Nederlandse samenvatting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse samenvatting"

Transcriptie

1 Nederlandse samenvatting 129

2 In de ontwikkelde landen krijgt een op de drie mensen kanker. Ondanks betere screening en behandelingsmogelijkheden is kanker in ontwikkelde landen nog steeds de meest voorkomende doodsoorzaak na hart- en vaatziekten. Bij kanker is er sprake van ongecontroleerde celgroei, waardoor cellen blijven delen en uitgroeien tot een tumor. De tumor drukt weefsel opzij of kan binnendringen in een orgaan en daar schade toebrengen. Cellen kunnen losraken van een tumor en zich via het bloed of lymfevaten verspreiden naar andere organen. Als ze daar uitgroeien tot tumoren is er sprake van uitzaaiingen (metastasen). Kanker kan ondermeer ontstaan door mutaties in een bepaald gen. Een gen bestaat uit een stukje DNA met een specifieke volgorde dat codeert voor een functioneel RNA-product en/of een bepaald eiwit. Eerst wordt het DNA van een gen overgeschreven naar RNA, dit wordt transcriptie genoemd (Figuur 1). Bij het produceren van een eiwit wordt RNA vertaald (translatie) naar een eiwit. Tot voor kort dacht men dat alléén de genen die voor een eiwit coderen verantwoordelijk zijn voor allerlei biologische processen in ons lichaam. Het blijkt echter dat RNA-producten die niet worden vertaald naar een eiwit, ook een belangrijke rol spelen bij genexpressie regulatie. Het aanzetten van het gen om een RNA-product te maken, wordt mede gereguleerd door binding van bepaalde eiwitten (bv. transcriptiefactoren) aan een stuk DNA dat direct voor het gen gelegen is, de zogeheten promoter (Figuur 1). Wanneer er mutaties in de DNA-volgorde hebben plaatsgevonden kan dit leiden tot een niet functioneel RNA-product of eiwit, of er wordt te veel of te weinig, of in zijn geheel geen product aangemaakt. promoter gen start overschrijving DNA regulerende eiwitten transcriptie RNA translatie eiwit Figuur 1. Het proces van genexpressie. In de kern bevindt zich het DNA dat codeert voor een RNA-product dat vervolgens vertaald kan worden naar een eiwit. De DNA-volgorde van het gen wordt voorafgegaan door de promoter, waaraan regulerende eiwitten kunnen binden die de transcriptie in gang zetten. Tevens bestaan er RNA-produkten die niet naar een eiwit worden vertaald, maar direct het transcriptieproces kunnen beïnvloeden. 130

3 Epigenetica Het laatste decennium is steeds duidelijker geworden dat naast genetische mutaties, epigenetische mutaties eveneens een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van kanker. Epigenetica is de studie van overdraagbare veranderingen in genexpressie die niet verklaard kunnen worden door veranderingen in de DNA-volgorde zelf. Epigenetische factoren die genexpressie reguleren zijn o.a. DNA-methylatie, histonmodificaties, RNA-produkten en de dichtheid van de nucleosomen. Het onderzoek beschreven in dit proefschrift concentreert zich op DNA-methylatie en histonmodificaties. Het DNA is opgerold om verpakkingseiwitten (histonen) die samen met andere eiwitten het chromatine vormen waar de chromosomen uit bestaan (Figuur 2). Factoren die de chromatinestructuur bepalen zijn nauw verbonden met genexpressie. Wanneer het chromatine open staat kunnen er allerlei regulerende eiwitten, waaronder transcriptiefactoren, aan de promoter binden waardoor het gen tot expressie komt. Wanneer het chromatine gesloten is, is de promoter als het ware afgeschermd voor deze eiwitten, en staat het gen uit. Factoren die de chromatinestructuur bepalen zijn o.a. DNA-methylatie en de zogeheten histoncode (Figuur 2). Binding van een methylgroep aan een bouwsteen van DNA (cytosine voorafgaand door de bouwsteen guanine) veroorzaakt een gesloten chromatinestructuur. Aan histonstaarten kunnen op verschillende plaatsen chemische groepen (methyl, acetyl, fosfaat, ubiquitine) gekoppeld worden. Dit patroon vormt een histoncode die bepaalt of het chromatine een open of gesloten structuur aanneemt. Acetylering van histonen is bijvoorbeeld geassocieerd met een open chromatinestructuur. DNA methylatie histonstaart nucleosoom chromosoom Qiu, Nature 2006 Figuur 2.Twee belangrijke componenten van de epigenetische code. Chromosomen bestaan uit chromatine: DNA opgerold rondom histonen. Zowel het methyleren van het DNA als de verschillende moleculen die aan de staarten van de histonen worden gekoppeld bepalen mede of er transcriptie van het DNA plaatsvindt. 131

