ze niet alleen de reeds gebruikte chemotherapeutica de cel uit transporteren, maar ook niet eerder gebruikte functioneel en structureel verschillende chemotherapeutica. Dit verschijnsel wordt multidrug resistentie (MDR) genoemd en betekent in de praktijk dat de tumor ongevoelig is geworden voor de meeste chemotherapeutica. In de meeste gevallen zijn de ABC transporteiwitten Pgp (P-glycoproteïne) en MRP1 (multidrug resitentie-gerelateerde proteïne 1) verantwoordelijk voor het transport van chemotherapeutica. Pgp en MRP1 zijn membraaneiwitten en komen met name tot expressie in het plasmamembraan. In tegenstelling tot wat vroeger werd gedacht, is het plasmamembraan geen homogeen statisch geheel. Lipiden en eiwitten blijken in staat te clusteren tot domeinen met een specifieke samenstelling. Uit verscheidene experimenten is gebleken dat vooral cholesterol en een subgroep van lipiden, de sfingolipiden (Fig. 1), zijn geconcentreerd in deze membraandomeinen. Door de aanwezigheid van cholesterol en sfingolipiden hebben membraandomeinen andere fysische eigenschappen dan het omliggende membraan. Dankzij de specifieke fysische eigenschappen vormen membraandomeinen de ideale omgeving voor belangrijke membraaneiwitten, waaronder onder andere receptoreiwitten. De ABC transporteiwitten Pgp en MRP1 blijken ook geconcentreerd te zijn in membraandomeinen, zoals onder meer uit eerder onderzoek in ons laboratorium is gebleken. Om onderzoek te doen naar MDR in kanker hebben verschillende onderzoeksgroepen kankercellen voorzien van extra Pgp of MRP1. Daarvoor hebben ze DNA in cellen geplaatst (transfectie) dat codeert voor Pgp of MRP1. Dit DNA zorgt ervoor dat extra ABC 108

3 Nederlandse samenvatting Figuur 1. Schematische weergave van het sfingolipidenmetabolisme transporteiwitten worden gemaakt. In andere studies zijn kankercellen resistent gemaakt door ze over een lange periode bloot te stellen aan een steeds hogere concentratie van een chemotherapeuticum. Op deze manier verkrijgt men door selectie kankercellen die resistent zijn en waarin vaak meer Pgp of MRP1 tot expressie komt. Een opvallende waarneming in MDR kankercellen is dat het sfingolipide glucosylceramide verhoogd aanwezig is. Verklaringen voor dit verschijnsel worden onder meer gezocht in: het feit dat zowel glucosylceramide als ABC transporteiwitten verrijkt zijn in membraandomeinen. de beschermende werking van de omzetting van ceramide een sfingolipide dat celdood kan bewerkstelligen - tot glucosylceramide door glucosylceramide synthase. De gelijktijdige toename in expressie van ABC transporteiwitten en glucosylceramide in membraandomeinen kan erop duiden dat er een relatie bestaat tussen deze eiwitten en dit sfingolipid. Mogelijkerwijs zorgt de aanwezigheid van een bepaalde hoeveelheid glucosylceramide voor de juiste omstandigheden voor de lokalisatie en/of activiteit van ABC transporteiwitten in membraandomeinen. Aan de andere kant heeft de synthese van glucosylceramide tevens een gunstig effect op de ceramide niveaus in de cel. Ceramide is het meest eenvoudige sfingolipide en verhoogde niveaus van dit molecuul zijn geassocieerd met een toename van geprogrammeerde celdood (apoptose). Stress situaties, zoals de aanwezigheid van chemotherapeutica, kunnen ervoor zorgen dat de ceramide niveaus in een cel toenemen. De omzetting van ceramide tot glucosylceramide kan dus gunstig zijn voor de overlevingskansen van een kankercel, aangezien ceramide niveaus laag blijven en meer glucosylceramide beschikbaar is voor ABC transporteiwitten in membraandomeinen. 109

