De keerzijde van keuzevrijheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De keerzijde van keuzevrijheid"

Transcriptie

1 De keerzijde van keuzevrijheid Keerzijde voor zowel het individu als maatschappij Anno 2014 leven we in een meerkeuzemaatschappij, 1 waar autonomie, zelfbepaling en een individuele invulling van het keuze-ideaal als groot goed gelden. Een tendens naar meer keuzevrijheid in pensioen past bij een veranderende samenleving en de huidige ontwikkelingen in het pensioen stelsel. De voordelen aan een verruiming van keuzevrijheid worden veelal erkend. Echter, gezien de belangen moet de keerzijde niet onderschat worden. Wij benaderen dit veelzijdige thema keuzevrijheid vanuit deze invalshoek. In het artikel Keuzegedrag en pensioen stonden we stil bij de psychologie van het kiezen, de complexe keuzecontext met betrekking tot pensioen en waarom er juist nu een tendens naar meer keuzevrijheid waar te nemen is. In dit artikel behandelen wij de mogelijke keerzijde van een verruiming van de keuzemogelijkheden in pensioen voor zowel het individu als de maatschappij. Ter verrijking van deze inzichten wordt er over de grenzen heen gekeken naar de ervaringen met keuzevrijheid in het pensioen stelsel van de Verenigde Staten en Australië, waar meer ruimte wordt geboden voor individuele keuzevrijheid. I. Keerzijde voor het individu Keuzevrijheid is een veel gekoesterd begrip doordat het mensen in staat stelt hun eigen koers te bepalen en hun wensen te vervullen. Het hebben van geen keuze wekt in veel gevallen onvrede op. Bij het aanbieden van keuzevrijheid moet een balans worden gevonden tussen geen enkele keuze en teveel keuze, want ook dit laatste kan ongewenst zijn. Het aanbod aan keuzemogelijkheden bepaalt hoe dit wordt ervaren en hoe ermee om wordt gegaan. In de context van pensioen is het van belang om een mate van keuzevrijheid te faciliteren die ten goede komt aan het mederendeel van de deelnemers in een pensioenfonds. Te ruime keuzevrijheid leidt tot keuzestress Afgezien van ontevredenheid met het resultaat na de keuze, kan teveel keuzevrijheid vooraf ook een psychologische druk met zich mee brengen. Dit kan resulteren in keuzestress. Het hebben van geen enkele keuze is weliswaar onbevredigend, maar een te grote verruiming van het aantal keuzes kan op den duur ook afbreuk doen aan het gevoel van vrijheid. 2 Met meer keuzemogelijkheden zal men gaan twijfelen of de juiste keuze is gemaakt en kan men zich eerder voorstellen dat een andere keuze beter zou zijn geweest. Men krijgt spijt, wat sneller wordt ervaren naarmate het aantal keuzeopties groter wordt. Vooral in de context van pensioen is keuzestress niet ondenkbaar, gezien de mogelijke consequentie van een suboptimale beslissing en de intensieve informatie verzameling die aan een keuze vooraf gaat. Zo zal men veel tijd moeten investeren om het keuzeaanbod te bestuderen, bijvoorbeeld door zich te verdiepen in de verschillende pensioenregelingen of beleggingsmogelijkheden. Verschil tussen intentie en gedrag Uit onderzoek blijkt dat men graag het gevoel wil hebben te kunnen kiezen, maar niet noodzakelijk meer tevreden is als men eenmaal meer keuze heeft. Dit wordt bevestigd in een onderzoek onder zorgverzekeraars. Hieruit blijkt dat mensen graag keuzevrijheid willen hebben, maar liever niet daadwerkelijk kiezen. 3 Er wordt dan ook groot verschil waargenomen tussen de intentie om over te stappen van zorgverzekeraar en het daadwerkelijke gedrag. 4 Ook is het van belang dat men een helder beeld heeft van wat men wil kiezen. Dit is niet vanzelfsprekend bij complexe pensioenkeuzes. Zo neigt men keuzes uit te stellen of helemaal niet te maken als het keuzeaanbod te groot wordt. Ook wanneer het lastig is onderscheid te maken tussen verschillende keuzes, zoals in het geval van pensioenregelingen, kost dit meer moeite en levert dit minder op. Verschil in omgaan met keuzevrijheid Wat het keuzeaanbod zelf betreft, zijn mensen in verschil lende mate in staat hier mee om te gaan. Keuzevrijheid heeft meer te bieden aan mensen die niet alleen beschikken over cognitief vermogen, maar ook over voldoende tijd om een weldoordachte keuze te maken. 5 Juist degenen die meer informatie verzamelen en tijd investeren zowel voor als na de keuze, zijn ook degenen die zich meer vergelijken met anderen. Zij zullen vaker spijt hebben en ontevreden zijn met de gemaakte keuzes. 6 Anderen, die niet bereid of in staat zijn om voldoende tijd 1 Breedveld & Van den Broek, De Meerkeuzemaatschappij. Sociaal en Cultureel Planbureau. 2 Ivengar, S. S., & Lepper, M.R When choice is demotivating: can one desire too much of a good thing? Journal of Personality and Psychology, vol. 79 (6). 3 4 Gerritsen, ,4 Miljoen Mensen gaan Overstappen van Zorgverzekeraar. Independer. 5 6 Schwartz et al., Maximizing Versus Satisficing: Happiness is a Matter of Choice. Journal of Personality and Social Psychology, vol. 83 (5). 1

