Preventie van plotse hartdood bij amateurvoetballers zaak of noodzaak?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Preventie van plotse hartdood bij amateurvoetballers zaak of noodzaak?"

Transcriptie

1 Preventie van plotse hartdood bij amateurvoetballers zaak of noodzaak? Door: D. Veldman, N.M. Panhuyzen-Goedkoop, H. Kuipers Samenvatting Reanimatievoorzieningen bij BVO s (betaaldvoetbalorganisaties) in voldeden niet aan veiligheidseisen beschreven in Richtlijn Reanimatie Doel van retrospectieve studie : inventarisatie naar veiligheidseisen van reanimatievoorzieningen bij amateurvoetbal en voorkomen van plotse dood. Methode: vragenlijst voor aanwezigheid van geschoold personeel, reanimatieprocedure, ambulance of AED (automatische externe defibrillator) en voor plotse circulatiestilstand en plotse dood. Resultaten: in totaal namen 92 verenigingen deel, met leden (5,6% van alle KNVB-leden). Van hen verplichtte 14,1% haar verzorgers tot scholing in EHBO en BLS (basic life support) en 13% ook in ALS (advanced life support). In totaal verplichtte 66,3% geen enkele van deze scholingen. Een ambulance was aanwezig of in de nabije omgeving bij 3,3%, een AED bij 31,5%. De gemeten incidentie bedroeg 37 plotse circulatiestilstanden (14 voetballers), waarvan 19 plotse dood (7 voetballers). Conclusie: reanimatievoorzieningen bij Nederlandse topamateurvoetbalverenigingen waren onvoldoende; 14/ voetballers hadden circulatiestilstand, 7 hiervan waren fataal. Preventie van plotse dood en advisering voor reanimatievoorzieningen inclusief scholing is van groot belang. Meer onderzoek is wenselijk. Summary Medical facilities of BVO s (professional soccer organisations) did not comply with the safety standards described in the 2006 resuscitation guideline Richtlijn Reanimatie. Goal of the present retrospective study : inventory of the safety standards concerning resuscitation medical facilities with amateur soccer clubs and preventing sudden death. Methods: questionnaire about the availability of trained personnel, resuscitation procedure, ambulance or AED (Automatic External Defibrillator) and sudden (cardiac) arrest and sudden death. Results: a total of 92 soccer clubs cooperated in the study, with 61,194 members (5.6% of all KNVB members). Of all the clubs, 14.1% obliged their caretakers to school themselves in EHBO (first aid) and BLS (basic life support) and 13.0% also in ALS (advanced life support). An ambulance was available on the terrain or nearby with 3.3% of the clubs, an AED with 31.5%. The measured incidence of sudden arrests was 37 (14 soccer players), of whom 19 died (7 soccer players). Conclusion: the resuscitation facilities with Dutch amateur soccer clubs were insufficient; 14/61,194 soccer players suffered a sudden arrest, whereof 7 ended fatal. Prevention of sudden death and information about resuscitation facilities and training are of great importance. Further investigation is desirable. Trefwoorden: plotse dood, sporter, voetbal, reanimatie, AED Key words: sudden death, athlete, soccer, resuscitation, AED Inleiding 18 Sport & Geneeskunde maart 2010 nummer 1

2 Wanneer een topvoetballer een circulatiestilstand krijgt, besteden media daar veel aandacht aan. Wanneer dit een amateurvoetballer betreft, komt dit meestal niet verder dan de regionale pers. De incidentie van plotse dood bij sporters is 2,1/ jonge sporters per jaar ( 35 jaar), zo bleek uit een ruim 25 jaar lang durende grootschalige prospectieve studie in Noord-Italië. 1-5 Geconcludeerd werd dat sport een uitlokkende factor is voor levensbedreigende kamerritmestoornissen bij onderliggende erfelijke of aangeboren hartziekten. Het aantal plotse doden onder voetballers was in deze studie het hoogst, maar in het perspectief dat de meeste sporters in Italië voetballen, werd niet gesteld dat voetbal een risicosport is voor plotse dood. In Nederland zijn geen evidence-based gegevens bekend over incidentie van plotse dood in relatie tot sportbeoefening. 6-7 De database SPORTCOR zal hierover in de toekomst gegevens verschaffen. 8 Preventieve cardiovasculaire screening reduceert het aantal gevallen van plotse dood bij sporters, maar dit geldt niet voor alle oorzaken van plotse dood, zoals stomp thorax trauma, myocarditis (door een virus), en congenitale coronair anomalie In recent onderzoek naar reanimatievoorzieningen in het voetbalstadion in Europa, Arena Safety, bleken deze in Nederland bij ongeveer 1 /3 niet te voldoen aan de gestelde eisen. 11 De gegevens van andere Europese landen worden nog gepubliceerd, maar toonden dezelfde zorgwekkende data. In het huidige onderzoek onder topamateurvoetballers werden de reanimatievoorzieningen en veiligheid bij de amateurverenigingen in kaart gebracht en werd het optreden van circulatiestilstand en plotse dood geïnventariseerd. Methode In april 2007 werden voorzitters en (hoofd)verzorgers van 215 voetbalverenigingen, uitkomend in de hoogste twee klassen van amateurvoetbal in Nederland, benaderd om te participeren aan deze retrospectieve studie naar reanimatievoorzieningen rondom het voetbalveld. Na toezegging werd een vragenlijst met 79 vragen via internet of op papier beantwoord. Daartoe hadden de respondenten vier weken de gelegenheid. De vragen waren ingedeeld in de categorieën algemene informatie, medische voorzieningen, casuïstiek en afsluiting (Tabel 1). Onder medische voorzieningen werd gevraagd naar reanimatievoorzieningen, scholing en geschoold zijn van personeel, en naar aanwezigheid van ambulance en/of AED tijdens wedstrijden en trainingen. Onder casuïstiek werd onder voetballers, begeleiders en (indien beschikbaar) toeschouwers geïnventariseerd naar het voorkomen, de behandeling en de uitkomst van plotse circulatiestilstand gedurende de voorgaande vijf jaar. Ook naar het aantal overlevenden en overledenen werd gevraagd. Voor analyse van de gegevens werd gebruikgemaakt van beschrijvende statistiek, non-parametrische Spearman s correlatiecoëfficiënt en Chi-kwadraattoets, met toepassing van een betrouwbaarheidsinterval van 95%. Tabel 1. Indeling van de vragen in de gebruikte vragenlijst Algemene informatie Vraag 1-4 Demografische gegevens Medische voorzieningen Vraag 5-13 Kennis en scholing BLS Vraag Kennis en scholing ALS Vraag Kennis en scholing EHBO Vraag Aanwezigheid AED Vraag Kennis en scholing AED Vraag Aanwezigheid/afstand ambulance Casuïstiek Vraag Incidentiebepaling circulatiestilstanden Demografische gegevens slachtoffers, Vraag Wijze van reanimeren, Afloop Afsluiting Vraag Risicoperceptie van hartstilstanden en bereidheid tot investeren in vergrote hartveiligheid op de vereniging Definities Circulatiestilstand: de bloedsomloop is ongeacht de oorzaak tot stilstand gekomen. Symptomen zijn bewusteloosheid, afwezigheid van pulsaties en grauwwitte huidskleur. Directe reanimatie is in deze situatie belangrijk (BLS, basic life support). Hartstilstand: er is geen pompfunctie meer van het hart. Oorzaken zijn asystolie of ventrikelfibrilleren. Directe reanimatie met defibrillatie en toedienen van medicatie is belangrijk (ALS, advanced life support). Plotse dood: dood binnen één uur na aanvang van symptomen bij een persoon zonder (bekende) cardiovasculaire problematiek. Aanrijdtijd: tijd die een ambulance nodig heeft om na gemelde oproep ter plaatse van de calamiteit te arriveren. Dit gold ook voor een AED, indien deze uit nabije omgeving moest komen. nummer 1 maart 2010 Sport & Geneeskunde 19

3 Resultaten Aan het onderzoek hebben 92 verenigingen met leden (5,6% van het totaal aantal spelende KNVB-leden) deelgenomen. In de hoofdklasse kwamen 35 verenigingen ( leden, 38,0%) uit, en in de eerste klasse 57 (62,0%) verenigingen. Het merendeel van de deelnemers was man (93%). Medische voorzieningen Er bleken grote onderlinge verschillen tussen de verenigingen te bestaan voor aanwezigheid en scholing van personeel bij trainingen en wedstrijden (Tabel 2). Bij 17,4% was scholing in BLS verplicht, bij 20,6% in ALS en bij 15,2% in EHBO. Van de verenigingen verzorgde 22,8% scholing in BLS, 13% in ALS en 18,5% in EHBO. Voornoemde percentages zijn niet per se telkens bij andere verenigingen; bij 66,3% werd geen enkele scholing verplicht en bij 60% werd deze niet verzorgd. Er bestonden ook grote verschillen tussen de teams van de sportverenigingen waar het aankomt op de aanwezigheid van geschoold personeel bij trainingen en wedstrijden (Tabel 3). In totaal meldden 29 (31,5%) verenigingen een AED beschik- baar te hebben op wedstrijddagen, waarvan 22 (23,9%) een AED in eigen bezit, en 7 (7,6%) een AED in de directe omgeving van het sportcomplex. Bij trainingen was dit respectievelijk 25 (27,2%), 21 (22,8%) en 4 (4,3%). Naar deze discrepantie was niet geïnventariseerd. Er was een significant positieve correlatie tussen kennis over de AED en de aanwezigheid van een AED (r=0,63, p<0,05). De betreffende hulpverlener was echter niet altijd aanwezig (Tabel 4). De aanrijdtijd van een AED was in geval van AED in eigen beheer maximaal vijf minuten en in geval van AED in de nabije omgeving tien minuten (Tabel 5). Er bleek geen significante correlatie te bestaan tussen de aanwezigheid van een AED en de klasse waarin werd gespeeld of tussen de aanwezigheid van een AED en het aantal leden. Bij twee verenigingen (2,2%) was tijdens wedstrijden en trainingen een ambulance op het sportcomplex ondanks AED in eigen beheer. Bij één vereniging zonder AED (1,1%) was altijd een ambulance aanwezig. De gemiddelde (geschatte) ambulanceaanrijdtijd was 10 minuten en 46 seconden, spreiding 2-25 minuten (SD=4min 18sec). Tabel 2. Overzicht van de cursussen die de verenigingen verplichtten/verzorgden in procenten Cursus BLS Cursus EHBO Totaal Ja Nee Ja 13,0/5,5 3,3/5,5 16,3/13,0 Cursus ALS Ja Nee 1,1/3,3 0,0/5,5 1,1/9,8 Totaal 14,1/9,8 3,3/13,0 17,4/22,8 Ja 3,3/0,0 1,1/0,0 4,3/0,0 Cursus ALS Nee Nee 12,0/18,5 66,3/60,0 78,3/77,2 Totaal 15,2/18,5 67,4/60,0 82,6/77,2 Tabel 3. Standaard aanwezigheid van verzorgers met specifieke kennis bij de verschillende elftallen in procenten Eerste elftal Lagere elftallen Jeugdelftallen Wedstrijden Trainingen Wedstrijden Trainingen Wedstrijden Trainingen BLS 94,6 89,1 27,2 20,7 30,4 16,3 ALS 71,1 73,9 14,1 16,3 15,2 9,8 EHBO 98,9 93,5 37,0 32,6 37,0 27,2 Tabel 4. Standaard aanwezigheid van verzorgers met kennis van de AED bij de verschillende elftallen in procenten Eerste elftal Lagere elftallen Jeugdelftallen Wedstrijden Trainingen Wedstrijden Trainingen Wedstrijden Trainingen (% van n=29) 82,8 79,3 51,7 41,4 55,2 37,9 20 Sport & Geneeskunde maart 2010 nummer 1

4 Tabel 5. Snelheid waarop een AED ter plekke kan zijn (aanrijdtijd van AED) Tijd in minuten AED in eigen bezit AED in omgeving < < Tabel 6. (Reanimatie)gegevens van de voetballers uit de casussen Uitkomst reanimatie Geslacht Leeftijd Klasse Met AED Zonder AED Wijze onbekend 1 Man 38 1 Fataal 2 Man onbekend 1 Succesvol 3 Man onbekend 1 Succesvol 4 Man onbekend 1 Fataal 5 Man onbekend 1 Succesvol 6 Man 30 2 Fataal 7 Man 38 2 Succesvol 8 Man 42 2 Fataal 9 Man 42 2 Fataal 10 Man 50 2 Succesvol 11 Man onbekend 2 Succesvol 12 Man onbekend 2 Succesvol 13 Man onbekend 2 Succesvol 14 Man onbekend 2 Fataal Casuïstiek Gedurende vijf jaar werden 14 gevallen van circulatiestilstand bij voetballers (Tabel 6) en 23 bij begeleiders en toeschouwers gerapporteerd. Bij één van de voetballers, twee van de begeleiders, en geen van de toeschouwers werd een AED tijdens de reanimatie gebruikt. De afloop was uiteindelijk fataal bij 7 voetballers, 3 begeleiders en 9 toeschouwers. Over het gehele amateurvoetbal (N=1,1 miljoen) zou dit neerkomen op 4,6 gevallen van plotse circulatiestilstand/ voetballers van alle leeftijden per jaar en 2,3 van plotse dood/ voetballers van alle leeftijden per jaar in deze. Het was niet altijd mogelijk om de etiologie of obductiegegevens te achterhalen. Afsluiting Het grootste deel van de respondenten (n=82; 89,1%) gaf aan op de hoogte te zijn geweest van de gevaren rondom circula- tiestilstand bij sporters. Daarnaast vonden er 68 (73,9%) dat hier te weinig aandacht aan wordt besteed en 78 respondenten (84,8%) vonden dat er te weinig aandacht wordt besteed aan het aanbevelen van een AED bij voetbalverenigingen. Uit figuur 1 blijkt dat van 2002 tot mei 2007 meer verenigingen een AED hebben aangeschaft. De belangrijkste reden om geen AED aan te schaffen was de prijs, of er was nooit over nagedacht. Opgemerkt dient te worden dat de KNVB samen met de Arbo Unie in 2008 begonnen is de aanschaf van AED s en trainingen hiervan te stimuleren. Ter vergelijking heeft de KNHB (hockey) zelf initiatief genomen voor aanschaf en trainingen van AED (www.knhb.nl). Discussie Dit is de tweede studie in Nederland naar veiligheid en reanimatievoorzieningen in het voetbalstadion, waaruit blijkt dat de aanwezigheid van deze voorzieningen en ge- nummer 1 maart 2010 Sport & Geneeskunde 21

5 is het van belang een opleiding BLS voor trainers, verzorgers en/of scheidsrechters te verzorgen. Wanneer defibrillatie binnen één tot zes minuten na optreden van ventrikelfibrilleren plaatsvindt, is de overlevingskans 50%, maar deze daalt elke minuut met ongeveer 10%. 12,13 De overlevenden van een circulatiestilstand functioneren in 89% van de gevallen goed, of hebben een geringe stoornis in het bewustzijn of algemeen functioneren. 12 De snelheid van defibrilleren is, in geval een AED niet voorhanden is, afhankelijk van oproeptijd en aanrijdtijd van een ambulance. De wettelijke norm voor deze aanrijdtijd bedraagt vijftien minuten. Dit is voor optimaal behandelen van een circulatiestilstand (<5 minuten defibrilleren) veel te lang ,16 In het Nederlandse amateurvoetbal zijn jaarlijks vijftig voetballers met een plotse circulatiestilstand, van wie de helft komt te overlijden. Figuur 1. Totaal aantal aangeschafte AED s door de verenigingen vanaf 2003 schoold personeel bij circulatiestilstand onvoldoende is. Uit het huidige onderzoek bleek een geschatte incidentie van 2,3 plotse doden/ voetballers per jaar, wat neerkomt op 25 plotse doden per jaar onder amateurvoetballers in Nederland. In dit retrospectieve onderzoek werd gedurende vijf jaar gebruikgemaakt van een relatief kleine en specifieke onderzoekspopulatie, waarbij alle leeftijden werden geïncludeerd, en waarvoor in de meeste gevallen geen preventieve cardiovasculaire screening werd uitgevoerd. In deze studie verzorgde 23% van de verenigingen een cursus BLS, 13% een cursus ALS en 38% een cursus voor gebruik van AED, terwijl 60% geen enkele medische nascholing verzorgde. Bij de betaaldvoetbalorganisaties (BVO s) werd bij 32% van de verenigingen geen medische nascholing verzorgd. 11 Deze discrepantie kan worden verklaard door de mate van professionaliteit en het maatschappelijk belang van de doelgroep (amateurvoetbal versus BVO). Wanneer iemand een circulatiestilstand krijgt tijdens sportbeoefening is de eerste levensreddende stap in de keten van overleving BLS (hartmassage en mond-op-mond beademing), gevolgd door ALS, waarbij gebruik wordt gemaakt van ondermeer medicatie en een defibrillator. Voor beide methoden dient men geschoold en gecertificeerd te zijn en herhalingscursussen te volgen. Om ervoor te zorgen dat omstanders bij een sportevenement direct kunnen starten met reanimatie, Tijdig defibrilleren kan de kans op overleven van een hartstilstand aanzienlijk verhogen. 12,13 Helaas blijkt uit het huidige onderzoek dat slechts één op de drie verenigingen een AED of ambulance ter beschikking had. Deze uitkomst ligt niet in lijn met de BVO s, waar dit bij ruim twee derde het geval was. 11 Dit verschil kan waarschijnlijk ook verklaard worden vanuit de mate van professionaliteit van de verenigingen, maar ook door de grote belangstelling van media tijdens wedstrijden in het betaalde voetbal en de wettelijke verplichting om bij grote evenementen een ambulance ter plaatse te hebben. 16 De geschatte aanrijdtijd van ambulances in dit onderzoek bedroeg ongeveer tien minuten, wat gezien de aanbeveling van de Reanimatie Raad (binnen vijf minuten) onacceptabel lang is. 16 Helaas waren er geen exacte aanrijdtijden bekend. Bij BVO s was de aanrijdtijd 5-6 min. 7 Voetbalstadions voor BVO s staan op een strategisch goed bereikbare plaats. Er zijn geen andere vergelijkbare gegevens bekend over reanimatievoorzieningen en scholing bij voetbalverenigingen of andere takken van sport in Nederland. Ondanks de verschillen tussen de twee Nederlandse onderzoeken, komen beide tot dezelfde conclusie: de reanimatievoorzieningen zijn bij de meeste sportcomplexen insufficiënt. Door preventieve cardiovasculaire screening een belangrijker karakter te geven in de sportwereld, kan de incidentie op plotse dood wellicht ook worden teruggedrongen, zoals in het grootschalige onderzoek in Italië is aangetoond. 5,7 Uit de huidige onderzoeksresultaten was het niet mogelijk de exacte doodsoorzaak te bepalen, omdat er geen documentatie over beschikbaar was en omdat er niet altijd postmortaalonderzoek naar de etiologie werd verricht of hierover niets bekend was bij de respondent. Postmortaalonderzoek wordt ook niet altijd toegestaan 22 Sport & Geneeskunde maart 2010 nummer 1

6 omdat familie meestal de kosten hiervan moet betalen. Het is dringend gewenst om bij plotse dood tijdens sportbeoefening postmortaalonderzoek vanuit overheidswege te financieren om incidentie en oorzaak van plotse dood in Nederland te kunnen vastleggen. Aan blessureregistratie en -preventie wordt veel aandacht besteed, maar circulatiestilstand tijdens sportbeoefening zou ook kunnen worden gezien als een blessure, helaas vaak met onherstelbare schade en leed. 17 Het initiatief SPORTCOR, een databank voor plotse dood in de sport gesteund door NVVC (Nederlandse Vereniging Voor Cardiologie) en VSG (Vereniging voor Sportgeneeskunde), is hiervoor een goed begin, maar heeft financieel beperkte middelen. 8 Het is van belang dat er meer aandacht wordt geschonken aan de medische voorzieningen bij Nederlandse amateurvoetbalverenigingen. Er moet worden gestimuleerd dat BLS- (of ALS-) geschoold personeel aanwezig is bij trainingen en wedstrijden. Er zou kunnen worden overwogen scheidsrechters, trainers en verzorgers vanuit de KNVB te verplichten een cursus reanimatie te volgen, zodat er te allen tijde minimaal één persoon aanwezig is die reanimatie kan toepassen. 18 Conclusie In het Nederlandse amateurvoetbal zijn jaarlijks vijftig voetballers met een plotse circulatiestilstand, van wie de helft komt te overlijden. De reanimatievoorzieningen en -kennis van deze voetbalverenigingen waren onvoldoende. De aanwezigheid van geschoold personeel was onvoldoende en de aanrijdtijd van de ambulance en AED was in sommige gevallen te lang en voldeed niet aan de aanbevelingen van de Reanimatie Raad. Om een meer nauwkeurige incidentie en etiologie te kunnen bepalen is het wenselijk een prospectief en longitudinaal onderzoek bij meerdere takken van sport dan alleen voetbal en met grotere steekproeven uit te voeren. Dankwoord Veel dank gaat uit naar de Universiteit Maastricht en de Stichting Service Médical, in het speciaal Drs. Jos Benders, Drs. Pijke den Ambtman, die het uitvoeren van dit onderzoek mogelijk maakten en ondersteunden. Daarnaast was dit onderzoek niet mogelijk geweest zonder de medewerking van de KNVB en alle amateurverenigingen. Referenties 1. Corrado D, Basso C, Rizzoli G, Schiavon M, Thiene G. Does sports activity enhance the risk of sudden death in adolescents and young adults? Journal of the American College of Cardiology. 2003;42(11): Corrado D, Basso C, Schiavon M, Thiene G. Does sports activity enhance the risk of sudden cardiac death? Journal of Cardiovascular Medicine. 2006;7(4): Corrado D, Migliore F, Basso C, Thiene G. Exercise and the risk of sudden cardiac death. Herz. 2006;31(6): Corrado D, Pelliccia A, Bjornstad HH, Vanhees L, Biffi A, Borjesson M, et al. Cardiovascular pre-participation screening of Young competitive athletes for prevention of sudden death: proposal for a common European protocol. Consensus statement of the Study Group of Sport Cardiology of the Working Group of Cardiac Rehabilitation and Exercise Physiology and the Working Group of Myocardial and Pericardial Diseases of the European Society of Cardiology. European Heart Journal. 2005;26(5): Corrado D, Thiene G, Nava A, Rossi L, Pennelli N. Sudden death in Young competitive athletes: clinicopathologic correlations in 22 cases. The American Journal of Medicine. 1990;89(5): Dolmans I. Plotse dood bij sport. Alblasserdam: Offsetdrukkerij Kanters B.V Panhuyzen-Goedkoop N.M., Pluim B.M., Senden P.J., et al., Preventie van plotse dood in de sport bij jonge atleten in Nederland. Geneeskunde & Sport. 2005;38: Beus de M.F., Mosterd A. The SPORTCOR registry: a national databank for sports cardiology. Netherlands Heart Journal. 2007;15(6): Corrado D., Basso C., Pavei A., et al. Trends in sudden cardiovascular death in young competitive athletes after implementation of a preparticipation screening program. Journal of the American Medical Association. 2006;96(13): Maron B.J. Distinguishing hypertrophic cardiomyopathy from athlete s heart physiological remodeling: clinical significance, diagnostic strategies and implications for preparticipation screening. British Journal of Sports Medicine. 2009;43(9): Panhuyzen-Goedkoop NM, Bon PL, van Beek PA, Luijten HJE. Reanimatie bij sportevenementen Met of zonder een automatische externe defibrillator? Sport & Geneeskunde. 2007;40(5): Berdowski J, Waalewijn RA, Koster RW. Overleving na reanimatie buiten het ziekenhuis sterk toegenomen: een vergelijkend onderzoek tussen eind 20ste en begine 21ste eeuw. Hart- en vaatziekten in Nederland, najaar 2006, cijfers over ziekte en sterfte. Den Haag: Nederlandse Hartstichting. 2006: Geddes L.A., Kemeny A., Otlewski M., Lottes A.E., Taleyarkhan P.R. CPR Degradation diagram. Cardiovascular Engineering. 2009;9: Pedoe D.T. Sudden cardiac death in sport spectre or preventable risk? British Journal of Sports Medicine. 2000;34(2): nummer 1 maart 2010 Sport & Geneeskunde 23

7 Over de auteurs Drs. Dirk Veldman 1 Drs. Nicole M Panhuyzen-Goedkoop 2 Prof. Dr. Harm Kuipers 3 1) Drs. Dirk Veldman is werkzaam bij de Stichting Service Médical Academy te Maastricht als gezondheidswetenschapper. Het betreffende onderzoek werd uitgevoerd als zijnde een eindstage bij de moederorganisatie de Stichting Service Médical, gespecialiseerd in de acute geneeskunde binnen de dranghekken. 2) Drs. Nicole M. Panhuyzen-Goedkoop is cardioloog bij het UMC St. Radboud te Nijmegen en sportcardioloog bij Sportmedisch Centrum Papendal te Arnhem. Zij is ondermeer lid van commissie Cardiologie & Sport, werkgroep Cardiovasculaire Preventie & Sport en Section Sportscardiology van European Society of Cardiology. Daarnaast is zij consulent voor KNHB en lid van het College voor Clubartsen en Consulenten, NEC en Vitesse. 3) Prof. Dr. Harm Kuipers is hoogleraar aan de Universiteit Maastricht, vakgroep Bewegingswetenschappen en bezet de leerstoel Sport, Beweging en Gezondheid. Correspondentie Nicole M. Panhuyzen-Goedkoop SMC Papendal Papendallaan VD Arnhem Tel: Fax: Ghosh J. Sudden Cardiac Death in Athletes What can be done? Indian Pacing and Electrophysiology Journal. 2006;6(3): European Resuscitation Council, bewerkt door de Nederlandse Reanimatie Raad. Richtlijnen reanimatie 2006 in Nederland Sport & ECG Antwoord Door: Nicole M. Panhuyzen-Goedkoop, Joep L.R.M. Smeets 17. Ooijendijk W.T.M., Hespen van A.T.H., Vreede de P.L., Stege J.P., Hilgersom M.J.C. Blessure Informatie Systeem (BIS) en TNO-rapport. TNO Kwaliteit van Leven Panhuyzen-Goedkoop N.M. Plotse dood in de sport De rol van de scheidsrechter. Scheids!. 2008;4: vervolg pagina 17 Hier is sprake van irregulair sinusritme met 2 verschillende P-top morfologieen, waarbij na 1e P-top een PR tijd van 180msec is en na de 2e en 3e P-top een PR-tijd van 160ms. QRS-duur en QT-tijden zijn normaal. De electrische hartas is intermediair. In V1 is er sprake van een late component (Epsilon golf?) in het opstijgende been van het complex. In afl I-V5-V6 zijn opvallend hoge voltages (I >15, V5 41, V6 38mm). In afl V2-3-4 zijn er STJ-elevaties 2 mm met concaaf ST en in V2-3 ook negatieve T-toppen. In V5-6 en extremiteitsafleidingen is er vroege repolarisatie. Dit ECG kan passen bij: linker kamer hypertrofie, een ARVC (gezien de epsilon golf en negatieve T-toppen) of kan normaal zijn. Het betreft hier een negroïde jonge topvoetballer met als enige bevinding bij zijn preventieve keuring een afwijkend ECG. Differentiaal diagnostisch komt hypertrofische cardiomyopathie (HCM), een aritmogene rechter ventrikel cardiomyopathie (ARVC), cardiale adaptatie aan sportbeoefening, en ECG passend bij negroïde ras in aanmerking. Een echocardiogram is het meest voor de hand liggende onderzoek om pathologie en fysiologie van elkaar te onderscheiden. Indien er sprake is van HCM (wanddikte >14-16mm) of ARVC volgt een sportverbod en wordt MRI, genetisch en familieonderzoek aanbevolen. Wanneer het echocardiogram normaal is met een normale wanddikte (<12 mm) moet geconcludeerd worden dat het ECG past bij negroïde ras en volgt een goedkeuring voor elk type sport. Wanneer het echocardiogram niet duidelijk is over pathologische of fysiologische toegenomen wanddikte (wanddikte 12-14(16)mm) is het advies om gedurende 3 maanden af te trainen, waarna het echocardiogram wordt herhaald. Is er na 3 maanden aftrainen een afname van de wanddikte van het hart tot normaal (<12 mm), dan is er sprake van fysiologische adaptatie aan sport en volgt een goedkeuring. Is er geen of nauwelijks afname van wanddikte dan is een uitgebreide cardiale evaluatie met ondermeer MRI en genetisch onderzoek naar het bestaan van (beginnende) HCM geïndiceerd en volgt een tijdelijk sportverbod. Referenties Recommendations for competitive sports participation in athletes with cardiovascular disease. A Pelliccia, R Fagard, HH Bjornstad, A Anastassakis, E Arbustini, D Assanelli, A Biffi, M Borjesson, F Carre, D Corrado, P Delise, U Dorwarth, A Hirth, H Heidbuchel, E Hoffmann, KP Melwig, NM Panhuyzen-Goedkoop, A Pisani, EE Solberg, F Vanbuuuren, L Vanhees. Eur Heart J 2005;26: Recommendations for participation in competitive sport and leisure-time phyical activity in individuals with cardiomyopathies, myocarditis, and pericarditis. Pelliccia A, Corrado D, Bjornstad HH, Panhuyzen-Goedkoop NM, Urhausen A, Carre F, Anastasakis A, Vanhees L, Arbustini E, Priori S. Eur J Cardiovasc Prev Rehab 2006;13: Sport & Geneeskunde maart 2010 nummer 1

Sportscreening: nuttig? nodig? overbodig? Pieter Koopman Cardiologie Elektrofysiologie Sportgeneeskunde Cardiogenetica

Sportscreening: nuttig? nodig? overbodig? Pieter Koopman Cardiologie Elektrofysiologie Sportgeneeskunde Cardiogenetica Sportscreening: nuttig? nodig? overbodig? Pieter Koopman Cardiologie Elektrofysiologie Sportgeneeskunde Cardiogenetica Screening ECG 1 Asymptomatische 17-jarige voetballer VRAAG: Zou u zijn sportkeuringsattest

Nadere informatie

PLOTSE HARTDOOD BIJ VOETBALLERS. Maastricht september 2007

PLOTSE HARTDOOD BIJ VOETBALLERS. Maastricht september 2007 PLOTSE HARTDOOD BIJ VOETBALLERS Een onderzoek naar de incidentie van plotse hartstilstanden en medische voorzieningen in het Nederlandse amateurvoetbal Maastricht september 2007 Uitvoerende: Drs. Dirk

Nadere informatie

Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015

Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Goedgekeurd door ALV op 17-09-2015 (VSG6816) 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Plotse dood bij sporters. Ed Hendriks, sportarts Hanneke Andriesse Mariska van Eenige

Plotse dood bij sporters. Ed Hendriks, sportarts Hanneke Andriesse Mariska van Eenige Plotse dood bij sporters Ed Hendriks, sportarts Hanneke Andriesse Mariska van Eenige http://www.youtube.com/watch?v=wzhrn MX7sOU VRAGEN????? Welke vragen willen jullie zeker vandaag beantwoord hebben?

Nadere informatie

Plotselinge hartdood bij sporters. Plotselinge hartdood bij sporters. Plotselinge dood in de Sport. Plotse dood tijdens sport in Nederland

Plotselinge hartdood bij sporters. Plotselinge hartdood bij sporters. Plotselinge dood in de Sport. Plotse dood tijdens sport in Nederland Plotselinge hartdood bij sporters Plotselinge hartdood bij sporters 3 juni 2009 6e reanimatiecongres Arend Mosterd Meander Medisch Centrum, Amersfoort Julius Centrum & HLC, UMC Utrecht Is sporten gezond?

Nadere informatie

Plotse dood bij jongeren

Plotse dood bij jongeren Plotse dood bij jongeren Dr. Christian van der Werf AIOS Cardiologie Academisch Medisch Centrum Amsterdam Inhoud Epidemiologie Oorzaken Erfelijkheid Zorg omtrent plotse dood in Nederland Definities Aanwezigheid

Nadere informatie

Van de AED (automatische externe defibrillator) naar de specialistische (ALS) zorgverlening tijdens de reanimatie van volwassenen en kinderen

Van de AED (automatische externe defibrillator) naar de specialistische (ALS) zorgverlening tijdens de reanimatie van volwassenen en kinderen Van de AED (automatische externe defibrillator) naar de specialistische (ALS) zorgverlening tijdens de reanimatie van volwassenen en kinderen Een richtlijn van de Nederlandse Reanimatie Raad Nederlandse

Nadere informatie

Overname van Automatische Externe Defibrillator (AED) hulpverlening naar gespecialiseerde reanimatie (ALS) hulpverlening

Overname van Automatische Externe Defibrillator (AED) hulpverlening naar gespecialiseerde reanimatie (ALS) hulpverlening Overname van Automatische Externe Defibrillator (AED) hulpverlening naar gespecialiseerde reanimatie (ALS) hulpverlening Een richtlijn van de Nederlandse Reanimatie Raad Nederlandse Reanimatie Raad Oktober

Nadere informatie

Projectplan Inventarisatie aanwezigheid en wenselijkheid AED s in de gemeente Houten

Projectplan Inventarisatie aanwezigheid en wenselijkheid AED s in de gemeente Houten Projectplan Inventarisatie aanwezigheid en wenselijkheid AED s in de gemeente Houten Aanleiding In Nederland overlijden per jaar ruim 15.000 mensen door plotselinge hartstilstand. Bij een hartstilstand

Nadere informatie

R.W. Koster 1, J. Berdowski 1. Nederlandse Hartstichting / Overleving na reanimatie buiten het ziekenhuis in Noord-Holland:

R.W. Koster 1, J. Berdowski 1. Nederlandse Hartstichting / Overleving na reanimatie buiten het ziekenhuis in Noord-Holland: 4 Overleving na reanimatie buiten het ziekenhuis in Noord-Holland: resultaten Arrest 7 over 2006-2008. Betere overleving dankzij de Automatische Externe Defibrillator? R.W. Koster 1, J. Berdowski 1 1 Afdeling

Nadere informatie

Handleiding voor beoordeling ECG van sporters

Handleiding voor beoordeling ECG van sporters Handleiding voor beoordeling ECG van sporters 1. ECG Gemaakt (nummer) 2. Kwaliteit goed beoordeelbaar / matig / slecht 3. Pacemaker nee / ja, alleen pacemakerslagen / ja, af en toe pacemakerslagen 4. Ritme

Nadere informatie

Automatische Externe Defibrillatie Opleiding Hulpverlener. Europese Reanimatieraad

Automatische Externe Defibrillatie Opleiding Hulpverlener. Europese Reanimatieraad Automatische Externe Defibrillatie Opleiding Hulpverlener Europese Reanimatieraad ACHTERGROND Er zijn ongeveer 700.000 hartstilstanden per jaar in Europa. Dit komt neer op 5 personen per uur in Nederland.

Nadere informatie

ADVIES VAN DE HOGE GEZONDHEIDSRAAD nr. 8861

ADVIES VAN DE HOGE GEZONDHEIDSRAAD nr. 8861 ADVIES VAN DE HOGE GEZONDHEIDSRAAD nr. 8861 Vroegtijdige opsporing van hartafwijkingen die voorbeschikken tot plotse hartdood bij adolescenten en jongvolwassenen. In this scientific advisory report, the

Nadere informatie

Acute Hartdood in de Klinische Pathologie

Acute Hartdood in de Klinische Pathologie Acute Hartdood in de Klinische Pathologie 7 en 8 november 2013 Academisch Medisch Centrum Amsterdam Afdeling Pathologie www.cardiovasculaire-pathologie.nl Inleiding Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste

Nadere informatie

Voorwoord. Mocht u nog vragen of opmerkingen hebben over dit marktonderzoek, aarzel niet om contact op te nemen. Rick van der Plas,

Voorwoord. Mocht u nog vragen of opmerkingen hebben over dit marktonderzoek, aarzel niet om contact op te nemen. Rick van der Plas, 2 Voorwoord Voor u ligt een verslag van het marktonderzoek naar de aanwezigheid van AED s binnen het bedrijfsleven. Dit marktonderzoek heb ik uitgevoerd als onderdeel van mijn stage in het kader van mijn

Nadere informatie

Cardiogeneticapoli VUmc. Geïntegreerd traject van opsporing, diagnostiek en behandeling

Cardiogeneticapoli VUmc. Geïntegreerd traject van opsporing, diagnostiek en behandeling Cardiogeneticapoli VUmc Geïntegreerd traject van opsporing, diagnostiek en behandeling De gecombineerde cardiogeneticapoli van de afdelingen cardiologie en klinische genetica is bedoeld voor patiënten

Nadere informatie

EUROPESE REANIMATIE RAAD RICHT- LIJNEN 2000 VOOR AUTOMATISCHE EXTERNE DEFIBRILLATIE

EUROPESE REANIMATIE RAAD RICHT- LIJNEN 2000 VOOR AUTOMATISCHE EXTERNE DEFIBRILLATIE EUROPESE REANIMATIE RAAD RICHT- LIJNEN 2000 VOOR AUTOMATISCHE EXTERNE DEFIBRILLATIE Bijlage bij Spoedgevallen Jaargang 20 Nummer 4 EUROPESE REANIMATIE RAAD RICHT- LIJNEN 2000 VOOR AUTOMATISCHE EXTERNE

Nadere informatie

Cardiopulmonale Reanimatie. Automatische Externe Defibrillator

Cardiopulmonale Reanimatie. Automatische Externe Defibrillator Basale Reanimatie voor Hulpverleners Cardiopulmonale Reanimatie met de Automatische Externe Defibrillator Leerdoelen Op het einde van deze cursus zal U in staat zijn: een bewusteloos slachtoffer te evalueren

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog

Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Hartziekten door PLN mutatie Wat is de rol van de cardioloog Patiëntendag PLN vereniging Paul van Haelst, cardioloog Antonius Ziekenhuis Sneek Erfelijke hartziekten Welke hartziekten kunnen erfelijk zijn?

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Nederlandse richtlijnen. 20 januari 2016

Nederlandse richtlijnen. 20 januari 2016 ERC Guidelines 2015 R. de Vos Anesthesioloog MMT-arts (np) Medisch Manager Ambulancezorg Lid Wetenschappelijk raad NRR Bestuurslid Stichting Reanimatie Nederlandse richtlijnen 20 januari 2016 Veel veranderd?

Nadere informatie

De eerste zes minuten bij een hartstilstand Wanneer elke seconde telt. Leren reanimeren en defibrilleren met de AED

De eerste zes minuten bij een hartstilstand Wanneer elke seconde telt. Leren reanimeren en defibrilleren met de AED De eerste zes minuten bij een hartstilstand Wanneer elke seconde telt Leren reanimeren en defibrilleren met de AED Reanimatie: eerste hulp bij hartstilstand! Wist u dat elke week 300 Nederlanders buiten

Nadere informatie

Cardiale screening van sporters ouder dan 14 jaar: een kritische review van de evidentie

Cardiale screening van sporters ouder dan 14 jaar: een kritische review van de evidentie Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Academiejaar 2014 2015 Cardiale screening van sporters ouder dan 14 jaar: een kritische review van de evidentie Prisca Donadoni Promotor: Prof. Dr. J.

Nadere informatie

Opleiding Reanimatie + AED bediener

Opleiding Reanimatie + AED bediener 1 Opleiding Reanimatie + AED bediener Opleiding Basisreanimatie & Automatische Externe Defibrillatie LEERDOELEN Op het einde van deze cursus zal je: een bewusteloos slachtoffer kunnen evalueren een hartmassage

Nadere informatie

Dag van de Trainer 13 december 2014

Dag van de Trainer 13 december 2014 Dag van de Trainer 13 december 2014 Topsporthal - Gent Reanimatie en gebruik van AED: een boeiende aanpak voor docenten 'Veilig Sporten'! Werner Van Assche Kristel Crombez DSKO s Redden Doel Veilig Sporten

Nadere informatie

Informatie over (niet)-reanimeren

Informatie over (niet)-reanimeren Informatie over (niet)-reanimeren iet-reanimerenpenning Wat is reanimatie? Wat is de overlevi ans? Wat merkt het slachtoffer? Hoe groot is de kans op (blijv chade? Wel of niet reanimeren? Uw wens telt

Nadere informatie

Kwalitei van (over)leven na een reanimatie 1

Kwalitei van (over)leven na een reanimatie 1 Kwaliteit van (over) leven na een reanimatie Véronique Moulaert Revalidatiearts i.o./ psycholoog / onderzoeker Een zaal vol helden Ook helden hebben twijfels Doe ik het wel goed Hoe komt hij hier straks

Nadere informatie

Reanimatie richtlijnen. 25 mei 2002 Utrecht

Reanimatie richtlijnen. 25 mei 2002 Utrecht Reanimatie richtlijnen 25 mei 2002 Utrecht Reanimatie richtlijnen Marcel Bontje BHV Plus Simpel(er) Noodzakelijke handelingen Hogere retentie Verbeteren uitkomst Evidence Based Niveau van bewijsvoering:

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

BLS ers redden LEVENS!

BLS ers redden LEVENS! BLS ers redden LEVENS! maar, instructeurs verdienen de credits.of Even voorstellen.. Jan Bosch werkzaam bij de RAD Hollands-Midden ambulanceverpleegkundige / projectleider sinds 2005 observaties bij pre-klinische

Nadere informatie

Even voorstellen. Programma van vandaag. Hoe dit te bereiken: Waarom deze avond? Reeds gedane stappen. Toekomstbeeld

Even voorstellen. Programma van vandaag. Hoe dit te bereiken: Waarom deze avond? Reeds gedane stappen. Toekomstbeeld Programma van vandaag Welkomswoord Burgemeester J Klijs Presentatie AED / AED ALERT situatie Moerdijk Pauze Situatie Willemstad, Stichting AED Willemstad door mevr. Veltman Situatie stadsraad Zevenbergen

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

SPORT Highway to Heaven?

SPORT Highway to Heaven? INTRO SPORT Highway to Heaven? 5 februari 2010 Tom Teulingkx, sportarts, Westerlo DOOD OP DE GRASMAT SERGINHO 1974-2004 MARC-VIVIEN FOE 1975-2003 MIKLOS FEHER 1979-2004 Enkele jonge sporters bezwijken

Nadere informatie

Informatie over (niet-)reanimeren

Informatie over (niet-)reanimeren Informatie over (niet-)reanimeren iet-reanimerenpenning Wat is reanimatie? Wat is de overlevi ans? Wat merkt het slachtoffer? Hoe groot is de kans op (blijv chade? Wel of niet reanimeren? Uw wens telt

Nadere informatie

6-Minutenzone van levensbelang. Laura Slits Claartje de Leeuw 24 november 2015

6-Minutenzone van levensbelang. Laura Slits Claartje de Leeuw 24 november 2015 6-Minutenzone van levensbelang Laura Slits Claartje de Leeuw 24 november 2015 Elke week krijgen 300 mensen in Nederland een hartstilstand buiten het ziekenhuis Bij hartstilstand binnen 6 minuten Nergens

Nadere informatie

BLS en ALS bij kinderen. Laatste richtlijnen: ILCOR 2005

BLS en ALS bij kinderen. Laatste richtlijnen: ILCOR 2005 BLS en ALS bij kinderen Laatste richtlijnen: ILCOR 2005 ILCOR RICHTLIJNEN 2005 DOELSTELLINGEN Kort en eenvoudig Voor kinderen en volwassenen meer uniformiteit BLS (basic life support) AED (automated external

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Gebruik van mechanische thorax compressie apparatuur in ambulance hulpverlening en in het ziekenhuis. Advies van de Nederlandse Reanimatie Raad

Gebruik van mechanische thorax compressie apparatuur in ambulance hulpverlening en in het ziekenhuis. Advies van de Nederlandse Reanimatie Raad Gebruik van mechanische thorax compressie apparatuur in ambulance hulpverlening en in het ziekenhuis. Advies van de Nederlandse Reanimatie Raad Nederlandse Reanimatie Raad November 2014 Nederlandse Reanimatie

Nadere informatie

Aanzet tot een uniforme aanpak op basis van een systematisch literatuuronderzoek

Aanzet tot een uniforme aanpak op basis van een systematisch literatuuronderzoek Keuring van jonge, competitieve sporters in de huisartsenpraktijk Aanzet tot een uniforme aanpak op basis van een systematisch literatuuronderzoek A. Van Roey, B. Aertgeerts, H. Celen, P. Vanbelle Achtergrond

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Reanimatiecursus. Lifesavers aren t born. They re trained! Reanimatiecursus met AED

Reanimatiecursus. Lifesavers aren t born. They re trained! Reanimatiecursus met AED Reanimatiecursus Lifesavers aren t born. They re trained! Reanimatiecursus met AED Reanimatie volwassenen Stelt u zich eens voor. U bent aan het winkelen, loopt over straat of bent gewoon thuis. Ineens

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

: Voorstel defibrillatoren (gewijzigd)

: Voorstel defibrillatoren (gewijzigd) Nummer Onderwerp : B-2.08.2008 : Voorstel defibrillatoren (gewijzigd) Korte inhoud : Verzoek om akkoord te gaan met de aanschaf en inzet van 8 AED s voor de aangegeven locaties, de opleiding van ongeveer

Nadere informatie

4 e Reanimatie Congres

4 e Reanimatie Congres www.reanimatieraad.nl 4 e Reanimatie Congres Woensdag 30 mei 2007 te Ede Programma Basale Reanimatie Primair bedoeld voor Instructeurs Eerste Hulp 09.30 Opening: Basale Reanimatie F. van Marion Voorzitter:

Nadere informatie

Hartstilstand. HartRidders. rea app. www.durf-redden.be. Durf Redden is een initiatief van de Belgische Cardiologische Liga

Hartstilstand. HartRidders. rea app. www.durf-redden.be. Durf Redden is een initiatief van de Belgische Cardiologische Liga Hartstilstand HartRidders rea app Acties Hart Durf Redden is een initiatief van de Belgische Cardiologische Liga www.durf-redden.be Van diegenen die een hartstilstand overleven, hebben 4 op 5 dit te danken

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Inclusief levendgeboren kinderen, doodgeboren kinderen en afgebroken zwangerschappen.

Inclusief levendgeboren kinderen, doodgeboren kinderen en afgebroken zwangerschappen. Factsheet Aangeboren hartafwijkingen bij kinderen Cijfers en feiten Prevalentie Aangeboren hartafwijkingen betreffen aanlegstoornissen in de structuur van het hart en/of de grote vaten. De gemiddelde totale

Nadere informatie

Wat is een acute hartritme stoornis?

Wat is een acute hartritme stoornis? AED bij de Terriërs Wat is een acute hartritme stoornis? Normale hartactie Acute hartritme stoornis: Chaotisch ritme (ventrikel fibrilleren) Probleem: Het hart pompt niet meer effectief, slachtoffer zakt

Nadere informatie

Een AED redt levens. Martien van Gorp. Vivon Nederland B.V. Ekkersrijt 1121 5692 AD Son

Een AED redt levens. Martien van Gorp. Vivon Nederland B.V. Ekkersrijt 1121 5692 AD Son Een AED redt levens Martien van Gorp Vivon Nederland B.V. Ekkersrijt 1121 5692 AD Son Over Vivon Jarenlange expertise Merkonafhankelijk ISO 9001:2008 gecertificeerd Samenwerking met o.a. Nederlandse Hartstichting

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Blessure-preventie en Braces. Burg Feistritz; 12 april 2014 Prof. dr. F.J.G. Backx, sportarts Afd. Revalidatie, Verplegingswetenschap & Sport

Blessure-preventie en Braces. Burg Feistritz; 12 april 2014 Prof. dr. F.J.G. Backx, sportarts Afd. Revalidatie, Verplegingswetenschap & Sport Blessure-preventie en Braces Burg Feistritz; 12 april 2014 Prof. dr. F.J.G. Backx, sportarts Afd. Revalidatie, Verplegingswetenschap & Sport Preventie-sequentie Omvang van sportblessures Risico-sporten

Nadere informatie

Inhoudsopgave publicaties medewerkers Sport Medisch Centrum Papendal

Inhoudsopgave publicaties medewerkers Sport Medisch Centrum Papendal Inhoudsopgave publicaties medewerkers Sport Medisch Centrum Papendal Publicaties sportgeneeskunde... 2 2014... 2 2013... 2 2011... 2 2009... 2 2008 t/m 2000... 3 Boeken sportgeneeskunde... 4 Publicaties

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Wat is een AED? Hoe werkt een AED?

Wat is een AED? Hoe werkt een AED? Wat is een AED? Een AED is een apparaat waarmee men een elektrische schok aan het hart kan toedienen, wanneer er sprake is van levensbedreigende hartritmestoornissen. Een ingebouwde computer analyseert

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Waarom een dergelijk initiatief

Waarom een dergelijk initiatief De volgende info komt grotendeels van www.hartslagnu.nl Waarom een dergelijk initiatief In de meeste gevallen van een plotse circulatiestilstand is het normale hartritme, vaak als gevolg van een acuut

Nadere informatie

ECG s beoordelen. Mike van Zwam 09 September 2010 IC-Gelre

ECG s beoordelen. Mike van Zwam 09 September 2010 IC-Gelre ECG s beoordelen Mike van Zwam 09 September 2010 IC-Gelre Inleiding Waarom? Indeling ECG kenmerken IJk 1mV Vragen Papiersnelheid 25mm/sec Stappen van beoordelen Stap 1: Ritme Stap 2: Frequentie Stap 3:

Nadere informatie

Agenda. Bronnen en database. Hart voor Limburg 27 september 2013

Agenda. Bronnen en database. Hart voor Limburg 27 september 2013 Programma (voor de pauze) 9.3 uur Opening symposium Hart voor Limburg drs. Th. Bovens, Gouverneur provincie Limburg 9.4 uur Inleiding project Hart voor Limburg prof. dr. T. Gorgels 9. uur De aanpak van

Nadere informatie

Europese Reanimatieraad. Basale reanimatie en het gebruik van de Automatische Externe Defibrillatior

Europese Reanimatieraad. Basale reanimatie en het gebruik van de Automatische Externe Defibrillatior Basale reanimatie en het gebruik van de Automatische Externe Defibrillatior LEERDOELEN Aan het einde van deze cursus kunt u demonstreren: Hoe u een bewusteloos slachtoffer benadert. Hoe u hartmassage en

Nadere informatie

AED s in de openbare ruimte

AED s in de openbare ruimte notitie AED s in de openbare ruimte Marion Matthijssen Chantal Suijkerbuijk Zorgmonitor Cluster Zorgregie Februari 2009 GGD Rotterdam-Rijnmond Inhoudsopgave 1. Inleiding pag. 3 2. Ervaringen met AED s

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Als elke seconde telt...

Als elke seconde telt... www.hartslagnu.nl Als elke seconde telt......kunnen we dan op jou rekenen? Meld je nu aan als burgerhulpverlener Plotseling kan uw hulp nodig zijn! In Nederland krijgt jaarlijks 1 op de 1000 inwoners een

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Thoracale pijn bij kinderen. B Suys MD PhD Congenitale en Pediatrische Cardiologie

Thoracale pijn bij kinderen. B Suys MD PhD Congenitale en Pediatrische Cardiologie B Suys MD PhD Congenitale en Pediatrische Cardiologie Zeer frequent voorkomende klacht Na geruis meest voorkomende verwijzing voor kindercardio Ongeveer op 7 de plaats als reden voor doktersbezoek algemeen

Nadere informatie

Emergency Medicine - UEFA Football Doctor Education Programme - 10 & 11 december 2015

Emergency Medicine - UEFA Football Doctor Education Programme - 10 & 11 december 2015 Emergency Medicine - UEFA Football Doctor Education Programme - Schola Medica te Utrecht 10 & 11 december 2015 Introductie Een ieder staan de beelden in het geheugen gegrift van voetballers die tijdens

Nadere informatie

3/12/2013. Zijn de basale reanimatie richtlijnen voor volwassenen haalbaar voor niet professionals? BLS richtlijnen. Borstcompressies.

3/12/2013. Zijn de basale reanimatie richtlijnen voor volwassenen haalbaar voor niet professionals? BLS richtlijnen. Borstcompressies. Zijn de basale reanimatie richtlijnen voor volwassenen haalbaar voor niet professionals? Steffie Beesems afdeling Cardiologie Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam 6 maart 2013 Compressies

Nadere informatie

FAQ s ZES MINUTEN ZONE KOUDENHOVEN. 1. Wat is een zes minuten zone? 2. Waarom wordt een Zes Minuten Zone ingericht? 3. Hoe werkt een Zes Minuten

FAQ s ZES MINUTEN ZONE KOUDENHOVEN. 1. Wat is een zes minuten zone? 2. Waarom wordt een Zes Minuten Zone ingericht? 3. Hoe werkt een Zes Minuten In de nieuwsbrief van de wijkvereniging kon u vorige week lezen over de voortgang van de Zes Minuten Zone in Koudenhoven. We hebben u in die brief een uitgebreide uitleg beloofd naar aanleiding van de

Nadere informatie

Basale reanimatie inclusief de Automatische Externe Defibrillator

Basale reanimatie inclusief de Automatische Externe Defibrillator Basale reanimatie inclusief de Automatische Externe Defibrillator LEERDOELEN Aan het einde van deze cursus kunt u demonstreren: Hoe u een bewusteloos slachtoffer benadert. Hoe u borstcompressies en beademing

Nadere informatie

AED. Automatische Externe Defibrillatie. Informatiemap

AED. Automatische Externe Defibrillatie. Informatiemap AED Automatische Externe Defibrillatie Informatiemap Forto Training & Opleiding Broeklaan 101 5953 NA Reuver (t) 077-4769500 (f) 077-4769501 Januari 2006 www.forto-to.nl versie 2005-011 AED implementatie

Nadere informatie

Behandeling na een acuut coronair syndroom

Behandeling na een acuut coronair syndroom Behandeling na een acuut coronair syndroom Een nieuwe uitdaging in de ketenzorg CVRM Nascholing Stedelijke werkgroep Amsterdam 9 en 14 juni 2010 A.L.M. Bakx, cardioloog, BovenIJ Ziekenhuis SECUNDAIRE PREVENTIE

Nadere informatie

Projectplan Zes Minuten Zone Gemeente Stede Broec

Projectplan Zes Minuten Zone Gemeente Stede Broec Projectplan Zes Minuten Zone Gemeente Stede Broec Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Doel... 3 3. Samenwerking... 3 4. AED s... 4 5. Alarmeringssysteem... 5 6. Trainingen... 6 7. Financiën... 6 8. Communicatie...

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Weet wat je moet doen bij een hartstilstand.

Weet wat je moet doen bij een hartstilstand. Weet wat je moet doen bij een hartstilstand. Vragen en antwoorden over de 6 minuten campagne en de 6 minuten zones. Vragen? Neem contact op met Dorien Poirters, communicatieadviseur Nederlandse Hartstichting,

Nadere informatie

Basale reanimatie van baby s en kinderen inclusief de AED. Voor een toekomst in de zorg!

Basale reanimatie van baby s en kinderen inclusief de AED. Voor een toekomst in de zorg! Basale reanimatie van baby s en kinderen inclusief de AED Voor een toekomst in de zorg! LET OP!!! 2011 Nederlandse Reanimatie Raad Deze PowerPoint en de afbeeldingen zijn auteursrechtelijk beschermd. U

Nadere informatie

Het project heeft een looptijd van drie jaar. In die drie jaar moeten de beschreven resultaten behaald worden.

Het project heeft een looptijd van drie jaar. In die drie jaar moeten de beschreven resultaten behaald worden. 3.1 Doelstellingen Het project heeft de volgende doelstelling: De inwoners van de gemeente Nuth worden gestimuleerd in het trainen van reanimatievaardigheden en het gebruik van een AED zodat ze in staat

Nadere informatie

LET OP!!! 2011 Nederlandse Reanimatie Raad

LET OP!!! 2011 Nederlandse Reanimatie Raad LET OP!!! 2011 Nederlandse Reanimatie Raad Deze PowerPoint en de afbeeldingen zijn auteursrechtelijk beschermd. U mag deze PowerPoint in zijn originele hoedanigheid kosteloos gebruiken. De teksten en afbeeldingen

Nadere informatie

Voor meer informatie over hart- en vaataandoeningen :

Voor meer informatie over hart- en vaataandoeningen : Voor meer informatie over hart- en vaataandoeningen : Belgische Cardiologische Liga Informatie- en uitwisselingsplatform rond cardiovasculaire aandoeningen in België voor de patiënten. BELGISCHE CARDIOLOGISCHE

Nadere informatie

Matthijs Samyn Instructor BLS & AED Dienst 100 Brw Roeselare Verpleegkundige spoedgevallen Sint Jozefskliniek Izegem Docent EHBO

Matthijs Samyn Instructor BLS & AED Dienst 100 Brw Roeselare Verpleegkundige spoedgevallen Sint Jozefskliniek Izegem Docent EHBO Basic Life Support & AED Matthijs Samyn Instructor BLS & AED Dienst 100 Brw Roeselare Verpleegkundige spoedgevallen Sint Jozefskliniek Izegem Docent EHBO Center for Urgent Medical Assistance Ruddershove

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Preventie: Eerste hulp en letselpreventie in de sportclub. Barry Pauwels Technisch Verantwoordelijke Trainersopleidingen Voetbalfederatie Vlaanderen

Preventie: Eerste hulp en letselpreventie in de sportclub. Barry Pauwels Technisch Verantwoordelijke Trainersopleidingen Voetbalfederatie Vlaanderen GES studiedag Sessie 6: Preventie: Eerste hulp en letselpreventie in de sportclub Stephan Lauwers manager Eerste hulp Rode Kruis-Vlaanderen Barry Pauwels Technisch Verantwoordelijke Trainersopleidingen

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Nationaal NON PROFIT Hartstilstand Project Peter: Cardioloog Prof. Dr. Pedro Brugada

Nationaal NON PROFIT Hartstilstand Project Peter: Cardioloog Prof. Dr. Pedro Brugada Nationaal NON PROFIT Hartstilstand Project Peter: Cardioloog Prof. Dr. Pedro Brugada 1 Out of Hospital Sudden Cardiac Arrest (OHCA) FACTS: OHCA behoort tot één van de belangrijkste doodsoorzaken in BE!

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Indicaties voor inspannings ECG Evaluatie van patienten met pijn op de

Nadere informatie

Informatieavond 6 september 2010. Werkgroep Reanimatie-estafette 2010 Stichting Reanimatie-estafette Limburg

Informatieavond 6 september 2010. Werkgroep Reanimatie-estafette 2010 Stichting Reanimatie-estafette Limburg Informatieavond 6 september 2010 Werkgroep Reanimatie-estafette 2010 Stichting Reanimatie-estafette Limburg 5 e Reanimatie-estafette 1 oktober 2010 Carbooncollege Rombouts en Rumpenerhal Brunssum Reanimeren,

Nadere informatie

Dorpsraad Nieuwdorp. 6 Minuten Zone Nieuwdorp. Versie 7.0 december 2007 Dorpsraad Nieuwdorp

Dorpsraad Nieuwdorp. 6 Minuten Zone Nieuwdorp. Versie 7.0 december 2007 Dorpsraad Nieuwdorp 6 Minuten Zone Nieuwdorp Versie 7.0 december 2007 Inleiding De Stichting heeft tijdens de jaarvergadering in 2007 het plan gelanceerd om Nieuwdorp Hartveilig te maken. We willen dit realiseren door op

Nadere informatie

Sportkeuringen. Wanneer nodig? Door Wie?

Sportkeuringen. Wanneer nodig? Door Wie? Sportkeuringen Wanneer nodig? Door Wie? april 2010 1 Agenda Sportkeuring in de 19e eeuw Preventief sportmedisch onderzoek Wetenschappelijk onderzoek Preventief sportmedisch onderzoek senioren Cardiovasculaire

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Incidentie, etiologie en demografische kenmerken

Hoofdstuk 1 Incidentie, etiologie en demografische kenmerken Hoofdstuk 1 Incidentie, etiologie en demografische kenmerken B.T.J. Meursing en R.A. Waalewijn 1 Inleiding 2 Incidentie 3 Etiologie 4 Demografische kenmerken 5 Plotselinge dood en erfelijkheid 1 INLEIDING

Nadere informatie

Advanced Life Support Provider Course (ALS)

Advanced Life Support Provider Course (ALS) Advanced Life Support Provider Course (ALS) Doelstelling Het grondig inoefenen van de nieuwe richtlijnen en technieken voor gevorderde reanimatie van volwassenen. Deze werden verspreid door de Europese

Nadere informatie

Overspanning als risicofactor van het hartinfarct

Overspanning als risicofactor van het hartinfarct Overspanning als risicofactor van het hartinfarct door A. Appels en P. Mulder Samenvatting Om de hypothese te toetsen dat zij die ooit een periode van overspanning hebben doorgemaakt, een verhoogd risico

Nadere informatie