4 Chapter 7 Omgekeerd zou het remmen van glucosylceramide synthase dus een manier kunnen zijn om kankercellen gevoeliger te maken voor stress/chemotherapie. Het centrale thema van het onderzoek dat staat beschreven in de hoofdstukken 2 tot en met 5 van dit proefschrift, is het gevoeliger maken van kankercellen voor chemotherapie door middel van modulatie van het sfingolipidenmetabolisme. Dat wil zeggen dat de synthese van bepaalde sfingolipiden werd geremd of juist verhoogd om te onderzoeken of: dit de activiteit van ABC transporter eiwitten kon beïnvloeden (hoofdstukken 2-4). dit kon leiden tot ceramide-geïnduceerde geprogrammeerde celdood (hoofdstuk 5). Alle experimenten werden verricht in humane en muize-neuroblastoomcellen die geschikt zijn gemaakt om in een kweekschaaltje te groeien (in vitro, cellijnen). Het neuroblastoom is na hersentumoren de meest voorkomende solide tumor bij kinderen. Het overgrote deel van de kinderen met een neuroblastoom is niet ouder dan 5 jaar en het neuroblastoom komt zelden voor bij kinderen ouder dan 10 jaar. Het neuroblastoom is een kwaadaardige tumor dat ontstaat uit cellen van het autonome zenuwstelsel. Hoewel het neuroblastoom op elke willekeurige plaats van het autonome zenuwstelsel kan ontstaan, ontwikkelt deze tumor zich vaak in de bijnierregio. De prognose en de daarop gebaseerde behandeling is sterk afhankelijk van de leeftijd van de patiënt en de uitgebreidheid (stadium) van de ziekte. Met name kinderen ouder dan 1 jaar en met een ziekte in een vergevorderd stadium (met metastasen op afstand) hebben een slechte prognose, ondanks een intensieve behandeling. Een van de oorzaken van het falen van intensieve chemotherapie bij deze patiënten is MDR. De expressie van de MDR eiwitten Pgp en MRP1 is daarom een van de negatieve prognostische factoren, evenals enkele tumorbiologische kenmerken (o.a. histologische differentiatie en amplificatie van het N-myc oncogen). Het neuroblastoom wordt verder gekenmerkt door een specifieke sfingolipidensamenstelling, wat aangeeft dat deze moleculen mogelijk een rol spelen in deze ziekte. Gezien de unieke sfingolipidensamenstelling van het neuroblastoom en de ogenschijnlijke relatie tussen sfingolipiden en ABC transporteiwitten, zou modulatie van het sfingolipidenmetabolisme juist in dit type tumoren kunnen leiden tot een nieuwe of verbeterde therapie. Hieronder volgt per hoofdstuk een korte samenvatting van de opzet en resultaten van de uitgevoerde studies. Hoofdstuk 2 beschrijft de karakterisering van de sfingolipidensamenstelling en MDR status van drie humane neuroblastoom cellijnen met verschillende Pgp en MRP1 expressie niveaus. Deze cellijnen zijn afkomstig uit patiënten en hebben in vivo hun MDR eiwit 110

5 Nederlandse samenvatting expressie niveaus verkregen. De hoogste Pgp en MRP1 expressie en effluxactiviteit werden gevonden in respectievelijk de SK-N-FI cellijn en de SK-N-AS cellijn. In vergelijking tot de SK-N-DZ cellijn brachten deze twee cellijnen ook de hoogste sfingolipiden niveaus tot expressie, waarbij vooral de SK-N-AS cellijn rijk was aan sfingomyeline. Alledrie de cellijnen waren relatief rijk aan gangliosiden (complexe sfingolipiden), waarbij de cellijnen SK-N-FI en SK-N-AS voornamelijk a-serie gangliosiden tot expressie brachten en de SK-N- DZ cellijn b-serie gangliosiden. Door deze eigenschappen bieden zij een goed modelsysteem om verbanden tussen het sfingolipidmetabolisme en de activiteit van ABC transporteiwitten te bestuderen, in aanvulling op modelsystemen waarin Pgp of MRP1 tot overexpressie zijn gebracht met behulp van transfectie of selectie met een cytostaticum in vitro. De vraagstelling van de studie beschreven in hoofdstuk 3 was: Welke bijdrage leveren gangliosiden ten aanzien van de werking van de ABC transporteiwitten Pgp en MRP1 in neuroblastoomcellen?. Om deze vraag te beantwoorden verlaagden we de hoeveelheid gangliosiden in de humane neuroblastoomcellen SK-N-FI en SK-N-AS door gebruik te maken van de glucosylceramide synthaseremmers t-pppp en NB-dNJ. De totale hoeveelheid gangliosiden in de cellen, en tevens de hoeveelheid in membraandomeinen, daalde hierdoor met minimaal 80%. Deze sterke afname resulteerde echter in marginale effecten op de Pgp en MRP1 activiteit, zeker in vergelijking met de effecten gevestigde remmers van Pgp en MRP1, zoals respectievelijk cyclosporine A en MK571. Bovendien waren de effecten van de afname van de hoeveelheid gangliosiden op de celoverleving zeer klein en deze vielen niet samen met de effecten op de effluxactiviteit. Deze resultaten kwamen overeen met de waarnemingen dat: lokalisatie van MRP1 in membraandomeinen niet werd beïnvloed door de afname van de hoeveelheid gangliosiden. MRP1 en gangliosiden in verschillende subsets van membraandomeinen leken te zitten. Deze resultaten zijn in tegenspraak met eerder gepubliceerde resultaten van Plo et al. (2002), die aantoonden dat specifieke gangliosiden, GM3 en GD3, de Pgp activiteit stimuleren in acute myeloïde leukemie cellen. Onze studie toont aan dat interacties tussen gangliosiden en ABC transporteiwitten celtype-afhankelijk lijken te zijn en vanuit therapeutisch oogpunt geen interessant aangrijpingspunt vormen MDR tegen te gaan. Zoals eerder is aangegeven zijn cholesterol en sfingolipiden geconcentreerd in membraandomeinen. Deze bevindingen zijn het resultaat van experimenten waarin met behulp van detergentia membraandomeinen uit cellen zijn geïsoleerd en vervolgens zijn geanalyseerd. Er bestaat enige discussie over deze isolatiemethode en het staat niet vast of de geïsoleerde membraandomeinen dezelfde samenstelling hebben als die in de cel. Vandaar dat 111

6 Chapter 7 geïsoleerde membraandomeinen vaak met een andere naam worden aangeduid, zoals detergent-resistant membrane domains (DRMs) (membraandomeinen onoplosbaar in detergentia). In de studie beschreven in hoofdstuk 3 hebben we gebruik gemaakt van deze detergent isolatiemethode om de effecten van verlaging van de gangliosiden niveaus op de lokalisatie van onder meer Pgp en MRP1 in membraandomeinen, of eigenlijk dus in DRMs, te onderzoeken. Aangezien we voor de verlaging van de gangliosiden niveaus de glucosylceramide synthaseremmers t-pppp en NB-dNJ hebben gebruikt, werden daardoor tevens de lactosylceramide en glucosylceramide niveaus verlaagd, dus de gehele glycolipiden pool. Ondanks deze gereduceerde sfingolipidensamenstelling konden DRMs nog altijd worden geïsoleerd. Deze bevinding leidde tot de vraag hoe belangrijk sfingolipiden eigenlijk zijn voor de integriteit van membraandomeinen/drms en voor de lokalisatie van specifieke eiwitten in die domeinen. Het uitgangspunt van hoofdstuk 4 was om te onderzoeken welke rol sfingolipiden en cholesterol spelen met betrekking tot de integriteit van membraandomeinen/drms en in hoeverre lokalisatie van eiwitten - in het bijzonder MRP1 - in die domeinen afhankelijk is van sfingolipiden en/of cholesterol. In dit hoofdstuk tonen we aan dat verlagen van de totale sfingolipiden hoeveelheid met 80% in Neuro-2a muizeneuroblastoomcellen geen effect heeft op de integriteit van membraandomeinen/drms en op de lokalisatie van onder andere MRP1 in die domeinen. Echter, wanneer de hoeveelheid cholesterol drastisch werd verlaagd was een verschuiving zichtbaar van MRP1 uit de fractie waar membraandomeinen/drms zich bevinden. Tevens toonde MRP1 een verminderde effluxactiviteit als gevolg van de verlaging van de hoeveelheid cholesterol. De integriteit van membraandomeinen/drms leek echter onaangetast door de verlaging van de hoeveelheid cholesterol in de Neuro-2a cellen. Niettegenstaande het resultaat dat cholesterol belangrijk leek te zijn voor de MDR status van kankercellen, kan uit deze resultaten worden opgemaakt dat zowel cholesterol als sfingolipiden niet essentieel zijn voor de integriteit van membraandomeinen/drms (of dat DRMs artefacten zijn gecreëerd tijdens en door de detergent isolatiemethode). Tenslotte tonen we in hoofdstuk 5 aan dat verhoging van de ceramide niveaus in een cel niet automatisch leidt tot geprogrammeerde celdood. Hoewel we in een eerdere studie hebben aangetoond dat een behandeling van Neuro-2a cellen met het chemotherapeuticum paclitaxel in combinatie met de glucosylceramide synthaseremmer t-pdmp resulteerde in verhoogde ceramide niveaus enerzijds en een synergistische afname van de celoverleving anderzijds, tonen we in deze studie aan dat het laatste niet het gevolg was van ceramidegeïnduceerde celdood. Wat uit onze resultaten blijkt is dat behandeling van Neuro-2a cellen 112

7 Nederlandse samenvatting met de combinatie van paclitaxel en t-pdmp leidt tot hyperploïdie. Dat wil zeggen dat tijdens het proces van celdeling wel het DNA wordt verdubbeld, maar dat deling van de moedercel in twee dochtercellen niet plaatsvindt. Hierdoor ontstaan cellen met te veel chromosomaal DNA. In feite was er dus geen afname van de celoverleving, maar in plaats daarvan het uitblijven van toename van de hoeveelheid cellen. Echter, dat onderscheid kon niet worden gemaakt met de gebruikte methode. Verdere experimenten wezen uit dat het ontstaan van hyperploïde cellen het gevolg is van een paclitaxel/t-pdmp specifiek effect op eiwitten die betrokken zijn bij de celdeling, dat onafhankelijk is van het sfingolipidenmetabolisme. Kortom, deze studie toont aan dat verhoogde ceramide niveaus niet als zodanig leiden tot geprogrammeerde celdood en dat resultaten verkregen met behulp van t-pdmp, of andere glucosylceramide synthase remmers, in dit opzicht kritisch moeten worden bekeken. Samenvattend kunnen we concluderen dat sfingolipiden niet essentieel zijn voor het functioneren van Pgp en MRP1 en voor de integriteit van membraandomeinen/drms. Verder zijn de getoonde effecten van t-pdmp niet afhankelijk van het sfingolipidenmetabolisme, maar heeft deze remmer effect op de werking van eiwitten die betrokken zijn bij de celdeling. 113

8

Sphingolipids, rafts and multidrug resistance Hinrichs, Joann Wilhelm Jakob

Sphingolipids, rafts and multidrug resistance Hinrichs, Joann Wilhelm Jakob Sphingolipids, rafts and multidrug resistance Hinrichs, Joann Wilhelm Jakob IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting en vooruitblik

Chapter 9. Nederlandse samenvatting en vooruitblik Chapter 9 Nederlandse samenvatting en vooruitblik 137 Chapter 9 Samenvatting voor minder ingewijden Drug resistentie vormt een groot probleem in de behandeling van kanker. Tumoren kunnen van zichzelf resistent

Nadere informatie

http://www.lymmcare.nl/

http://www.lymmcare.nl/ http://www.lymmcare.nl/ Hoe krijgen we kankercellen dood Eric Eldering, afdeling Experimentele Immunologie, AMC 1. Het verschil tussen normaal weefsel en kankercellen 2. Met medicijnen willen we dit verschil