2 te investeren, vallen gemakkelijk terug op vuistregels. Men kiest hierdoor snel voor een optie die voldoet aan hun minimale eisen en de minste moeite kost. Dit is daarmee niet noodzakelijk de beste keuze. 7 Naast kennis en de beschikbaarheid van tijd, zijn er sterke onderlinge verschillen in zelfdiscipline en cognitieve vaardigheden waar te nemen die bepalend zijn in hoeverre mensen om kunnen gaan met keuzevrijheid. 8 Ook leeftijd kan bepalend zijn. Jongeren zijn opgegroeid in een meerkeuzemaatschappij en zijn gewend om veel keuzes te maken, informatie in te winnen, opties te vergelijken en de keuze mogelijkheden af te wegen. Zij vinden sneller hun weg in het huidige informatietijdperk. Ouderen hebben hier naar verwachting meer moeite mee. 9 Dit terwijl de ouderen meer geïnteresseerd zijn in pensioen. 10 Gezien deze verschillen is het de vraag of meer keuzevrijheid een zegen is voor de hele maatschappij of slechts voor enkelen die hier het beste mee om kunnen gaan en er daardoor het meeste baat bij hebben. Een ontoereikende oudedagvoorziening In het geval van keuzes in pensioen blijft het niet bij een gevoelskwestie, maar kunnen verkeerde keuzes harde, financiële consequenties met zich meebrengen. Zoals in het artikel Keuzegedrag en pensioen omschreven is men in verschillende mate gevoelig voor psychologische en gedragsmatige invloeden die ervoor zorgen dat keuzes afwijken van de rationele kiezer, die altijd de meest optimale keuzes maakt. Doordat men bijvoorbeeld toekomstige consumptie onderschat, zet men onvoldoende geld opzij voor later. Wanneer werknemers zelf de premie-inleg mogen bepalen in hun pensioenregeling, zal dit waarschijnlijk door velen onderschat worden. Men heeft daarnaast eerder een voorkeur om geld nu te ontvangen en te besteden, dan dit uit te stellen tot later. Laat staan voor een pensioneringsdatum, die voor velen nog ver weg staat. Een ontoereikende oudedagvoorziening wordt hierdoor realiteit. Het risico hierop wordt vergroot doordat verkeerde keuzes, die vaak voor een lange periode zijn genomen, niet worden herkend door een gebrek aan leermomenten. Ook bij suboptimale keuzes in het beleggingsbeleid kunnen de consequenties significant zijn. Een verruiming van de keuzemogelijkheden zal naar verwachting ook leiden tot een stijging van de kosten voor de werknemer. Dit zal weer ten koste gaan van het pensioen. De Verenigde Staten In tegenstelling tot het pensioenstelsel in Nederland zijn Amerikanen niet verplicht om voor pensioen te sparen. Ook zijn werkgevers niet verplicht om pensioenregelingen aan te bieden. Het keuzeaanbod is breed; werknemers hebben zoal de keuze of ze willen deelnemen aan een regeling, hoeveel ze willen inleggen, hoe dit belegd moet worden en hoe dit moet worden uitgekeerd. Een ontoereikend pensioen: Als gevolg van het vrijwillige pensioensparen en ultieme keuzevrijheid is de participatie erg laag en het pensioenvermogen voor velen ontoereikend. Volgens recent onderzoek van het Employee Benefits Research Institute loopt 44% van de babyboomers en generatie-x het risico dat ze te weinig vermogen bij pensionering hebben. Eén op de vijf (19.4%) zal naar alle waarschijnlijkheid minder dan 80% hebben gespaard van wat ze feitelijk nodig hebben. Schrikbarender is het feit dat een kwart van de Amerikaanse middenklasse zelfs nog nooit voor pensioen heeft gespaard. Een steeds groter deel van de Amerikaanse gepensioneerden wordt geconfronteerd met armoede, en is daar door genoodzaakt om ook na de officiële pensioneringsdatum door te werken. Ook verkeerde beleggings keuzes zorgen ervoor dat velen te weinig pensioen opbouwen. Zo wordt er te defensief belegd door een overallocatie in vastrentende waarden, en te weinig in risicovollere aandelen. Hierdoor kan de inleg onvoldoende renderen om de pensioenambitie te realiseren. Hoge kosten: Een recent onderzoek in de Verenigde Staten bevestigt dat de kosten verbonden aan deze ruime mate van keuzevrijheid de voordelen voor de werknemer overtreffen. Werknemers maken hoge kosten voor het beheren, beleggen en het laten uitkeren van de premies en uitkeringen. Ook werkgevers maken significante kosten in het kiezen en ontwerpen van keuzemogelijkheden, het inrichten van de administratie en de uitbesteding van deze activiteiten. Door schaalvoordelen zijn de kosten voor collectieve regelingen lager dan voor individuele regelingen. Tenslotte maakt de overheid hoge kosten door het reguleren van duizenden verschillende pensioenregelingen en miljoenen individuele rekeningen. 11 Voor veel Amerikanen is het inmiddels evident dat een ruime keuzevrijheid in pensioen ook een keerzijde heeft. 7 Tiemeijer, Hoe Mensen Keuzes Maken de Psychologie van het Beslissen. Wetenschappelijke Raad van het Regeringsbeleid. 8 9 Wijnants, Het Dertigers Dilemma, p TNS NIPO, Rapport Pensioencommunicatie: behoeften en barrières. 11 Forman & Mackenzie, The Cost of Choice in a Voluntary Pension System. New York University Review of Employee Benefits and Executive Compensation. 2

3 II. Keerzijde voor de maatschappij Naast bedenkingen bij een verruiming van de keuzemogelijkheden voor de pensioensituatie van de deelnemer van een pensioenfonds, kan dit ook impact hebben op het pensioenstelsel. Een fundamentele verandering in dit stelsel heeft, gezien het belang van een solide pensioenstelsel voor de welvaart van een vergrijzende bevolking, indirect impact op de maatschappij. Als voordelen als risicodeling waarde verliezen doordat afstand wordt genomen van een collectief en solidair pensioen en het stelsel zich meer richting individuele regelingen en meer keuzevrijheid beweegt, zullen de consequenties een bredere impact hebben dan alleen het pensioen van het individu. De maatschappelijke kosten kunnen hoog uitvallen als men onvoldoende pensioen opbouwt, en de maatschappij dit vervolgens moet opvangen. Dit kan gelden voor keuzes in het type regeling, de opbouw en de uitkeringsfase van pensioen. Als een werknemer zelf voor een pensioenaanbieder mag kiezen waar zijn pensioen wordt ondergebracht dan is dat een ingrijpende, fundamentele verruiming van de keuzevrijheid. Daarom gaan we hier nader op in. Een keuze in pensioenaanbieder Volgens een opiniepeiling in 2012 zou 80% van de ondervraagden zelf een pensioenfonds willen kiezen. 12 Voorstanders van een dergelijke keuze benadrukken dat dit beter aansluit bij de belangen en wensen van de werknemer. Een marktmodel zou beter zijn voor de werknemer uitgaande van de veronderstelling dat een concurrentieprikkel zal leiden tot een betere klantbenadering, lagere kosten en betere risicorendement verhoudingen. Hier kunnen een aantal kanttekeningen bij geplaatst worden. In essentie is het geen verkeerde gedachte dat er met meer keuzemogelijkheden beter op de individuele wensen en belangen van de werknemer kan worden ingespeeld. Het is dan wel van belang dat men een concreet beeld heeft van wat men wil. Doordat pensioenregelingen door velen als complex worden beschouwd en pensionering voor velen ver weg staat, is dit niet voor iedereen vanzelfsprekend. Daarnaast is het discutabel of een dergelijke commerciële prikkel in een gezond evenwicht is te brengen met de zorgplicht, waarbij het eigen financiële belang tegenover dat van de klant komt te staan. In plaats van een van de belangrijkste arbeidsvoorwaarden, wordt pensioen zodoende steeds meer als financieel product beschouwd. Marketing activiteiten zullen toenemen, aangezien een actieve marketingcampagne werknemers immers over de streep zou kunnen trekken om op een andere aanbieder over te stappen. Een bijkomend nadeel hiervan is dat werknemers mogelijk overgevoelig zijn voor marketinginformatie. Uit onderzoek blijkt dat mensen bij belangrijke keuzes onevenredig veel gewicht toekennen aan motieven en redenen die ze zelf kunnen formuleren, en daarmee kunnen verantwoorden. 13 Aangezien de kwaliteit van de geleverde diensten van een pensioenaanbieder lastig door de werknemer zijn in te schatten, zou onevenredig veel waarde kunnen worden toegekend aan selectiecriteria als kosten. Naar verwachting zal dit niet vanzelfsprekend tot een betere klantbenadering leiden. Mogelijke stijging in kosten Wanneer er meer naar eigen financieel belang gehandeld wordt, betekent dit niet noodzakelijk dat de kosten ook afnemen. Door een toename in marketingactiviteiten zullen de marketingkosten juist aanzienlijk stijgen. Uiteindelijk zullen deze uitgaven ten koste gaan van het pensioenvermogen van de werknemer. Het is interessant om een vergelijking te trekken met de ontwikkeling van de marketingkosten in de zorgsector. Men is verplicht een ziektekostenverzekering af te sluiten (verplicht voor pensioen te sparen) en sinds 2006 heeft men de mogelijkheid om zelf een verzekeraar (pensioenaanbieder) te kiezen. Volgens berekeningen van het Financieel Dagblad gebaseerd op cijfers van De Nederlandsche Bank zijn de marketingkosten van zorgverzekeraars om nieuwe klanten te werven in 2013 met 84% gestegen ten opzichte van In 2007, vlak na de invoering van de marktwerking, waren acquisitiekosten nog geen 16%. In 2012 was dit percentage opgelopen tot 30%. 14 Jaarlijks geven zorgverzekeraars gezamenlijk tientallen miljoenen euro s uit aan marketingactiviteiten. Alhoewel doorgaans 20-30% van de verzekerden overweegt over te stappen van zorgverzekeraar, maken per jaar slechts 3-6% van de verzekerden deze stap. Dit is inclusief het aantal overstappers tussen labels van dezelfde verzekeringsmaatschappij. Alleen bij de invoering van de nieuwe zorgverzekeringswet was dit eenmalig 18%. Het gevolg hiervan is dat de marketingkosten per overstapper aanzienlijk zijn. 12 Eufin Financieel Nieuws (2012). Achmea: Nederland wil meer keuzevrijheid pensioen, Heijn, Zorgverzekeraars drukken kosten, maar geven fors meer uit in strijd om klant. FD.nl. 15 Pensioenfederatie CEM Benchmarking Algemene Rapportage Pensioenfederatie & CEM Benchmarking. 3

4 Afgezien van marketingkosten zullen de kosten oplopen doordat individuele administraties met keuzemogelijkheden duurder zijn uit te voeren dan grootschalige, collectieve administraties. Naast een verlies aan schaalbaarheid van pensioenregelingen en daarmee lagere kosten, zal het ontwerpen van keuzemogelijkheden, het ondersteunen van werknemers in het maken van keuzes en het faciliteren van overstappers de kosten doen stijgen. De afgelopen jaren laten de kosten in de pensioensector overigens al een forse daling zien. Mede door toedoen van de toezichthouder, een toenemende mate van transparantie en concurrentie met de bank- en verzekeringssector is er grote vooruitgang geboekt. Vanuit internationaal perspectief zijn de uitvoeringskosten van Nederlandse pensioenfondsen laag. 15 Australië Het pensioenstelsel in Australië komt in vergelijking met de Verenigde Staten meer overeen met dat van Nederland. Net als Nederland heeft Australië een relatief omvangrijke tweede pijler. Beoogde resultaten verruiming keuzevrijheid niet waargemaakt: Aanvankelijk waren er weinig keuzemogelijkheden voor werknemers en moesten zij zich, net als in Nederland, aansluiten bij het pensioenfonds dat geselecteerd werd door de werkgever in overeenkomst met de caoregeling. Door de jaren heen werd er meer ruimte gecreëerd voor keuzevrijheid voor de werknemer. Dit resulteerde in het sluiten van collectieve pensioenregelingen en een sterke toename in investerings- en verzekeringsopties. Vanaf de jaren 90 hebben werknemers al de keuze uit verschillende beleggingsstrategieën, waar echter weinig gebruik van werd gemaakt. Na eerdere mislukte pogingen werd in 2005 de Choice of Fund regelgeving uiteindelijk door de senaat goedgekeurd. Tachtig procent van de beroepsbevolking kreeg de mogelijkheid om een eigen pensioenfonds te kiezen. De gemiddelde werkende Australiër kon nu kiezen uit meer dan 200 pensioenfondsen en beleggingsopties. Ruime keuzevrijheid werd hierdoor een feit, met de kerngedachte dat men in controle moet zijn van het beheer van het eigen vermogen en de beleggingen die hiermee gedaan worden. Wordt deze ruimte ook daadwerkelijk ingenomen? Tegenvallend gebruik van keuzevrijheid: Het percentage werknemers dat sinds 2009 daadwerkelijk van pensioenfonds is veranderend blijkt zelfs lager te liggen dan de meest conservatieve voorspellingen voor het openbreken van de pensioensector. Direct na invoering van de regelgeving piekte het aantal overstappers, maar sindsdien is dit percentage alleen maar verder afgenomen. Slechts tussen de 2 en 4% van de deelnemers maakt ieder jaar een actieve keuze om van pensioenfonds te veranderen. Voor 3 tot 6% per jaar is dit een passieve keuze omdat men van baan verandert of omdat het pensioenfonds consolideert. Werknemers zijn ook niet actief op zoek naar het meest aantrekkelijke aanbod aangezien pensioenfondsen met relatief lage kosten en een hoog rendement niet een groter deel van de markt veroveren. 16 Concurrentieprikkel werkt averechts: Als te weinig werknemers van pensioenfonds overstappen, wordt de concurrentie op prijs en kwaliteit onvoldoende bevorderd. Drie Australische ratingbureaus die de ontwikkeling in kosten bestudeerden na de invoering van de Choice of Fund regelgeving concludeerden alle drie dat, in tegenstelling tot de verwachtingen, er geen significante kostenverlaging heeft plaatsgevonden. Aanbieders gaan de concurrentie met elkaar aan op de distributiemarkt door zich te richten op financieel adviseurs, maar niet op de werknemers. Door verruiming van het keuzeaanbod is de complexiteit voor de werknemer alleen maar toegenomen, waar bij uitstek financiële adviseurs van profiteren. Met name voor de weinig vermogende werknemers heeft financieel advies de kosten laten stijgen. Daarnaast wordt in Australië de informatievoorziening van pensioenfondsen bekritiseerd omdat er geen commerciële prikkel is om tegenvallende resultaten te promoten, de informatie niet gestandaardiseerd is tussen vergelijkingsbureaus en duur is voor werknemers om te bemachtigen Fear & Pace, Australia s Choice of Fund Legislation: Success or Failure? Rotman International Journal of Pension Management, vol. 2 (2). 17 Sy, Redesigning Choice and Competition in Australian Superannuation. Rotman International Journal of Pensioen Management, vol. 4 (1). 4

5 Keuzevrijheid en Solidariteit Progressieve keuzevrijheid Bij een keuze in pensioenaanbieder kan ook de solidariteit afnemen, doordat er risico-selectie binnen fondsen kan gaan plaatsvinden. Jongeren die zich benadeeld voelen door een onevenredig aandeel van ouderen in een pensioenfonds kunnen geneigd zijn over te stappen naar een jonger fonds waar deze verhouding meer in hun voordeel ligt. Als grote groepen tegelijkertijd van fonds gaan wisselen, dan zal dit de stabiliteit van het stelsel niet bevorderen (mogelijk met een pensionfund-run als gevolg). Overigens zou deze manier van risico-selectie niet alleen plaats kunnen vinden tussen generaties, maar ook tussen deelnemers met verschillende demografische kenmerken (b.v. geslacht, opleidingsniveau) en leefstijlen die van invloed kunnen zijn op de levensverwachting. Als door verschuivingen de demografische samenstelling van een pensioenfonds ongewenste proporties bereikt, zouden pensioenfondsen geneigd kunnen zijn om dit door nieuwe deelnemers aan te trekken via marketingactiviteiten te herstellen. Hierdoor zullen de kosten weer stijgen. Ook bij lage dekkingsgraden kunnen deelnemers besluiten van fonds te veranderen, wat het betreffende fonds en de resterende deelnemers nog meer in de problemen brengt. Ondanks de tendens naar meer keuzevrijheid blijft er een groot draagvlak bestaan voor het verplicht pensioensparen voor werknemers. Het huidige pensioenstelsel is ontworpen om r te borgen dat zoveel mogelijk mensen van een goede oudedagsvoorziening kunnen genieten. Collectiviteit en solidariteit zijn belangrijke fundamenten die dit mogelijk maken, die echter wel de mate van keuzevrijheid inperken, maar ook niet geheel uitsluiten. In het huidige pensioenstelsel zijn verschillende gradaties van keuzevrijheid geïntegreerd. De mate van keuzevrijheid zou gekenmerkt kunnen worden als progressieve keuzevrijheid aangezien mogelijkheden tot het maken van individuele keuzes toenemenover de drie pijlers. Hierdoor wordt beoogd om zoveel mogelijk mensen van een adequaat pensioen te voorzien, terwijl degenen die meer keuzes willen maken en over de middelen beschikken om mogelijke consequenties op te vangen, hier ook de ruimte voor krijgen. In het vaststellen van de juiste mate van keuzevrijheid in de tweede pijler, moet de keerzijde van een verruiming van de keuzemogelijkheden niet onderschat worden. 5

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie Zo denken wij er over is een uitgave van ABP Corporate Communicatie. Voor meer informatie verwijzen wij u naar www.abp.nl. september 2007 ZO DENKEN WIJ ER OVER Collectief versus individueel Juridische

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers Samen bouwen aan goed pensioen Inleiding ABP heeft een visie ontwikkeld voor de middellange termijn, de ABP-visie op 2020. Met deze visie willen wij richting geven

Nadere informatie

Voortgangsrapportage De Nationale Pensioendialoog

Voortgangsrapportage De Nationale Pensioendialoog Voortgangsrapportage De Nationale Pensioendialoog Achtergrond In 2014 heeft het kabinet op initiatief van staatssecretaris Klijnsma een Nationale Pensioendialoog gevoerd: een open, brede dialoog over de

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Pensioencommunicatie start bij de werkgever

Pensioencommunicatie start bij de werkgever Pensioencommunicatie start bij de werkgever Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen J. Arts (Pon) Pensioencommunicatie start bij de werkgever Welke maatregelen kan de werkgever nemen om het pensioenbewustzijn

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

PensioenLab. Team Keuzevrijheid

PensioenLab. Team Keuzevrijheid PensioenLab Team Keuzevrijheid Het vraagstuk Wat vinden jullie ervan om meer keuzevrijheid voor deelnemers mogelijk te maken? 2 Het proces 3 Het begrip Keuzevrijheid: de mogelijkheid voor deelnemers om

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014 De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds mei, 2014 1 Beste DNB er Hartelijk dank voor jouw deelname aan en/of interesse in dit deelnemersonderzoek onder (ex)werknemers van DNB. Van

Nadere informatie

12 VRAGEN over pensioen

12 VRAGEN over pensioen 12 VRAGEN over pensioen Q&A s voor dieren artsassistenten 12 vragen Inhoudsopgave 01 Waarom bouw ik bij Pensioenfonds Zorg en Welzijn pensioen op? 3 02 Kan ik ervoor kiezen om geen pensioen op te bouwen?

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

5 plussen van collectief pensioen

5 plussen van collectief pensioen 5 plussen van collectief pensioen Inhoudsopgave Waarom is uw pensioenregeling verplicht? 4 Invloed op uw pensioen 4 5 plussen van collectief pensioen 4 +1: Een goed pensioen voor ál uw werknemers 5 +2:

Nadere informatie

De doorsneepremie toegelicht

De doorsneepremie toegelicht Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR Den Haag Postbus 93158 2509 AD Den Haag T +31 (0)70 76 20 220 info@pensioenfederatie.nl www.pensioenfederatie.nl De doorsneepremie toegelicht KvK

Nadere informatie

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Werkgevers en werknemers aan het woord Onderzoek verricht in opdracht van Nationale-Nederlanden door Motivaction. Wat vinden werkgevers en werknemers van pensioenen.

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

PMT transparant in kosten pensioen

PMT transparant in kosten pensioen PMT transparant in kosten pensioen PMT is het pensioenfonds van de sector Metaal en Techniek. De werkgevers en werknemers in de bedrijfstak besturen het fonds. Als bedrijfstakpensioenfonds is PMT not-for-profit,

Nadere informatie

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG KNVG Maarssen 4 september 2012 Agenda 1) Wie is APG? 2) Ontwikkelingen van vandaag 3) Uitdagingen voor morgen

Nadere informatie

De beleggingsmogelijkheden. op een rij. Waardewijs Pensioen en Waardewijs Pensioen Compact

De beleggingsmogelijkheden. op een rij. Waardewijs Pensioen en Waardewijs Pensioen Compact Waardewijs Pensioen en Waardewijs Pensioen Compact De beleggingsmogelijkheden op een rij Let op: deze brochure geldt alleen voor collectieve pensioenregelingen met een ingangsdatum voor 1 januari 2013.

Nadere informatie

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING 1- Waarom heeft het ABP een herstelplan opgesteld? ABP is, evenals vele andere pensioenfondsen, zwaar geraakt door de crisis op de financiële

Nadere informatie

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen

Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Een sterke tweede pijler Naar een toekomstbestendig stelsel van aanvullende pensioenen Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen Prof. dr. K.P. Goudswaard (voorzitter) Prof. dr. R.M.W.J.

Nadere informatie

Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1

Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1 Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1 Brug mogelijk tussen twee werelden? Collectieve risicodeling, je moet het niet willen! Bijna geen meerwaarde meer Complex Niet te waarderen Je doet aan herverdeling

Nadere informatie

Een nieuwe pensioenregeling

Een nieuwe pensioenregeling Een nieuwe pensioenregeling De pensioenregeling van Pensioenfonds voor de Accountancy wordt per 1 januari 2015 aangepast. Het bestuur heeft inmiddels de hoofdlijnen van de nieuwe regeling vastgesteld.

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management)

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Aan: alle actieve deelnemers alle gewezen deelnemers alle pensioengerechtigden datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Betreft: de risico s van het pensioenfonds voor

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 18 november 2014 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening 2013 Financiën: Dekkingsgraad en financiële situatie Henk Beleggingsbeleid

Nadere informatie

Bulletin. Heb ik straks genoeg geld?

Bulletin. Heb ik straks genoeg geld? Bulletin BANDEN juli 2014 13 Voor werkgevers en werknemers aangesloten bij het Bedrijfstakpensioenfonds voor de Banden- en Wielenbranche Heb ik straks genoeg geld? Hoeveel pensioen krijgt u later? Veel

Nadere informatie

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen?

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Casper van Ewijk, Netspar & University of Amsterdam KNAW Symposium, 9 januari 2014, Amsterdam Agenda Wat is een pensioen? Goed pensioen is een risicovol pensioen

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

PENSIOEN UPDATE In Nederland

PENSIOEN UPDATE In Nederland PENSIOEN UPDATE In Nederland Oktober 2015 Het pensioenlandschap in het algemeen, maar ook hoe werknemers naar pensioen kijken, verandert in rap tempo. Zowel in 2014 als in 2015 zijn grote bezuinigingen

Nadere informatie

Keuzeformulier beleggingsfondsen Pensioenen

Keuzeformulier beleggingsfondsen Pensioenen De Verzekeringen Stadsring 15, postbus 42 3800 AA Amersfoort Tel. (033) 464 29 11 Fax (033) 464 29 30 Keuzeformulier beleggingsfondsen Pensioenen (is alleen te gebruiken voor pensioencontracten ingegaan

Nadere informatie

Solidair of solitair?

Solidair of solitair? Solidair of solitair? Resultaten van enquête onder werkenden 7 november 2013 Lucy Kok Hoofd Zorg en Sociale Zekerheid www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Inhoud presentatie 1. Doel van het

Nadere informatie

De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ

De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ De toekomst van ons pensioen de visie van FNV KIEM en NVJ De pensioencommissie van FNV KIEM en de NVJ heeft besloten een beknopte visie te formuleren over de toekomst van ons pensioenstelsel. Deze is bedoeld

Nadere informatie

Position Paper DNB ten behoeve van de nationale pensioendialoog 15 januari 2015

Position Paper DNB ten behoeve van de nationale pensioendialoog 15 januari 2015 Position Paper DNB ten behoeve van de nationale pensioendialoog 15 januari 2015 Nederland heeft internationaal gezien een goed pensioenstelsel. Een stelsel waarvan de financiële houdbaarheid bovendien

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Een nieuwe pensioenregeling

Een nieuwe pensioenregeling Een nieuwe pensioenregeling Waardeoverdracht: zinvol voor u? Gefeliciteerd, u hebt een nieuwe baan! Dit betekent nogal wat voor uw persoonlijke situatie. Nieuwe taken, verantwoordelijkheden en andere collega

Nadere informatie

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen

Generali Beleggingsmogelijkheden Pensioen 1. Algemene informatie over dit document Waarom krijgt u dit document U krijgt deze informatie omdat u via uw werkgever deelneemt aan een pensioenregeling bij Generali. In uw pensioenregeling staat hoe

Nadere informatie

Meningen over pensioenkwesties

Meningen over pensioenkwesties Sociaaleconomische trends 2014 Meningen over pensioenkwesties Rianne Kloosterman Hans Schmeets mei 2014, 02 CBS Sociaaleconomische trends, mei 2014, 02 1 De pensioenproblematiek in Nederland staat volop

Nadere informatie

Percentage overstappers in 2005, 2006, 2007 en 2008 per leeftijdscategorie 4% 2% 4% 2%

Percentage overstappers in 2005, 2006, 2007 en 2008 per leeftijdscategorie 4% 2% 4% 2% Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Judith de Jong, Wisselen van zorgverzekeraar, NIVEL, 2008) worden gebruikt.u vindt dit factsheet en alle andere Aanvullende

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Speech Bert Boertje,

Speech Bert Boertje, Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij De Nederlandsche Bank tijdens het congres van het Instituut voor Pensioeneducatie. De Doelen, Rotterdam, 10 december 2015 Dames en Heren,

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB date: 23.06.2014 place: Amsterdam Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB Frank van Alphen, FD media Het verschil tussen de uitkering in een pessimistisch en een optimistisch scenario

Nadere informatie

2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 samenvatting van het jaarverslag In het Jaarverslag 2014 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

De Dynamische Strategie Portefeuille DSP

De Dynamische Strategie Portefeuille DSP De Dynamische Strategie Portefeuille DSP Onderdeel van het beleggingsbeleid van Pensioenfonds UWV 1 Inhoudsopgave Waarom beleggen? 4 Beleggen is niet zonder risico s 4 Strategische beleggingsportefeuille

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

Verslag Mandema Update mei 2014

Verslag Mandema Update mei 2014 Verslag Mandema Update mei 2014 Terwijl de leden van de Eerste Kamer zich op 20 mei jl. bogen over de Wet verlaging maximumopbouw- en premiepercentages pensioen, kregen onze relaties te horen wat de consequenties

Nadere informatie

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Vrouw en Pensioen anno 2015 e.v. Balans tussen werk, zorg en invloed ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Mr. Caroline Jones Groeneweg RB Even voorstellen 3 pijlers Nederlands pensioenstelsel 3.Privé 2.De werkgever

Nadere informatie

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG Agenda Waarom Pensioenakkoord? Inhoud Pensioenakkoord Wat doen we ermee? Oplossingsrichtingen Hoe nu verder?

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten in het kader van consumentenbehoeften pensioenen

Onderzoeksresultaten in het kader van consumentenbehoeften pensioenen Onderzoeksresultaten in het kader van consumentenbehoeften pensioenen Julie Visser & Maarten de Pril G5704 juni 2013 Inhoud Inleiding 4 1 De scenario s 5 1.1 De Nationale pensioenregeling 6 1.2 De Sector-

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Bedrijfstakpensioenfondsen: wat doen ze, en wat niet? www.vb.nl

Bedrijfstakpensioenfondsen: wat doen ze, en wat niet? www.vb.nl Bedrijfstakpensioenfondsen: wat doen ze, en wat niet? www.vb.nl inhoud 01 De voor- en nadelen van bedrijfstakpensioenfondsen op een rij 02 Wat zijn de voordelen? 05 Wat zijn de nadelen? 07 Aanvullende

Nadere informatie

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis.

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis. WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis 29 oktober 2015 Agenda Welke pensioenstelsels zijn er? Wat is de houdbaarheid van het

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor Najaar 2011 Pensioen. December 2011

AFM Consumentenmonitor Najaar 2011 Pensioen. December 2011 AFM Consumentenmonitor Najaar 2011 Pensioen December 2011 1 Inhoudsopgave 2 1 2 Management Summary Onderzoeksresultaten in detail 2a Pensioen algemeen 2b Pensioencommunicatie 2c Pensioenregeling 3 Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014

Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014 Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014 2 Pensioen: turen naar de vrijheid 50 jaar lang werken we toe naar ons pensioen Dan willen we onafhankelijk zijn En

Nadere informatie

Van polarisatie naar versterking collectief belang

Van polarisatie naar versterking collectief belang Van polarisatie naar versterking collectief belang Drie krachten die het pensioenstelsel vormgeven:, vermogen en vaste koers Figuur 1: Drie onderliggende krachten die stakeholders verder van en dichterbij

Nadere informatie

Verzekeringen. Werkgever en personeel. Persoonlijk Pensioen Plan (collectief) voor werknemers. April 2007

Verzekeringen. Werkgever en personeel. Persoonlijk Pensioen Plan (collectief) voor werknemers. April 2007 Verzekeringen April 2007 Werkgever en personeel Persoonlijk Pensioen Plan (collectief) voor werknemers Werkgever en personeel Verzekeringen 2007 Persoonlijk Pensioen Plan voor werknemers Wat is pensioen?

Nadere informatie

Van polarisatie naar versterking collectief belang

Van polarisatie naar versterking collectief belang Van polarisatie naar versterking collectief belang Afgelopen december is er in de Tweede Kamer een akkoord gesloten omtrent de opbouw voor pensioen. De discussie rondom de toekomstbestendigheid van ons

Nadere informatie

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Nummer 14 > Jaargang 10 > November 2012 inhoud > Financiële positie: dekkingsgraad blijft laag [p.1] Bestuur / Verantwoordingsorgaan [p.2] Uniform Pensioen

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Verstandig beleggen voor een goed pensioen Zorgvuldig uw pensioen opbouwen Natuurlijk denkt u wel eens aan uw financiële situatie na uw pensionering. Misschien wilt u minder werken,

Nadere informatie

2006. 1 Delnoij D., van der Schee E. Collectief aanbod nodigt uit tot wisselen van zorgverzekeraar, NIVEL,

2006. 1 Delnoij D., van der Schee E. Collectief aanbod nodigt uit tot wisselen van zorgverzekeraar, NIVEL, Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Judith de Jong, Diana Delnoij, Peter Groenewegen, Verzekerdenmobiliteit is hoog. Ook ouderen zijn overgestapt, NIVEL, 2006)

Nadere informatie

Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst. Amstelveen, 22 maart 2012

Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst. Amstelveen, 22 maart 2012 Het einde van het pensioen voor de RvB Rondetafelbijeenkomst Amstelveen, 22 maart 2012 Het einde van het pensioen voor de RvB As we know it? Amstelveen, 22 maart 2012 Het speelveld Bestuur en Toezicht

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Nieuws over uw pensioen

Nieuws over uw pensioen BpfTEX Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Groothandel in Textielgoederen en Aanverwante Artikelen Nieuws over uw pensioen Juni 2010 Bas de Lege, secretaris BPF Tex en Jan Edu Kelder, voorzitter

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Agenda Stand van zaken PPF APG: kerngegevens, beleggingsresultaten dekkingsgraadontwikkeling Deelnemerstevredenheidsonderzoek Effecten

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG. Financiële situatie. Beleggingen. De organisatie. Veranderingen. Communicatie. 2014 in cijfers

POPULAIR JAARVERSLAG. Financiële situatie. Beleggingen. De organisatie. Veranderingen. Communicatie. 2014 in cijfers POPULAIR JAARVERSLAG 2014 Financiële situatie Beleggingen De organisatie Veranderingen Communicatie 2014 in cijfers 2 Pensioenfonds UWV heeft in 2014 veel aandacht besteed aan de toekomst van het pensioenfonds,

Nadere informatie

Generali beleggingsmogelijkheden pensioen informatie voor de deelnemer

Generali beleggingsmogelijkheden pensioen informatie voor de deelnemer Generali beleggingsmogelijkheden pensioen informatie voor de deelnemer Inhoudsopgave Algemene informatie over dit document 2 1. Zorgvuldig beleggingsbeleid 3 2. Algemene informatie over een pensioen op

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie

Issuemonitor 2014 Pensioenen

Issuemonitor 2014 Pensioenen Grote Bickersstraat 76 1013 KS Amsterdam Postbus 1903 1000 BX Amsterdam tel 020 522 59 99 fax 020 622 15 44 e-mail info@veldkamp.net www.veldkamp.net Issuemonitor 2014 Pensioenen Koenen, Bart (TSAMM) augustus

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT {ECON}Commissie economische en monetaire zaken

<EntPE>EUROPEES PARLEMENT</EntPE> <Commission>{ECON}Commissie economische en monetaire zaken</commission> EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 {ECON}Commissie economische en monetaire zaken {01/07/2008}1.7.2008 2007/2290(INI)

Nadere informatie

Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014

Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014 Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014 Een paar ervaringen met actuarissen 2 Actuarissen UK, Het grote falen

Nadere informatie

Meerderheid zelfstandigen bouwt geen pensioen op Een derde verwacht onvoldoende

Meerderheid zelfstandigen bouwt geen pensioen op Een derde verwacht onvoldoende ZZP ING Economisch Bureau Meerderheid zelfstandigen bouwt geen pensioen op Een derde verwacht onvoldoende pensioeninkomen te hebben Meer dan de helft van de zelfstandige zonder personeel (zzp ers) bouwt

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 043 Toekomst pensioenstelsel Nr. 151 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 1 Toekomstvisie Het Nederlandse pensioenstelsel behoort tot de mondiale top. Volgens de 2014 editie van de Melbourne Mercer Global Pension

Nadere informatie

Collectieve Pensioenen: Aan de grenzen van Solidariteit? drs. Frank Cordewener AAG en dr. Siert Vos Actuariaatcongres VSAE 27 februari 2013

Collectieve Pensioenen: Aan de grenzen van Solidariteit? drs. Frank Cordewener AAG en dr. Siert Vos Actuariaatcongres VSAE 27 februari 2013 Collectieve Pensioenen: Aan de grenzen van Solidariteit? drs. Frank Cordewener AAG en dr. Siert Vos Actuariaatcongres VSAE 27 februari 2013 Collec@eve Pensioenen: Aan de grenzen van Solidariteit? 2 Agenda

Nadere informatie

Pensioenfonds Update April 2014

Pensioenfonds Update April 2014 Pensioenfonds Update April 2014 1. Van de Voorzitter nr 17 april 2014 pagina 1 INHOUD 1. Van de voorzitter 1 2. Dekkingsgraad gestegen in eerste twee maanden 2014 2 3. Interview met Roy Braem en Klaas

Nadere informatie

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten artikel Inleiding Reeds geruime tijd wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel.

Nadere informatie

Rabo BedrijvenPensioen. Een aandeel in elkaar

Rabo BedrijvenPensioen. Een aandeel in elkaar Rabo BedrijvenPensioen Een aandeel in elkaar Inhoud Het Rabo BedrijvenPensioen: modern en overzichtelijk Pensioen voor uw werknemers: hoe werkt het? Zorg voor uw werknemers, hun partners en hun kinderen

Nadere informatie

Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste reden om te wisselen.

Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste reden om te wisselen. Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Margreet Reitsma-van Rooijen, Anne Brabers & Judith de Jong. Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste

Nadere informatie

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Zoetermeer, 18 februari 2011 Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Marc Heemskerk, Amstelveen Marc.Heemskerk@mercer.com www.mercer.nl Toekomstbestendigheid huidige pensioenregeling Inleiding Demografische

Nadere informatie

ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST

ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST ADDENDUM BIJ DE PENSIOENOVEREENKOMST In aanvulling op de eerder tussen de werkgever en diens werknemers gesloten pensioenovereenkomst maken met ingang van 1 januari 2008 de hierna vermelde bepalingen deel

Nadere informatie

Uw pensioen in onzekere tijden

Uw pensioen in onzekere tijden Uw pensioen in onzekere tijden Stichting Pensioenfonds 1 Inleiding Dekkingsgraad per 31 december 2011 is 83,7%. Het pensioenfonds loopt (ver) achter op herstelplan. Voorlopig kortingsbesluit is noodzakelijk.

Nadere informatie