4 Een verstoring van de normale genexpressie door epigenetische mutaties speelt een belangrijke rol bij kanker. Veranderingen in de methylatiestatus van het DNA en/of in modificaties van de histonen kunnen leiden tot een veranderde genexpressie. Het belangrijkste verschil met genetische mutaties is dat epigenetische mutaties omkeerbaar zijn en dus mogelijk met medicijnen zijn te herstellen. Epigenetische medicijnen zoals remmers van DNA-methylatie en histon-modificerende eiwitten worden al in de kliniek gebruikt. Ondanks dat de resultaten veelbelovend zijn, is een groot nadeel dat deze medicijnen werkzaam zijn op het DNA van het gehele genoom. Dit betekent dat zij ook effect hebben op de genen met een correcte expressie. Om te bereiken dat alléén een defecte genexpressie wordt gecorrigeerd dient het epigenetische medicijn doelgericht naar dat specifieke foute gen gedirigeerd te worden. EpCAM en kanker Een gen dat codeert voor een eiwit dat geassocieerd is met kanker is het Epitheliale Cel Adhesie Molecuul (EpCAM). Dit eiwit is oorspronkelijk geïdentificeerd als een marker voor carcinomen, toe te schrijven aan de hoge expressie op snel woekerende tumoren van epitheliale oorsprong. Bijna alle normale epitheelcellen brengen ook EpCAM tot expressie, maar veel minder dan carcinoomcellen. Aanvankelijk werd EpCAM voorgesteld als een celadhesie molecuul. Recente inzichten laten echter een meer veelzijdige rol voor EpCAM zien, die niet uitsluitend is beperkt tot celadhesie, maar diverse processen omvat zoals celmigratie, proliferatie, differentiatie en mogelijk kankerinitiatie. Voor sommige carcinoomtypen zoals borstkanker is gebleken dat remming in de aanmaak van het EpCAM-eiwit tot minder proliferatie, migratie en invasie van tumorcellen leidt. Tot op heden kan men de eiwitaanmaak echter alleen maar tijdelijk verlagen. Doel van het onderzoek Het onderzoek in dit proefschrift beschreven richt zich op een blijvende verlaagde aanmaak van het EpCAM-eiwit om tumorgroei en metastasering te voorkomen. Het blijkt dat de overexpressie van EpCAM op carcinomen niet wordt veroorzaakt door onderliggende genetische defecten. In dit proefschrift wordt de epigenetische regulatie van het gen dat codeert voor het EpCAM-eiwit onderzocht. Vervolgens wordt door te interfereren met de epigenetische code van het EpCAMgen beoogd de expressie van het EpCAM-gen uit te schakelen. Door een gerichte verandering aan te brengen in de epigenetische code van alléén het EpCAM-gen, wordt het gen uitgeschakeld waardoor er geen EpCAM-eiwit meer wordt aangemaakt. De nadruk ligt hierbij op genspecificiteit. In hoofdstuk 1 wordt het eiwit EpCAM geïntroduceerd en kort uitgelegd wat epigenetica inhoudt. Tevens worden verschillende methoden om het EpCAM-gen uit te schakelen uitgelegd. Hoofdstuk 2 geeft een gedetailleerd overzicht van de schijnbaar tegenstrijdige biologische rol van EpCAM in het ontstaan van kanker, het voortschrijden van de tumor en de metastasering in een breed spectrum aan carcinoomtypen. In dit hoofdstuk wordt tevens de (epi)genetische regulatie van het 132