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In dit proefschrift worden zowel farmaceutische aspecten als ook anti-tumor activiteit en cardiotoxiciteit van het cytostaticum cyclopentenyl cytosine (CPEC) onderzocht. CPEC is

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 105 Nederlandse Samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift is het bestuderen van de relatie tussen de expressie van potentieel prognostische tumormarkers

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 157 N ederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting 158 Nederlandse samenvatting Het aantal gevallen van huidkanker, waaronder melanoom, neemt nog steeds toe in de westerse

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Achtergrond Het immuunsysteem beschermt ons tegen gevaarlijke virussen en bacteriën en is in staat om bedreigende veranderingen in het lichaam te detecteren.

Nadere informatie

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer 70.000 mensen kanker vastgesteld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden SAMENVATTING Kanker is een belangrijke doodsoorzaak in Westerse landen. Kwaadaardige aandoeningen zijn verantwoordelijk voor 30% van de sterfte in Nederland, alleen nog overtroffen

Nadere informatie

Teveel centrosomen in kankercellen

Teveel centrosomen in kankercellen Teveel centrosomen in kankercellen Ongecoördineerde celdeling zorgt ervoor dat kankercellen steeds verder ontsporen, denkt een onderzoeksgroep van oncologen uit Boston. Kankercellen zijn vaak aneuploïd:

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Nederlandse samenvatting Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Baarmoederhalskanker is de op een na meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Elk jaar krijgen wereldwijd ongeveer 500.000

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Klinische aspecten van dikke darmkanker Dikke darmkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de westerse wereld. Als we kijken naar aan kanker gerelateerde

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nieuwe vooruitzichten in de karakterisering en behandeling van acute myeloïde leukemie Nederlandse samenvatting 134 Acute myeloïde leukemie (AML) is een vorm van bloedkanker, een kwaadaardige aandoening

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 8: Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Colorectale kanker (kanker aan de dikke darm of endeldarm) is de belangrijkste oorzaak van uitzaaiingen (metastasen)

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Longkanker is een ziekte waaraan jaarlijks in Nederland ongeveer evenveel mensen overlijden als borst-, prostaat- en darmkanker bij elkaar. Ondanks de

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting / Dutch summary

Nederlandse samenvatting / Dutch summary Eiwitbiomarkers voor klinische toepassingen in dikkedarmkanker Kanker van de dikke darm en de endeldarm (colorectaal carcinoom; CRC) vormt wereldwijd een belangrijk gezondheidsprobleem vanwege de hoge

Nadere informatie

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting Dutch Summary Nederlandse Samenvatting Nederlandse samenvatting Voor het goed functioneren van een cel is het van groot belang dat de erfelijke informatie intact blijft. De integriteit van het DNA wordt

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Alle levende wezens zijn opgebouwd uit cellen en elke cel bevat de volledige genetische informatie van het organisme, het genoom, opgeslagen in het DNA. De coderende delen van het DNA worden genen genoemd,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om te kunnen overleven moeten micro-organismen voedingsstoffen opnemen uit hun omgeving en afvalstoffen uitscheiden. Het inwendige van een cel is gescheiden

Nadere informatie

MYCOBACTERIËLE FACTOREN BETROKKEN BIJ GRANULOOMVORMING

MYCOBACTERIËLE FACTOREN BETROKKEN BIJ GRANULOOMVORMING Nederlandse samenvatting MYCOBACTERIËLE FACTOREN BETROKKEN BIJ GRANULOOMVORMING Tuberculose Tuberculose (TBC) is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Infectie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Analyse van chromosomale afwijkingen in gastrointestinale tumoren In het ontstaan van kanker spelen vele moleculaire processen een rol. Deze processen worden in gang gezet door

Nadere informatie

SAMENVATTING. Tuberculose

SAMENVATTING. Tuberculose SAMENVATTING Tuberculose Tuberculose (TBC) is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door bacteriën van het Mycobacterium tuberculosis complex, waaronder M.tuberculosisde belangrijkste veroorzaker is

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Wanneer in een gesprek het onderwerp gentherapie wordt aangesneden, wordt vrijwel onmiddelijk stier Herman van stal gehaald. Dit gebeurt ten onrechte. Stier Herman is een kloon en kloneren is niet hetzelfde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting.

Nederlandse samenvatting. . 10 Nederlands samenvatting Uit cijfers van de Hartstichting blijkt dat bijna 1 op de 3 Nederlanders sterft aan een hart- of vaatziekte (HVZ). Daarmee is het een van de voornaamste doodsoorzaken in Nederland.

Nadere informatie

Hyperthermia and protein aggregation Stege, Gerardus Johannes Jozef

Hyperthermia and protein aggregation Stege, Gerardus Johannes Jozef Hyperthermia and protein aggregation Stege, Gerardus Johannes Jozef IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlandse

Samenvatting. Nederlandse Samenvatting NL Nederlandse Samenvatting De eerste levende cel is waarschijnlijk rond 3,5 miljard jaar geleden op de aarde ontstaan door spontane reacties van moleculen in een chemisch labiel milieu. Een

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 10 156 Dit proefschrift bestaat uit een aantal studies waarin de veranderingen in het vermogen van plasma om de uitstroom (efflux) van cholesterol uit cellen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Veel mensen kennen in hun omgeving wel iemand die lijdt aan multiple sclerose (MS). Het is een ernstige ziekte met een grillig verloop, waarbij perioden

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Samenvatting Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Galectines vormen een familie van eiwitten die bestaan uit een geconserveerd domein waarmee suikerketens herkend kunnen worden op

Nadere informatie

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B)

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Nederlandse samenvatting Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Inleiding Een maligne lymfoom is een kwaadaardige woekering van witte bloedcellen die zich meestal manifesteert in lymfeklieren en zich verspreidt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE

SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE Acute leukemie omvat ongeveer 30% van alle kanker bij kinderen. In Nederland worden ongeveer 120 kinderen per jaar met acute lymfatische leukemie (ALL)

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift zijn de veranderingen in cellulaire functie en structuur in hartfalen met verschillende onderliggende oorzaken en fenotype bestudeerd. Dit om inzicht te krijgen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

199 Hoofdstuk 2 In Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 en 5

199 Hoofdstuk 2 In Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 en 5 197 Samenvatting 198 Samenvatting Samenvatting 199 Veroudering gaat gepaard met het verlies van spiermassa en spierkracht, ook wel sarcopenie genoemd. Dit leidt tot beperkingen in het dagelijkse leven,

Nadere informatie

KANKER. Finish! kankercellen

KANKER. Finish! kankercellen KANKER Kanker is een ziekte(in aanleg) veroorzaakt door afwijkingen in het erfelijkheidsmateriaal(= afwijkende genen = mutaties). Bijvoorbeeld: beschadigde genen, afwijkend aantal genen, foutief gereguleerde

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Het immuun systeem Het immuun systeem is erg complex en vele celtypes dragen bij aan de bescherming tegen virussen en bacteriën. Voor het begrip van dit proefschrift zijn vooral de T cellen van belang.

Nadere informatie

Samenvatting voor niet ingewijden

Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Hematopoïese Bloedcellen worden in het beenmerg gevormd waar de moedercellen, de zogenaamde stamcellen, zich bevinden. Deze stamcel kan

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Dysregulation of survival and apoptosis pathways in acute myeloid leukemia Bosman, Matthieu Cornelis Johannes

Dysregulation of survival and apoptosis pathways in acute myeloid leukemia Bosman, Matthieu Cornelis Johannes Dysregulation of survival and apoptosis pathways in acute myeloid leukemia Bosman, Matthieu Cornelis Johannes IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kuijjer, Marieke Lydia Title: A systems biology approach to study high-grade osteosarcoma

Nadere informatie

Nieuwe strategieën voor de behandeling van chondrosarcomen. Nederlandse samenvatting

