Wetenschap en techniek in de brede school. Startdocument voor scholen en partners

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wetenschap en techniek in de brede school. Startdocument voor scholen en partners"

Transcriptie

1 Wetenschap en techniek in de brede school Startdocument voor scholen en partners

2

3

4

5 Wetenschap en techniek in de brede school Startdocument voor scholen en partners Opdrachtgever: Platform Bèta Techniek Utrecht, mei 2011 Oberon Postbus BK Utrecht tel fax adres: Landelijk Steunpunt Brede Scholen Bezuidenhoutseweg AM Den Haag tel

6

7 Wetenschap en techniek in de brede school 3 Inhoudsopgave 1 Inleiding Wat kunt u in dit startdocument vinden? Begripsbepaling Wetenschap en techniek in de brede school: een kansrijke combinatie Schoolportretten Schoolportretten in vogelvlucht De Neptunus, Amsterdam De Regenboog, Assen Het Krijt, Assen De Spelelier, Boxtel Titus Brandsmaschool, Delft Het Schateiland, locatie De Schakel, Gouda De Driekleur, s-gravenzande De Starter, partner in Vensterschool Stadspark Groningen Wittering.nl, Rosmalen De Ynset, Rottum De IJsselhof, Zwolle Conclusies en aanbevelingen: wat werkt en wat valt op? Inhoud Organisatie Programma Huisvesting en materialen Financiën Succesfactoren Tot slot Bronnen Bijlage: lijst met deelnemers praktijkbijeenkomst... 67

8 4 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen

9 Wetenschap en techniek in de brede school 5 1 Inleiding Wetenschap en techniek zijn de laatste tien jaar steeds duidelijker aanwezig binnen het basisonderwijs, onder meer vanwege het inzicht dat er in Nederland steeds grotere behoefte is aan geschoolde mensen op het gebied van wetenschap en technologie. In dit kader heeft het ministerie van OCW van 2001 tot en met 2010 via het Programma VTB (Verbreding Techniek Basisonderwijs) scholen financieel, organisatorisch en inhoudelijk ondersteund bij de implementatie van wetenschap en techniek in het basisonderwijs. Daarnaast waren er scholingsarrangementen voor leerkrachten (VTB-Pro). Aanleiding voor het programma was de ambitie vanuit de overheid en bedrijfsleven om techniek een structurele plek te geven in het basisonderwijs. Het Masterplan Ruimte voor Talent Ruimte voor Wetenschap en Techniek borduurt voort op het Programma VTB en biedt scholen vanaf 1 januari 2011 de gelegenheid om wetenschap en techniek te implementeren. Doel van het Masterplan is dat in 2016 alle basisscholen wetenschap en techniek kunnen inzetten om de talenten van hun leerlingen tot ontwikkeling te laten komen. Talentontwikkeling is dan ook een belangrijk achterliggend doel van het Masterplan. Het voorliggende document heeft betrekking op de implementatie van wetenschap en techniek binnen het domein van de brede school. Het uitgangspunt van brede scholen is dat leren niet alleen op school plaatsvindt, maar ook bij de buitenschoolse opvang, naschoolse activiteiten kinderopvang en peuterspeelzaal en thuis. De programmering van brede scholen biedt ruimte aan een veelheid van onderwerpen, variërend van huiswerkbegeleiding, sport, cultuur tot opvoedingsondersteuning en schoolmaatschappelijk werk. Het ligt voor de hand dat ook wetenschap en techniek in die programma s worden opgenomen. In dit startdocument Wetenschap en techniek in de brede school worden hiervoor concrete handvatten en ideeën geboden. 1.1 Wat kunt u in dit startdocument vinden? Dit startdocument is bedoeld voor brede scholen die (verder) aan de slag willen gaan met wetenschap en techniek. De kern van dit document bestaat uit een elftal portretten van brede scholen die wetenschap en techniek al hebben geïmplementeerd of bezig zijn daarmee (hoofdstuk 2). Deze schoolportretten bieden andere brede scholen ideeën en concrete handvatten voor een gedegen implementatie van wetenschap en techniek. Dat wil zeggen bredeschool-breed, als een vast en geïntegreerd onderdeel van het programma. De portretten zijn opgesteld op basis van gesprekken met schooldirecteuren, techniekcoördinatoren, bredeschoolcoördinatoren, (techniek)leerkrachten en managers kinderopvang van elf brede scholen door het hele land en een praktijkbijeenkomst met deskundigen 1 op het gebied van de brede school en/of wetenschap en techniek. In de portretten gaan we in op de ervaringen van brede scholen met wetenschap- en techniekonderwijs en de belangrijkste succesfactoren bij de implementatie van wetenschap en techniek in de brede school (hoofdstuk 2). Het document wordt afgesloten met een praktische checklist voor de implementatie van wetenschap en techniek binnen de context van de brede school (hoofdstuk 3) en een bronnenoverzicht van relevante websites en externe aanbieders/partners op het gebied van wetenschap en techniek (hoofdstuk 4). 1 Een lijst met deelnemers aan de praktijkbijeenkomst is te vinden in de bijlage.

10 6 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen 1.2 Begripsbepaling Voor een goed begrip van de portretten in dit document en de interpretatie van de uitkomsten is het van belang dat duidelijk is wat er wordt verstaan onder een brede school en wetenschap en techniek. Hier gaan wij in de volgende paragrafen eerst kort op in. Vervolgens schetsen we met behulp van een onderzoeksmodel hoe de brede school en wetenschap en techniek met elkaar verbonden (kunnen) zijn De brede school Brede scholen zijn overal in Nederland te vinden. Inmiddels staan er brede scholen in negen van de tien gemeenten en het aantal neemt nog steeds toe. Maar wat wordt er onder een brede school verstaan? Alle brede scholen ontwikkelen zich op hun eigen manier en er zijn veel verschijningsvormen. Er zijn echter wel een aantal gemene delers die voor de meeste brede scholen gelden 2. Brede scholen worden gekenmerkt door: verbreding van functie en doelstellingen; verbreding van organisatie(s); verbreding van het aanbod; verbreding van de doelgroep. De website van de Rijksoverheid geeft de volgende omschrijving: Een brede school is een netwerk van voorzieningen voor kinderen, jongeren en gezinnen in de buurt, met de school als middelpunt. Een brede school werkt samen met organisaties voor kinderopvang, welzijnsinstellingen, peuterspeelzalen, bibliotheken en instellingen voor sport en cultuur. Brede scholen komen vooral voor in het primair onderwijs maar ook steeds vaker in het voortgezet onderwijs. In het Jaarbericht Brede School (2009) wordt de volgende definitie gegeven: Er is sprake van een brede school wanneer een school een bredere maatschappelijke functie heeft dan die van onderwijsgever alleen, daarbij structureel samenwerkt met instellingen voor welzijn, zorg, kinderopvang, sport en/of cultuur en samen met die voorzieningen zorg draagt voor een substantiële uitbreiding van het aanbod. In het onderstaande schema wordt de brede school gevisualiseerd. Definitie brede school Een netwerk van samenwerkende voorzieningen voor kinderen, ouders en buurt. samenhangende pedagogische visie sluitend programma integrale bedrijfsvoering structurele financiering 2 Bron: Brede scholen in Nederland. Jaarbericht 2009 (Oberon, 2009).

11 Wetenschap en techniek in de brede school 7 Uit het schema blijkt dat het kind centraal staat in de brede school. De doelstellingen van de brede school zijn dan ook vaak gericht op het bieden van kansen en/of de mogelijkheid tot verrijking en brede talentontwikkeling voor de leerlingen Wetenschap en techniek Wat verstaan we nu precies onder wetenschap en techniek? Uit de volgende omschrijving wordt duidelijk dat het bij wetenschap- en techniekonderwijs niet zozeer of niet alleen gaat om het aanleren van specifieke inhoudelijke kennis, maar juist ook om het aanleren en stimuleren van een onderzoekende en probleemoplossende houding. Wetenschap en techniek is in de eerste plaats een houding. Het is nieuwsgierigheid, willen weten, willen begrijpen, willen verbeteren. De black box openmaken en kijken wat er in zit. Wetenschap en techniek is verder een zoektocht en een praktijk 3. Wetenschap en techniek sluiten goed aan bij de nieuwsgierigheid, creativiteit en het oplossend vermogen van kinderen. In het kader van talentontwikkeling ligt bij het wetenschaps- en techniekonderwijs de nadruk op onderzoekend en ontwerpend leren. Onderwijs in wetenschap en techniek kan kinderen uitdagen tot rijk en gevarieerd leergedrag en het zet aan tot een onderzoekende instelling. Het doel van onderwijs in wetenschap en techniek is om kinderen wetenschappelijk en technisch geletterd te maken, zodat ze zich in de hedendaagse maatschappij kunnen redden 4. Binnen het basisonderwijs maken wetenschap en techniek vooral deel uit van het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld, maar met wetenschap en techniek kan ook worden aangesloten bij andere leergebieden en domeinen, zoals taal, rekenen en wiskunde en kunstzinnige oriëntatie. Wetenschap (en meer specifiek natuur) en techniek zijn ook opgenomen in de kerndoelen voor het primair onderwijs. De kerndoelen in het leergebied Oriëntatie op jezelf zijn de volgende: Kerndoelen Primair Onderwijs met betrekking tot wetenschap en techniek 40 De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende planten en dieren onderscheiden en benoemen en leren hoe ze functioneren in hun leefomgeving. 41 De leerlingen leren over de bouw van planten, dieren en mensen en over de vorm en functie van hun onderdelen. 42 De leerlingen leren onderzoek doen naar materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals licht, geluid, elektriciteit, kracht, magnetisme en temperatuur. 43 De leerlingen leren hoe je weer en klimaat kunt beschrijven met behulp van temperatuur, neerslag en wind. 44 De leerlingen leren bij producten uit hun eigen omgeving relaties te leggen tussen de werking, de vorm en het materiaalgebruik. 45 De leerlingen leren oplossingen voor technische problemen te ontwerpen, deze uit te voeren en te evalueren. 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde ten opzichte van de zon, seizoenen en dag en nacht veroorzaakt. van de zon, seizoenen en dag en nacht veroorzaakt. 3 4 Hanno van Keulen (2010). Wetenschap en techniek. IJkpunten voor een domein in ontwikkeling. Den Haag: Platform Bèta Techniek. Hanno van Keulen & Ida Oosterheert (2011). Wetenschap en techniek op de basisschool. Groningen: Noordhoff (in druk).

12 8 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen 1.3 Wetenschap en techniek in de brede school: een kansrijke combinatie Uit het voorafgaande valt af te leiden dat brede scholen een uitstekende voedingsbodem vormen voor de integratie van wetenschap en techniek in het basisonderwijs. De steeds intensievere samenwerking binnen brede scholen tussen de disciplines onderwijs, kinderopvang en welzijn voorziet in de daarvoor benodigde infrastructuur. Wetenschap en techniek bieden ook kansen om samen te werken met het voortgezet onderwijs, ouders meer bij onderwijs te betrekken en het bedrijfsleven aan de school te binden. De activiteitenprogramma s en dagarrangementen van brede scholen bieden veel inhoudelijke aangrijpingspunten voor wetenschap en techniek en dan met name de ambitie om doorlopende leerlijnen en verbindingen tussen binnen- en buitenschools leren te realiseren. En tot slot, brede scholen richten zich in toenemende mate op talentontwikkeling. Tekenend in dat verband is dat twee derde van de brede scholen momenteel het verrijkingsprofiel als leidmotief hanteert 5. Al met al biedt het speelveld van de brede school daarmee goede mogelijkheden en kansen om de positie van wetenschap en techniek en in bredere zin talentontwikkeling in het primair onderwijs te versterken Analysekader De factoren die een rol spelen bij de implementatie van wetenschap en techniek in de brede school zijn weer te geven in een model met drie soorten variabelen (input - proces - rendement) (figuur 1). Figuur 1 - Analysekader wetenschap en techniek in de brede school INPUT Kenmerken van Kinderen 0-12 Ouders Wijk(bewoners) Professionals PROCES Inhoud: visie, doelen, profiel Organisatie: partners, samenwerking, deskundigheid Programma: aanbod, activiteiten Huisvesting: accommodaties, buitenruimte Financiën: investeringen, kosten, lasten RENDEMENT Output: deelname van kinderen aan activiteiten en voorzieningen op het vlak van wetenschap en techniek Outcome: effecten op de ontwikkeling van - kinderen (cognitief, sociaalemotioneel, fysiek) - ouders - de wijk - de samenleving Aan de inputkant van het model gaat het om vragen als: in welke context en omgeving (bijv. stad/platteland, achterstands-/voorsprongwijken) opereren de brede scholen? Welke leerlingenpopulatie en doelgroepen bedienen zij? Op procesniveau spelen vragen over welke visie, doelen en ambities brede scholen formuleren ten aanzien van wetenschap en techniek. Daarnaast is relevant hoe de betrokken partners (o.a. basisscholen, kinderopvang, welzijn en aanbieders van wetenschap- en techniekactiviteiten) hun 5 Zie Brede scholen in Nederland. Jaarbericht 2009 (Oberon, 2009).

13 Wetenschap en techniek in de brede school 9 samenwerking inrichten en hoe zij zorgen voor de benodigde deskundigheid. Hoe wordt één en ander geconcretiseerd in de programmering van aanbod en activiteiten? Welke randvoorwaarden ten aanzien van huisvesting en inrichting zijn van belang en welke investeringen en geldstromen kunnen worden ingezet? De inputvariabelen en het proces dragen bij aan het rendement, oftewel de opbrengsten van de incorporatie van wetenschap en techniek in de brede school, vooral in termen van de deelname van kinderen aan activiteiten en voorzieningen (output) en de effecten op de (talent)ontwikkeling van de leerlingen (outcome). In dit document gaan we vooral in op de proceskenmerken van het model, dus op inhoud, organisatie, programma, huisvesting en financiën (het donker gearceerde deel van het analysekader), maar we zullen daarbij wel kijken naar mogelijke of ervaren opbrengsten van wetenschap en techniek in de brede school. Het volgende hoofdstuk bevat beschrijvingen van brede scholen die bezig zijn met wetenschap en techniek. Met deze beschrijvingen kan meer zicht worden verkregen op welke factoren bevorderend werken bij de implementatie van wetenschap en techniek in de brede school.

14 10 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen

15 Wetenschap en techniek in de brede school 11 2 Schoolportretten Dit hoofdstuk bevat portretten van elf brede scholen die bezig zijn met de implementatie van wetenschap en techniek binnen het onderwijs en met de bredeschoolpartners. De scholen variëren van een kleine brede plattelandsschool tot multifunctionele accommodatie in een nieuwbouwwijk of brede school in een (technische universiteit)stad. Ook is er variatie in de mate van implementatie van wetenschap en techniek en de samenwerking op dat gebied met bredeschoolpartners en externe aanbieders. Niet op alle scholen is wetenschap en techniek al helemaal uitontwikkeld. De portretten geven hiermee een gevarieerd overzicht van de kansen en uitdagingen voor brede scholen bij de inbedding van wetenschap en techniek. De portretten bieden op verschillende niveaus aanknopingspunten voor scholen die de inzet van wetenschap en techniek (verder) willen vergroten. Leeswijzer We starten elk portret met een korte samenvatting van de belangrijkste kenmerken van de school en een beknopte achtergrondschets. Elk portret wordt afgesloten met een kort overzicht van de succesfactoren van de school. Deze succesfactoren bieden de lezer snel inzicht in de factoren die bevorderend kunnen werken bij de invoering van wetenschap en techniek. De belangrijkste kenmerken in vogelvlucht van de elf brede scholen en hun wetenschap- en techniekonderwijs zijn terug te vinden in het volgende schema.

16 12 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen Schoolportretten in vogelvlucht Naam Profiel W&T-partners Organisatievorm Huisvesting Personele inzet 1 Financiën Bijzonderheden De Neptunus Amsterdam Buurt-/wijkschool met profiel wetenschap, natuur en techniek (WNT) Twee speciale natuur- en technieklokalen Weerstation Schooltuinen Techniekcoördinator Onderwijsassistent Stuurgroep WNT VTB Delta De Regenboog Assen Het Krijt MFA Assen De Spelelier Boxtel Titus Brandsmaschool Delft Buurt-/wijkschool, netwerkorganisatie Buurt-/wijkschool Buurt-/wijkschool, profiel gericht op verrijking, met focus op Kunst en Cultuur Buurt-/wijkschool met focus op techniek Basisschool Bso Externe partners (o.a. NEMO, Technika 10, techniekambassadeurs, bedrijfsleven, hbo, vo) Basisschool Aoc Sciencecentrum Hanzehogeschool Bedrijven Basisschool Brede school Assen Bedrijven Basisonderwijs Bso Stichting Brede Scholen Boxtel Externe aanbieders (Mad Science, Ontdekhoek) en bedrijven Basisschool Bso Gemeente/Brede School Delft TU Delft (Science Centre) Bedrijven Wetenschapsknooppunt Delft Groep 3/4 1x in de twee weken Groep 5-8 één uur in de week Bso biedt cursussen aan in de vorm van een carrousel Doorgaande leerlijn met technieklessen, activiteiten en projecten Naschoolse activiteiten 1x per week keuzemenumiddag in onderbouw Tweemaandelijkse techniekmiddag groep 3-8 Naschoolse activiteiten Zoveel mogelijk geïntegreerd in reguliere lessen Techniekmethode Circuitmodel Naschoolse activiteiten en vakantieactiviteiten Natuur- en techniekmethode 10x per jaar techniekmiddag Techniekaanbod Bso (in ontwikkeling) Naschools aanbod Brede School Delft Technieklokaal Technieklokaal Geen apart technieklokaal Geen apart technieklokaal Techniekcoördinator Locatiemanager Ouders Werkgroep Wetenschap en Techniek Twee techniekcoördinatoren Locatiemanager Bredeschoolcoördinator Techniekcoördinator/ leerkracht Stagiairs Vrijwilliger Ouders (incidenteel) Twee techniekcoördinatoren (adjunct-directeur en leerkracht) Externe techniekcoach Beleidsadviseur techniek/techniekmakelaar gemeente Ouders (incidenteel) VTB VTB VTB Schoolbestuur Subsidie Cultuurnetwerk Nederland VTB Subsidie dagarrangementen vanuit gemeente Deelname aan project techniekambassadeurs en Techniek4U Samenwerking met externe partners en bedrijven Goede faciliteiten Opstartfase Leerlingenparlement Eigen VTB-netwerk Assen Plan van aanpak W&T Naschoolse activiteiten via overkoepelende brede school Technieklokaal voor gezamenlijk gebruik MFA-partners Deelname aan VTBnetwerk Assen W&T geïntegreerd in kunst- en cultuur en andere vakken. Principe van drietrapsraket (schoolnaschools-thuis) Enthousiasmerende externe aanbieders Sluitend dagarrangement school en bso met W&T W&T-plan Actieve rol van de gemeente Aanwezigheid TU Delft

17 Wetenschap en techniek in de brede school 13 Naam Profiel W&T-partners Organisatievorm Huisvesting Personele inzet 1 Financiën Bijzonderheden Het Schateiland Gouda Buurtschool Basisschool en Bso Brede School Gouda Buurt, ouders Vo, pabo s Gemeente Bedrijven Techniekmethode Crearondes 1 x per week voor gr. 5-8 Thema s lopen door in de bso Schoollaboratorium Techniekinstructielokaal (in ontwikkeling) Directeur/ techniekcoördinator Ouders (incidenteel) VTB Subsidie gemeente Financiële ondersteuning woningcorporatie fietsreparatie Doorgaande leerlijn W&T in ontwikkeling Breed netwerk samenwerkingspartners De Driekleur s-gravenzande De Starter Vensterschool Stadspark Groningen Wittering.nl Rosmalen De Ynset Rottum De IJsselhof Zwolle Buurt-/wijkschool Buurt-/wijkschool MFA (formeel geen brede school), focus op talentontwikkeling Kleine brede school op het platteland Buurt-/wijkschool Basisschool Bso Gemeente Mbo/hbo (tuinbouw) Bedrijven Basisschool Peuterspeelzaal Bso Vensterschool Buurthuis Gemeente Bedrijven Basisschool Bso Externe aanbieders (o.a. TU Eindhoven, NEMO) Bedrijven Ouders (incidenteel) Basisschool Gemeente Bedrijven Basisschool Diverse instanties en collegascholen Bedrijven 1 Naast reguliere groepsleerkrachten (en medewerkers bso). Carrousel (in ontwikkeling) Afgestemd activiteiten-aanbod bso Scienceontdekplein voor 2/3-jarigen Sciencelessen op maat voor gr. 1-8 Naschoolse activiteiten in scienceclubs W&T volledig geïntegreerd in curriculum (kernconcepten) Buitenschools aanbod Technieklessen gr. 1-8 Naschoolse activiteiten Bezoek aan ambachtelijke bedrijven W&T-leerlijn gr. 1-8 Themamiddagen Delta-activiteiten Naschools activiteitenaanbod (trap 1 en 2 van drietrapsraket) Bso heeft themalocaties, waaronder de Ontdekhoek W&T Technieklokaal Rekenlokaal Ontdekspeelplein voor peuters en onderbouw Verspreid door school (er zijn geen klaslokalen) Eurekaruimtes voor experimenteren en ontdekken Geen apart technieklokaal Wetenschap- & techniekhoeken binnen de klaslokalen Projectgroep Wetenschap en Techniek Techniekcoördinator Werkgroep Wetenschap & Techniek Locatiemanager Stagiairs Vrijwilligers Directeur Techniekspecialist Directeur Wetenschap- en techniekcoördinator Wetenschapscoördinator Bredeschoolcoördinator Kunst- en cultuurcoördinator VTB VTB Delta VTB Delta Bedrijven VTB VTB Delta Subsidie cultuurfonds Themalocaties bso Samenwerking tuinbouwsector Concentrische leerlijn van 2/3 t/m 15 jaar Gebruik van niettalige stuurkaarten Academische school Innovatieve school Eigen bso met afgestemde aanpak. Ondernemende school; veel externe contacten Sterk onderbouwd W&T-plan Afstand tot voorzieningen Samenwerking ambachtelijke ondernemers W&T geïntegreerd met kunst en cultuur Sluitend aanbod binnenschoolbuitenschools. Deltakrant Colleges voor leerkrachten

18 14 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen De Neptunus, Amsterdam Interview met Rik Kuiper (techniekcoördinator) van Daltonschool de Neptunus en Liesbert Dreijer (locatiemanager) van kinderopvangorganisatie Partou. Waarom is deze brede school interessant? De Neptunus heeft zich vanaf het begin samen met de buitenschoolse opvang gericht op de thema s natuur, techniek en wetenschap. De randvoorwaarden om leerlingen te introduceren in de wereld van wetenschap en techniek zijn aanwezig: er worden diverse activiteiten georganiseerd, er zijn twee speciale lokalen ingericht en er is een coördinator wetenschap, natuur & techniek. Beide partijen (onderwijs en opvang) realiseren zich dat er nog een wereld te winnen valt met een hechtere samenwerking en hebben een lijst met actiepunten opgesteld om deze samenwerking verder te versterken. De Neptunus is een Daltonschool op IJburg in Amsterdam. De school is samen met buitenschoolse opvang (bso) Partou in één gebouw gevestigd, waarin zij verschillende ruimtes met elkaar delen. Deze bredeschoolconstructie bestaat inmiddels vijf jaar. De nieuwbouwwijk IJburg is inmiddels uitgegroeid tot een wijk met een mix van koopwoningen en een ongeveer 30% gemengd woningaanbod. Alle brede scholen op IJburg hebben een eigen brede schoolprofiel. De rol van het stadsdeel Zeeburg en het schoolbestuur is sturend geweest bij het bepalen van de keuze voor deze profielen. De Neptunus heeft zich vanaf het begin gericht op wetenschap en natuur & techniek (WNT). Op de bovenverdieping van het gebouw zijn dan ook twee natuur- en technieklokalen geplaatst en op het dak zijn een aantal tuintjes, een kas en een weerstation. Onderzoekend en ontwerpend leren Dat de Neptunus zich bezig houdt met wetenschap, natuur en techniek lijkt vanzelfsprekend. Volgens de school sluit het profiel goed aan bij onderzoekend en ontwerpend leren. Beide vormen van leren gaan uit van leren op basis van eigen ervaring en leren kinderen een probleem vanuit verschillende optieken te laten bekijken en beschouwen. Op die manier leren kinderen probleemoplossend denken. Techniek is meer dan alleen iets moois maken, het is iets maken dat werkt. De techniekcoördinator is ervan overtuigd dat kinderen leren door te doen en praktisch aan de slag te gaan. Daar onthouden ze het meest van. Daarnaast is wetenschap, natuur en techniekonderwijs heel erg geschikt voor het gebruik van afwisselende werkvormen. De school vindt dit belangrijk, omdat kinderen op verschillende manieren leren (het meervoudige-intelligentieprincipe). Bij onderzoekend leren, leren kinderen een stappenplan te maken. Ze doen daarbij allerlei vaardigheden op. Bij ontwerpend leren laat je kinderen meer vrij, je geeft ze de materialen en laat ze zelfstandig onderzoeken wat ze met die materialen kunnen doen of maken. De visie van de school komt deels overeen met die van de buitenschoolse opvang: ook zij hechten waarde aan praktische en ondernemende activiteiten en aan variatie, maar kiezen voor een bredere insteek. Kinderopvangorganisatie Partou: We hebben iets met kunsttechniek en fotografie gedaan in het kader van techniek, om ook eens iets anders te doen. Deze activiteiten zijn niet puur technisch, omdat de bso niet te krampachtig alleen maar techniek wil doen. De bso wil wel aansluiten bij de school, maar kinderen daarnaast op meerdere terreinen activiteiten aanbieden, die aansluiten bij hun interesses.

19 Wetenschap en techniek in de brede school 15 Subsidiebronnen De Neptunus was een van de eerste scholen in Nederland die deelnam aan het VTB-project dat als doelstelling had om wetenschap en techniek in het basisonderwijs te implementeren 6. Via deze subsidie werden de natuur- en technieklokalen ingericht. De Neptunus blijft zich echter richten op wetenschap, natuur en techniek, onder meer als Deltaschool. Via het Deltaproject krijgen scholen een subsidie om via extra lessen aandacht te besteden aan techniek en wetenschap, met speciale aandacht voor de ruimtevaart. Het project is een initiatief van het ministerie van OCW, de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA en de NASA. Van maquettes tot raketten Zowel binnen de school als binnen de bso worden allerlei activiteiten aangeboden op het gebied van wetenschap en techniek. Zo organiseert de school tijdens schooltijd wetenschap- en techniekactiviteiten. Er wordt daarbij gebruik gemaakt van bestaande methodes, zoals Naut, KO- Totaal en de techniektoren. Daarnaast is er door de school voor elke groep een leerlijn opgesteld voor wetenschap, natuur en techniek. Kinderen uit groepen 3 en 4 komen een keer per twee weken in het technieklokaal, kinderen uit groepen 5 tot en met 8 elke week een uur. Groep 3 begint na de kerstvakantie, omdat het eerste half jaar meer gericht is op leren lezen en schrijven. Ze hebben dan al genoeg te verwerken dat eerste half jaar. Eigen website natuur en techniek De school heeft ook een eigen website voor leerlingen van de Neptunus (www.natuurentechniek.nl). Hier zijn o.a. per groep 25 à 30 techniekopdrachten te vinden, een koppeling met het weerstation, uitleg over gereedschap en een weblog ruimtevaart. Daarnaast is er een aparte website voor leerkrachten en studenten van de pabo (http://www.natuurentechniek.nl/leerkracht). WNT-aanbod school en bso Voor het WNT-onderwijs wordt gebruik gemaakt van verschillende methodes en materialen. In groep 1 en 2 werken ze met de techniektoren, school TV (Koekeloere) en de methode KO-totaal, waarin een onderdeel natuur/techniek is opgenomen. In groep 3 t/m 8 wordt gebruik gemaakt van de natuur- en techniekmethode Naut en van het technieklokaal. De bso verzorgt op maandag, dinsdag en donderdag naschoolse cursussen van een uur rondom techniek: We bouwen maquettes, maken lampen en allerlei andere dingen met een technische insteek. Er worden in de bso zes cursussen per week gegeven in de zogenaamde Carrousel: drie voor 4- en 5-jarigen; drie voor 6- t/m 8-jarigen. Kinderen die ouder zijn dan 8 jaar worden op een andere locatie opgevangen. Voor deze kinderen heeft de bso een speciaal concept ontwikkeld. De bso heeft bewust gekozen voor deze leeftijdsindeling, omdat de interesses en mogelijkheden per groep verschillen. De uitvoering van de wetenschap, natuur en techniekactiviteiten op de brede school is in handen van verschillende personen en organisaties. De lessen onder schooltijd in het technieklokaal worden door de techniekcoördinator en een onderwijsassistent gegeven. Ze werken daarbij met groepen van 25 tot 30 leerlingen. Dit is meestal een combinatie van twee groepen: bijvoorbeeld de helft uit groep 5 en de andere helft uit groep 7. Op het moment dat de helft van de groep aan het werk is in het technieklokaal, werkt de andere helft van de groep in de klas met Naut. Op die manier is iedereen bezig met wetenschap, natuur en techniek. In het technieklokaal kunnen de oudere leerlingen de jongere leerlingen soms een handje helpen. De cursussen in de bso worden verzorgd door zowel medewerkers van de bso als vakkrachten van Theatraal IJburg. 6 Bron: Platform Pabo, Nieuwsmagazine voor docenten en opleidingsmanagement. Noordhoff, november 2009.

20 16 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen Externe partners: de juiste mix Op school worden samen met externe partners verschillende projecten rondom wetenschap en techniek georganiseerd, zoals weer en klimaat en vliegen naar de sterren of van zeewereld tot wereldzee. Vanuit de brede school wordt onder andere samengewerkt met: het Amsterdams Natuur & Milieu Educatiecentrum NEMO Technika 10 het bedrijfsleven: via deelname aan het project Techniekambassadeurs de Educatieve Hogeschool van Amsterdam (EHvA) / Expertisecentrum WNT en de Ipabo: De Neptunus biedt diverse mogelijkheden voor een stage- of afstudeeropdracht op gebied van wetenschap, natuur & techniek. Daarnaast wordt samenwerking met het voortgezet onderwijs (het IJburg College) op gebied van wetenschap, natuur & techniek onderzocht. Met name de school werkt veel met deze externe partijen samen. De bso zou ook wel meer willen samenwerken met andere partijen en dan met name met een kenniscentrum op het gebied van wetenschap en techniek: Meer begeleiding vanuit een kenniscentrum bij het aanbieden van wetenschap en techniek binnen de bso is wenselijk. Op die manier zouden we meer kunnen doen met wetenschap, natuur en techniek in de bso. Nu zijn onze mogelijkheden soms beperkt. Techniekambassadeurs De techniekcoördinator is betrokken bij het project techniekambassadeurs. Het project wil handvatten bieden voor scholen om de samenwerking met het bedrijfsleven te versterken en voor bedrijven om een relevante bijdrage te kunnen leveren aan het onderwijs. In het kader van dit project worden: 12 modules samengesteld; mogelijkheden voor excursies en bedrijfsbezoeken in kaart gebracht (letterlijk: in Google maps); mogelijkheden voor gastlessen beschreven. Bij dit project zijn 24 scholen betrokken. De Neptunus is bij de ontwikkeling van twee modules betrokken: Techniek in het schoolgebouw en Techniek, weer en klimaat. Voor meer informatie over het project zie Meer afstemming Ondanks het gedeelde natuur- en techniekprofiel van de brede school gaan vooralsnog zowel de school als de bso ieder hun eigen weg bij het vormgeven van het techniekaanbod. Afstemming is voor beide partijen dan ook een belangrijk aandachtspunt voor de toekomst. Dat dit niet vanzelf gaat ligt volgens beiden niet aan de welwillendheid van de school en de bso. Het heeft vooral te maken met gebrek aan tijd en het stellen van prioriteiten. Ook het feit dat de school vrij nieuw is en er vorig jaar twaalf nieuwe leerkrachten zijn bijgekomen belemmeren de continuïteit rondom wetenschap en techniek binnen de brede school. SWOT-analyse samenwerking school-buitenschoolse opvang Door de techniekcoördinator en locatiemanager van Partou is een SWOT 7 -analyse gemaakt van de samenwerking tussen de school en de bso. In dit overzicht zijn de sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen van deze samenwerking op een rijtje gezet. Kansen ziet de brede school vooral in: Het uitgebreider ingaan op onderwerpen. Het inzetten van afwisselende werkvormen, zoals excursies en gastlessen. Het aanbieden van activiteiten die onder schooltijd soms onder druk komen te staan door een vol programma. 7 SWOT staat voor: Strengths, Weaknesses, Opportunities & Threats.

21 Wetenschap en techniek in de brede school 17 Het gebruik maken van techniektoren in de bso op het moment dat de onderbouw hier onvoldoende gebruik van maakt. Het Masterplan van het Platform Bèta Techniek: dit kan een impuls geven aan wetenschap en techniek in de brede school. Het versterken van de naschoolse activiteiten met behulp van aanbieders van naschoolse activiteiten. Zowel de school als de bso zien het belang ervan in dat er één pakket komt voor de hele brede school, dat thema s tijdens en na schooltijd meer op elkaar aansluiten en dat er niet dezelfde activiteiten worden georganiseerd. Als je tijdens en na schooltijd dezelfde activiteiten rondom wetenschap en techniek doet, dan is er geen uitdaging voor de kinderen. Als je op school al de hele dag met een raket bent bezig geweest, wil je na schooltijd ook wel eens iets anders. Elkaar aanvullen De meerwaarde van meer afstemming van het aanbod in de brede school is dat de school en de bso elkaar kunnen aanvullen. Kinderopvangorganisatie Partou: School is gericht op kennisoverdracht terwijl de bso meer op sociaal-emotionele ontwikkeling gericht is. Wetenschap- en techniekactiviteiten kunnen op deze aandachtspunten worden aangepast zodat ze beide aan bod komen binnen de brede school. Voor kinderen kan het leuk zijn om met een andere blik naar het onderwerp kijken. Maar ze moeten niet het gevoel krijgen dat ze weer meer moeten leren. Techniek4U De techniekcoördinator werkt deels bij het Regionaal Technocentrum Amsterdam als projectcoördinator basisonderwijs. In het project Techniek4U wordt kinderen van basisscholen in Amsterdam Noord een buurtgericht en naschools techniekaanbod aangeboden in een talentlijn van basis naar vervolg- en topaanbod: basisaanbod op de school zelf, vervolgaanbod op een locatie in de wijk waar kinderen van verschillende scholen gebruik van maken en topaanbod op een plek in het stadsdeel. Voor meer informatie zie Daarnaast biedt meer afstemming kansen doordat er binnen de bso meer tijd is voor andere activiteiten waar de school niet altijd aan toekomt, zoals excursies. Tijdens het gesprek nemen beide partijen alvast een voorzichtig voorschot op een hechtere samenwerking: zo wordt de bso uitgenodigd voor een bijeenkomst van de stuurgroep WNT en voor een workshop wetenschap, natuur en techniek voor mensen van de pabo en leerkrachten van andere scholen. Stuurgroep Wetenschap, Natuur en Techniek De stuurgroep WNT bestaat uit directie, leerkracht, onderwijsassistent en coördinator WNT. De groep komt minimaal vier keer per jaar bij elkaar en maakt elk jaar een werkplan van één A4 met daarop een aantal actiepunten voor dat jaar. Kennismaken en ontdekken Ondanks dat er nog wat te winnen valt op het gebied van afstemming zijn de partijen over het algemeen heel tevreden over de opbrengsten van het wetenschap- en techniekaanbod binnen de brede school. Techniekcoördinator Rik Kuiper: Talenten van leerlingen worden beter benut doordat ze op verschillende manieren en met gebruik van verschillende werkvormen leren. Daarbij vinden leerlingen het ontzettend leuk om met techniek en apparaten bezig te zijn en bijvoorbeeld iets te solderen, een stop-motion filmpje te maken, een vogelhuisje, een bootje van hout of een website te maken, onderzoek te doen en dingen te ontdekken. Ze komen in aanraking met dingen waar ze anders niet zo snel mee in aanraking komen.

22 18 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen Deze resultaten zijn niet vanzelf gerealiseerd en komen voort uit een aantal belangrijke aspecten binnen de brede school. Een uitdagende leeromgeving is daar één van. Doordat er een apart lokaal beschikbaar is voor wetenschap en techniek is altijd geschikte ruimte beschikbaar voor de activiteiten. Daarnaast is het belangrijk dat er binnen de school tijd wordt vrijgemaakt voor wetenschap en techniek, het liefst binnen de formatie voor een techniekcoördinator. De techniekcoördinator en de onderwijsassistent spelen op De Neptunus een belangrijke rol bij het begeleiden en ondersteunen van de wetenschap, natuur en techniekactiviteiten op school. Ook draagvlak onder medewerkers en regelmatig georganiseerd overleg spelen een rol bij de behaalde resultaten. Tips voor andere brede scholen Zorg voor voldoende draagvlak binnen het team. Zij moeten de activiteiten immers uitvoeren. Doe één ding tegelijk. Je kunt niet in een jaar klaar zijn. Maak een werkplan met bijvoorbeeld vijf punten, dat behapbaar is binnen een schooljaar. Dat maakt dat wat je wilt doen overzichtelijk en je hebt niet continu het gevoel dat je van alles moet. Organiseer regelmatig een overleg over WNT binnen de brede school en betrek hierbij zowel de school als de bso. Bespreek daarin de stand van zaken en wat je de komende periode gaat doen aan activiteiten. Zorg voor voldoende scholing. Scholing is geen voorwaarde om WNT-onderwijs goed op te zetten, maar geeft wel een positieve impuls aan de WNT-activiteiten op school. Je krijgt weer inspiratie om nieuwe activiteiten op te zetten. Succesfactoren van deze school: Het aparte wetenschap- en technieklokaal zorgt samen met de diverse activiteiten voor een uitdagende leeromgeving. De aanwezigheid van een techniekcoördinator op school, die naast zijn werk op school ook verbonden is met het technocentrum en deelneemt aan verschillende projecten. Hij fungeert daarmee als spil tussen de brede school en externe partijen en is goed op de hoogte van ontwikkelingen buiten de school. Het WNT-profiel zorgt ervoor dat voor iedereen duidelijk is waar de brede school zich op richt. De aanwezigheid van voldoende financiering voor aanschaf van materialen als een duidelijke keuze voor inzet van tijd (formatie) voor opzetten en verder verbeteren van het wetenschap-, natuur- en techniekonderwijs.

23 Wetenschap en techniek in de brede school 19 De Regenboog, Assen Interview met techniekcoördinator en groepsleerkracht Casper van der Woude. Waarom is deze brede school interessant? Vanuit de brede school De Regenboog is er een enorme betrokkenheid bij wetenschap en techniek. Er is een sterke gedrevenheid om vanuit een nu nog klein aanbod te komen tot een doorontwikkeling op het terrein van wetenschap & techniek. De aanwezigheid van een technieklokaal, dat voor alle partners van de brede school toegankelijk is, biedt hiertoe alle mogelijkheden. Christelijke Jenaplanbasisschool De Regenboog staat in een wijk waar zowel kinderen van hoogals laagopgeleide ouders de school bezoeken. De partners in de brede school zijn onderwijs, kinderopvang en er worden naschoolse activiteiten aangeboden. De brede school is een netwerkorganisatie. In Assen-Oost, waar de brede school is gesitueerd, zijn drie speerpunten vastgelegd: 1. de verlengde schooldag; 2. de doorgaande lijn; 3. de toegankelijkheid tot verschillende instanties. De school heeft 160 leerlingen en werkt volgens het Jenaplanprincipe. In het Jenaplanonderwijs is wereldoriëntatie een heel belangrijk vormingsgebied. Hierbinnen valt ook wetenschap en techniek. De school heeft een prachtig technieklokaal dat voor alle partners van de brede school toegankelijk is. Het Schoolplan en wetenschap en techniek De Regenboog heeft wetenschap en techniek opgenomen in het schoolplan. In dit schoolplan worden de visie, plan van aanpak, doelen en ambities omschreven. Ook de motivatie om wetenschap en techniek aan te bieden staat hierin omschreven: Techniek komt voor op veel plekken in ons dagelijks leven. Soms meer dan je denkt. Daarbij komt dat wij steeds meer afhankelijk worden van techniek. Kinderen groeien op in deze wereld vol techniek. Ze leven en spelen erin. Mensen worden steeds afhankelijker van techniek, maar dat realiseert men zich maar zelden. Het is daarom van belang dat het onderwijs kinderen bewuster in contact brengt met alle aspecten van de techniek. Het biedt kinderen veel kansen om op meerdere manieren te leren, bijvoorbeeld door aan te sluiten bij onderzoekend leren en niet alleen door overdragend leren centraal te stellen. Bron: Schoolwerkplan VTB CJBS De Regenboog. Noodkreet uit het bedrijfsleven Extra aanleiding om met wetenschap en techniek te beginnen was een noodkreet van het bedrijfsleven in de regio. Tijdens een bijeenkomst, die was georganiseerd door het bedrijfsleven en waarvoor voortgezet onderwijs en primair onderwijs waren uitgenodigd, gaven bedrijven aan dat ze moeilijk aan goed technisch personeel konden komen en werd de behoefte uitgesproken aan technisch goed geschoolde leerlingen.

24 20 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen Uitgangspunten wetenschap- en techniekonderwijs De Regenboog De Regenboog richt zich op een brede ontwikkeling van kinderen en biedt kinderen veel kansen om op meerdere manieren te leren. Bij de wetenschap- en technieklessen gaat ze uit van vijf aspecten: 1. Cognitief: het ontwikkelen van kennis en inzicht over technische toepassingen. 2. Sociaal-emotioneel: samenwerkend leren. 3. Zintuiglijk: hoe en op welke manier worden technische producten gemaakt of uitgeprobeerd? 4. Creatief: hoe worden vraagstukken en problemen aangepakt? 5. Attitude: hoe ervaren de kinderen persoonlijk wetenschap en techniek? Slag maken naar uitbreiding en samenwerking De organisatiestructuur en lesopzet is binnen het onderwijs van De Regenboog afgerond. Voor het onderwijs zijn methodes en materiaal aangeschaft. Nu moet er nog een slag gemaakt worden naar uitbreiding en samenwerking van wetenschap en techniek in de brede school. Er zijn op dit moment wel naschoolse wetenschap- en techniekactiviteiten, maar het aanbod moet nog beter op elkaar worden afgestemd. Het staat nu nog te los van elkaar. Hiervoor zijn verschillende ideeën binnen het schoolteam, maar die moeten nog uitgewerkt gaan worden. Het gezamenlijke technieklokaal biedt kansen om de doorgaande lijn en samenwerking met de bredeschoolpartners verder vorm te gaan geven. Door de gezamenlijke afstemming over het gebruik van het lokaal en de programmering vindt er een natuurlijk overleg plaats. De methodes en doorgaande lijn in het onderwijs Binnen het onderwijs is de doorgaande lijn al opgezet. In de groepen 1 t/m 4 wordt er met leskisten gewerkt en vanaf groep 5 met Techno Venturie, Techniek Coach en Nieuws uit de natuur. Binnen het Jenaplanonderwijs is het werken aan projecten een belangrijk onderdeel. Elk jaar is er één schoolbreed wetenschap- en techniekproject. Het technieklokaal wordt vanaf groep 5 ingezet. Hier krijgen de kinderen volgens de ontwikkelde leerlijn op vaste momenten diverse wetenschap- en techniekactiviteiten aangeboden. Een overzicht van de leerlijn is te vinden in onderstaande tabel. Wat? Hoe vaak? Groep Projecten (met een techniekonderdeel) vijf keer per jaar schoolbreed 1-8 ICT-project in combinatie W.O. aantal dagdelen onbekend 5-8 Nieuws uit de natuur een keer per twee weken (20x) 5-6 Techniek met pabostudenten aantal dagdelen onbekend 5-6 Bedrijfsbezoeken twee keer per jaar 7 een keer per jaar groep 7 7 Lego mindstorms Gedurende het jaar 7-8 Techniekmiddag Voortgezet onderwijs twee keer per jaar 8 Bezoek aan de Magneet (Hanzehogeschool) een keer per jaar 7-8 Techniekmiddagen Periodiek 5-8 (combinatie Techniek Coach) Techniek Coach 13 opdrachten groep 5 11 opdrachten groep 6 13 opdrachten groep 7 10 opdrachten groep 8 5-8

25 Wetenschap en techniek in de brede school 21 Een voorbeeldles uit de methode Techno Venturie Leerlingenparlement en wetenschap en techniek In het kader van burgerschap en integratie heeft de school een leerlingenparlement opgezet. Dit parlement bestaat uit acht gekozen leerlingen van de groepen 5 tot en met 8. Zij wonen teamvergaderingen bij en mogen hun ideeën inbrengen. Ook wordt hen gevraagd mee te denken en te participeren. De Regenboog gaat het leerlingenparlement vragen om samen met de buurt te kijken welke wetenschap- en techniekactiviteiten ze kunnen organiseren voor de kinderen, ouders en buurt. Wat zeggen de kinderen? De Regenboog vraagt bij de kinderen na hoe zij de lessen wetenschap en techniek ervaren. Dit doen ze door de tevredenheidtoets af te nemen. Hieruit blijkt dat de kinderen met heel veel plezier en enthousiasme aan de slag willen gaan met wetenschap en techniek en dat ze graag het technieklokaal bezoeken. Samenwerking met andere scholen, bedrijven en ouders De Regenboog werkt samen met het Agrarisch Opleidingscentrum waar ze gebruik mogen maken van de kooklokalen, bloemschiklokalen en ook technieklokalen. Groep 7 bezoekt ieder jaar de Magneet te Groningen. De Magneet is een sciencecentrum van de Pedagogische Academie van de Hanzehogeschool. De Magneet is ingericht met doe-stations waar kinderen actief en spelenderwijs aan de slag gaan met wetenschap en techniek. De groepen 5 en 6 gaan jaarlijks op bedrijfsbezoek naar Essent Milieu in Wijster. Daarnaast spelen de ouders ook een belangrijke rol bij wetenschap en techniek. Zij worden gevraagd voor ondersteuning tijdens excursies en tijdens projecten maar ook wordt er een beroep gedaan op hun expertise. Ouders helpen en ondersteunen bij techniekmiddagen.

26 22 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen Netwerk VTB-Assen De Regenboog neemt deel aan het VTB-programma. Ze bezoeken de regiobijeenkomsten en op eigen initiatief is een overkoepelend netwerk VTB-Assen in het leven geroepen. In dit netwerk zit de pabo Assen, drie SBO-scholen, negen scholen voor primair onderwijs en twee scholen voor voortgezet onderwijs. Doel is om elkaar te ontmoeten, te versterken, ervaringen te delen, gezamenlijke projecten uit te voeren, et cetera. De techniekcoördinator van De Regenboog ervaart het netwerk als zeer positief, inspirerend, leerzaam en ondersteunend. Enthousiasme, randvoorwaarde nummer één Het enthousiasme van het personeel in de brede school is een belangrijke voorwaarde voor het mogelijk slagen van het programma. Volgens de techniekcoördinator is dit randvoorwaarde nummer één. Om wetenschap en techniek verder goed te kunnen implementeren binnen een brede school zijn er zeker nog drie randvoorwaarden die volgens hem belangrijk zijn: 1. Visie Het hebben van een goede visie die omschreven is in een visiedocument met helder benoemde doelen en resultaatverwachtingen is echt noodzakelijk. Deze visie moet passen binnen het hele kader van de brede school. De voorwaarden hiervoor zijn bij De Regenboog volop aanwezig. 2. Materiaal en financiën Er is aanvullend materiaal nodig en financiële mogelijkheden om dit aan te kunnen schaffen. De Regenboog bezit een technieklokaal en zij ervaren dagelijks de meerwaarde hiervan. 3. Techniekcoördinator De inzet van een techniek coördinator is essentieel voor het slagen en borgen van wetenschap en techniek. De inzet en inspanning van de coördinator kan door vrijstelling van lestaken of in taakuren worden omgezet. De techniekcoördinator van De Regenboog krijgt taakuren voor zijn werkzaamheden als techniekcoördinator. Tips voor andere brede scholen: Betrek vanaf de eerste start bedrijven uit de omgeving bij het ontwikkelen van wetenschap en techniek in de brede school. Stel je randvoorwaarden en doelen niet te hoog want hoe hoger je doelen, hoe eerder mensen afhaken en hoe eerder er teleurstellingen ontstaan. Naast bovenstaande tips geeft de techniekcoördinator ook aan dat het in het algemeen belangrijk is te kijken naar de opleidingen van de toekomstige medewerkers in de brede school. Binnen de pabo s en roc s moet er meer aandacht zijn voor wetenschap en techniek en de mogelijkheden die wetenschap en techniek kunnen bieden bij te integreren in andere vakken en bij de verschillende partners binnen de brede school zoals kinderopvang, VVE en buurtwerk. Enthousiast de toekomst in In het gesprek met de techniekcoördinator van De Regenboog valt het enthousiasme van het personeel op. Het wordt duidelijk dat dit mede de reden is dat wetenschap en techniek veel kansen heeft om goed te worden geïmplementeerd. De faciliteiten van een technieklokaal bieden hiervoor veel mogelijkheden. De aanwezigheid van het lokaal geeft een extra stimulans om tot gezamenlijke programmering te komen. De hulpkreet vanuit het bedrijfsleven biedt een goede kans voor De Regenboog om volop in de actualiteit te blijven staan bij de doorontwikkeling van het aanbod. Aansluiting op het bedrijfsleven en een goede vertaling daarvan in het techniekaanbod biedt ook perspectief voor het aanbod van andere brede scholen elders in het land.

27 Wetenschap en techniek in de brede school 23 Succesfactoren van deze school: Aanwezigheid van middelen en faciliteiten zoals het technieklokaal. De betrokkenheid van kinderen door inzet van een leerlingenparlement. Binding met de buurt. Eigen initiatief bij opzet van netwerk in gemeente Assen.

28 24 Oberon en Landelijk Steunpunt Brede Scholen Het Krijt, Assen Interview met leerkracht en werkgroeplid Wetenschap & Techniek Dineke Knol en techniekcoördinator en coach Leerafdeling Anneke Feenstra. Waarom is deze brede school interessant? CBS Het Krijt laat vanuit een enthousiast team zien hoe een wetenschap- en techniekprogramma wordt opgebouwd en in een plan van aanpak is uitgewerkt. Daarbij ligt vooralsnog de concentratie op het onderwijs. De uitgewerkte concretisering van doelen en plannen biedt ook voor andere partners in de brede school een mogelijke opzet. Er zijn concrete suggesties voor de indeling van het programma voor verschillende leeftijdsgroepen. Een locatiemanager draagt zorg voor het naschoolse aanbod en legt verbindingen tussen de wijk, de brede school en andere partners. De school heeft een technieklokaal voor gezamenlijk gebruik voor alle partners van de brede school. CBS Het Krijt staat in de vinex-wijk Kloosterveste in Assen en is aangesloten bij De Brede School Assen (http://www.assen.nl/bredeschool). Sinds januari 2010 zit Het Krijt in een nieuw MFA-gebouw. In het MFA zitten de volgende partners; kinderopvang, peuterspeelzaal, twee basisscholen, een wijkvereniging, een protestantse kerk, een bibliotheek en een dagvoorziening voor verstandelijke gehandicapten. In het gebouw zijn gezamenlijke ruimtes voor alle gebruikers ontwikkeld, zoals een lounge, technieklokaal, keuken en ontmoetingshal. Op Het Krijt zitten 403 leerlingen. Techniek zit in alles De titel van het plan van aanpak vertelt al veel over de visie en de doelen van Het Krijt: Techniek zit in alles, Techniek is om ons heen. Dit plan van aanpak omschrijft de motivatie en laat een zogenaamde foto zien van waar Het Krijt over twee jaar wil staan met wetenschap en techniek en welke doelen er bereikt moeten zijn in de brede school. Dit alles is uitgewerkt in een concrete planning. Het plan van aanpak biedt voor de teamleden een leidraad voor wetenschap en techniek. De relevante onderwijskerndoelen krijgen daarin ruimte voor uitwerking en zijn vertaald in project- en schooldoelen. Project- en schooldoelen Per schooljaar is er een project met een techniekthema als doel. Een gevarieerd aanbod van activiteiten in de groepen waarbij de vier kerndoelen als uitgangspunt genomen worden. Doelen en toetsen op elkaar laten aansluiten. Tegemoet komen aan verschillen tussen kinderen (gevarieerde keuzeopdrachten). Vertrouwen in de zelfstandigheid van kinderen en respect voor elkaar geeft werk- en ontdekplezier. Competentiegevoel vergroten in zelfstandigheid, samenwerken met maatjes, in groepjes of door variatie met andere werkvormen. School is een lerende organisatie waarbij de kwaliteit van invoeren, implementeren en borgen steeds verbeterd wordt. Stagiaires van de leerafdeling helpen bij het uitvoeren van technieklessen. De betrokkenheid van ouders wordt gestimuleerd door ouders te vragen iets te komen vertellen, laten zien van hun beroep en door hen voor techniek ondersteuning te vragen. Techniek verankeren in de schoolorganisatie en in het schoolplan. Bron: Plan van aanpak Techniek zit in alles, techniek is om ons heen.

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek - Staat talentherkenning en ontwikkeling bij u op school de komende jaren op de agenda? - Wilt u een rijke

Nadere informatie

Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO.

Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO. VO-PO samenwerking Kandinsky - Talent Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO. VO-PO samenwerking Kandinsky - Talent Wetenschap en Technologie, Science,

Nadere informatie

Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd

Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd Opdrachtgever: Hans Tanis, Wethouder Onderwijs Auteurs: Hans Erkens en Diana Vonk Datum: 9 oktober 2013 Inleiding 1.1. Aanleiding

Nadere informatie

Kwaliteitskaart brede school & Integraal Kindcentrum. Voor onderwijs, kinderopvang en alle andere partners van brede scholen en kindcentra

Kwaliteitskaart brede school & Integraal Kindcentrum. Voor onderwijs, kinderopvang en alle andere partners van brede scholen en kindcentra Kwaliteitskaart brede school & Integraal Kindcentrum Voor onderwijs, kinderopvang en alle andere partners van brede scholen en kindcentra Voor onderwijs, kinderopvang en alle andere partners van brede

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Werkmap Techniek. Hoofdstuk 3. Goed techniek onderwijs: hoe doe je dat? TechniekCoach

Werkmap Techniek. Hoofdstuk 3. Goed techniek onderwijs: hoe doe je dat? TechniekCoach Werkmap Techniek Hoofdstuk 3 Goed techniek onderwijs: hoe doe je dat? TechniekCoach Hoofdstuk 3 Goed techniekonderwijs: hoe doe je dat? 3.1 Creëer voldoende draagvlak binnen uw school 28 3.2 Formuleer

Nadere informatie

het Ontdek Kasteel: SPRINGLEVEND

het Ontdek Kasteel: SPRINGLEVEND een onderzoek onder de Zeeuwse basisscholen naar het gebruik van het Ontdek Kasteel februari 2010 Technocentrum Zeeland Pabo, Hogeschool Zeeland RPCZ INHOUD 1. Inleiding... 3 2. Doelstelling onderzoek...

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Subsidie CemK aanvragen: scenario s en format

Subsidie CemK aanvragen: scenario s en format Subsidie CemK aanvragen: scenario s en format In deze paragraaf wordt een format beschreven dat de Drentse basisscholen kunnen hanteren bij het aanvragen van subsidie Cultuureducatie met kwaliteit 2013-2016

Nadere informatie

Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid

Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid Amsterdam, 11 november 2008 Kinderen willen de wereld ontdekken en zichzelf ontwikkelen

Nadere informatie

Zuid-Holland in onderzoeken, ontwerpen en ondernemen!

Zuid-Holland in onderzoeken, ontwerpen en ondernemen! Zuid-Holland in onderzoeken, ontwerpen en ondernemen! Ondersteuning vanuit het Expertisecentrum Wetenschap & Technologie Zuid-Holland Zuid-Holland in onderzoeken, ontwerpen en ondernemen! In 2020 moeten

Nadere informatie

Algemeen advies vorderende fase

Algemeen advies vorderende fase Algemeen advies vorderende fase De totaal score van de vragenlijst van de Techniekscan bevindt zich tussen de 34 66 punten. Uw school bevindt zich daarmee in de vorderende fase van techniekonderwijs. Wat

Nadere informatie

Montessorischool Steigereiland:

Montessorischool Steigereiland: Montessorischool Steigereiland: Leerlijn Wetenschap en Techniek Middenbouw in drie jaar cyclus per 2010-2011 Doel techniek in de middenbouw Montessorischool Steigereiland biedt de kerndoelen techniek in

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs 2 Inleiding Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken zijn naast het onderwijs in taal en rekenen belangrijk in het lesaanbod.

Nadere informatie

Quickscan Wetenschap- & Techniekonderwijs

Quickscan Wetenschap- & Techniekonderwijs Quickscan Wetenschap- & Techniekonderwijs W&T = wetenschap & techniek In dit document staan de stellingen waaruit u in de digitale versie van de Quickscan Wetenschap- & Techniekonderwijs (zie www.platformbetatechniek.nl

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Inspiratie door de brede school. Pilot kunst en cultuur in de brede school van het voortgezet onderwijs 2006-2009

Inspiratie door de brede school. Pilot kunst en cultuur in de brede school van het voortgezet onderwijs 2006-2009 Inspiratie door de brede school Pilot kunst en cultuur in de brede school van het voortgezet onderwijs 2006-2009 Deelnemende scholen: CSG Calvijn Maarten Luther OSG Nieuw Zuid: Putsebocht Nova College

Nadere informatie

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen Wij verzoeken u vriendelijk de volgende vragen over cultuureducatie op uw school te beantwoorden. Uw antwoorden zijn voor ons van groot belang om de ondersteuning van cultuureducatie op de scholen de komende

Nadere informatie

Met meer dan dertig basisscholen in den Bosch e.o.

Met meer dan dertig basisscholen in den Bosch e.o. Talentontwikkeling voor en door jongeren www.oho-t.nl Onderwijs helpt Onderwijs bij talentontwikkeling (OhO-t) bestaat alleen in een krachtig, regionaal onderwijsnetwerk, liefst met betrokkenheid van bedrijfsleven

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 293 Primair Onderwijs 31 289 Voortgezet Onderwijs Nr. 207 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Verbreding Techniek Basisonderwijs Achtergrondinformatie voor basisscholen

Verbreding Techniek Basisonderwijs Achtergrondinformatie voor basisscholen Verbreding Techniek Basisonderwijs Achtergrondinformatie voor basisscholen Een uitgave van het Programmabureau VTB November 2004 Nationaal Actieplan Verbreding Techniek Basisonderwijs Op 15 oktober 2003

Nadere informatie

Kinderopvang in eigen beheer. Resultaten marktonderzoek

Kinderopvang in eigen beheer. Resultaten marktonderzoek Kinderopvang in eigen beheer Resultaten marktonderzoek Opgesteld door K. Soldaat Kenmerk Resultaten marktonderzoek Datum 26 juli 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Resultaten algemeen 4 3 Het makelaarsmodel

Nadere informatie

Techniekplan SAM. Bestuursbureau

Techniekplan SAM. Bestuursbureau Bestuursbureau I Boddens Hosangstraat 98 7002 JA Doetinchem T (0314) 36 48 05 F (0314) 36 63 69 E loc.boddenshosang@sbosam.nl www.sbosam.nl Techniekplan SAM I Boddens Hosangstraat 98 7002 JA Doetinchem

Nadere informatie

Stichtingsdocument 2015-2016

Stichtingsdocument 2015-2016 T Stichtingsdocument 2015-2016 Swammerdamstraat 38bg 1091 RV Amsterdam T: 020 6 75 08 80 F: 020 6 70 84 56 info@skcnet.nl www.skcnet.nl 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1.Wat doet de organisatie... 3

Nadere informatie

Brede School: ontwikkelingen in Nederland. Lia Blaton Universiteit Gent Steunpunt Diversiteit & Leren Januari 2014 ter informatie

Brede School: ontwikkelingen in Nederland. Lia Blaton Universiteit Gent Steunpunt Diversiteit & Leren Januari 2014 ter informatie Brede School: ontwikkelingen in Nederland Lia Blaton Universiteit Gent Steunpunt Diversiteit & Leren Januari 2014 ter informatie Inhoud Brede School in Nederland: geschiedenis Evoluties in Nederland Verschijningsvormen

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

3 De visie van de Prinses Julianaschool

3 De visie van de Prinses Julianaschool 3 De visie van de Prinses Julianaschool 3.1 Visie op het onderwijs De missie: Prinses Julianaschool, school voor geborgenheid, (basis)kennis en zorg. De Prinses Julianaschool biedt kinderen een veilige

Nadere informatie

Visie onderwijs en huisvesting SPOZ. Visie op onderwijs en huisvesting

Visie onderwijs en huisvesting SPOZ. Visie op onderwijs en huisvesting Visie op onderwijs en huisvesting Stichting Primair Onderwijs Zundert November 2015 0 Visie op onderwijs en huisvesting Aanleiding: Het onderwerp onderwijshuisvesting staat al geruime tijd op de Zundertse

Nadere informatie

De tijden van het kind Congres De basisschool van half acht tot zeven. A.M.L. van Wieringen Voorzitter Onderwijsraad. Amersfoort, 2 november 2006

De tijden van het kind Congres De basisschool van half acht tot zeven. A.M.L. van Wieringen Voorzitter Onderwijsraad. Amersfoort, 2 november 2006 De tijden van het kind Congres De basisschool van half acht tot zeven A.M.L. van Wieringen Voorzitter Onderwijsraad Amersfoort, 2 november 2006 DE TIJDEN VAN HET KIND Inhoudsopgave Vanuit kinderen denken,

Nadere informatie

Coördinator Wetenschap en Techniek

Coördinator Wetenschap en Techniek Coördinator Wetenschap en Techniek De post-hbo opleiding Coördinator Wetenschap en Techniek heeft tot doel leraren en middenkaderfunctionarissen toe te rusten met inzichten en vaardigheden op het gebied

Nadere informatie

Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers

Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers 245 Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers Datum van het interview : Vensterschool: Introductie: Het GION doet onderzoek naar de ontwikkeling van vier Vensterscholen: Vinkhuizen,

Nadere informatie

Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting

Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting LEA en partners LEA staat symbool voor de Bredase jeugd van 0 tot 23 jaar die alle kansen krijgt om een goede schoolloopbaan te doorlopen: een kind van 0 tot

Nadere informatie

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent!

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De missie van onze school: Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De visie van onze school: A: Goed onderwijs, opbrengstgericht Door middel van een gevarieerd lesaanbod

Nadere informatie

Naar nieuw Jeugd-, Onderwijs- en Zorgbeleid

Naar nieuw Jeugd-, Onderwijs- en Zorgbeleid Naar nieuw Jeugd-, Onderwijs- en Zorgbeleid Het gemeentelijke beleid is in beweging. De decentralisaties in het sociale domein brengen nieuwe taken voor gemeenten met zich mee én bieden ruimte om de zaken

Nadere informatie

Congres Gezonde Brede school 1 oktober 2014. De vakleerkracht bewegingsonderwijs: Waar heb ik als bestuurder mee te maken?

Congres Gezonde Brede school 1 oktober 2014. De vakleerkracht bewegingsonderwijs: Waar heb ik als bestuurder mee te maken? Congres Gezonde Brede school 1 oktober 2014 De vakleerkracht bewegingsonderwijs: Waar heb ik als bestuurder mee te maken? Even voorstellen Laurens van Tilburg: lid college van Bestuur van Stichting SchOOL,

Nadere informatie

Kunstschool Boxtel. Inleiding

Kunstschool Boxtel. Inleiding Kunstschool Boxtel Inleiding In dit beknopte scenario wordt een kleine duurzame organisatie voor cultuureducatie in de gemeente Boxtel omschreven; Kunstschool Boxtel. Kunst- en cultuureducatie stimuleert,

Nadere informatie

Verlengde leertijd en educatieve samenhang. OBS De Boog te Rotterdam

Verlengde leertijd en educatieve samenhang. OBS De Boog te Rotterdam Verlengde leertijd en educatieve samenhang. OBS De Boog te Rotterdam Deze praktijkbeschrijving is gemaakt met subsidie van het ministerie van OCW in het kader van het project Opvang op school. De beschrijving

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Programma Kinderen Maken Muziek

Programma Kinderen Maken Muziek Programma Kinderen Maken Muziek Periode 2015-2017 Inleiding Kinderen Maken Muziek wil een bijdrage leveren aan het versterken van de sociale cohesie door kinderen samen een instrument te leren bespelen.

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Jaarplan Basisschool De Regenboog 2014-2015

Jaarplan Basisschool De Regenboog 2014-2015 Jaarplan Basisschool De Regenboog 2014-2015 Groeien in kwaliteit Voorwoord In het Jaarplan 2014-2015 wordt de concrete uitwerking van de beleidsvoornemens beschreven, die weergegeven zijn in het Schoolplan.

Nadere informatie

UITGAVE 1-JAARTAL 2011 VERSCHIJNT 4 X PER JAAR WWW.KINDEROPVANGWESTTWENTE.NL

UITGAVE 1-JAARTAL 2011 VERSCHIJNT 4 X PER JAAR WWW.KINDEROPVANGWESTTWENTE.NL Stichting Kinderopvang West-Twente (SKWT) bestond op 26 maart jl. 20 jaar. Wat op deze datum in 1991 startte met de eerste vestiging (Krummel) in een aantal lokalen aan de Mensinkweg (Klimroosschool) met

Nadere informatie

PROGRAMMA VERLENGDE LEERTIJD IKC DE SPRONG

PROGRAMMA VERLENGDE LEERTIJD IKC DE SPRONG PROGRAMMA VERLENGDE LEERTIJD IKC DE SPRONG Johan de Walestraat 1, Leeuwarden 058-2665909 info@ikcdesprong.nl Programma verlengde leertijd IKC de Sprong schooljaar 2015-2016 IKC de Sprong is een IKC met

Nadere informatie

Artikel 7 Opdracht Stichting Onderwijs Primair heeft de opdracht uitgewerkt naar vijf kernwaarden:

Artikel 7 Opdracht Stichting Onderwijs Primair heeft de opdracht uitgewerkt naar vijf kernwaarden: Concretisering Code Goed Bestuur voor Onderwijs Primair Inleiding De leden van de PO-Raad hebben in 2010 de Code Goed Bestuur vastgesteld als leidraad voor goed bestuur in het primair onderwijs. Het bestuur

Nadere informatie

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 De Beemd Done Assement - Done Ambitiegesprek Kaders aanbrengen in bestaande vaardigheden waardoor er meer lijn ontstaat, waar binnen alle aandacht voor bewustzijn

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl Samen werken aan stevige ambities www.schoolaanzet.nl School aan Zet biedt ons kennis en inspiratie > bestuurder primair onderwijs Maak kennis met School aan Zet School aan Zet is de verbinding tussen

Nadere informatie

Inspectierapport Peuterspeelzaal Us Kubus (PSZ) Barten 11 8447 BS HEERENVEEN

Inspectierapport Peuterspeelzaal Us Kubus (PSZ) Barten 11 8447 BS HEERENVEEN Inspectierapport Peuterspeelzaal Us Kubus (PSZ) Barten 11 8447 BS HEERENVEEN Toezichthouder: GGD Fryslân In opdracht van gemeente: HEERENVEEN Datum inspectie: 07-10-2014 Type onderzoek : Regulier onderzoek

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

Doorkijkjes W&T in de Pabo

Doorkijkjes W&T in de Pabo Doorkijkjes W&T in de Pabo Pabo Hogeschool Rotterdam mei 2015 Algemeen De pabo van de Hogeschool van Rotterdam kent een voltijd, deeltijd en een academische variant en verzorgt daarmee onderwijs voor circa

Nadere informatie

KRACHT VANUIT DE BASIS

KRACHT VANUIT DE BASIS ikc het leeuwarder model_ikc het leeuwarder model 24-11-13 14:26 Pagina 1 IKC's in Leeuwarden: KRACHT VANUIT DE BASIS ikc het leeuwarder model_ikc het leeuwarder model 24-11-13 14:26 Pagina 3 ikc het leeuwarder

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Technolab Leiden Beleidsplan 2014-2016

Technolab Leiden Beleidsplan 2014-2016 Technolab Leiden Beleidsplan 2014-2016 INHOUD 1. Inleiding 2. Technolab in transitie: van 2013 naar 2016 3. Partners & Vrienden van Technolab 4. Organisatie & Bestuur 5. Communicatieplan 6. Financiën Bijlage

Nadere informatie

Uw kind in vertrouwde handen. Kinderopvang van 0 t/m 12 jaar

Uw kind in vertrouwde handen. Kinderopvang van 0 t/m 12 jaar Uw kind in vertrouwde handen Kinderopvang van 0 t/m 12 jaar SKSG verzorgt alle vormen van professionele kinderopvang op kindercentra en bij gastouders. Voor kinderen van nul tot en met twaalf jaar. Onze

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010

Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010 Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010 1. Aanleiding De BMWE-gemeenten willen zoveel mogelijk gezamenlijk het Centrum Jeugd en Gezin realiseren. Dit plan van aanpak is hierop

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Directeur Daltonschool Rijnsweerd. Stichting Openbaar Primair Onderwijs Utrecht

Directeur Daltonschool Rijnsweerd. Stichting Openbaar Primair Onderwijs Utrecht Directeur Daltonschool Rijnsweerd Stichting Openbaar Primair Onderwijs Utrecht 1 SPO Utrecht De Stichting Openbaar Primair Onderwijs, kortweg SPO Utrecht genoemd, is verantwoordelijk voor 33 openbare basisscholen

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Actieplan Veilige School 2015-2018

Actieplan Veilige School 2015-2018 Actieplan Veilige School 2015-2018 Inleiding De actieplannen Veilige School 1 van de afgelopen jaren hebben er voor gezorgd dat het onderwerp veiligheid goed op de kaart van het Haagse onderwijs staat.

Nadere informatie

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016

Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Beleidsplan 2013-2016 Kunstgebouw Broekmolenweg 16 2289 BE Rijswijk www.kunstgebouw.nl B e l e i d s p l a n 2 0 1 3-2 0 1 6 Z I C H T B A AR M AK E N W AT E R I S, S T I M U L E R E N W AT

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Beginmeting 2014 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, september

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

voor- en vroegschoolse educatie Convenant uitvoering Boxtels model

voor- en vroegschoolse educatie Convenant uitvoering Boxtels model Convenant uitvoering Boxtels model Impuls kwaliteit VVE beleid Boxtel 6 juli 2011 Aanleiding en doelstelling bestuurlijk convenant Met ingang van de Wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie krijgt

Nadere informatie

Prikkel de nieuwsgierigheid van kinderen. In drie stappen naar een Techniek&ik-locatie

Prikkel de nieuwsgierigheid van kinderen. In drie stappen naar een Techniek&ik-locatie Prikkel de nieuwsgierigheid van kinderen In drie stappen naar een Techniek&ik-locatie 2 Techniek&ik wordt ondersteund door 01_2014 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Iniatiefnemers 4 Ga mee op ontdekking 5 Stap

Nadere informatie

Brochure. Primair onderwijs. Brochure. Primair onderwijs

Brochure. Primair onderwijs. Brochure. Primair onderwijs Brochure Primair onderwijs Brochure Primair onderwijs Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het

Nadere informatie

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE Keizersgrach T 020-6 info@mocca-amsterdam.nl Factsheet Basispakket, Overgangsregeling Kunstkijkuren en de Cultuurbus Amsterdam Juli 2014 Inhoud Het Basispakket Kunst- en Cultuureducatie 2 MoccaAcademie

Nadere informatie

De effecten van combifuncties in het onderwijs

De effecten van combifuncties in het onderwijs De effecten van combifuncties in het onderwijs Peter Gramberg Jessica van der Linden 8 december 2011 Waarom een onderzoek naar de effecten? Combifunctionarissen zijn sinds 2008 o.a. aan de slag gegaan

Nadere informatie

SAMEN VOOR GEZOND DE KRENTENMIK HET SPECTRUM HET SPECTRUM. Integraal kindcentrum voor onderwijs en opvang. Hofsingel Wilhelminastraat Boslaan

SAMEN VOOR GEZOND DE KRENTENMIK HET SPECTRUM HET SPECTRUM. Integraal kindcentrum voor onderwijs en opvang. Hofsingel Wilhelminastraat Boslaan SAMEN VOOR GEZOND DE KRENTENMIK HET SPECTRUM HET SPECTRUM Hofsingel Wilhelminastraat Boslaan Integraal kindcentrum voor onderwijs en opvang Welkom OP Het Spectrum Elkaar de ruimte geven, SAMEN leren, SAMEN

Nadere informatie

Voorbij de geraniums. Visiestuk over vitaliteit en vitaliteitscoaching. Paulien Vermunt, Philip Spinhoven en Rudi Westendorp

Voorbij de geraniums. Visiestuk over vitaliteit en vitaliteitscoaching. Paulien Vermunt, Philip Spinhoven en Rudi Westendorp Voorbij de geraniums Visiestuk over vitaliteit en vitaliteitscoaching Paulien Vermunt, Philip Spinhoven en Rudi Westendorp 14 maart 2014 Voorbij de geraniums Visiestuk vitaliteitsdenken en vitaliteitscoaching

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Portfolio. Henk Adriaens. Brede schoolontwikkelaar / interim-manager PO

Portfolio. Henk Adriaens. Brede schoolontwikkelaar / interim-manager PO Portfolio Henk Adriaens Brede schoolontwikkelaar / interim-manager PO 06-06-1956 Nijenrode 20, 3813NV Amersfoort M. 06-50600590 / E. henkadriaens@gmail.com / LinkedIn www.linkedin.com/in/henkadriaens Website:

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LA voor de onderbouw 0,4 fte

Leraar basisonderwijs LA voor de onderbouw 0,4 fte Stichting OZHW voor PO en VO zoekt per 22 augustus 2016 voor de openbare basisschool de Dolfijn in Zwijndrecht voor de onderbouw 0,4 fte Bestemd voor medewerkers van OZHW PO en VO en voor externe geïnteresseerden

Nadere informatie

Ondernemend Onderwijs voor een Ondernemende Samenleving

Ondernemend Onderwijs voor een Ondernemende Samenleving Ondernemend Onderwijs voor een Ondernemende Samenleving s-hertogenbosch over Ondernemend Onderwijs: Als gemeente investeren we actief in een goed functionerende arbeidsmarkt. Dat doen we door aan te sluiten

Nadere informatie

De leukste plek om te. leren. Versterken van het contact tussen docenten en coaches op de leerafdeling. Verbetering van de communicatie werkt!

De leukste plek om te. leren. Versterken van het contact tussen docenten en coaches op de leerafdeling. Verbetering van de communicatie werkt! De leukste plek om te leren Versterken van het contact tussen docenten en coaches op de leerafdeling Verbetering van de communicatie werkt! Aanleiding In opdracht van het ROC Midden Nederland (ROC MN)

Nadere informatie

Cultuureducatie in het PO en SO

Cultuureducatie in het PO en SO Cultuureducatie in het PO en SO 04-10-2015/JD Inhoud Introductie 1. PR8cultuurprogramma 2. Expertisecentrum Kunst en Scholen 3. Cultuureducatie met Kwaliteit 4. Aanvullende educatieve projecten Introductie

Nadere informatie

HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL?

HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL? HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL? WERELDBURGERSCHAP IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS Nederland is een internationaal georiënteerd land. Dat is ook terug te zien in ons onderwijs. Bijna elke school

Nadere informatie

Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om.

Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om. OVER DIT IS WIJS Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om. Vanuit deze betrokkenheid maken wij het verschil in aanpak en docenten. En om u nog wijzer te maken, heeft DIT IS WIJS unieke volledig uitgewerkte

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Project Initiatie Document Leerwerkbedrijf KOMPAS

Project Initiatie Document Leerwerkbedrijf KOMPAS De geaccrediteerde Stichting Kompas Nederland en ROC Leeuwenborgh Opleidingen hebben samen het initiatief genbomen om te komen tot een gemeenschappelijk leerwerkbedrijf concept. Dit leerwerkbedrijf wil

Nadere informatie