5 gen dat codeert voor EpCAM beschreven en worden de mogelijkheden om hierop in te grijpen besproken. Tot op heden wordt de overexpressie van EpCAM op carcinomen gebruikt als doelwit voor klinische studies waarin getest wordt of antilichamen gericht tegen het EpCAM-eiwit in staat zijn om de tumorcellen te doden met behulp van de afweercellen in het lichaam. In sommige tumortypen laat remming in de aanmaak van EpCAM-eiwit een verminderd oncogeen fenotype zien. Dit opent de mogelijkheid om EpCAM op gen-niveau uit te schakelen zodat de tumorcellen minder snel delen, migreren en invaseren. Bovendien is aangetoond dat bepaalde kankercellen in de tumor, de zogeheten kankerstamcellen, sneller een tumor initiëren wanneer deze cellen EpCAM tot expressie brengen dan kankerstamcellen die géén EpCAM tot expressie brengen. Ingrijpen in de epigenetische regulatie van het EpCAM-gen, waardoor tumorcellen minder EpCAM-eiwit maken kan mogelijk leiden tot een nieuwe therapie tegen kanker. In hoofdstuk 3 is de epigenetische regulatie van het EpCAM-gen specifiek in ovariumkanker onderzocht. Het bleek dat in cellijnen van ovariumcarcinomen, hypermethylatie van de EpCAMpromoter correleert met de afwezigheid van EpCAM-expressie, en omgekeerd, dat hypomethylatie een hoge EpCAM-expressie laat zien. Tevens bleken de histonmodificaties die kenmerkend zijn voor een open chromatinestructuur geassocieerd te zijn met een EpCAM-promoter die aanstaat, terwijl de histonmodificaties karakteristiek voor een gesloten chromatinestructuur correleerden met een EpCAM-promoter die uitstaat. Bovendien is onderzocht of transcriptiefactoren die een bewezen rol spelen bij ovariumkanker, mogelijk betrokken zijn bij de regulatie van het EpCAM-gen. In cellijnen die EpCAM tot expressie brengen bleken tien van de zestien geteste transcriptiefactoren aan de EpCAM promoter te binden. De transcriptiefactor Sp1 bleek op een specifieke plaats in de promoter moeilijker te kunnen binden indien het DNA hier gemethyleerd was. Het koppelen van een methylgroep aan de cytosine in het DNA wordt uitgevoerd door het enzym DNA-methyltransferase. Om het EpCAM-gen te kunnen uitschakelen dienen we dit enzym in de tumorcel te kunnen afleveren. In hoofdstuk 4 laten we zien dat het cationische liposoom SAINT in staat is eiwitten af te leveren in de cel. De in verschillende type cellen gebrachte eiwitten waren functioneel actief. Bovendien bleek SAINT als enige transportmiddel in staat om functioneel actieve eiwitten in de cel af te leveren in de aanwezigheid van serum dat een essentiële voorwaarde is voor een toekomstige toepassing in de kliniek. Om te verifiëren of het DNA-methyltransferase in de kern van de cel kan komen en functioneel is, hebben we gebruik gemaakt van het E-cadheringen waarvan bekend is dat wanneer het wordt gemethyleerd, het niet meer tot expressie komt. Nucleaire activiteit van het door SAINT afgeleverde DNA-methyltransferase werd bevestigd door een verhoogde DNA-methylatie van het E-cadherin-gen en een verlaagde E-cadherin eiwitexpressie. De resultaten beschreven in hoofdstuk 5 laten zien dat actief interfereren met de DNA methylatiestatus van de EpCAM-promoter inderdaad resulteert in een verandering van EpCAM-expressie. Behandeling van EpCAM-negatieve cellen met een DNA methylatieremmer induceerde EpCAM-expressie en veroorzaakte verhoogde EpCAM-expressie in een EpCAM- 133

6 positieve ovariumcarcinoom cellijn. Afleveren van het DNA-methyltransferase door SAINT liet een toegenomen DNA-methylatie van de EpCAM-promoter zien, wat correleerde met een efficiënte verlaagde EpCAM-expressie. Eiwitexpressie kan ook worden geremd door zogenaamde RNA-interferentie. Door het afleveren van korte stukken dubbelstrengs RNA (sirna) specifiek voor het EpCAM-RNA, wordt alléén het RNA afgebroken dat codeert voor het EpCAM-eiwit. Het nadeel van deze methode is dat er voortdurend sirna in de cel afgeleverd moet worden omdat de cel EpCAM-RNA moleculen blijft aanmaken. Om te illustreren dat DNA-methylatie in tegenstelling tot RNA-interferentie een blijvend effect heeft zijn beide methoden met elkaar vergeleken. Terwijl de verlaagde EpCAM-expressie na aflevering van EpCAM-specifiek RNA vier dagen aanbleef en daarna weer toenam, bleef de door het DNAmethyltransferase verlaagde EpCAM-expressie voor maar liefst zeventien dagen constant. Deze bevinding illustreert dat DNA-methylatie wordt doorgegeven aan de dochtercellen. Het inbrengen van het DNA-methyltransferase in de cel heeft als gevolg dat het DNA van het gehele genoom wordt gemethyleerd. Om genspecifiek te methyleren maken we in hoofdstuk 6 gebruik van een DNA-bindend domein dat ontwikkeld is om slechts aan één positie in het genoom te binden. Dit DNA-bindend domein, het zogenoemde Triple helix vormend Oligonucleotide (TFO), is een enkelstrengs stuk DNA dat specifiek bindt aan het dubbelstrengs DNA in de EpCAM-promoter. Aan de TFO is een DNA-methyltransferase gekoppeld: de TFO bindt aan de EpCAM promoter, alwaar alléén op die positie in het genoom DNA-methylatie plaatsvindt. Hoofdstuk 7 beschrijft dat sirna, ontworpen om EpCAM-RNA af te breken zoals genoemd in hoofdstuk 5, ook in staat is een blijvende verlaging van EpCAM-expressie te bewerkstelligen in een klein deel van de celpopulatie die behandeld is met dit sirna. De verlaagde EpCAM expressie correleerde met een toename in DNA-methylatie van de EpCAM- promoter. Tenslotte wordt in hoofdstuk 8 het onderzoek zoals beschreven in dit proefschrift bediscussieerd en worden de perspectieven voor de verdere ontwikkeling van EpCAM-gen specifieke therapieën besproken. Samenvattend heeft dit onderzoek naar de regulatie van het gen dat codeert voor het EpCAMeiwit, geleid tot drie verschillende methoden waarop de expressie van dit gen langdurig kan worden verlaagd. Deze methoden zijn allen gebaseerd op methylatie van het DNA waardoor een gen uitgeschakeld wordt met als gevolg dat er geen RNA, en dus geen eiwit, meer door de cel wordt aangemaakt. Om een DNA-methylerend enzym in de cellen te brengen is onderzocht of het transportmiddel SAINT functionele eiwitten in de cel(kern) kan afleveren. Het inbrengen van het DNA-methylerend enzym in de cellen resulteerde in methylatie van het DNA en een verminderde EpCAM-eiwit aanmaak. Om DNA-methylatie van andere genen te voorkomen, werd bij de tweede methode het DNA-methylerende enzym gekoppeld aan een DNA-bindend domein, specifiek voor het EpCAM-gen. De geïnduceerde DNA-methylatie bleef inderdaad beperkt tot het gebied waar het DNA-bindend domein bindt. Bij de derde methode werden korte stukken RNA ingebracht om 134

7 specifiek het EpCAM-RNA af te breken. In een subpopulatie van de cellen bleek echter ook het EpCAM-DNA gemethyleerd dat resulteerde in een langdurig verlaagde aanmaak van het EpCAMeiwit. Genspecifieke DNA-methylatie is breed toepasbaar: in principe kan op deze manier ieder willekeurig ziek gen uitgeschakeld worden. 135

8 136

Nederlandse samenvatting. Chapter 10

Nederlandse samenvatting. Chapter 10 Nederlandse samenvatting Chapter 10 Chapter 10 Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 200 verschillende celtypes en elk celtype heeft zijn eigen specifieke functie. De genetische

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Alle levende wezens zijn opgebouwd uit cellen en elke cel bevat de volledige genetische informatie van het organisme, het genoom, opgeslagen in het DNA. De coderende delen van het DNA worden genen genoemd,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Schieten op de boodschapper met enkel- streng RNA gen-uitschakeling anti- sense oligonucleotides RNA interference

Schieten op de boodschapper met enkel- streng RNA gen-uitschakeling anti- sense oligonucleotides RNA interference Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Schieten op de boodschapper met enkelstreng RNA gen-uitschakeling