Nieuwe strategieën voor de behandeling van chondrosarcomen. Nederlandse samenvatting Nieuwe strategieën voor de behandeling van chondrosarcomen Nederlandse samenvatting Inhoud Chondrosarcomen: entiteit, gradering, behandeling en prognose Benigne versus maligne kraakbeenvormende tumoren

Nadere informatie

Samenvating in het Nederlands

Samenvating in het Nederlands Samenvating in het Nederlands Inleiding Dit proefschrift gaat over de behandeling van solide tumoren met immuuntherapie. Het immuunsysteem herkent en bestrijdt niet alleen schadelijke virussen, bacteriën

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het multipel myeloom of de ziekte van Kahler is een kwaadaardige celwoekering van plasmacellen in het beenmerg die een monoklonale zware of lichte keten immunoglobuline produceren.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 129 In de ontwikkelde landen krijgt een op de drie mensen kanker. Ondanks betere screening en behandelingsmogelijkheden is kanker in ontwikkelde landen nog steeds de meest voorkomende

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

KANKER. kankercellen Finish!

KANKER. kankercellen Finish! KANKER Kanker is een ziekte veroorzaakt door afwijkingen in het erfelijkheidsmateriaal(= afwijkende genen = mutaties). Besproken: Eigenschappen van het erfelijkheidsmateriaal en het ontstaan van mutaties(dna

Nadere informatie

Organisatieniveaus (niveau: expert)

Organisatieniveaus (niveau: expert) Organisatieniveaus (niveau: expert) Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre In samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Proteasomen en aminopeptidases zijn verantwoordelijk voor de afbraak van intracellulaire eiwitten die verkeerd gevouwen, beschadigd of overbodig zijn. Deze eiwitten kunnen vervolgens

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae

Nederlandse Samenvatting. Acknowledgements Curriculum Vitae Nederlandse Samenvatting Acknowledgements Curriculum Vitae 109 109 110 110 Nederlandse samenvatting Kwaadaardige aandoeningen in de lever zijn onder te verdelen in primaire en secundaire tumoren. Secundaire

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden

Chapter 10. Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden Inleiding Dikke darmkanker (colorectaal carcinoom, CRC) is een ziekte die veel voorkomt en ook veel slachtoffers maakt in de Westerse wereld. De behandeling

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. Wat is kanker. Hoe ontstaat kanker

Kanker. Inleiding. Wat is kanker. Hoe ontstaat kanker Kanker Inleiding Ik heb dit onderwerp gekozen omdat veel mensen niet weten wat kanker precies inhoud en ik zelf er ook meer van wil weten omdat mijn oma er in de zomervakantie aan gestorven is. Dat je

Nadere informatie

De kracht van een netwerk-gestuurde aanpak van medicijn-ontwikkeling en de interactie tussen metabolisme en gen-expressie in Trypanosoma brucei

De kracht van een netwerk-gestuurde aanpak van medicijn-ontwikkeling en de interactie tussen metabolisme en gen-expressie in Trypanosoma brucei Nederlandse samenvatting De kracht van een netwerk-gestuurde aanpak van medicijn-ontwikkeling en de interactie tussen metabolisme en gen-expressie in Trypanosoma brucei 244 Nederlandse samenvatting Voor

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 201 Hoofdstuk 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Verbeterd moleculair inzicht in het ontstaan van baarmoederhalskanker De ontwikkeling van baarmoederhalskanker verloopt via een lang traject van goed behandelbare

Nadere informatie

De achilleshiel van CLL

De achilleshiel van CLL De achilleshiel van CLL Dr. S.H. Tonino 22 november 2012 Afdeling Hematologie AMC, Amsterdam Chronische lymfatische leukemie 1. wat is chronische lymfatische leukemie (CLL?) 2. behandeling anno 2012 3.

Nadere informatie

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C Nederl andse samenvat ting voor nie t-inge wijden 8 CHAPTER nederlandse samenvatting Inleiding In 2006 rookte 28% van de Nederlandse bevolking gemiddeld 15 sigaretten per dag. Jaarlijks overlijden circa

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Filali, Mariam el Title: Knowledge-based treatment in uveal melanoma Date: 2012-05-22

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen.

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen. Chapter 9 Nederlandse samenvatting 148 CHAPTER 9 De kans dat een kind kanker overleeft, is de laatste decennia sterk gegroeid. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw was kinderkanker meestal fataal,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden diagnostische en therapeutische aspecten van acute leukemie bij kinderen beschreven, o.a. cyto-immunologische en farmacologische aspecten en allogene

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de meest voorkomende doodsoorzaak in de Westerse wereld. Atherosclerose, ook wel aderverkalking genoemd, is de belangrijkste onderliggende oorzaak van hart- en vaatziekten.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37134 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37134 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37134 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Zhang, Yu Title: Functional analysis of Dof transcription factors controlling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom

Nederlandse samenvatting. Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom Nederlandse samenvatting Tweede primaire tumoren en excessieve sterfte na retinoblastoom Retinoblastoom is een kwaadaardige oogtumor die ontstaat in het netvlies. Deze vorm van oogkanker is zeer zeldzaam

Nadere informatie

Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie

Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie Chemotherapie en nieuwe geneesmiddelen presentatie Naam: prof dr M.J. van den Bent Functie: hoofd neuro-oncologie unit Daniel den Hoed Oncologisch Centrum Rotterdam Wat is chemotherapie? De behandeling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 101 Chapter 7 SAMENVATTING Maligne tumoren van de larynx en hypopharynx ( keelkanker ) zijn de zesde meest voorkomende type kankers van het hele lichaam, en de meest voorkomende

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Betulinic acid induced tumor killing Müllauer, F.B. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Betulinic acid induced tumor killing Müllauer, F.B. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Betulinic acid induced tumor killing Müllauer, F.B. Link to publication Citation for published version (APA): Müllauer, F. B. (2011). Betulinic acid induced tumor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïntereseerden buiten dit vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïntereseerden buiten dit vakgebied Hoofdstuk 8 Nederlandse samenvatting voor geïntereseerden buiten dit vakgebied Alle levende wezens zijn opgebouwd uit cellen. Het menselijk lichaam heeft er 10 14 oftewel rond de 100 biljoen, terwijl bacteriën

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting De mogelijkheid om genen op een specifieke wijze te reguleren creëert diverse manieren om genfunctie te kunnen bestuderen of moduleren. Artificiële transcriptiefactoren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hart- en vaatziekten zijn één van de meest voorkomende doodsoorzaken in Nederland en andere westerse landen. Een belangrijke oorzaak van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Multidrug resistance in Lactococcus lactis Bolhuis, Hendrik

Multidrug resistance in Lactococcus lactis Bolhuis, Hendrik Multidrug resistance in Lactococcus lactis Bolhuis, Hendrik IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal zenuwstelsel (CZS) die zich vooral openbaart bij jong volwassenen (20-40 jaar).

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse Samenva ing

Chapter. Nederlandse Samenva ing Chapter Nederlandse Samenva ing 109 Chapter Het immuunsysteem is het natuurlijke verdedigingsmechanisme van het menselijk lichaam en draagt onder andere zorg voor de afweer tegen infecties door lichaamsvreemde

Nadere informatie

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Het menselijk lichaam, dat bestaat uit biljoenen cellen, wordt dagelijks blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die

Nadere informatie

Tentamen Farll. 20 December 2006 15.15-17:15

Tentamen Farll. 20 December 2006 15.15-17:15 Tentamen Farll 20 December 2006 15.15-17:15 zaal 5201/5203 Belangrijk: Beantwoord vragen 1 t/m 5 op dezelfde antwoordformulier~. Beantwoord vragen 6 t/m 8 op een.9q9i! antwoordformulier. let op etk antwoordformulier

Nadere informatie

Chapter 9. General discussion in Dutch

Chapter 9. General discussion in Dutch Chapter 9 General discussion in Dutch 147 General discussion in Dutch Samenvatting De veronderstelling, dat geïsoleerde cellen eigenschappen van het menselijke lichaam kunnen afspiegelen en als model voor

Nadere informatie