Erfgoedstrategie en het familiebedrijf

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Erfgoedstrategie en het familiebedrijf"

Transcriptie

1 Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Een onderzoek onder directeuren van familiebedrijven naar hun voornemens én de praktijk bij de overdracht en het behoud van het (familie)vermogen In opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs Uitgevoerd door Universiteit Nijenrode Centre for Entrepreneurship

2 Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Een onderzoek onder directeuren van familiebedrijven naar hun voornemens én de praktijk bij de overdracht en het behoud van het (familie)vermogen Organisatie Drs. E.J. Wijers Onderzoek Drs. R.H. Flören, MBA Begeleiding drs. J.H.J. Achten, RA J. Duitman Mr. M.J.B. Frie Universiteit Nijenrode Centre for Entrepreneurship Straatweg BG Breukelen Tel Fax Copyright Nijenrode Centre for Entrepreneurship en Walgemoed Accountants & Adviseurs Tenzij schriftelijk anders overeengekomen mag dit rapport noch geheel noch gedeeltelijk worden gepubliceerd en aanvaarden het Nijenrode Centre for Entrepreneurship en Walgemoed Accountants & Adviseurs geen aansprakelijkheid voor directe en indirecte schade voortkomend uit de onderzoeksresultaten.

3 Inhoud Hoofdstuk 1 Samenvatting en conclusies 3 Hoofdstuk 2 Opzet van het onderzoek Waardensystemen in familiebedrijven Opvolging in leiding en eigendom Doel van het onderzoek Methodologie 10 Hoofdstuk 3 Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Algemeen Belang van erfgoedstrategie voor familiebedrijven Erfgoedstrategie in relatie tot onverwachte gebeurtenissen Belang erfgoedstrategie voor huidige directeur-eigenaar Instrumenten voor erfgoedstrategie Huwelijksgoederen-regime Schenkingen Testament Statuten van de onderneming Certificering van aandelen Opvolging in eigendom in relatie tot erfgoedstrategie De vermogende eigenaar Communicatie 33 Literatuur 35 2

4 Hoofdstuk 1 Samenvatting en conclusies De aandacht voor familiebedrijven in Nederland neemt de laatste jaren steeds meer toe. Veelal blijft de aandacht echter beperkt tot het belang van opvolgingsplanning voor familiebedrijven. De laatste jaren richten (fiscale) adviseurs zich in toenemende mate op estate planning en (personal) financial planning voor directeur-grootaandeelhouders van familiebedrijven. Directeureigenaren van familiebedrijven vinden dat de meeste adviseurs te veel de nadruk leggen op belastingminimalisatie en onvoldoende rekening houden met de specifieke karakteristieken van familiebedrijven en hun ondernemende families. Vergelijking van internationaal onderzoek toont aan dat meer dan tien procent van de faillissementen bij familiebedrijven worden veroorzaakt door een inadequate vermogensplanning. Walgemoed Accountants & Adviseurs en Universiteit Nijenrode hebben daarom besloten om hun zesde jaarlijkse onderzoek naar familiebedrijven te richten op erfgoedstrategie. Erfgoedstrategie is: een plan van aanpak voor de lange termijn met als doel te zorgen dat het (familie)vermogen op het juiste moment op de juiste wijze op de juiste plaats terecht komt, waarbij zowel emotionele argumenten als fiscale, juridische en financiële consequenties een belangrijke rol spelen. Er zijn bij erfgoedstrategie drie uitgangspunten waar altijd rekening mee gehouden moet worden, ongeacht de gehanteerde technieken of instrumenten. Deze drie uitgangspunten zijn: - behouden van de continuïteit van het bedrijf; - voorzien in de behoeften van de familie; - beheren van liquiditeiten. Een goede planning en open communicatie met de familieleden is hierbij essentieel. Het proces is namelijk emotioneel geladen en kan - veelal onbewust en onbedoeld - leiden tot familieconflicten. Het scheppen van duidelijkheid vooraf zal bijdragen aan het behoud van de harmonie in de familie. Bijna alle directeur-eigenaren van familiebedrijven zien het als hun verantwoordelijkheid om te voorkomen dat het bedrijf en de familie in financiële problemen geraken als zij (onverwachts) komen te overlijden. Bijna de helft van 3

5 de directeur-eigenaren vindt dat zij hier momenteel onvoldoende aandacht aan besteden. Tevens blijkt dat ruim 60 procent van de directeuren van familiebedrijven vindt dat goede familieverhoudingen een belangrijke overweging zijn bij het plannen van hun erfgoed. Zij vinden goede familieverhoudingen belangrijker dan belastingbesparing bij het plannen van de erfgoedstrategie. Er is een aantal instrumenten om de erfgoedstrategie te regelen. De belangrijkste zijn: huwelijksgoederen-regime, schenkingen, testament, statuten van de onderneming, certificering van aandelen, pensioenregeling en de (holding)structuur. Van een strategisch gebruik van deze instrumenten is bij directeur-eigenaren van familiebedrijven echter geen sprake. Zo hebben veel directeuren van familiebedrijven geen bewuste keuze gemaakt voor hun huwelijksgoederen-regime. Vrijwel alle directeuren met kinderen weten dat schenkingen fiscale voordelen kunnen opleveren. Toch heeft bijna de helft van hen nog nooit geschonken. Van de directeur-eigenaren die wel schenken aan de kinderen, beperkt het merendeel de schenkingen tot het belastingvrij bedrag. De meeste directeur-eigenaren schenken dan ook niet vanuit belasting-technische overwegingen. Voor hen is het belangrijker dat de kinderen het geld goed kunnen gebruiken. Andere directeuren schenken juist niet aan hun kinderen, omdat zij onder meer vinden dat hun kinderen zelf de waarde van geld moeten leren kennen. Niet iedere ondernemer heeft een testament. Tevens heeft ruim een derde van alle directeuren van familiebedrijven het testament de laatste vijf jaar niet aangepast. Bij deze testamenten is het de vraag in welke mate de inhoud nog recht doet aan de door de directeur-eigenaar gewenste situatie. Ook het testament als instrument voor erfgoedstrategie wordt veelal niet gebruikt om successierechten te minimaliseren, maar veeleer om de goede familieverhoudingen te bevorderen. Van twee andere, belangrijke instrumenten voor erfgoedstrategie, de statuten van de onderneming en certificeren van aandelen, hebben de directeureigenaren nog minder gebruik gemaakt of hebben zij nauwelijks enige kennis. Bijna een derde van de directeuren van familiebedrijven kent de inhoud van de statuten van hun onderneming slecht. Verder heeft slechts 29 procent van de directeur-eigenaren van de besloten vennootschappen de aandelen gecertificeerd. 4

6 Uit eerdere onderzoeken komt naar voren dat familiebelangen een belangrijke invloed hebben op de opvolging in leiding. Uit dit onderzoek blijkt dat veel directeur-eigenaren van familiebedrijven zich ook bij beslissingen over erfgoedstrategie en over opvolging in eigendom laten beïnvloeden door familiebelangen. Een voorbeeld hiervan is dat meer dan 70 procent van de directeur-eigenaren van familiebedrijven met twee of meer kinderen bereid is een lagere verkoopprijs te accepteren bij verkoop van hun bedrijf aan een familielid in vergelijking met verkoop aan een derde. Veel directeuren zijn zich hierbij echter niet bewust dat zij één van de kinderen een vermogen schenken zonder de overige kinderen hiervoor te compenseren. Deze conflicten kunnen - veelal onbewust en onbedoeld - zowel de relatie tussen ouders en kinderen als die tussen de kinderen onderling vertroebelen. De emotionele en financiële risico's die deze familiebedrijven lopen, zijn aanzienlijk en kunnen terdege leiden tot faillissementen van bedrijven en familieleden en tot verstoorde familierelaties. Directeuren van familiebedrijven moeten dan ook met het plannen van hun erfgoedstrategie tijdens de opvolging in eigendom goed rekening houden met een eerlijke verdeling tussen de kinderen. Gezien de aanzienlijke risico's die de families van familiebedrijven lopen bij het niet ontwikkelen van een erfgoedstrategie en de geringe kennis en activiteit van ondernemers op dit gebied, is specifiek ingegaan op die directeur-eigenaren die reeds een substantieel privé-vermogen hebben weten op te bouwen. Van vermogende directeur-eigenaren wordt namelijk meer activiteit en kennis over de erfgoedstrategie verwacht. Vermogende directeur-eigenaren zijn vaker van mening dat zij al een plan van aanpak hebben om hun erfgoed te regelen dan de directeuren die (nog) geen substantieel privé-vermogen hebben opgebouwd. Toch verschillen beide groepen niet in de mening dat zij meer aandacht aan hun erfgoedstrategie moeten en willen besteden. Het lijkt er wel op dat vermogende directeur-eigenaren meer bezig zijn met hun erfgoed, maar dat van een gestructureerde strategie nauwelijks sprake is. Het belang van directe en open communicatie bij het behouden van de harmonie tussen familieleden kan niet vaak genoeg worden benadrukt. De realiteit is dat mensen in familiebedrijven doorgaans afkerig zijn van het idee diep op familiezaken en -problemen in te gaan. Meer dan de helft van de directeureigenaren van familiebedrijven heeft nog niet met de echtgenoot over 5

7 erfgoedstrategie gesproken, terwijl nog veel minder hierover met de kinderen spreekt. Directeur-eigenaren zullen moeten proberen om vroegtijdig hun plannen en beweegredenen voor erfgoedstrategie met de partner en alle kinderen te bespreken. Anders kunnen conflicten tussen familieleden uiteindelijk het (familie)kapitaal en de continuïteit van het familiebedrijf ruïneren. 6

8 Hoofdstuk 2 Opzet van het onderzoek 2.1 Waardensystemen in familiebedrijven Familiebedrijven bestaan in feite uit elkaar overlappende subsystemen: de familie en het bedrijf. Het familiesysteem is gebaseerd op emoties. De familieleden zijn met elkaar verbonden door diepe emotionele banden, die zowel de drijvende kracht van het bedrijf kunnen vormen als de teloorgang van het bedrijf kunnen veroorzaken. Het bedrijfssysteem daarentegen, is gebaseerd op het realiseren van taken. Het gedrag wordt voor het grootste deel bewust bepaald. In nietfamiliebedrijven opereren deze twee in essentie onverenigbare systemen onafhankelijk van elkaar, maar in het familiebedrijf overlappen ze elkaar niet alleen, ze zijn ook nog eens onderling afhankelijk. De verschillende doelstellingen en prioriteiten van de subsystemen kunnen specifieke spanningen binnen familiebedrijven veroorzaken. Als ook leiding en eigendom (deels) zijn gescheiden, ontstaat er zelfs een derde subsysteem, de eigendom. Vooral in familiebedrijven die al een opvolgingsproces hebben meegemaakt, is de mogelijkheid aanwezig dat verschillende aandeelhouders niet in het bedrijf werkzaam zijn. Zo ontstaat een model met drie cirkels dat het familiebedrijven-systeem schetst als drie onafhankelijke maar elkaar overlappende subsystemen: bedrijf, eigendom en familie (zie Figuur 1). Ieder individu in de familie en in het familiebedrijf kan in een van de zeven sectoren worden geplaatst, die ontstaan door het overlappen van de cirkels van de subsystemen (Gersick, e.a., 1997). familie 5 eigendom bedrijf 7

9 Figuur 1: Het driecirkel model van overlappende waardensystemen bij familiebedrijven. Ter verduidelijking wordt een mogelijk voorbeeld van iedere sector uit Figuur 1 gegeven: 1: Een zoon die niet in het bedrijf werkt en geen aandelen bezit. 2: Een vriend die niet in het bedrijf werkt, maar wel aandelen bezit. 3: Een werknemer die niet tot de familie behoort en geen aandelen bezit. 4: Een dochter die in het bedrijf werkt, maar geen aandelen bezit. 5: De echtgenote van de directeur die niet in het bedrijf werkt, maar wel aandelen bezit. 6: Een mede-directeur die niet tot de familie behoort, maar wel aandelen bezit. 7: De directeur-eigenaar die lid is van de familie. 2.2 Opvolging in leiding en eigendom In Nederland wordt de laatste jaren meer aandacht besteed aan de specifieke karakteristieken, sterkten en zwakten van familiebedrijven. Veelal blijft de aandacht echter beperkt tot opvolgingsplanning. Uiteraard is de opvolging een belangrijk aandachtspunt bij familiebedrijven, maar zeker niet het enige. De aandacht voor opvolgingsplanning richt zich hoofdzakelijk op de overdracht van de leiding van het familiebedrijf en de fiscale aspecten. Uit vorige onderzoeken van Walgemoed en Nijenrode komt naar voren dat bij opvolgingsplanning voor familiebedrijven veel meer rekening dient te worden gehouden met de emotionele overwegingen van familieleden (Flören, 1997). Voor familiebedrijven die binnenkort moeten beginnen met de planning van hun opvolging is het dan ook raadzaam om de emotionele barrières verbonden bij de overdracht van de leiding van het bedrijf te onderkennen en bespreekbaar te maken. Voorts zullen de succesvolle dienstverleners van familiebedrijven bij hun advisering in staat moeten zijn om specifieke aandacht te besteden aan deze emotionele belangen in het familiebedrijf. De laatste jaren richten (fiscale) adviseurs zich in toenemende mate op estate planning en (personal) financial planning voor directeur-grootaandeelhouders van familiebedrijven. Met estate planning wordt - ondanks het feit dat dit afwijkt van de feitelijke betekenis van het woord - beoogd de vermogensoverheveling zodanig te regelen, dat het bedrag aan te betalen schenkings- en 8

10 successierechten minimaal is. Hierbij wordt het minimaliseren van de belastingbetaling tot het belangrijkste en veelal enige doel verheven. Het gevaar is groot dat net als voorheen bij opvolgingsplanning voor familiebedrijven, geen of onvoldoende rekening wordt gehouden met de specifieke karakteristieken van familiebedrijven en hun ondernemende families. 2.3 Doel van het onderzoek Volgens de Europese Commissie (1995) wordt tenminste tien procent van alle faillissementen van Europese bedrijven veroorzaakt door een slechte of totaal afwezige planning van de opvolging. Voorts blijkt uit ander onderzoek dat meer familiebedrijven in de problemen geraken door een inadequate vermogensplanning dan door een slechte opvolgingsplanning (File & Prince, 1996). Hieruit kan geconcludeerd worden dat familiebedrijven zowel aandacht moeten besteden aan de planning van de opvolging in leiding en eigendom als aan vermogensplanning. Gezien de groeiende aandacht voor opvolging in de eigendom bij familiebedrijven, de enorme hoeveelheid familiebedrijven in Nederland, het grote afbreukrisico voor deze bedrijven bij een slecht voorbereide vermogensplanning en de toenemende doch kortzichtige aandacht van adviseurs voor vrijwel louter belastingbesparing bij estate planning voor familiebedrijven, is het de hoogste tijd om specifieke aandacht te besteden aan de daadwerkelijke belangen van familiebedrijven in Nederland. Uiteraard dient deze aandacht op ruimere gronden te zijn gebaseerd dan estate planning. Veel belangrijker is het namelijk om aandacht te besteden aan de erfgoedstrategie van familiebedrijven. Erfgoedstrategie is: een plan van aanpak voor de lange termijn met als doel te zorgen dat het (familie)vermogen op het juiste moment op de juiste wijze op de juiste plaats terecht komt, waarbij zowel emotionele argumenten als fiscale, juridische en financiële consequenties een belangrijke rol spelen. Erfgoedstrategie is dan ook een permanent proces van planning en bescherming van (potentieel) vermogen. Erfgoedstrategie richt zich op de overheveling van 9

11 (familie)vermogen en de eigendom van het familiebedrijf tijdens het leven van de ondernemer en in verband met het overlijden van de ondernemer. Nog belangrijker is dat bij erfgoedstrategie rekening wordt gehouden met de specifieke karakteristieken van familiebedrijven en de emoties van familieleden. Daarom hebben Walgemoed Accountants & Adviseurs en Universiteit Nijenrode besloten om hun zesde jaarlijkse onderzoek naar familiebedrijven te richten op erfgoedstrategie. Want hoewel de aandacht voor opvolgingsplanning bij familiebedrijven groeit, blijkt het noodzakelijk om ook op andere onderzoeksterreinen aandacht te besteden aan familiebedrijven. Het huidige onderzoek naar erfgoedstrategie doet recht aan het specifieke karakter en de kracht van familiebedrijven. Het doel van het onderzoek is dan ook het beschrijven van de voornemens en de praktijk van directeuren van familiebedrijven bij de overdracht en het behoud van het (familie)vermogen. 2.4 Methodologie Voor het onderzoek is - overeenkomstig de eerdere onderzoeken - de volgende definitie van een familiebedrijf gebruikt. Een bedrijf is een familiebedrijf indien het aan minstens één van de volgende drie criteria voldoet: - meer dan 50% van de aandelen of certificaten is in handen van één familie; - één familie is in staat aanzienlijke invloed uit te oefenen; - een belangrijk aantal leden van de ondernemingsleiding is afkomstig uit één familie. Tot de doelgroep van dit onderzoek behoren alle directeuren van in Nederland gevestigde ondernemingen met tenminste tien werknemers. Hiertoe behoren derhalve zowel de directeuren van familiebedrijven als die van nietfamiliebedrijven. Voor deze aanpak is gekozen omdat in Nederland nog steeds geen specifieke adresgegevens beschikbaar zijn waarbij familiebedrijven worden onderscheiden van niet-familiebedrijven. Een bijkomend voordeel is echter dat deze aanpak de mogelijkheid biedt om eventuele relevante verschillen tussen familiebedrijven en niet-familiebedrijven te toetsen. 10

12 De aanleiding tot het onderzoek is in paragraaf 2.3 besproken en is gebaseerd op een verkenning van de internationale literatuur en de eigen visie op familiebedrijven. Vervolgens is ter voorbereiding van het onderzoek een literatuurstudie verricht naar opvolging in eigendom bij (familie)bedrijven en naar estate planning. Over erfgoedstrategie zelf is nog nauwelijks iets gepubliceerd. Zowel op basis van het literatuuronderzoek als eigen ervaringen opgedaan bij familiebedrijven is een interview-vragenlijst opgesteld, welke is gebruikt bij het houden van vier interviews met directeuren van familiebedrijven. In deze gesprekken is ingegaan op alle aspecten van erfgoedstrategie, zowel de emotionele als de fiscale, juridische en de financiële. Gebaseerd op deze interviews en de literatuurstudie is een schriftelijke vragenlijst ontwikkeld, die met behulp van de begeleidingscommissie meermalen is aangepast. In februari 1998 zijn 2300 vragenlijsten verstuurd naar bedrijven in Nederland. Meer dan 200 directeuren van bedrijven met tenminste 10 werknemers hebben de moeite genomen om de schriftelijke vragenlijst in te vullen en te retourneren. Van deze vragenlijsten zijn 197 vragenlijsten verwerkt voor statistische analyse met behulp van het statistisch pakket SPSS for Windows. De kwaliteit van de ingevulde vragenlijsten is zeer goed te noemen en de vragenlijsten waren derhalve bruikbaar voor analyse. 11

13 Hoofdstuk 3 Erfgoedstrategie en het familiebedrijf In dit hoofdstuk worden de onderzoeksresultaten weergegeven. Allereerst zullen in paragraaf 3.1 de algemene gegevens van de deelnemende bedrijven en hun directeuren worden gepresenteerd. Vervolgens zal in paragraaf 3.2 en 3.3 het belang van erfgoedstrategie voor familiebedrijven en hun directeuren aan de orde komen. De belangrijkste instrumenten waarmee de erfgoedstrategie kan worden geregeld worden in paragraaf 3.4 behandeld. Tijdens het regelen van de opvolging van de leiding komen de consequenties van erfgoedstrategie op de voorgrond, welke in paragraaf 3.5 aan bod komen. In paragraaf 3.6 wordt aandacht besteed aan die directeur-eigenaren die al een substantieel privévermogen hebben opgebouwd. Tenslotte wordt de communicatie tussen familieleden betreffende erfgoedstrategie in paragraaf 3.7 besproken. 3.1 Algemeen In deze paragraaf wordt een korte beschrijving van de deelnemende bedrijven en hun directeuren gegeven. Het oudste bedrijf is in 1834 opgericht, terwijl meer dan de helft van de bedrijven tenminste 25 jaar geleden is opgericht. Ruim de helft van alle deelnemende bedrijven heeft tenminste 25 werknemers en 10 procent heeft meer dan 100 werknemers. De omzet van de bedrijven varieert sterk, namelijk van een half miljoen gulden tot meer dan een miljard gulden. Veruit de meeste bedrijven hebben de BV als rechtsvorm. Gezien het aantal deelnemende bedrijven en hun samenstelling geven de resultaten een representatief beeld van het Nederlandse bedrijfsleven. Van de deelnemende bedrijven is 78 procent een familiebedrijf overeenkomstig de definitie zoals deze in paragraaf 2.4 is behandeld. Een percentage dat overeenkomt met het landelijke percentage familiebedrijven in Nederland (Flören, 1997). Ook overeenkomstig eerder onderzoek (Flören, 1995) blijkt dat bij tenminste 45 procent van de familiebedrijven twee of meer familieleden de aandelen bezitten, terwijl bij meer dan 72 procent van de familiebedrijven de familie alle aandelen in handen heeft. Van de (algemeen) directeuren van de familiebedrijven is 95 procent zelf ook lid van de familie die de aandelen bezit. Voorts is 95 procent van de deelnemende directeuren een man. Een aanzienlijk gedeelte van de familiebedrijven heeft reeds 12

14 minimaal één opvolging in leiding doorgemaakt en heeft meer dan één familielid in het bedrijf werken. Overeenkomstig eerdere resultaten uit onderzoek over familiebedrijven (Flören, 1993) blijven hun directeuren veel langer aan de leiding van het bedrijf dan directeuren bij niet-familiebedrijven. De helft van de directeuren is tenminste 15 jaar directeur, terwijl ruim 22 procent van de directeuren al langer dan 20 jaar het heft in handen heeft. Twee van de deelnemende directeuren waren zelfs langer dan 40 jaar directeur van hun familiebedrijf. Meer dan de helft van de directeuren is 50 jaar of ouder. Deze directeuren zullen derhalve zowel aandacht moeten besteden aan de overdracht van eigendom als aan de overdracht van leiding. Meer dan 60 procent denkt dan ook dat zij binnen 10 jaar de leiding van het bedrijf hebben overgedragen, terwijl meer dan een derde zelfs verwacht dat deze overdracht binnen vijf jaar plaatsvindt. De helft van de directeuren van familiebedrijven is reeds in staat geweest om via het inkomen uit het bedrijf een substantieel privé-vermogen op te bouwen. Desalniettemin stelt 78 procent dat het overgrote gedeelte van het familievermogen in het bedrijf zit. 3.2 Belang van erfgoedstrategie voor familiebedrijven De overdracht van de eigendom van het familiebedrijf aan de volgende generatie en het behoud van de eigendom vereisen een zorgvuldige en gedetailleerde planning. Een gedegen voorbereiding is ook noodzakelijk om de overdracht succesvol te verwezenlijken. Het proces is namelijk emotioneel geladen en kan - veelal onbewust en onbedoeld - bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat ouders en kinderen in conflict raken, dat broers en/of zussen tegen elkaar worden opgezet. Ook kan met zorgvuldige planning bereikt worden dat fiscale faciliteiten worden benut. De eigenaar dient, bij voorkeur in overleg met de partner en overige betrokken familieleden, zo vroeg mogelijk besluiten te nemen over de doelstellingen op lange termijn en te kijken naar de fiscale mogelijkheden. Het doel is uiteindelijk om zorg te dragen voor een soepele overgang van het vermogen naar de juiste personen op het juiste moment. Hierbij kan onder meer worden gedacht aan beantwoording van de volgende vragen: 13

15 - Hoe kan ik er voor zorgen dat ze het bedrijf op doelmatige wijze kunnen continueren? - Wie mag in de volgende generatie aandelen in mijn bedrijf bezitten? - Wie, individueel of samen, moet de controle krijgen over de onderneming? - Hoe kan ik de financiële zekerheid van mijn partner waarborgen? - Hoe kan ik mijn erfgenamen rechtvaardig behandelen? - Betekent een rechtvaardige behandeling van de kinderen dat ik de aandelen en de zeggenschap gelijkelijk onder hen moet verdelen? - Wat is de beste manier om mijn zaken te organiseren, zodat mijn erfgenamen niet worden belast met hoge successierechten? De bovenstaande vragen bevatten impliciet drie uitgangspunten waar altijd rekening mee gehouden moet worden, ongeacht de gehanteerde technieken of instrumenten bij erfgoedstrategie. Deze drie uitgangspunten zijn: behouden van de continuïteit van het bedrijf, voorzien in de behoeften van de familie en beheren van liquiditeiten. 1. Behouden van de continuïteit van het bedrijf. Doelmatig management van een familiebedrijf betekent dat voor continuïteit wordt gezorgd. De belangrijkste eventualiteiten waarop de directeur-eigenaar zich moet voorbereiden zijn arbeidsongeschiktheid, pensionering en de dood. Alleen pensionering kan worden gepland binnen een vooraf vastgesteld tijdschema. De meest kritieke factor in het behoud van het familiebedrijf, is het voorkomen van een gedwongen verkoop van het bedrijf. 2. Voorzien in de behoeften van de familie. Het evalueren van zowel de behoeften van familieleden als hun toekomstige rol in het bedrijf, is een belangrijke component van erfgoedstrategie. Het emotionele en financiële welzijn van elk familielid individueel en de onderlinge relatie tussen familieleden moeten in de gaten worden gehouden, bijvoorbeeld bij gebeurtenissen zoals geboorte, overlijden, huwelijk en echtscheiding. Bij het overwegen van de toekomstige verhouding tussen familie en bedrijf zal de vraag moeten worden beantwoord welke oplossing het meest rechtvaardig is. 3. Beheren van liquiditeiten. Het vertrek, om wat voor reden dan ook, van een directeur-eigenaar van een familiebedrijf, kan een plotselinge vraag naar liquiditeiten veroorzaken. Geld dat nodig is om de oudedagsvoorziening en de belasting te betalen. Doelmatige planning vereist bepaling van de 14

16 benodigde bedragen en de benodigde middelen om in de behoefte te voorzien. Directeur-eigenaren proberen vaak hun kinderen eerlijk te behandelen bij de invulling van deze uitgangspunten. Het is niet juist om te veronderstellen dat eerlijkheid hetzelfde betekent als gelijke behandeling. Het toepassen van dit idee op de erfgoedstrategie van een familie met een eigen bedrijf is in het algemeen fnuikend en gevaarlijk. Sommige kinderen zullen beter in staat zijn het bedrijf te leiden dan anderen; het oudste kind is niet automatisch de beste zakenman; en enkele kinderen zijn wellicht al werkzaam in het bedrijf, terwijl anderen absoluut geen interesse hebben in de onderneming. Bij de planning van de erfgoedstrategie kunnen ook belangentegenstellingen ontstaan tussen erfgenamen die actief zijn in het bedrijf en degenen die dat niet zijn. Actieve familieleden bijvoorbeeld, zullen doorgaans voorzichtiger omspringen met de geldmiddelen van het bedrijf. De winsten worden geherinvesteerd om het bedrijf sterker, veerkrachtiger en concurrerender te maken. Passieve familieleden aan de andere kant, zullen waarschijnlijk een hogere prioriteit geven aan dividenden. Deze tegenstelling kan leiden tot onenigheden over beloningen. Actieve aandeelhouders zullen snel de aandacht vestigen op het feit dat zij degenen zijn die al het zware werk doen en de slapeloze nachten hebben (in ruil, zo beweren ze vaak, voor belachelijk lage beloningen) terwijl hun passieve tegenhangers achterover leunen en weinig tot niets doen, behalve het opsouperen van de broodnodige geldmiddelen. De passieve familieleden zullen zeggen dat de actieve leden zwaar worden overbetaald: auto van de zaak, pensioenregeling, etcetera (Flören & Wijers, 1996). De eigenaar kan veel van dit soort problemen voorkomen door de zaken vooraf goed door te denken en daadwerkelijk tot een erfgoedstrategie te komen. Dit betekent, conform de definitie van erfgoedstrategie, dat er een plan van aanpak voor de lange termijn moet komen met als doel te zorgen dat het (familie)vermogen op het juiste moment op de juiste wijze op de juiste plaats terecht komt. Hierbij dient rekening te worden gehouden met zowel de emotionele argumenten als met de fiscale, juridische en financiële consequenties Erfgoedstrategie in relatie tot onverwachte gebeurtenissen 15

17 Erfgoedstrategie gaat er in eerste instantie van uit dat het vermogen overgedragen wordt op het juiste moment. Het is echter niet altijd mogelijk om zelf het juiste moment te kiezen. Uit het Nijenrode/Walgemoed onderzoek van 1997 blijkt dat 18% van de ondernemers niet vrijwillig is gestopt met werken. Het is zeer goed mogelijk dat de directeur van een familiebedrijf wordt geconfronteerd met onverwachte gebeurtenissen uit de OASE (Flören, 1997). De OASE staat voor: - Overlijden - Arbeidsongeschiktheid - Stoppen met werken - Echtscheiding. De OASE is niet alleen van belang voor familiebedrijven bij opvolging in leiding, maar heeft ook consequenties voor de erfgoedstrategie. Zo zal bijvoorbeeld een echtscheiding van de directeur-eigenaar gevolgen hebben voor de hoogte van het vermogen van de familie. Voorts zal bij alle elementen van de OASE het inkomen van de familie geheel of gedeeltelijk wegvallen. Indien de ondernemer en zijn familie niet zijn voorbereid op de emotionele en financiële consequenties van deze onverwachte gebeurtenissen kunnen de continuïteit van het bedrijf en de zekerheden van de familie in gevaar komen. Voor families is het dan ook van belang om tot een goede erfgoedstrategie te komen, waarbij uiteraard als uitgangspunt geldt dat een soepele overgang van het vermogen naar de juiste personen op de juiste tijd plaatsvindt, maar waarbij er tevens rekening wordt gehouden met onverwachte gebeurtenissen uit de OASE. Het niet hebben van een erfgoedstrategie of het negeren van de consequenties van de OASE kan een bedreiging vormen voor zowel de familie als het familiebedrijf. Het is derhalve belangrijk dat de directeur-eigenaar van een familiebedrijf vroegtijdig met het plannen van de erfgoedstrategie aanvangt. Veel van de bovenstaande problemen kunnen namelijk voorkomen worden. Een goede planning en open communicatie met de familieleden is hiervoor essentieel. 3.3 Belang erfgoedstrategie voor huidige directeur-eigenaar De toenemende belangstelling voor estate planning en de nadruk op belastingminimalisatie sluiten goed aan op elementen uit de bovenstaande discussie. Continuïteit van het bedrijf en de behoeften en emoties van de familie 16

18 spelen volgens de visie van de onderzoekers en opdrachtgever echter een belangrijkere rol in de erfgoedstrategie. Daartoe is allereerst aan de directeuren van familiebedrijven gevraagd of zij erfgoedstrategie belangrijk vinden, of zij het plannen van de erfgoedstrategie als hun verantwoordelijkheid zien en of zij meer aandacht zouden willen en moeten besteden aan hun erfgoedstrategie. Tevens is gevraagd aan de directeuren naar het belang dat zij bij het plannen van hun erfgoed hechten aan belastingbesparing en aan goede familieverhoudingen. Bijna alle directeuren van familiebedrijven zien het als hun verantwoordelijkheid om te voorkomen dat het bedrijf en de familie in financiële problemen geraken als zij (onverwachts) komen te overlijden, zie ook Tabel 1. Volgens verwachting zien directeuren van familiebedrijven (94 procent) het vaker als hun verantwoordelijkheid dat het bedrijf niet in financiële problemen komt als zij komen te overlijden dan directeuren van niet-familiebedrijven (83 procent). Ondanks het feit dat ongeveer 95% van de directeur-eigenaren van familiebedrijven hun verantwoordelijkheid voor zowel het bedrijf als de familie zien, geeft bijna de helft van hen aan dat zij eigenlijk meer aandacht moeten besteden aan het voorkomen van deze financiële problemen. Sterker gesteld, tenminste 45% van alle directeuren van familiebedrijven vindt dat zij meer aandacht moeten en ook willen besteden aan het plannen van hun erfgoed, terwijl slechts een vijfde van alle directeuren het oneens is met deze stellingen. Dit is een belangrijk gegeven, daar bijna alle directeuren de consequenties van de erfgoedstrategie als hun eigen verantwoordelijkheid zien, terwijl bijna de helft van hen vindt dat zij er momenteel onvoldoende aandacht aan besteden. 17

19 Tabel 1: Mate waarin directeur-eigenaren van familiebedrijven instemmen met stellingen over erfgoedstrategie (aantal respondenten = 151). Stelling Eens Oneens Het is mijn verantwoordelijkheid om te voorkomen dat het bedrijf in financiële problemen raakt als ik (onverwachts) kom te overlijden. Het is mijn verantwoordelijkheid om te voorkomen dat mijn familie in financiële problemen raakt als ik (onverwachts) kom te overlijden. Ik zou eigenlijk meer aandacht moeten besteden aan het voorkomen van financiële problemen bij het bedrijf als ik kom te overlijden. Ik zou eigenlijk meer aandacht moeten besteden aan het voorkomen van financiële problemen bij mijn familie als ik kom te overlijden. Ik zou meer aandacht moeten besteden aan het plannen van mijn erfgoed. Ik zou meer aandacht willen besteden aan het plannen van mijn erfgoed. 94% 2% 98% 1% 45% 33% 41% 39% 46% 22% 45% 21% Een tweede gegeven dat belangrijk is om te toetsen, is of directeur-eigenaren van familiebedrijven daadwerkelijk emotionele en familiaire overwegingen mee laten spelen in hun erfgoedstrategie. Uit Figuur 2 blijkt dat meer dan 62 procent van de directeuren van familiebedrijven vindt dat goede familieverhoudingen een belangrijke overweging zijn bij het plannen van hun erfgoed. Voorts blijkt uit de figuur dat goede familieverhoudingen voor directeur-eigenaren van familiebedrijven belangrijker zijn dan belastingbesparing bij het plannen van de erfgoedstrategie. 18

20 35 Belastingbesparing Familieverhouding Totaal onbelangrijk Onbelangrijk Neutraal Belangrijk Zeer belangrijk Figuur 2: Belang dat directeur-eigenaren van familiebedrijven hechten aan belastingbesparing en aan goede familieverhoudingen bij erfgoedstrategie. Dat de familiale verhoudingen voor directeur-eigenaren van familiebedrijven belangrijker zijn dan het realiseren van belastingbesparingen blijkt ook uit het feit dat slechts 15 procent van de directeuren bereid is te emigreren teneinde belastingbetaling te voorkomen. Vluchten voor je eigen geld. Dat is echte armoede. Overigens is ruim een kwart van de partners van de kleine groep directeuren die wél bereid zijn om te emigreren, daartoe niét bereid. Directeuren van familiebedrijven zijn dan ook ontevreden over hun adviseurs betreffende erfgoed die, zoals eerder gesteld, voornamelijk aandacht besteden aan belastingminimalisatie. Meer dan de helft van de directeuren vindt dat hun adviseurs betreffende erfgoed voornamelijk de fiscale aspecten benadrukken. Voorts vindt een derde van de directeuren van familiebedrijven dat hun adviseurs betreffende erfgoed meer aandacht zouden moeten besteden aan de belangen en emoties die in de familie spelen. Slechts 22 procent is het hiermee oneens. Concluderend mag gesteld worden dat directeuren van familiebedrijven vinden dat ze niet alleen verantwoordelijk zijn voor de financiële zekerheid van hun 19

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf

Robert de Vries. Oud DGA van keukenbladenfabriek. Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging. Specialisatie: Het Familiebedrijf Robert de Vries Oud DGA van keukenbladenfabriek Sinds 2006 Register Adviseur Bedrijfsopvolging Specialisatie: Het Familiebedrijf 2 Wanneer besluit tot overdracht? als men het zat is als de DGA niet meer

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

Familiebedrijven in Nederland

Familiebedrijven in Nederland Familiebedrijven in Nederland In opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs Uitgevoerd door Nijenrode University, The Netherlands Business School Management Research Centre Familiebedrijven in Nederland

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Due diligence. Overnamecontract

Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Due diligence. Overnamecontract Bedrijfsoverdracht: hoe werkt dat? Een bedrijf wordt om verschillende redenen overgedragen. Dit kan zijn om organisatorische redenen, verschuivingen binnen een concern of met het oog op het pensioen van

Nadere informatie

7. Hoe vermijdt u dat uw vermogen bij uw schoonfamilie terechtkomt?

7. Hoe vermijdt u dat uw vermogen bij uw schoonfamilie terechtkomt? 7. Hoe vermijdt u dat uw vermogen bij uw schoonfamilie terechtkomt? 7.1. Wat is het? Als u aan vermogens- en successieplanning doet, wilt u ervoor zorgen dat uw vermogen bij uw eigen familie (met name

Nadere informatie

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland ONDERZOEKSRAPPORT Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland Door: Prof. dr. Roberto H. Flören Dr. Marta M. Berent-Braun

Nadere informatie

Stappenplan bedrijfsoverdracht

Stappenplan bedrijfsoverdracht Stappenplan bedrijfsoverdracht Voor een succesvolle overdracht naar de volgende generatie Baker Tilly Berk An independent member of Baker Tilly International VOORWOORD Het proces van overdracht van eigendom,

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012 Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven 20 juni 2012 Samenvatting De waardering van het familiebedrijf vormt een belangrijk obstakel bij de overdracht van de onderneming. Vooral de waardering

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Voor een bedrijfsopvolging binnen de familie zijn er fiscale faciliteiten Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Er komt een moment waarop u uw onderneming

Nadere informatie

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Een onderzoek naar eigendomsplanningsstrategieën van families in familiebedrijven. In opdracht van Bank Insinger de Beaufort N.V.

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Juridische aspecten van de stichting administratiekantoor (STAK).

Juridische aspecten van de stichting administratiekantoor (STAK). Juridische aspecten van de stichting administratiekantoor (STAK). mr. dr. R.W.F. Hendriks, Willem II stadion te Tilburg 20 juni 2012 De STAK Certificering van aandelen is een in Nederland veel voorkomende

Nadere informatie

RB EINDEJAARSTIPS & AANDACHTSPUNTEN 2014 / 2015

RB EINDEJAARSTIPS & AANDACHTSPUNTEN 2014 / 2015 RB EINDEJAARSTIPS & AANDACHTSPUNTEN 2014 / 2015 Erf- en schenkbelasting Erf- en schenkbelasting Bespaar erfbelasting én inkomstenbelasting door bij leven te schenken Door tijdens leven (periodiek) te schenken

Nadere informatie

Juridische valkuilen van het beginnend ondernemerschap. mr. Claudia Lap, notaris 6 maart 2014

Juridische valkuilen van het beginnend ondernemerschap. mr. Claudia Lap, notaris 6 maart 2014 Juridische valkuilen van het beginnend ondernemerschap mr. Claudia Lap, notaris 6 maart 2014 Wat komt er vanavond aan bod? Algemene juridische aspecten: naam, kamer van koophandel, belasting Rechtsvormen:

Nadere informatie

Fiscaal voordeling vermogen nalaten

Fiscaal voordeling vermogen nalaten Kennisdocument Estate planning Fiscaal voordeling vermogen nalaten U denkt er misschien liever niet aan, maar er komt ooit een moment dat u er niet meer zult zijn. Het is goed om daar nu al bij stil te

Nadere informatie

CHECKLIST. HVK Stevens Legal Prins Bernhardplein 200 1097 JB Amsterdam

CHECKLIST. HVK Stevens Legal Prins Bernhardplein 200 1097 JB Amsterdam Aan de hand van deze checklist kan worden nagedacht over de positie van de familie ten opzichte van het familiebedrijf, alsmede over eventuele vermogensplanning. 1 VOORBESCHOUWING 1.1 Doelstellingen Wat

Nadere informatie

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt VERMOGENS PLANNING Inhoud In het kort Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen Uw wens is ons startpunt Adequate vermogensplanning voor directeuren/grootaandeelhouders

Nadere informatie

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen Formaat Notarissen is een landelijk netwerk van samenwerkende notariskantoren in Nederland. Kwaliteit, vernieuwing en optimale service zijn de kernwoorden

Nadere informatie

Geschonken in het verleden betekent eerder schenken in de toekomst Schenkingsregeling door vijfde van vermogenden actief in gebruik

Geschonken in het verleden betekent eerder schenken in de toekomst Schenkingsregeling door vijfde van vermogenden actief in gebruik Geschonken in het verleden betekent eerder schenken in de toekomst Schenkingsregeling door vijfde van vermogenden actief in gebruik Schenken door vermogenden 2014 TNS 23 oktober 2014 Inhoudsopgave 1 3

Nadere informatie

Huwelijkse. voorwaarden. www.netwerknotarissen.nl

Huwelijkse. voorwaarden. www.netwerknotarissen.nl Huwelijkse voorwaarden www.netwerknotarissen.nl Als u gaat trouwen, regelt de wet automatisch veel zaken. Bijvoorbeeld dat uw echtgenoot van u erft als u overlijdt of dat uw echtgenoot begunstigde wordt

Nadere informatie

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010 Groeiende familiebedrijven: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof.dr. Roberto H. Flören Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 2 december 2010

Nadere informatie

Bedrijfsopvolging. Jolanda van Nunen. De successiewet in een notendop

Bedrijfsopvolging. Jolanda van Nunen. De successiewet in een notendop Bedrijfsopvolging Schenk- en erfbelasting Inkomstenbelasting Testamenten Andere civielrechtelijke zaken 0 Inleiding Mr. C. (Kees) Goeman Mr. E.J.Ph. (Ed) Bijnsdorp Sprekers: Mw. mr. J.J.G.M. (Jolanda)

Nadere informatie

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Cijfers en feiten van het familiebedrijf 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kunnen auteur en uitgever niet aansprakelijk worden gesteld.

Nadere informatie

Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten

Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten U betaalt pas als het bedrag van de erfenis of schenking hoger is dan de vrijstelling Estate planning Fiscaal voordelig vermogen nalaten U denkt er misschien

Nadere informatie

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen Formaat notarissen is een landelijk netwerk van samenwerkende notariskantoren in Nederland. Kwaliteit, vernieuwing en optimale service vormen de kernwoorden

Nadere informatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie Het managen van opvolging en de volgende generatie U hebt jarenlang hard gewerkt om uw bedrijf op te bouwen en tot een succes te maken en u wilt dat het in de familie blijft. Je kunt je kinderen het beste

Nadere informatie

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen Formaat Notarissen is een landelijk netwerk van samenwerkende notariskantoren in Nederland. Kwaliteit, vernieuwing en optimale service zijn de kernwoorden

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Huizen, november 2013 1 Introductie Er komt een moment

Nadere informatie

JE BENT 20 OF EN JE HEBT GEEN ZORGEN VOOR MORGEN?

JE BENT 20 OF EN JE HEBT GEEN ZORGEN VOOR MORGEN? De meeste twintigers en dertigers staan niet stil bij morgen. Regelen komt later wel. Maar ook deze groep is vaak getrouwd of woont samen, en heeft kinderen en een huis. Reden genoeg om na te denken over

Nadere informatie

ESTATE PLANNING. Meester in advies. Huwelijkse voorwaarden. Schenken. Testament

ESTATE PLANNING. Meester in advies. Huwelijkse voorwaarden. Schenken. Testament ESTATE PLANNING Schenken Huwelijkse voorwaarden Testament Wat is estate planning? Estate planning is het nemen van maatregelen gericht op de besparing van schenk- en erfbelasting bij de overgang of overdracht

Nadere informatie

Is er leven na de dood?

Is er leven na de dood? Is er leven na de dood? DE DOOD IS EEN DEEL VAN HET LEVEN. MAAR WAT GEBEURT ER MET MIJN BEZIT ALS IK NU PLOTS ZOU OVERLIJDEN? WAT HEB IK EN AAN WIE WIL IK WAT GEVEN? OF LAAT IK ALLES AAN DE STAAT? IS ER

Nadere informatie

Eindejaarstips voor erf- en schenkbelasting

Eindejaarstips voor erf- en schenkbelasting Eindejaarstips voor erf- en schenkbelasting Schaap & Van Dijk wil u met het jaareinde in zicht graag attenderen op de vele mogelijkheden om nog dit jaar de belastingdruk in de zaak én in privé te verminderen.

Nadere informatie

Praktijkhandreiking bedrijfsoverdracht

Praktijkhandreiking bedrijfsoverdracht NIVRA Actualiteiten 3 Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Deze publicatie, die tot stand is gekomen onder de verantwoordelijkheid van het NIVRA, beoogt registeraccountants ondersteuning

Nadere informatie

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt

Inhoud. In het kort. Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht. Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen. Uw wens is ons startpunt VERMOGENS PLANNING Inhoud In het kort Het vermogensplanningsproces in vogelvlucht Persoonlijke planning en begeleiding van uw vermogen Uw wens is ons startpunt Adequate vermogensplanning voor directeuren/grootaandeelhouders

Nadere informatie

FAMILY OFFICE & ESTATE PLANNING

FAMILY OFFICE & ESTATE PLANNING FAMILY OFFICE & ESTATE PLANNING Een must voor iedereen met vermogen en onroerend goed in Spanje. WAAROM FAMILY OFFICE? Family Office betreft een meer complete dienstverlening dan Estate Planning. Estate

Nadere informatie

! Er is geen notariële schenkingsakte vereist.! Ook schenkingen voor de aflossing van restschulden die zijn ontstaan vóór 29 oktober 2012

! Er is geen notariële schenkingsakte vereist.! Ook schenkingen voor de aflossing van restschulden die zijn ontstaan vóór 29 oktober 2012 Erf- en schenkbelasting - eindejaarstips Tijdelijk ruimere vrijstelling schenking voor eigen woning Vanaf 1 oktober 2013 tot 1 januari 2015 geldt een verruimde schenkingsvrijstelling van 100.000 als het

Nadere informatie

Informatiefolder: Erfenis, schenken en woningwaarde

Informatiefolder: Erfenis, schenken en woningwaarde Informatiefolder: Erfenis, schenken en woningwaarde Bij leven kunt u al bepalen of het gunstig is uw vermogen te (ver)delen met anderen of uw erven te laten wachten totdat het zo ver is, m.a.w. tot na

Nadere informatie

Goed geven! Dirk Vercoutter van testament.be 20/09/14

Goed geven! Dirk Vercoutter van testament.be 20/09/14 Goed geven! Dirk Vercoutter van testament.be 20/09/14 Testamenten en legaten Een gebaar voor het leven 1 IS ER LEVEN NA DE DOOD? DE DOOD IS EEN DEEL VAN HET LEVEN. MAAR WAT GEBEURT ER MET MIJN BEZIT ALS

Nadere informatie

Fiscale eindejaarstips Erfbelasting Bespaar erfbelasting én inkomstenbelasting door bij leven te schenken

Fiscale eindejaarstips Erfbelasting Bespaar erfbelasting én inkomstenbelasting door bij leven te schenken Fiscale eindejaarstips Erfbelasting Bespaar erfbelasting én inkomstenbelasting door bij leven te schenken Door tijdens leven (periodiek) te schenken aan de erfgenamen kan een aanzienlijke besparing van

Nadere informatie

Strategie en cultuur

Strategie en cultuur Bivalentie 2 Strategie en cultuur Bivalentie 2 Strategie en cultuur Ondernemer: Verbondenheid en loyaliteit zijn kernbegrippen in ons bedrijf. Een groot voordeel van het familiebedrijf is de mogelijkheid

Nadere informatie

Wat nu met de (gewijzigde) erfbelasting?

Wat nu met de (gewijzigde) erfbelasting? Men sprak dan van drempelvrijstellingen. Zo kwam de vrijstelling van kinderen onder de oude wet helemaal te vervallen als er per kind meer werd verkregen dan 27.309,-. Het totaal verkregen bedrag werd

Nadere informatie

FAMILIE- & ERFRECHT ADVOCATUUR NOTARIAAT ESTATE PLANNING

FAMILIE- & ERFRECHT ADVOCATUUR NOTARIAAT ESTATE PLANNING & FAMILIE- & ERFRECHT ADVOCATUUR NOTARIAAT ESTATE PLANNING Familie- & Erfrecht - Advocatuur Onze advocaten zijn zeer ervaren en de meeste zijn ook scheidingsmediator. Wij treden veel op voor ondernemers

Nadere informatie

Den Haag, 9 oktober 2015. Welkom bij de workshop

Den Haag, 9 oktober 2015. Welkom bij de workshop Den Haag, 9 oktober 2015 Welkom bij de workshop Programma en even voorstellen 1. Financieel Fit 2. Voorgestelde wijziging Box 3 Prinsjesdag 2015 3. Overdracht bij overlijden 4. Overdracht door schenken

Nadere informatie

Vermogen Fiscaal Vriendelijk Overdragen. Interactief deelnemen aan deze workshop en win een..?

Vermogen Fiscaal Vriendelijk Overdragen. Interactief deelnemen aan deze workshop en win een..? Vermogen Fiscaal Vriendelijk Overdragen Interactief deelnemen aan deze workshop en win een..? Programma en even voorstellen 1. Financieel Fit en wijziging Box 3 2. Overdracht bij overlijden 3. Overdracht

Nadere informatie

GOEDE REDENEN OM EEN TESTAMENT TE MAKEN

GOEDE REDENEN OM EEN TESTAMENT TE MAKEN GOEDE REDENEN OM EEN TESTAMENT TE MAKEN Tekst Dorine van Kesteren Wie erft er van u? Wat gebeurt er met uw spullen of huisdieren? Wie zorgt er voor de kinderen als u er niet meer bent? De wet regelt veel

Nadere informatie

ERFENIS, TESTAMENT EN SLIM SCHENKEN

ERFENIS, TESTAMENT EN SLIM SCHENKEN PAGINA 1 VAN 6 Erfgenamen. Wie uw nalatenschap erft is via de wet bepaalt. Mocht u andere wensen hebben dan kunt u dit vastleggen in een testament. Op deze manier bepaalt uzelf wie uw erfgenamen zijn.

Nadere informatie

Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf

Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf Een onderzoek naar de specifieke karakteristieken van familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf en hun relatie met de overheid In opdracht van Walgemoed

Nadere informatie

1 Inleiding De Tweede Kamer is op 3 november 2009 akkoord gegaan met het wijzigen van de Successiewet.

1 Inleiding De Tweede Kamer is op 3 november 2009 akkoord gegaan met het wijzigen van de Successiewet. Memorandum nieuwe schenk- en erfbelasting / aanpassing Successiewet 1 Inleiding De Tweede Kamer is op 3 november 2009 akkoord gegaan met het wijzigen van de Successiewet. Als de Eerste Kamer in december

Nadere informatie

Governance en opvolging bij familiebedrijven Door: René Rieter

Governance en opvolging bij familiebedrijven Door: René Rieter 1 Governance en opvolging bij familiebedrijven Door: René Rieter 1. Inleiding In Nederland wordt een groot deel van de ondernemingen aangeduid als "familiebedrijf". In het verleden (in de jaren '60 en

Nadere informatie

EINDEJAARSTIPS 2015 1/5

EINDEJAARSTIPS 2015 1/5 EINDEJAARSTIPS 2015 Particulieren...2 Vermogenstoets voor zorgtoeslag en kindgebonden budget... 2 Verlaag uw box 3 grondslag... 2 Hypotheekrente vooruit betalen... 2 Let op lagere hypotheekrente in hoogste

Nadere informatie

Alles rondom pensioen. Gertjan Portman Senior financieel planner

Alles rondom pensioen. Gertjan Portman Senior financieel planner Alles rondom pensioen Gertjan Portman Senior financieel planner Wat ga ik behandelen Alles wat rond uw pensionering actueel wordt maar geen pensioen is (Ik heb echter maar een half uurtje) Wat doe ik,

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Analyse van de situatie 17. Woord vooraf 3 Inleiding 11

Inhoud. Deel 1 Analyse van de situatie 17. Woord vooraf 3 Inleiding 11 Inhoud Woord vooraf 3 Inleiding 11 Deel 1 Analyse van de situatie 17 Hoofdstuk 1 Inleiding 19 Hoofdstuk 2 De persoonlijke situatie 23 1 Inleiding 23 2 De familiale aspecten 23 2.1 De huidige burgerlijke

Nadere informatie

Oudedagsvoorziening in het MKB

Oudedagsvoorziening in het MKB A201309 Oudedagsvoorziening in het MKB Vormen van pensioenopbouw en de verwachtingen van MKB-ondernemers in beeld gebracht drs. K. L. Bangma drs. J. Snoei Zoetermeer, februari 2013 Oudedagsvoorziening

Nadere informatie

Seminarie Estate Planning

Seminarie Estate Planning Seminarie Estate Planning Uw Vermogen, mooi gestructureerd Wat is Estate Planning? Vermogensbeheer in de ruime zin van het woord > beleggingsadvies (banken), >pure successieplanning (louter fiscaal), Planning

Nadere informatie

Een eigen. huis. www.lindenotarissen.nl

Een eigen. huis. www.lindenotarissen.nl Een eigen huis www.lindenotarissen.nl Inhoudsopgave Een eigen huis 3 Woonhuis, de akte van levering 4 De Hypotheek 5 Samenlevingscontract 7 Testament 8 Een eigen huis U leest dit boekje waarschijnlijk

Nadere informatie

Specialisten. bedrijfsovernames. Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk. Specialist. Serieus en betrouwbaar. Resultaat georiënteerd

Specialisten. bedrijfsovernames. Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk. Specialist. Serieus en betrouwbaar. Resultaat georiënteerd Specialisten bedrijfsovernames Company Brokers, Bedrijfsopvolging, altijd maatwerk Al meer dan 15 jaar ondersteunt Company Brokers ondernemers bij de overdracht of aankoop van de onderneming en richt zich

Nadere informatie

Vragenlijst voor het opstellen van huwelijksvoorwaarden of partnerschapsvoorwaarden 1

Vragenlijst voor het opstellen van huwelijksvoorwaarden of partnerschapsvoorwaarden 1 Vragenlijst voor het opstellen van huwelijksvoorwaarden of partnerschapsvoorwaarden 1 I. Personalia MAN/VROUW Familienaam Voornamen Adres Geboorteplaats en -datum Legitimatiebewijs Nummer Legitimatiebewijs

Nadere informatie

De tweetrapsmaking in het nieuws!

De tweetrapsmaking in het nieuws! notaris mr. W.J. Boelens Oude Delft 62 2611 CD Delft Postbus 2882 2601 CW Delft tel. 015-213 70 50 fax 015-213 70 55 notaris@boelens.net www.boelens.net De tweetrapsmaking in het nieuws! Extra nieuwsbrief

Nadere informatie

OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven

OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven Grip op groei OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven Een onderzoek

Nadere informatie

Alles rondom pensioen. Gertjan Portman Senior financieel planner

Alles rondom pensioen. Gertjan Portman Senior financieel planner Alles rondom pensioen Gertjan Portman Senior financieel planner Wat ga ik behandelen Alles wat rond uw pensionering actueel wordt maar geen pensioen is (Ik heb echter maar een half uurtje) Wat doe ik,

Nadere informatie

Masterclass Bedrijfsoverdracht Wout van der Goot ING Bank. 0 ING Bank

Masterclass Bedrijfsoverdracht Wout van der Goot ING Bank. 0 ING Bank Masterclass Bedrijfsoverdracht Wout van der Goot ING Bank 0 ING Bank Bedrijfsoverdracht Een zaak van gevoel en verstand 1 ING Bank Vormen van bedrijfsoverdracht Familie Persoon MBO Verkoop/ opvolging MBI

Nadere informatie

LEIDRAAD BESLOTEN VENNOOTSCHAP

LEIDRAAD BESLOTEN VENNOOTSCHAP LEIDRAAD BESLOTEN VENNOOTSCHAP In deze leidraad vind je een aantal praktische wenken met betrekking tot de juridische gang van zaken bij je vennootschap. Deze leidraad is niet diepgaand. In het voorkomende

Nadere informatie

Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht

Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht Objectief Onafhankelijk Overzichtelijk & ondernemend Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht Praktijkdag: 'De Switch naar Advieskantoor' Bunnik, 18 november 2014 drsj.j.a.

Nadere informatie

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Rapport Marktmonitor 2015 18 September 2015 Colofon In opdracht van: Majka van Doorn Research Consultant 033 330 33

Nadere informatie

Gescheiden gft inzameling Nesselande

Gescheiden gft inzameling Nesselande rotterdam.nl/onderzoek Gescheiden gft inzameling Nesselande Onderzoek en Business Intelligence Gescheiden gft inzameling Nesselande Een evaluatie M. van Rhee Onderzoek en Business Intelligence (OBI) 13

Nadere informatie

HET SAMENLEVINGSCONTRACT EN DE TESTAMENTEN DAARBIJ (UITGAVE 2012) HET SAMENLEVINGSCONTRACT. Partnerpensioen

HET SAMENLEVINGSCONTRACT EN DE TESTAMENTEN DAARBIJ (UITGAVE 2012) HET SAMENLEVINGSCONTRACT. Partnerpensioen HET SAMENLEVINGSCONTRACT EN DE TESTAMENTEN DAARBIJ (UITGAVE 2012) Tegenwoordig wonen veel mensen ongehuwd samen, maar vergeleken met het huwelijk is voor mensen die ongehuwd (gaan) samenwonen weinig bij

Nadere informatie

Inhoud. 1 Uw bedrijf en uw familie: uw familiezaak? 2 Spelregels om te trouwen. Inhoud

Inhoud. 1 Uw bedrijf en uw familie: uw familiezaak? 2 Spelregels om te trouwen. Inhoud Inhoud 1 Uw bedrijf en uw familie: uw familiezaak? 1.1. INLEIDING.................................................... 1 1.1.1. Welke vorm van samenleven past bij u?..................... 1 1.1.2. Dat speelt

Nadere informatie

Verwerven, vererven, verderven in drie generaties

Verwerven, vererven, verderven in drie generaties Familiebedrijven Verwerven, vererven, verderven in drie generaties Welke konijnen kunnen uit de hoge vermogenshoed komen? door mr. R.N.J. Kamp en mw.drs. M.D.C. Kuijpers Als een vermogen is opgebouwd,

Nadere informatie

Naar een nieuwe Vlaamse Schenk- en Erfbelasting. Prof. Dr. Michel Maus ( VUB ) Prof. Dr. Mark Delanote ( UGent )

Naar een nieuwe Vlaamse Schenk- en Erfbelasting. Prof. Dr. Michel Maus ( VUB ) Prof. Dr. Mark Delanote ( UGent ) Naar een nieuwe Vlaamse Schenk- en Erfbelasting Prof. Dr. Michel Maus ( VUB ) Prof. Dr. Mark Delanote ( UGent ) DE HUIDIGE VLAAMSE SCHENK- EN ERFBELASTING Partners en rechte lijn Onroerend / roerend Erfbelasting

Nadere informatie

Wie nergens naar op zoek is Vindt niets dat waarde heeft

Wie nergens naar op zoek is Vindt niets dat waarde heeft netwerk notarissen Wie nergens naar op zoek is Vindt niets dat waarde heeft Uit: Nergens naar op zoek, Henk Westbroek vermogensplanning 3 Uw vermogensplan Met een vermogensplan zorgt u ervoor dat het vermogen

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht, geen afbouwen maar opbouwen

Bedrijfsoverdracht, geen afbouwen maar opbouwen Bedrijfsoverdracht, geen afbouwen maar opbouwen Bedrijfsoverdracht of -aankoop Een eigen bedrijf is vaak een levenswerk. Maar er komt een moment dat u de touwtjes uit handen zult geven. Moeilijk? Soms.

Nadere informatie

FAQ Schenkingen en Legaten

FAQ Schenkingen en Legaten FAQ Schenkingen en Legaten SCHENKINGEN EN LEGATEN AAN DOMINIEK SAVIO Waarom kiezen voor Dominiek Savio voor een schenking of (duo)legaat? Dominiek Savio wil voor kinderen, jongeren en volwassenen met een

Nadere informatie

levingscontract Informatie over samenwonen

levingscontract Informatie over samenwonen etsamen levingscontract Informatie over samenwonen Formaat Notarissen is een landelijk netwerk van samenwerkende notariskantoren in Nederland. Kwaliteit, vernieuwing en optimale service zijn de kernwoorden

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Het huwelijksvermogensrecht

Hoofdstuk 1 - Het huwelijksvermogensrecht Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 - Het huwelijksvermogensrecht Wat is het belang van het huwelijksvermogensrecht?... 5 Gemeenschap van goederen... 5 Verdeling... 5 Wat behoort tot het gemeen schappelijk vermogen?...

Nadere informatie

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen

Familiebedrijfskunde is. inmiddels een volwassen. discipline en bevordert de. integratie van disciplines. uit verschillende terreinen Familiebedrijfskunde is inmiddels een volwassen discipline en bevordert de integratie van disciplines uit verschillende terreinen Financiële planning is een cruciale succes factor voor de continuïteit

Nadere informatie

4.1. Vooraf: soorten adoptie... 4. 4.2. De adoptanten gezamenlijk... 4 4.3. Eén adoptant... 5. 5.1. Wat is voogdij?... 5

4.1. Vooraf: soorten adoptie... 4. 4.2. De adoptanten gezamenlijk... 4 4.3. Eén adoptant... 5. 5.1. Wat is voogdij?... 5 Inhoudstafel Deel 1: Het beheer over de goederen van het minderjarige kind 1. Belang... 1 2. Wie is minderjarig?... 1 3. Bevoegdheid van de ouders... 2 3.1. Ouderlijk gezag... 2 3.2. Wettelijk genot...

Nadere informatie

Deel 1 - U bent gehuwd. Wat betekent dit voor uw bezittingen?

Deel 1 - U bent gehuwd. Wat betekent dit voor uw bezittingen? Inhoudstafel Voorwoord 1 Deel 1 - U bent gehuwd Wat betekent dit voor uw bezittingen? 1 U bent gehuwd zonder huwelijks contract 5 11 Wat betekent dit eigenlijk? 5 12 Welke goederen zijn van wie? 5 121

Nadere informatie

Deel 2 Op weg naar een gelijkschakeling, maar toch nog belangrijke verschilpunten

Deel 2 Op weg naar een gelijkschakeling, maar toch nog belangrijke verschilpunten Samenwonen of huwen? Deel 2 Op weg naar een gelijkschakeling, maar toch nog belangrijke verschilpunten In onze vorige nieuwsbrief hebben we de verschillende samenwoningsvormen onder de loep genomen: Wat

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

De gouden rugzak Waardevolle inzichten over vermogende families

De gouden rugzak Waardevolle inzichten over vermogende families De gouden rugzak Waardevolle inzichten over vermogende families Annexum Academy 1 april 2014 Agenda 1. Guidato Family Office 2. One million dollar questions 3. Amerikaans onderzoek 4. Onderzoek Vermogensoverdracht

Nadere informatie

Nalaten en erven Erfrecht. Wet sinds 2003

Nalaten en erven Erfrecht. Wet sinds 2003 1 Nalaten en erven Erfrecht Wet sinds 2003 2 Onderscheid in: Echtgenoten Anderen 3 Wat zegt de wet? Voor echtgenoten Voor de anderen 4 Wat zegt de wet voor echtgenoten? WETTELIJKE VERDELING: Alles gaat

Nadere informatie

Algemene informatie Deze informatie gaat over de mogelijkheden van deelneming van werknemers in het bedrijf en de alternatieven daarvoor.

Algemene informatie Deze informatie gaat over de mogelijkheden van deelneming van werknemers in het bedrijf en de alternatieven daarvoor. 1 WWW.UWNOTARIS.NL Van Ee & De Jonge notariaat, estate planning, mediation Willemsplantsoen 12, 3511 LB Utrecht Postbus 19200, 3501 DE Utrecht T 030-2314133 F 030-2334271 vraaghet@uwnotaris.nl www.uwnotaris.nl

Nadere informatie

Welkom bij de workshop Vermogensplanning, waar moet u op letten. Drs Bram van Eijndthoven Hoofd fiscaal bureau ING Bank

Welkom bij de workshop Vermogensplanning, waar moet u op letten. Drs Bram van Eijndthoven Hoofd fiscaal bureau ING Bank Welkom bij de workshop Vermogensplanning, waar moet u op letten Drs Bram van Eijndthoven Hoofd fiscaal bureau ING Bank Programma, en even voorstellen 1. Financieel Fit 2. Overdracht bij overlijden 3. Overdracht

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf

Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf NRC (1996): Familiebedrijven vormen de ruggengraat van de Nederlandse economie. Er bestaan kenmerkende verschillen tussen familiebedrijven en

Nadere informatie

De overdracht van familiale ondernemingen Artikelen 140 bis W. Reg en 60/1 Vl. W. Succ.

De overdracht van familiale ondernemingen Artikelen 140 bis W. Reg en 60/1 Vl. W. Succ. De overdracht van familiale ondernemingen Artikelen 140 bis W. Reg en 60/1 Vl. W. Succ. 22 april 2014 Jan Tuerlinckx Advocaat-Vennoot Stephanie Gabriel Advocaat De continuïteit van ondernemingen kan in

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

moneytalk Mediargus met docroom pdf SCHENKEN U doet er verstandig aan uw successie te plannen. GET

moneytalk Mediargus met docroom pdf SCHENKEN U doet er verstandig aan uw successie te plannen. GET moneytalk SCHENKEN U doet er verstandig aan uw successie te plannen. GET SUCCESSIEPLANNING VOOR ROERENDE EN ONROERENDE GOEDEREN SCHENKEN DOET U GOEDKOOP Als u wilt vermijden dat uw kinderen een hoge erf

Nadere informatie