Nadere informatie

Epigenetics and Cancer

Epigenetics and Cancer Epigenetics and Cancer Hoe controle mechanismen van invloed zijn op tumor ontwikkeling. Riëtte Ruijten Driessen MANP, verpleegkundig specialist oncologie Laurentius ziekenhuis Inhoud Ontwikkeling epigenetica

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

Humane levenscyclus 1

Humane levenscyclus 1 Humane levenscyclus 1 Genexpressie 2 8 september 2011 Doel: Genexpressie (via welke stappen de informatie die in het DNA is opgeslagen gebruikt kan worden om eiwitten te vormen. Differentiële genexpressie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De rol van proteïne kinase A in de vorming van galkanaaltjes door levercellen Een mens is opgebouwd uit cellen. Iedere cel is omgeven door een membraan die de inhoud van de cel

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Gisten zijn ééncellige organismen. Er zijn veel verschillende soorten gisten, waarvan Saccharomyces cerevisiae, oftewel bakkersgist, de bekendste is. Gisten worden al sinds de

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 20 punten)

1 (~20 minuten; 20 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 27-01-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Analyse van chromosomale afwijkingen in gastrointestinale tumoren In het ontstaan van kanker spelen vele moleculaire processen een rol. Deze processen worden in gang gezet door

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Klinische aspecten van dikke darmkanker Dikke darmkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de westerse wereld. Als we kijken naar aan kanker gerelateerde

Nadere informatie

GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT

GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT GENEXPRESSIE VERVOLGOPDRACHT Alle organismen op aarde zijn opgebouwd uit cellen. Ook jouw eigen lichaam bestaat uit cellen. Die cellen zien er niet allemaal hetzelfde uit. Zo is een huidcel heel compact,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting

Chapter 10. Nederlandse samenvatting Chapter 10 Nederlandse samenvatting Chapter 10 Samenvatting Moleculaire markers voor dikkedarmkankerscreening en het voorspellen van respons op chemotherapie Kanker van de dikke darm en de endeldarm (ook

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 201 Hoofdstuk 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Verbeterd moleculair inzicht in het ontstaan van baarmoederhalskanker De ontwikkeling van baarmoederhalskanker verloopt via een lang traject van goed behandelbare

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting De mogelijkheid om genen op een specifieke wijze te reguleren creëert diverse manieren om genfunctie te kunnen bestuderen of moduleren. Artificiële transcriptiefactoren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 157 N ederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting 158 Nederlandse samenvatting Het aantal gevallen van huidkanker, waaronder melanoom, neemt nog steeds toe in de westerse

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Filali, Mariam el Title: Knowledge-based treatment in uveal melanoma Date: 2012-05-22

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 111 Dit proefschrift behandelt de diagnose van epidermolysis bullosa simplex (EBS) op DNA niveau en een eerste aanzet tot het ontwikkelen van gentherapie voor deze ziekte. Een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer 70.000 mensen kanker vastgesteld

Nadere informatie

Hetzelfde DNA in elke cel

Hetzelfde DNA in elke cel EIWITSYNTHESE (H18) Hetzelfde DNA in elke cel 2 Structuur en functie van DNA (1) Genen bestaan uit DNA Genen worden gedragen door chromosomen Chromosomen bestaan uit DNAmoleculen samengepakt met eiwitten

Nadere informatie

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS DE GEMENE DELER ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS Naam: Klas: Datum: ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS VWO Zonder eiwitten is het leven niet mogelijk. Interacties tussen eiwitten zijn cruciaal

Nadere informatie

Examen Voorbereiding DNA. Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016. 2016 JasperOut.nl. Thema 2 DNA

Examen Voorbereiding DNA. Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016. 2016 JasperOut.nl. Thema 2 DNA Examen Voorbereiding DNA Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 2 DNA Begrippenlijst: Begrip mtdna kerndna Plasmiden Genoom DNA-replicatie DNA-polymerase Eiwitsynthese RNA-molecuul Codon Genregulatie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Hoe epitheelcellen onsterfelijkheid worden: Moleculaire karakterisering van in vitro immortalisatie door verschillende HPV types Baarmoederhalskanker,

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Samenvatting bij het proefschrift: Jasmonzuur-responsieve transcriptionele regulatie in Catharanthus roseus

Samenvatting bij het proefschrift: Jasmonzuur-responsieve transcriptionele regulatie in Catharanthus roseus bij het proefschrift: Jasmonzuur-responsieve transcriptionele regulatie in Catharanthus roseus Onder bedreigende omstandigheden zoals infecties of vraat produceren planten laagmoleculaire beschermende

Nadere informatie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Samenvatting Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Galectines vormen een familie van eiwitten die bestaan uit een geconserveerd domein waarmee suikerketens herkend kunnen worden op

Nadere informatie

Het enzym dat verantwoordelijk is voor het vastleggen van de imprint na de DNA-replicatie is een DNA-methyltransferase.

Het enzym dat verantwoordelijk is voor het vastleggen van de imprint na de DNA-replicatie is een DNA-methyltransferase. Examentrainer Vragen Hongerwinterkinderen Gedurende de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog stierven veel Nederlanders door barre omstandigheden: koude en voedselgebrek. Tijdens deze hongerwinter

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting e vitamine metaboliet 1,25-dihydroxyvitamine ( ) speelt een sleutelrol bij het handhaven van de calcium homeostase door middel van effecten op de darm, het bot en de nier. e metaboliet

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

The role of Polycomb group proteins throughout development : f(l)avoring repression van der Stoop, P.M.

The role of Polycomb group proteins throughout development : f(l)avoring repression van der Stoop, P.M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) The role of Polycomb group proteins throughout development : f(l)avoring repression van der Stoop, P.M. Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 143 Nederlandse samenvatting Stamcellen zijn primitieve cellen met het vermogen zichzelf te vernieuwen en te differentiëren in andere celtypen. Ze hebben het unieke vermogen schade in weefsels te herstellen

Nadere informatie

Samenvatting. proliferatie matrix productie matrix mineralisatie

Samenvatting. proliferatie matrix productie matrix mineralisatie Samenvatting Samenvatting Osteoporose Bot is een dynamisch weefsel en wordt voortdurend afgebroken door osteoclasten, de botafbrekende cellen, terwijl de osteoblasten (botvormende cellen) vervolgens weer

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Mitose ingaan en uitgaan: het aan- en uitgaan van cycline-cdk-cks activiteit Al het leven bestaat uit cellen. Sommige levensvormen bestaan slechts uit één enkele cel terwijl andere,

Nadere informatie

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen.

Figuur 1. Representatie van de dubbele helix en de structuren van de verschillende basen. Het DNA molecuul is verantwoordelijk voor het opslaan van de genetische informatie die gebruikt wordt voor de ontwikkeling en het functioneren van levende organismen. Aangezien het de instructies voor

Nadere informatie

Samenvatting: Doelgerichte behandeling van kanker door gentherapie

Samenvatting: Doelgerichte behandeling van kanker door gentherapie Chapter Samenvatting: Doelgerichte behandeling van kanker door gentherapie WM Gommans, 1 PMJ McLaughlin, 2 HJ Haisma 1 en MG Rots 1 1 Department of Therapeutic Gene Modulation, University Center for Pharmacy,

Nadere informatie

94 Transcriptie en vorming van mrna bij prokaryoten en eukaryoten

94 Transcriptie en vorming van mrna bij prokaryoten en eukaryoten 94 Transcriptie en vorming van mrna bij prokaryoten en eukaryoten Transcriptie bij prokaryoten: Prokaryoten hebben geen celkern, waardoor het DNA los in het cytoplasma ligt. Hier vindt de transcriptie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting / Dutch summary

Nederlandse samenvatting / Dutch summary Eiwitbiomarkers voor klinische toepassingen in dikkedarmkanker Kanker van de dikke darm en de endeldarm (colorectaal carcinoom; CRC) vormt wereldwijd een belangrijk gezondheidsprobleem vanwege de hoge

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Winand N.M. Dinjens Laboratorium voor Moleculaire Diagnostiek Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Universitair

Nadere informatie

KANKER. Finish! kankercellen

KANKER. Finish! kankercellen KANKER Kanker is een ziekte(in aanleg) veroorzaakt door afwijkingen in het erfelijkheidsmateriaal(= afwijkende genen = mutaties). Bijvoorbeeld: beschadigde genen, afwijkend aantal genen, foutief gereguleerde

Nadere informatie

KANKER. kankercellen Finish!

KANKER. kankercellen Finish! KANKER Kanker is een ziekte veroorzaakt door afwijkingen in het erfelijkheidsmateriaal(= afwijkende genen = mutaties). Besproken: Eigenschappen van het erfelijkheidsmateriaal en het ontstaan van mutaties(dna

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Samenvatting Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 In dit proefschrift zijn de consequenties van een nadelige intrauteriene omgeving, gecreëerd door maternale apoe-deficiëntie of Ldlr-deficiëntie tijdens zwangerschap, op de gevoeligheid voor aderverkalking

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21043 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kuijjer, Marieke Lydia Title: A systems biology approach to study high-grade osteosarcoma

Nadere informatie

Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2

Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2 Vragen bij paragraaf 5.1 en 5.2 1. Geef van onderstaande begrippen een omschrijving. celdifferentiatie overgang van stamcellen in specifieke cellen (specialisatie) katalysator een stof die een bepaalde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Nederlandse samenvatting Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Baarmoederhalskanker is de op een na meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Elk jaar krijgen wereldwijd ongeveer 500.000

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 7

Nederlandse Samenvatting. Chapter 7 Nederlandse Samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nieuwe inzichten in moleculaire veranderingen die optreden tijdens transformatie door HPV Wereldwijd is baarmoederhalskanker

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

VIII Samenvatting voor alle anderen

VIII Samenvatting voor alle anderen VIII Samenvatting voor alle anderen Voor het bestuderen van biologische processen, zoals die plaatsvinden in alle levende cellen van zowel flora als fauna, wordt vaak gebruik gemaakt van bacteriën. Bacteriën

Nadere informatie

178 Chapter 10. Samenvatting

178 Chapter 10. Samenvatting 178 Chapter 10 Samenvatting In Nederland staat kanker van de dikke- en endeldarm (colorectaal carcinoom) bij mannen op de derde plaats en bij vrouwen op de tweede plaats van de meest voorkomende tumoren.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Wanneer in een gesprek het onderwerp gentherapie wordt aangesneden, wordt vrijwel onmiddelijk stier Herman van stal gehaald. Dit gebeurt ten onrechte. Stier Herman is een kloon en kloneren is niet hetzelfde

Nadere informatie

Archaebacteriën. Eubacteriën. Eukaryoot

Archaebacteriën. Eubacteriën. Eukaryoot H5n 10-09-2001 16:41 Pagina 100 Samenvatting De gist Saccharomyces cerevisiae is bij de meeste mensen bekend als bakkersgist en wordt behalve voor het bereiden van brood onder andere ook gebruikt voor

Nadere informatie

Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen?

Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen? Van mens tot Cel oefenvragen 1. De celdeling bestaat uit verschillende fasen. Hoe heten de G1, S en de G2 fase samen? A: interfase B: profase C: anafase D: cytokinese 2. Een SNP (single nucleotide polymorphism)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting MOLECULAIRE OORZAKEN VAN KANKER Het menselijk lichaam bestaat uit ongeveer 10 14 cellen. Bijna al deze cellen bevatten de complete blauwdruk van het menselijk lichaam in de vorm van DNA, het molecuul dat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie

SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE

SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE Acute leukemie omvat ongeveer 30% van alle kanker bij kinderen. In Nederland worden ongeveer 120 kinderen per jaar met acute lymfatische leukemie (ALL)

Nadere informatie

Organisatieniveaus (niveau: expert)

Organisatieniveaus (niveau: expert) Organisatieniveaus (niveau: expert) Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre In samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Utrecht

Nadere informatie

1 (~15 minuten; 15 punten)

1 (~15 minuten; 15 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 25-01-2013 09:00 12:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

ANTWOORDEN HOOFDSTUK 6 VAN GEN TOT EIWIT

ANTWOORDEN HOOFDSTUK 6 VAN GEN TOT EIWIT ANTWOORDEN HOOFDSTUK 6 VAN GEN TOT EIWIT ANTWOORDEN 6.5 /TM 6.8 Codering 1.een juiste aanvulling van het schema : nucleotiden in mrna juist nucleotiden in DNA juist 3 kant en 5 kant bij mrna en DNA juist

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting.

Nederlandse samenvatting. . 10 Nederlands samenvatting Uit cijfers van de Hartstichting blijkt dat bijna 1 op de 3 Nederlanders sterft aan een hart- of vaatziekte (HVZ). Daarmee is het een van de voornaamste doodsoorzaken in Nederland.

Nadere informatie

Cover Page. Author: Vlecken, Daniëlle Title: Modulating the behaviour of pancreatic tumour cells Issue Date: 2015-01-28

Cover Page. Author: Vlecken, Daniëlle Title: Modulating the behaviour of pancreatic tumour cells Issue Date: 2015-01-28 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/31599 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Vlecken, Daniëlle Title: Modulating the behaviour of pancreatic tumour cells Issue

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER VWO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. DNA-onderzoek en gentherapie Afsluitende les Leerlingenhandleiding DNA-onderzoek en gentherapie Inleiding In de afsluitende les DNA-onderzoek en gentherapie zul je aan de hand van een aantal vragen een persoonlijke en kritische blik

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18692 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Herbert-Fransen, Marieke Fernande Title: Targeting the tumor-draining area : local

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden

Chapter 10. Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet- ingewijden Inleiding Dikke darmkanker (colorectaal carcinoom, CRC) is een ziekte die veel voorkomt en ook veel slachtoffers maakt in de Westerse wereld. De behandeling

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Epigenetische veranderingen betrokken bij het ontstaan van baarmoederhalskanker

Epigenetische veranderingen betrokken bij het ontstaan van baarmoederhalskanker Epigenetische veranderingen betrokken bij het ontstaan van baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker wordt veroorzaakt door infectie met hoog-risico types van het humaan papillomavirus (hrhpv). Echter,

Nadere informatie

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008

DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA & eiwitsynthese Oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 16 en 17 van Campbell, 7 e druk December 2008 DNA 1. Hieronder zie je de schematische weergave van een dubbelstrengs DNA-keten. Een

Nadere informatie

http://www.lymmcare.nl/

http://www.lymmcare.nl/ http://www.lymmcare.nl/ Hoe krijgen we kankercellen dood Eric Eldering, afdeling Experimentele Immunologie, AMC 1. Het verschil tussen normaal weefsel en kankercellen 2. Met medicijnen willen we dit verschil

Nadere informatie

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6

BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 BIOLOGIE MOLECULAIRE GENETICA EIWITSYNTHESE VWO KLASSE 6 Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai DOELSTELLINGEN:

Nadere informatie

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary. Nederlandse Samenvatting Dutch Summary Nederlandse Samenvatting Nederlandse samenvatting Voor het goed functioneren van een cel is het van groot belang dat de erfelijke informatie intact blijft. De integriteit van het DNA wordt

Nadere informatie

Summary in Dutch. Chapter 14

Summary in Dutch. Chapter 14 Summary in Dutch Chapter 14 Chapter 14 14.1 Samenvatting Ondanks de dalende incidentie cijfers van maagkanker is het wereldwijd nog steeds de op een na meest frequente oorzaak van sterfte aan kanker. Patiënten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C Nederl andse samenvat ting voor nie t-inge wijden 8 CHAPTER nederlandse samenvatting Inleiding In 2006 rookte 28% van de Nederlandse bevolking gemiddeld 15 sigaretten per dag. Jaarlijks overlijden circa

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om te kunnen overleven moeten micro-organismen voedingsstoffen opnemen uit hun omgeving en afvalstoffen uitscheiden. Het inwendige van een cel is gescheiden

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 121 Dit proefschrift beschrijft een onderzoek naar nieuwe biomarkers voor het beter classificeren van rectumtumoren. Hoofdstuk 1 betreft een algemene inleiding. Rectum- of endeldarmkanker

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen dec. 2016

Mee-naar-huis-neem boodschappen dec. 2016 COIG cursusdag Genoom & Genetica Mee-naar-huis-neem boodschappen dec. 2016 klinische moleculaire genetica klinisch genetisch redeneren ethische / maatschappelijke aspecten van erfelijkheidsonderzoek next

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het menselijk lichaam heeft het maagdarmstelsel de belangrijke taak om het voedsel te verteren en voedingsstoffen tot zich te nemen. Om deze functie uit te voeren bestaat het

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie