OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT"

Transcriptie

1 BOSDEL, GENK J.16 Genk, 22 februari 2012 OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT A. ROL VAN OESTROGENEN BIJ DE MENOPAUZE De menopauze is gekarakteriseerd door het definitief wegvallen van ovulatoire cycli en het wegblijven van de menstruaties. De mediane leeftijd waarop de menopauze optreedt, d.w.z. de menstruatie die retrospectief, na verloop van 1 jaar, de laatste bleek te zijn, is in onze streken ongeveer 51 jaar met als normale spreiding 46 tot 58 jaar. De oorzaak van de menopauze houdt waarschijnlijk verband met de progressieve depletie aan primordiale follikels. Daar de granulosacellen de targetcellen van het FSH zijn, zal deze depletie minder oestrogenenproductie voor gevolg hebben. Lagere oestrogeenspiegels geven een verminderde feed-backinhibitie en zo een vermeerderde FSH-secretie, waardoor aanvankelijk nog af en toe een follikel tot rijping kan komen. De menopauze is dan ook voorafgegaan door een meerdere jaren (gemiddeld 8 jaar; uitersten 8 maand tot 10 jaar) durende premenopauze met progressief afnemende oestradiolsecretie en secundair toenemende gonadotrofinespiegels. Geleidelijk aan wordt de premenopauze ook gekenmerkt door een grotere variabiliteit van de cycluslengte (vooral de folliculaire fase), met inadequate of korte luteale fase en vaak anovulatoire cycli. Deze premenopauze samen met de eerste 3-4 jaar na de menopauze tijdens dewelke het ovarium nog geringe hoeveelheden oestrogenen secreteert, noemt men het climacterium. Hormonaal is de menopauze gekenmerkt door sterk verhoogde FSH en in mindere mate verhoogde LH-spiegels met daarnaast lage oestrogenenspiegels. Vooral oestradiol is verlaagd; oestron wordt kwantitatief het belangrijkste oestrogeen. Progesteronspiegels zijn zoals in de vroeg-folliculaire faze. Testosteron daalt licht; androsteendion en DHEA-sulfaat zijn duidelijk lager dan gedurende de cyclus. Het is belangrijk te weten dat vanaf 3-4 j. na de menopauze, het ovarium geen oestrogenen meer secreteert, en de plasma-oestrogenen dan uitsluitend afkomstig zijn van de perifere omzetting van androgenen, vooral androsteendion dat hoofdzakelijk door de bijnier gesecreteerd wordt. Het postmenopauzaal ovarium blijft evenwel nog testosteron en in mindere mate androsteendion secreteren. De omzetting van androgenen in oestrogenen neemt toe bij obesitas, wat mogelijks de associatie van obesitas met postmenopauzale bloedingen, endometriumcarcinoom, mammacarcinoom en lagere graad van osteoporose zou kunnen verklaren. Na bilaterale ovariectomie zijn de hormonale veranderingen dezelfde als bij de spontane menopauze. B. SYMPTOMATOLOGIE VAN OESTROGENEN-GEBREK De climacterische (peri-menopauzale) periode is vooral gekenmerkt door van patiënt tot patiënt wisselende psychische veranderingen (irritabiliteit, depressie,...) en vasomotorische verschijnselen, die zich manifesteren als "vapeurs" (hot flushes, warmte opwellingen). Het mechanisme van vapeurs is nog

2 slecht gekend; mogelijks spelen hier de pulsatiele gonadotrofine-secretie samen met het gebrek aan oestrogenen een rol. De psychische veranderingen zijn mogelijks ten dele door de hormonale veranderingen geinduceerd. Ook laattijdige symptomen (postmenopauzale klachten) zijn toe te schrijven aan oestrogeendeficientie. Te vermelden zijn atrofie van de geslachtsorganen, atrofische vaginitis met dyspareunie, huidatrofie, postmenopauzale osteoporose en eventueel atherosclerose. Waar het botmineraal bij de vrouw vrijwel constant blijft tot de leeftijd van 50 jaar, ziet men nadien een leeftijdsgebonden progressieve afname van deze botmassa, met afname van de dikte van de cortex. Deze botafname staat in verband met het gebrek aan oestrogenen. Inderdaad, na ovariectomie treedt deze osteoporose vervroegd op, terwijl oestrogenentoediening aan postmenopauzale vrouwen osteoporose tegengaat. De oestrogenen zouden het bot minder gevoelig maken voor bot-resorberende agentia (bv. parathormoon). Is de osteoporose in zekere zin een normaal verouderingsverschjnsel, dan zijn er nochtans vrouwen waarbij deze osteoporose veel meer uitgesproken is en vroeger optreedt dan in de globale bevolking. Sommige auteurs correleren dit met een geringe vetmassa (magere personen), lage androgeenspiegels en verminderde omzetting van androgenen in oestrogenen. Corticotherapie zal de secretie van bijnierandrogenen, de enige oestrogenenbron, afremmen en aldus de osteoporose accelereren. De precieze rol van oestrogeengebrek in de pathogenese van atherosclerose en degeneratieve cardiovasculaire aandoeningen is nog niet volledig duidelijk, al zijn er talrijke argumenten die in die richting wijzen. J.17 C. EINDE VAN DE VRUCHTBARE PERIODE De vraag wanneer een vrouw die hormonale anticonceptiva gebruikt als menopauzaal kan worden beschouwd, m.a.w. wanneer de anticonceptie veilig kan worden gestopt, is moeilijk te beantwoorden. Bij een typisch menopauzaal bilan is : - FSH > 20 U/L - FSH/LH ratio > oestradiol < 35 ng/l - progesteron < 0.3 µg/l - oestron > oestradiol Het vinden van hoge FSH-spiegels samen met lage oestradiolspiegels is wel suggestief, maar niet bewijzend voor het bestaan van menopauze, daar in de premenopauze vaak een relatieve ovariele resistentie met hoge FSH en relatief lage oestrogeenspiegels wordt gevonden. Praktisch echter kan men stellen dat als bij een vrouw van > 45 jaar, de bovenvermelde factoren tweemaal teruggevonden worden met een interval van ten minste 3 maanden, de kans op de aanwezigheid van een fertiele follikel in het ovarium nagenoeg uitgesloten is en de normale menopauze begonnen is. Opgelet: zowel oestrogenen als progestagenen kunnen deze bepalingen beïnvloeden. Bij exogeen gebruik van oestrogenen of progestagenen (o.a. orale contraceptiva, menopauzale substitutie, hormoon-bevattende schoonheidsprodukten) zijn bovenstaande gegevens wel suggestief, doch niet bewijzend voor de menopauze. Het effect van exogeen gebruik is meestal een daling van LH en FSH en een stijging van oestradiol en oestron. Aantonen van de menopauze vereist dan een FSH-dosage op de laatste pilvrije dag bij gebruik van hormoonpreparaten. Op te merken valt dat roken het optreden van de menopauze vervroegt.

3 J.18 D. OESTROGENEN EN PREMATURE OVARIAN FAILURE Prematuur ovarieel falen (POF) is het abnormaal vroeg ophouden van de ovariele funktie bij genetisch normale vrouwen (46,XX) met gedifferentieerde en tenminste tijdelijk normaal functionerende ovaria. Twee types van POF komen voor. Een afolliculair type is het gevolg van een te snelle daling van het aantal follikels of van een oorspronkelijk lager aantal follikels. Bij het folliculair type zijn er zowel nog primordiale als deels uitgerijpte follikels aanwezig. Het defect ligt in een verminderd aantal FSH-receptoren op de folliculaire cellen. Deze vorm wordt ook beschreven als "gonadotropin resistant syndrome". Klinisch komt POF voor als een vroegtijdige menopauze. Bij vrouwen met primaire of secundaire amenorree is de frekwentie ongeveer 10 tot 20 %. Frekwent komt het voor in het kader van autoimmuunaandoeningen. Hormonologisch is POF gekenmerkt door lage oestrogenen- (zie ook de fysiologie van oestrogenen-secretie zoals eerder beschreven) en hoge gonadotrofine-spiegels. E. OESTROGENEN EN HET POLYCYSTISCH OVARIUM-SYNDROOM De pathogenese van het polycystisch ovarium-syndroom (PCO) is op sommige punten nog hypothetisch. Sommige auteurs stellen een aanvankelijk verhoogde androgeensecretie (vooral androsteendion) door bijnieren (reeds bij adrenarche) of ovaria centraal. Anderen opteren voor een primair verhoogde omzetting van androgenen in oestrogenen door perifere weefsels (vooral vet- en spierweefsel). Beide resulteren echter in verhoogde oestrogeenspiegels, waaronder overwegend oestron, een zwak oestrogeen. Deze toename van oestrogenen zou een vermeerderde gevoeligheid der gonadotrope cellen voor GnRH en vermeerderde LH-secretie voor gevolg hebben, wat een vermeerderde ovariele androgenensecretie en secundair hieraan anatomische veranderingen (polycystische ovaria) zou teweeg brengen. Op die wijze is het uiteindelijk het ovarium dat de voornaamste bron is van androgenen en de vicieuze cirkel onderhoudt. De relatief hoge oestronspiegels remmen de FSH-secretie af, en stimuleren de LH-secretie, waardoor de rijping van de follikel uitblijft en uiteindelijk ontoereikend oestrogenen worden gesecreteerd om een ovulatie uit te lokken. De hoge androgeenspiegels afkomstig van theca en stroma blokkeren de acties der oestrogenen op de granulosacellen en induceren atresie. Wat de hormonale afwijkingen bij PCO betreft, vindt men dan ook in vergelijking met een normale vroeg-folliculaire fase : - verhoogd androsteendion - verhoogde oestron- met normale oestradiolspiegel, - verhoogd LH, - eerder laag FSH, - vandaar duidelijk verlaagde FSH/LH verhouding Elke verlaging van de circulerende androgenen, bv. door dexamethason, zal ook de oestrogeenspiegel verlagen, de FSH-secretie op gang brengen, en een follikel volledig laten uitrijpen met ovulatie als gevolg. Er zij hier gewezen op het feit dat chronische anovulatie met continu hoge oestrogeenspiegels de kans op endometrium- en borstcarcinoom significant verhoogt.

4 J.19 F. OESTROGENEN EN POST-PIL INFERTILITEIT Vrouwen met post-pil-amenorree zijn op te delen in een drietal groepen. Een eerste groep is gekenmerkt door lage oestrogenen en gonadotrofines met normaal prolactine. Dit wijst op een onderdrukte hypothalamohypofyse as. Ovulatie-inductie met clomifeen (desnoods gonadotropines) is hier aangewezen. Bij een tweede groep is er een normaal tot hoog oestradiol met tevens een hoog LH en normaal prolactine. Hier kunnen progestagenen cyclisch worden toegediend, en eventueel clomifeen. Bij de derde groep vindt men een anovulatoire amenorree door verhoogd prolactine. Bromocriptine is hier een doelmatige behandeling. G. LABORATORIUMGEGEVENS BIJ HYPO-OESTROGENE AANDOENINGEN 1. Hypergonadotrofe aandoeningen (stijging van FSH en LH) - Menopauze - Prematuur ovarieel falen - Gonadale dysgenese (zeldzaam; test karyotype) - Ovarian resistance syndroom (zeldzaam) 2. Hypogonadotrofe aandoeningen - Hyperprolactinemie (FSH en LH normaal of gedaald; test tevens TSH) - Vermagerings-amenorree - Inspannings-amenorree - Anorexia nervosa - Syndroom van Kallman (zeldzaam; tevens anosmie) - Hypofysaire insufficientie (zeldzaam; test tevens schildklier- en bijnierschors-funktie, alsook de groei) H. OESTROGENEN EN VERMINDERDE FERTILITEIT BIJ DE MAN Vaak worden door gemengde testis-tumoren en door choriocarcinomen grote hoeveelheden oestrogenen gevormd, hetgeen verantwoordelijk kan zijn voor de frequent aangetroffen gynaecomastie. Naast oestrogenen zijn er nog tal van hormoonpreparaten (progestagenen, androgenen, anabole steroiden, anti-androgenen), die de hypofysaire secretie van gonadotrofines afremmen en een ongunstige invloed hebben op de spermatogenese. I. AANVULLENDE OPMERKINGEN Bij hyperthyroidie blijkt de vorming van oestrogenen te zijn toegenomen, hetgeen tot anovulatie aanleiding kan geven. Bij hypothyroidie zou meer oestriol, dat een zwakker feed-back effect heeft, gevormd worden hetgeen leidt tot een inadequate gonadotrofinesecretie. Androgenen blijken, bij het proefdier althans, diabetogeen te werken, terwijl natuurlijke oestrogenen volgens de meeste auteurs een antidiabetogeen effect hebben: ze stimuleren beta-cel-hyperplasie. Dit kan wellicht het overwegen van diabetes bij mannen tijdens de geslachtsrijpe leeftijd verklaren.

5 In recente literatuur is er opnieuw aandacht voor het verband tussen het optreden van de menopauze met bijhorende hormonale veranderingen en het aantal ovariele follikels. Zo stelt men als model een aanwezigheid van ongeveer 1 miljoen follikels bij de geboorte; een eerder trage en vrij constante exponentiele afname tot ongeveer follikels tussen 37 en 38 jaar, gevolgd door een versnelde afname tot een limietwaarde van ongeveer 1000 follikels (of minder) op de leeftijd van 51 jaar. Vooral in het aspekt van versneld follikel-verlies spelen de premenopauzale veranderingen in gonadotrofines en ovariele oestrogenen een uitlokkende rol. Een mogelijke toepassing van zulk model is de prognostische inschatting van bv. het effekt van unilaterale ovariectomie of bestraling op de te verwachten leeftijd van optreden van menopauze. Bron : A.Vermeulen : endocriene ziekten en stofwisselingsziekten derde uitgave 1982 J.20

Gynaecologie hormonen RozenbergSport.nl 5 maart 2012 pagina 1 / 5

Gynaecologie hormonen RozenbergSport.nl 5 maart 2012 pagina 1 / 5 Rozenberg.nl 5 maart 2012 pagina 1 / 5 Inhoud Zwangerschap Bloedverlies Contraceptie Menopauze E FSH LH Oestrogeen ovaria LH regulering menstruele cyclus endometrium proliferatie estradiol 17β: FFA mobilisatie

Nadere informatie

OESTROGENEN EN DE NORMALE MENSTRUELE CYCLUS

OESTROGENEN EN DE NORMALE MENSTRUELE CYCLUS BOSDEL, 89-3600 GENK J.11 Genk, 22 februari 2012 OESTROGENEN EN DE NORMALE MENSTRUELE CYCLUS A. DEFINITIE Oestrogenen zijn van cholesterol afgeleide steroiden die zorgen voor de secundaire geslachtskenmerken

Nadere informatie

Vrouwelijke (sub)fertiliteit

Vrouwelijke (sub)fertiliteit Vrouwelijke (sub)fertiliteit Annemiek Nap, gynaecoloog Ziekenhuis Rijnstate Arnhem Universitair Medisch Centrum St.Radboud Nijmegen Fysiologie van de voortplanting Het materiaal: Ovarium Endometrium

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Appendices NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Het polycysteus ovarium syndroom (PCOS), letterlijk het vele cysten in de eierstok - syndroom komt relatief vaak voor. Van alle vrouwen blijkt 5 tot 16% PCOS

Nadere informatie

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom)

PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) PCOS (Poly Cysteus Ovarium Syndroom) Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is PCOS? 1 De normale cyclus 1 Wat gebeurt er bij PCOS? 2 Verhoogde risico's 3 Genetica 3 Behandelmethodes

Nadere informatie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie

Normale cyclus. Poli Gynaecologie 00 Normale cyclus Poli Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Andere folders en brochures op het gebied

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie

normale cyclus patiënteninformatie patiënteninformatie normale cyclus Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de eicel vrij

Nadere informatie

Fertiliteitscentrum AZ Nikolaas Afspraken 03/760.23.65 (ZH) 03/296.44.19 (Privé) Fertiliteitsverpleegkundige 0473/54.01.38 Website www.aznikolaas.

Fertiliteitscentrum AZ Nikolaas Afspraken 03/760.23.65 (ZH) 03/296.44.19 (Privé) Fertiliteitsverpleegkundige 0473/54.01.38 Website www.aznikolaas. Fertiliteitscentrum AZ Nikolaas Afspraken 03/760.23.65 (ZH) 03/296.44.19 (Privé) Fertiliteitsverpleegkundige 0473/54.01.38 Website www.aznikolaas.be VERWIJSDOCUMENT FERTILITEITSCENTRUM Verwijzende arts:

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom)

Informatie voor patiënten. PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) Informatie voor patiënten PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) z PCOS is de afkorting van polycysteus ovariumsyndroom. Letterlijk betekent dit dat er meerdere (poly) vochtblaasjes (cysten) in de eierstok

Nadere informatie

(Patho)fysiologie van premenopauzaal bloedverlies en echodiagnostiek

(Patho)fysiologie van premenopauzaal bloedverlies en echodiagnostiek (Patho)fysiologie van premenopauzaal bloedverlies en echodiagnostiek Klaartje Manders (gynaecoloog Elkerliek) Diederik Veersema (gynaecoloog DvU) RTA premenopauzaal bloedverlies 1 Inhoudsopgave Fysiologie

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS. Versie 1.3. Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie ALGEMENE INFORMATIE NORMALE CYCLUS Versie 1.3 Datum Goedkeuring 07-01-2007 Verantwoording NVOG In het kort Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS)

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Patiënteninformatie Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Inhoudsopgave 1 Wat is PCOS 2 Definitie 3 Bij wie komt PCOS voor? 4 Onderzoek 5 Wanneer behandelen? 6 Afvallen

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus

normale cyclus patiënteninformatie Inleiding Wat is een normale cyclus patiënteninformatie normale cyclus Inleiding Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase rijpt er elke maand in de eierstok een eiblaas waarin een eicel groeit. Als de eiblaas rijp is en openbarst komt de

Nadere informatie

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus

Normale cyclus. Patiënteninformatie Normale cyclus Normale cyclus Patiënteninformatie Normale cyclus Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Wat is een normale cyclus 3 De cyclus zelf 4 Wat gebeurt er in een cyclus 5 De rol van hormonen 6 De rijping van de eiblaas

Nadere informatie

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze FEMgen Test Menopauze Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De FEMgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op het verkrijgen van gevaarlijke bijwerkingen,

Nadere informatie

Ovulatie-inductie. Gynaecologie. Beter voor elkaar

Ovulatie-inductie. Gynaecologie. Beter voor elkaar Ovulatie-inductie Gynaecologie Beter voor elkaar 2 Inleiding In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor vrouwen die graag zwanger willen worden,

Nadere informatie

Menopauze: niet louter ellende,

Menopauze: niet louter ellende, Departement Gezondheidszorg Bachelor in de Vroedkunde Menopauze: niet louter ellende, Eindwerk aangeboden tot het verkrijgen van het diploma van vroedvrouw Karoline Rasschaert Interne Promotor: Nadine

Nadere informatie

Osteoporoseprofylaxe bij corticosteroïdgebruik

Osteoporoseprofylaxe bij corticosteroïdgebruik Osteoporoseprofylaxe bij corticosteroïdgebruik 101-106 Deze Medisch Farmaceutische Beslisregel (MFB) is ontwikkeld door de KNMP en Health Base, in samenwerking met de Expertgroep MFB. Datum 27 mei 2013

Nadere informatie

Wanneer en hoe testosteron toedienen? Dr Inge Gies Dr David Unuane

Wanneer en hoe testosteron toedienen? Dr Inge Gies Dr David Unuane Wanneer en hoe testosteron toedienen? Dr Inge Gies Dr David Unuane Overzicht Fysiologie: Aanmaak van testosteron Effecten van testosteron Testosteron op kinderleeftijd Normale productie Gegevens bij Klinefelter

Nadere informatie

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Osteoporose Uw behandelend arts heeft bij u osteoporose (botontkalking) vastgesteld of wil laten onderzoeken of u osteoporose hebt. In deze folder leest u wat osteoporose is, hoe het ontstaat en wat de

Nadere informatie

Overgang bij vrouwen

Overgang bij vrouwen Overgang bij vrouwen Marjo Ramakers, arts/seksuoloog NVVS Centrum voor Seksuele en Relationele Gezondheid, Voorschoten GGZ Delfland, locatie Sint Franciscus Gasthuis, Rotterdam Overgangen bij één vrouw

Nadere informatie

Titels. Inleiding. hodgkinlymfoom

Titels. Inleiding. hodgkinlymfoom Titels Korte titel (max 40 tekens) Volledige titel (max 100 tekens) Fertiliteit en osteoporose na hodgkinlymfoom BETER-richtlijn Fertiliteit en osteoporose na hodgkinlymfoom Inleiding Chemotherapie en

Nadere informatie

PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom

PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom Inleiding Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen (LH (luteïniserend hormoon, het hormoon dat de eisprong opwekt), eventueel

Nadere informatie

Voortplantingshormonen

Voortplantingshormonen Voortplantingshormonen De menstruatiecyclus bij de mens is een gebeurtenis waarbij verschillende processen tegelijkertijd en in onderlinge afhankelijkheid plaats vinden. De aanvang, het voortduren en het

Nadere informatie

Premature ovarian failure

Premature ovarian failure 11 e Post O.N.S. Meeting Premature ovarian failure Onvruchtbaarheid en impact voor overlevers van kanker Britt van Merrienboer MANP Verpleegkundig specialist GE/GYN-oncologie Jeroen Bosch Ziekenhuis, den

Nadere informatie

Van het goede teveel PCOS. Kaat Dirckx @ Hormonopolis 2014

Van het goede teveel PCOS. Kaat Dirckx @ Hormonopolis 2014 Van het goede teveel PCOS Kaat Dirckx @ Hormonopolis 2014 Casus 1 Tara 19 jaar S/ sinds 1 jaar last van haaruitval meer dan vroeger, recent geen ziekte of stress O/ onreg cyclus van 4-8w, acne, overmatige

Nadere informatie

ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM. Ovulatie-inductie BEHANDELING

ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM. Ovulatie-inductie BEHANDELING ST. ANTONIUS VRUCHTBAARHEIDSCENTRUM Ovulatie-inductie BEHANDELING Ovulatie-inductie In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor vrouwen die graag

Nadere informatie

Vrouwelijke factoren 1/3. Mannelijke factoren 1/3. Gemengde factoren 1/3. Onbekende Oorzaken 10 %

Vrouwelijke factoren 1/3. Mannelijke factoren 1/3. Gemengde factoren 1/3. Onbekende Oorzaken 10 % Vrouwelijke factoren 1/3 Mannelijke factoren 1/3 Gemengde factoren 1/3 Onbekende Oorzaken 10 % -Ovulatie stoornissen (PCOS) -Tubaire pathologie -Infectie (PID) -Endometriosis -Uteriene afwijkingen -Cervicale

Nadere informatie

Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS)

Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS) Bij u is een Polycysteus Ovarium Syndroom vastgesteld. In deze folder leest u meer hierover. Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS) Wat is PCOS PCOS is de afkorting voor Polycysteus Ovarium Syndroom. Letterlijk

Nadere informatie

PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS) Gynaecologie

PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS) Gynaecologie 00 PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS) Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Deze folder is zeer volledig

Nadere informatie

Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil

Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil Oefenopgaven voortplanting / hormonale regulatie De mannenpil Uit Australië werd een verrassende doorbraak in het onderzoek naar de mannenpil gemeld. Een onderzoeksinstituut had 55 paren onderzocht die

Nadere informatie

NHG-Standaard Amenorroe Eerste herziening

NHG-Standaard Amenorroe Eerste herziening NHG-Standaard Amenorroe Eerste herziening Leusink GL, Oltheten JMT, Brugemann LEM, Belgraver A, Geertman JMA, Van Balen JAM. Huisarts Wet 2007:50(4):159-67. Deze standaard en de wetenschappelijke verantwoording

Nadere informatie

Normale cyclus. Gynaecologie

Normale cyclus. Gynaecologie Normale cyclus Gynaecologie Inhoudsopgave In het kort 4 Wat is een normale cyclus? 4 Wat gebeurt er in een cyclus? 5 De rol van hormonen 5 De fasen van een cyclus 6 De rijping van de eiblaas (folliculaire

Nadere informatie

PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose PCOS gesteld en u over dit ziektebeeld geïnformeerd. In deze folder kunt dat nog eens rustig

Nadere informatie

Algemene discussie en samenvatting. Hoofdstuk 9 ALGEMENE DISCUSSIE, SAMENVATTING, EN AANWIJZINGEN VOOR TOEKOMSTIG ONDERZOEK

Algemene discussie en samenvatting. Hoofdstuk 9 ALGEMENE DISCUSSIE, SAMENVATTING, EN AANWIJZINGEN VOOR TOEKOMSTIG ONDERZOEK Algemene discussie en samenvatting Hoofdstuk 9 ALGEMENE DISCUSSIE, SAMENVATTING, EN AANWIJZINGEN VOOR TOEKOMSTIG ONDERZOEK 151 Hoofdstuk 9 Hoofdstuk 9 Algemene discussie, samenvatting, en aanwijzingen

Nadere informatie

Opwekken van de eisprong (ovulatie-inductie)

Opwekken van de eisprong (ovulatie-inductie) Opwekken van de eisprong (ovulatie-inductie) Ovulatie-inductie (opwekken van de eisprong) In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor vrouwen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 138 Uitstel van ouderschap De positie van de vrouw in de westerse maatschappij is de laatste tientallen jaren fundamenteel veranderd. Vrouwen zijn hoger opgeleid dan vroeger en werken vaker buitenshuis.

Nadere informatie

Jong = Pre-menopauzaal Hormonale Therapie Fertiliteitspreservatie. P. Neven MBC UZ Leuven

Jong = Pre-menopauzaal Hormonale Therapie Fertiliteitspreservatie. P. Neven MBC UZ Leuven Jong = Pre-menopauzaal Hormonale Therapie Fertiliteitspreservatie P. Neven MBC UZ Leuven Overzicht: - Hormonale therapie - Belang vrouwelijk hormoon & welke hormonale therapie - Hormoon-gevoelige borstkanker?

Nadere informatie

Vruchtbaarheid. Gynaecologie

Vruchtbaarheid. Gynaecologie Vruchtbaarheid Gynaecologie Inhoudsopgave Wanneer bent u vruchtbaar? 5 Lichamelijke verschijnselen 5 Temperatuurcurve 5 Ovulatietesten 7 Bloedonderzoek 7 Vaginale echografie 8 Oorzaken vruchtbaarheidsproblemen

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel HORMONALE THERAPIE PROSTAATKANKER Hormonale therapie INHOUD Inleiding... 3 Hoe werkt hormonale therapie?... 3 Wanneer hormonale behandeling?...

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. PCOS PolyCysteus Ovarium Syndroom

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. PCOS PolyCysteus Ovarium Syndroom Refaja Ziekenhuis Stadskanaal PCOS PolyCysteus Ovarium Syndroom PCOS POLYCYSTEUS OVARIUM SYNDROOM INLEIDING Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen (LH luteïniserend

Nadere informatie

Deze tekst is geheel overgenomen van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG)

Deze tekst is geheel overgenomen van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) Overgang Deze tekst is geheel overgenomen van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) Inhoud Inleiding 3 Hormonale veranderingen 4 Het begin en de duur van de overgang 4 Menstruaties

Nadere informatie

Hormonale therapie bij kanker. Basiscursus oncologie M. Bontenbal, ErasmusMC Rotterdam

Hormonale therapie bij kanker. Basiscursus oncologie M. Bontenbal, ErasmusMC Rotterdam Hormonale therapie bij kanker Basiscursus oncologie M. Bontenbal, ErasmusMC Rotterdam HORMONALE AFHANKELIJKHEID mamma ; endometrium ; prostaat en tumoren normaal carcinoom gereguleerde groei en apoptose

Nadere informatie

Leven met borstkanker

Leven met borstkanker Leven met borstkanker 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 Vandaag begonnen met de behandeling Colofon 2008 Abbott B.V. Alle rechten voorbehouden www.abbottnederland.nl Copyright

Nadere informatie

Informatie. Opwekken van de eisprong. Ovulatie-inductie

Informatie. Opwekken van de eisprong. Ovulatie-inductie Informatie Opwekken van de eisprong Ovulatie-inductie Ovulatie-inductie (opwekken van de eisprong) Dit is een behandeling voor vrouwen die graag zwanger willen worden, maar die geen of een onregelmatige

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie voortplanting 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

PCOS POLYCYSTEUS OVARIUM SYNDROOM

PCOS POLYCYSTEUS OVARIUM SYNDROOM PCOS POLYCYSTEUS OVARIUM SYNDROOM 1013 Inleiding Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen verhoogd, zoals: luteïniserend hormoon (LH): het hormoon dat de eisprong

Nadere informatie

Gynaecologie PCOS. Afdeling: Onderwerp:

Gynaecologie PCOS. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie Inhoudsopgave : PolyCysteus Ovarium Syndroom In het kort 2 Wat is? 2 Bij wie komt voor? 3 Onderzoek 5 Wanneer behandelen? 5 Welke behandelingen zijn er? 6 Mogelijke gevolgen

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Vos&de Kruif2015 Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Geen belangen Vos&de Kruif2015 Van menarche tot menopauze: hormonen en neurotransmitters Psychiatrische klachten rondom menstruatie,

Nadere informatie

Informatie. Opwekken van de eisprong (ovulatieinductie)

Informatie. Opwekken van de eisprong (ovulatieinductie) Informatie Opwekken van de eisprong (ovulatieinductie) Ovulatie-inductie (opwekken van de eisprong) In deze folder leest u meer over de gang van zaken rond ovulatie-inductie. Dit is een behandeling voor

Nadere informatie

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden?

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? Dr R.F.A. Weber, internist-endocrinoloog/androloog Andrologie Erasmus MC Rotterdam INLEIDING Onvruchtbaarheid kan een

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

PCOS. Polycysteus Ovarium Syndroom

PCOS. Polycysteus Ovarium Syndroom PCOS Polycysteus Ovarium Syndroom Bij PCOS, de afkorting voor Polycysteus Ovarium Syndroom blijft de eisprong uit. De menstruatie blijft vaak langere tijd weg, waardoor de vruchtbaarheid verminderd is.

Nadere informatie

inhibine en Anti-Müller-hormoon

inhibine en Anti-Müller-hormoon Het klinisch nut van de hormonen inhibine en Anti-Müller-hormoon Inge Geerts 20 mei 2008 Critically appraised topic Overzicht 1. Structuur en fysiologische rol van inhibine en AMH 2. De toepassingen en

Nadere informatie

polycysteus ovarium syndroom (pcos)

polycysteus ovarium syndroom (pcos) polycysteus ovarium syndroom (pcos) 2 Inleiding 1 Algemeen 1.1 Wat is PCOS 1.2 Bij wie komt PCOS voor 2 Onderzoek 3 Wanneer behandelen 4 Welke behandelingen zijn er 4.1 Afvallen 4.2 Tabletten: clomifeen

Nadere informatie

De overgang. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2007 pavo 0593

De overgang. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2007 pavo 0593 De overgang Albert Schweitzer ziekenhuis december 2007 pavo 0593 Inhoudsopgave Inleiding 2 Hormonale veranderingen 2 Het begin en de duur van de overgang 4 Menstruaties tijdens de overgang 4 Wat zijn typische

Nadere informatie

Onvervulde kinderwens: Wat te doen en vooral wanneer?

Onvervulde kinderwens: Wat te doen en vooral wanneer? Onvervulde kinderwens: Wat te doen en vooral wanneer? Duodagen maart 2014 AF Lambeek, gynaecoloog BA Geurts, huisarts Informatiepyramide 23 Opzet Fysiologie subfertiliteit Orienterend fertiliteitonderzoek

Nadere informatie

PCOS PolyCysteus Ovarium Syndroom

PCOS PolyCysteus Ovarium Syndroom PCOS PolyCysteus Ovarium Syndroom Inhoudsopgave In het kort... 1 Wat is PCOS?... 1 Bij wie komt PCOS voor?... 2 Onderzoek... 3 Bloedonderzoek... 3 Echoscopie... 3 Wanneer behandelen?... 3 Welke behandelingen

Nadere informatie

1 PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS)

1 PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS) PCOS kan daarnaast overbeharing en/of acné veroorzaken en gaat vaak samen met overgewicht. Behandeling is nodig om de eisprong op te wekken om zo de kans op zwangerschap te verhogen. Dit kan door afvallen,

Nadere informatie

Vrouwen die superovulatie ondergaan in het kader van kunstmatige voortplantingstechnieken zoals in-vitrofertilisatie (IVF):

Vrouwen die superovulatie ondergaan in het kader van kunstmatige voortplantingstechnieken zoals in-vitrofertilisatie (IVF): CHORAGON (FERRING) 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Choragon 5000 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING 1 ampul Choragon 5000 IE bevat 5000 IE

Nadere informatie

Choragon 1500 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie Choragon 5000 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie

Choragon 1500 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie Choragon 5000 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie 1 NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Choragon 1500 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie Choragon 5000 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie 2 KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING

Nadere informatie

Inleiding Hormonale veranderingen

Inleiding Hormonale veranderingen DE OVERGANG 211 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Hormonale veranderingen... 3 Het begin en de duur van de overgang... 4 Menstruaties tijdens de overgang... 5 Wat zijn typische overgangsklachten?... 5 Gevolgen

Nadere informatie

Overgang Informatie over de verschijnselen en behandeling van de menopauze.

Overgang Informatie over de verschijnselen en behandeling van de menopauze. Patiënteninformatie Overgang Informatie over de verschijnselen en behandeling van de menopauze. Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Hormonale veranderingen 5 Het begin en de duur van de overgang 6 Menstruaties

Nadere informatie

Beschrijving van osteoporose... 1. Verschijnselen van osteoporose... 1. Risicofactoren voor osteoporose... 2. Diagnose stellen bij osteoporose...

Beschrijving van osteoporose... 1. Verschijnselen van osteoporose... 1. Risicofactoren voor osteoporose... 2. Diagnose stellen bij osteoporose... Osteoporose Inhoudsopgave Beschrijving van osteoporose... 1 Verschijnselen van osteoporose... 1 Risicofactoren voor osteoporose... 2 Diagnose stellen bij osteoporose... 3 Preventie van / leefregels bij

Nadere informatie

Patiënteninformatie. PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom. Informatie over onderzoek en behandeling bij PCOS

Patiënteninformatie. PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom. Informatie over onderzoek en behandeling bij PCOS Patiënteninformatie PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom Informatie over onderzoek en behandeling bij PCOS Inhoudsopgave Pagina In het kort 4 Wat is PCOS? 4 Bij wie komt PCOS voor? 5 Onderzoek 6 Bloedonderzoek

Nadere informatie

Opsporing en verwijzing van puberteit - stoornissen in het CLB

Opsporing en verwijzing van puberteit - stoornissen in het CLB Opsporing en verwijzing van puberteit - stoornissen in het CLB Prof dr. Jean De Schepper Vakgroep Pediatrie & Genetica 1 Agenda Inleiding Indeling Definities Parameters & Instrumenten Verwijsrichtlijnen

Nadere informatie

Mammacarcinoom en osteoporose. Petra van Merkestein Verpleegkundig specialist Oncologie Ziekenhuis Rivierenland Tiel

Mammacarcinoom en osteoporose. Petra van Merkestein Verpleegkundig specialist Oncologie Ziekenhuis Rivierenland Tiel Mammacarcinoom en osteoporose Petra van Merkestein Verpleegkundig specialist Oncologie Ziekenhuis Rivierenland Tiel Vroeg ingetreden menopauze, premenopauzaal gebruik van tamoxifen en postmenopauzaal gebruik

Nadere informatie

Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang

Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang De overgang INHOUDSOPGAVE Inleiding Hormonale veranderingen Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang Wat zijn typische overgangsklachten Gevolgen op korte termijn Gevolgen

Nadere informatie

PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom

PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom Informatie over onderzoek en behandeling bij PCOS. In het kort Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen (LH (luteïniserend hormoon,

Nadere informatie

Polycysteus ovarium syndroom (PCOS)

Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Informatie voor patiënten Gynaecologie Algemeen Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen (LH (luteïniserend hormoon, het hormoon

Nadere informatie

Overgang Inhoudsopgave 2. Hormonale veranderingen 1. Inleiding

Overgang Inhoudsopgave 2. Hormonale veranderingen 1. Inleiding 164.0406 Overgang Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Hormonale veranderingen 3. Het begin en de duur van de overgang 4. Menstruaties tijdens de overgang 5. Wat zijn typische overgangsklachten 6. Gevolgen op

Nadere informatie

De overgang. Gynaecologie

De overgang. Gynaecologie De overgang Gynaecologie Inhoudsopgave In de overgang 4 Wat is de overgang? 4 Hoe merkt u dat u in de overgang komt? 5 Hoe lang duurt de overgang? 6 Wat zijn de overgangsverschijnselen? 6 Wat is er aan

Nadere informatie

Thema: "Overgankelijkheden" D.H. Bogchelman. 10 november 2012

Thema: Overgankelijkheden D.H. Bogchelman. 10 november 2012 Thema: "Overgankelijkheden" 10 november 2012 D.H. Bogchelman Inleiding Wat is de overgang? Wat gebeurt er in de overgang? Verschijnselen van de overgang Hoe behandelen we overgangsklachten? Wat zijn de

Nadere informatie

PCOS: Polycysteus Ovarium Syndroom

PCOS: Polycysteus Ovarium Syndroom PCOS: Polycysteus Ovarium Syndroom Algemeen Bij PCOS (PolyCysteus Ovarium Syndroom) zijn de waarden van verschillende hormonen (LH (luteïniserend hormoon, het hormoon dat de eisprong opwekt), eventueel

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel HORMONALE THERAPIE

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel HORMONALE THERAPIE Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel HORMONALE THERAPIE Inhoudsopgave Inleiding... 3 Hoe werkt hormonale therapie?... 4 Vóór de overgang... 4 Tijdens en na de overgang... 5 De verschillende

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS)

Patiënteninformatie. Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Patiënteninformatie Polycysteus ovarium syndroom (PCOS) Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Wat is PCOS 1.2 Bij wie komt PCOS voor 2 Onderzoek 3 Wanneer behandelen 4 Welke

Nadere informatie

De overgang. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

De overgang. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! De overgang In deze folder vindt u informatie over de overgang. Wat is de overgang precies? Welke klachten kunnen optreden en wat is eraan te doen? Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs

Nadere informatie

QUALITY-OF-LIFE BIJ OBESE PATIENTEN MET HET POLYCYSTISCH OVARIUM SYNDROOM (PCOS).

QUALITY-OF-LIFE BIJ OBESE PATIENTEN MET HET POLYCYSTISCH OVARIUM SYNDROOM (PCOS). FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Academiejaar 2008-2009 QUALITY-OF-LIFE BIJ OBESE PATIENTEN MET HET POLYCYSTISCH OVARIUM SYNDROOM (PCOS). Lies PLANCKE Promotor: Prof. Dr. Petra De Sutter

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie GYNAECOLOGIE OVERGANG. Versie 1.0. Datum Goedkeuring 01-01-2002 Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie GYNAECOLOGIE OVERGANG. Versie 1.0. Datum Goedkeuring 01-01-2002 Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie GYNAECOLOGIE OVERGANG Versie 1.0 Datum Goedkeuring 01-01-2002 Verantwoording NVOG Inhoudsopgave Inleiding...1 Hormonale veranderingen...2 Het begin

Nadere informatie

Gynaecologie PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom

Gynaecologie PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom Gynaecologie PCOS: PolyCysteus Ovarium Syndroom Inhoud In het kort Wat is PCOS? Bij wie komt PCOS voor? Onderzoek Wanneer behandelen? Welke behandelingen zijn er? Mogelijke gevolgen van PCOS Tot slot Financiën

Nadere informatie

De Overgang. Poli Gynaecologie

De Overgang. Poli Gynaecologie De Overgang Poli Gynaecologie 0 De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Deze folder is zeer volledig en uitgebreid en

Nadere informatie

De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun

De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun De overgang De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun h veertigste en zestigste jaar: de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste menstruatie wordt ook wel menopauze of overgang

Nadere informatie

De overgang. Gynaecologie. Beter voor elkaar

De overgang. Gynaecologie. Beter voor elkaar De overgang Gynaecologie Beter voor elkaar 2 Inleiding De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun veertigste en zestigste jaar; de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28736 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Debeij, Jan Title: The effect of thyroid hormone on haemostasis and thrombosis

Nadere informatie

Inleiding 4. 1 Hormonale veranderingen 4. 2 Het begin en de duur van de overgang 5. 3 Menstruaties tijdens de overgang 5

Inleiding 4. 1 Hormonale veranderingen 4. 2 Het begin en de duur van de overgang 5. 3 Menstruaties tijdens de overgang 5 overgang Inhoud Inleiding 4 1 Hormonale veranderingen 4 2 Het begin en de duur van de overgang 5 3 Menstruaties tijdens de overgang 5 4 Wat zijn typische overgangsklachten 6 4.1 Opvliegers 6 4.2 Nachtelijk

Nadere informatie

De overgang. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

De overgang. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie De overgang Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding De meeste westerse vrouwen krijgen hun laatste menstruatie tussen hun veertigste en zestigste jaar; de gemiddelde leeftijd is 51 jaar. De laatste

Nadere informatie

De Overgang. Inhoudsopgave. Inleiding. Hormonale veranderingen

De Overgang. Inhoudsopgave. Inleiding. Hormonale veranderingen De Overgang Inhoudsopgave Hormonale veranderingen Het begin en de duur van de overgang Menstruaties tijdens de overgang Wat zijn typische overgangsklachten Gevolgen op korte termijn Gevolgen op lange termijn

Nadere informatie

De Overgang: een opvlieger waard?

De Overgang: een opvlieger waard? De Overgang: een opvlieger waard? Cécile Romans Huisarts Neerbeek Kaderarts Urogynaecologie Definitie n Menopauze: laatste bloeding n Climacterium/peri-menopauze/overgang: fase met symptomen van dalend

Nadere informatie

H Hormonale therapie bij borstkanker

H Hormonale therapie bij borstkanker H.40017.0316 Hormonale therapie bij borstkanker Inleiding Hormonen zijn stoffen die ons lichaam zelf maakt en deze stoffen regelen een groot aantal lichaamsfuncties. Hormonen worden in een aantal klieren,

Nadere informatie

Inleiding...2. 1 Hormonale veranderingen...2

Inleiding...2. 1 Hormonale veranderingen...2 overgang Inhoud Inleiding...2 1 Hormonale veranderingen...2 2 Wanneer ben ik in de overgang?...4 2.1 Het begin en de duur van de overgang...4 2.2 Menstruaties tijdens de overgang...5 2.3 Kan worden vastgesteld

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel. Oestrogenen en SLE

Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel. Oestrogenen en SLE Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Oestrogenen en SLE Over het gebruiken van oestrogenen na de menopauze bij systemische lupus erythematose. Henriët van Bemmel

Nadere informatie

Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit)

Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit) Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit) POF (Prematuur ovarieel falen) In het kort Wanneer de menstruatie voor het veertigste jaar stopt terwijl deze altijd normaal geweest is, bent

Nadere informatie

Stenen en cement. Diagnostiek en behandeling van cyclusstoornissen Kitty van Groeningen Huibertien Oosterlee

Stenen en cement. Diagnostiek en behandeling van cyclusstoornissen Kitty van Groeningen Huibertien Oosterlee Stenen en cement Diagnostiek en behandeling van cyclusstoornissen Kitty van Groeningen Huibertien Oosterlee programma De menstruele cyclus stenen en cement model Onregelmatig bloedverlies Intermenstrueel

Nadere informatie

Inhoud 1. Inleiding...2 2. Hormonale veranderingen...3 3. Het begin en de duur van de overgang...4 4. Menstruaties tijdens de overgang...5 5.

Inhoud 1. Inleiding...2 2. Hormonale veranderingen...3 3. Het begin en de duur van de overgang...4 4. Menstruaties tijdens de overgang...5 5. De overgang Inhoud 1. Inleiding...2 2. Hormonale veranderingen...3 3. Het begin en de duur van de overgang...4 4. Menstruaties tijdens de overgang...5 5. Wat zijn typische overgangsklachten?...5 5.1. Opvliegers...6

Nadere informatie

PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS)

PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS) Gynaecologie PolyCysteus Ovarium Syndroom (PCOS) www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is PCOS?... 3 Bij wie komt PCOS voor?... 4 Onderzoek... 4 Bloedonderzoek... 4 Echoscopie... 5 Wanneer behandelen...

Nadere informatie

Wie is er bang voor de overgang?

Wie is er bang voor de overgang? Wie is er bang voor de overgang? Overgangsklachten De overgang is een levensfase die voor de meeste vrouwen niet ongemerkt voorbij gaat. Er treden lichamelijke en geestelijke veranderingen op. De effecten

Nadere informatie

Vrouwen in de overgang, depressie en de richtlijn M. D E K R U I F D E P R E S S I E A M B U L A N T V R O U W E N P O L I

Vrouwen in de overgang, depressie en de richtlijn M. D E K R U I F D E P R E S S I E A M B U L A N T V R O U W E N P O L I Vrouwen in de overgang, depressie en de richtlijn M. D E K R U I F D E P R E S S I E A M B U L A N T V R O U W E N P O L I Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie