BELEIDSNOTITIE EN STIMULERINGSPROGRAMMA WARMTE- EN KOUDEOPSLAGSYSTEMEN (WKO S) IN FRYSLÂN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BELEIDSNOTITIE EN STIMULERINGSPROGRAMMA WARMTE- EN KOUDEOPSLAGSYSTEMEN (WKO S) IN FRYSLÂN"

Transcriptie

1 BELEIDSNOTITIE EN STIMULERINGSPROGRAMMA WARMTE- EN KOUDEOPSLAGSYSTEMEN (WKO S) IN FRYSLÂN

2 2

3 Inhoud Pag. Leeswijzer 5 1. Warmte- en koudeopslag 7 2. Randvoorwaarden voor gebruik 7 3 Landelijke aanpak 8 4. Samenwerkingsprogramma wko (SWKO) 8 5. Toepassingen van wko s in Fryslân 9 6. Beleid en ambities van de provincie Fryslân t.a.v. wko s Friese acties Opsporen illegale open wko s en inventarisatie gesloten wko s Flankerend beleid en ordening wko s Informatie- en kennisoverdracht Aanpassen regelgeving Uniformering vergunningvoorschriften Deelname aan landelijk samenwerkingsprogramma (SWKO) Inzet provinciale middelen Communicatie 13 Bijlagen Bijlage 1 Bijlage 2 Verschillende typen bodemenergiesystemen Overzicht kosten van goederen en diensten, plus inzet menskracht van de provincie 3

4 4

5 Leeswijzer Deze notitie gaat over warmte- en koudeopslagsystemen. Wat zijn dit voor systemen, welke rol spelen zij binnen het duurzaamheidsbeleid van de provincie, wat gaat er mis als ze ondeskundig of ongestructureerd worden aangelegd. In hoofdstuk 1 en 2 wordt hier op ingegaan. In hoofdstuk 3 wordt beschreven dat alle provincies tegen de zelfde problemen aanlopen. Daarom wordt er landelijk nauw samengewerkt. Hoofdstuk 4 gaat over het SWKO, het samenwerkingsverband warmte- en koudeopslag. Hier wordt gewerkt aan een totaalpakket van maatregelen om de systemen te stimuleren en reguleren. Na in hoofdstuk 5 een beschrijving te hebben gegeven van de actuele situatie in Fryslân op het gebied van warmteen koudeopslagsystemen eindigt deze notitie met in hoofdstuk 6 een beschrijving van het beleid en de aanvullende acties van de provincie Fryslân. Hierin wordt direct ook een actieprogramma beschreven, met een overzicht van de kosten en benodigde mensuren. Het hoofdstuk eindigt met een communicatieparagraaf. 5

6 6

7 1. Warmte- en koudeopslag De seizoensmatige, ondergrondse opslag van warmte en koude is in Nederland sinds de tachtiger jaren van de vorige eeuw enorm in opkomst. Er zijn inmiddels vele systemen ontwikkeld om de temperatuur van de bodem en het grondwater te benutten om huizen, kantoren en kassen te verwarmen en koelen. In bijlage 1 van deze notitie staan enkele van de meest gebruikte typen systemen beschreven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen open en gesloten warmte- en koudeopslagsystemen (hierna: wko s ). Bij open wko s wordt in de zomer koud grondwater uit de koudwaterbron of -bel onttrokken voor koeling en na opwarming door de warme omgeving bovengronds terug in de bodem gebracht in de warmwaterbron (of -bel). In de winter wordt warm grondwater uit de warmwaterbron onttrokken voor verwarming en na afkoeling door de koude omgeving bovengronds in de bodem teruggebracht in de koudwaterbron. Bij open systemen is sprake van verplaatsing van grondwater. Hierin onderscheiden zij zich van gesloten systemen waarbij dat niet het geval is. Bij gesloten wko s wordt een vloeistof in buizen door de bodem geleid zonder dat het in direct contact met het grondwater komt. Naast de open en gesloten wko s is er nog een derde vorm van natuurlijke energie uit de bodem; geothermie. Geothermie verschilt sterk van deze systemen. Hier wordt energie diep uit de bodem (van enkele kilometers diepte) opgepompt en gebruikt voor verwarming. Omdat de problematiek en regelgeving volledig anders is dan bij wko s wordt geothermie niet meegenomen in deze notitie. Wko s bieden grote maatschappelijke voordelen. Zij dringen het verbruik van de fossiele brandstoffen terug waardoor zij de CO 2 -uitstoot en de opwarming van de aarde aanzienlijk verkleinen en waardoor de eindige voorraad fossiele brandstoffen wordt gespaard. Hiermee past deze techniek naadloos in het duurzaamheidbeleid van het rijk en de provincies. Fryslân heeft dit beleid vastgelegd in de notitie Fryslân Duurzaam en Fryslân geeft energie van gedeputeerde staten van Fryslân van 10 maart Daarnaast heeft Fryslân met het rijk en de overige noordelijke provincies het energieakkoord afgesloten. Daarmee stelt de provincie zich o.a. ten doel om de CO 2 -uitstoot vóór 2020 met 30% terug te dringen t.o.v Wko s kunnen daar een substantieel aandeel in realiseren. Voor de gebruikers komt daar nog bij dat de systemen een goedkope energiebron zijn. Aan de aanschaf ligt in de praktijk veelal een financieel motief ten grondslag. 2. Randvoorwaarden voor gebruik Er kleven ook risico s aan de plotselinge populariteit van de systemen. Het belangrijkste risico is wel het doorboren van waterscheidende lagen in de bodem. Wanneer natuurlijke aardlagen worden doorboord en niet goed worden afgewerkt kan grondwater van sterk verschillende kwaliteiten en chemische eigenschappen vermengd raken. En kan relatief sterk belast water van de oppervlakte tot diep in de bodem dringen of kan brak of zout water naar de oppervlakte stromen. Dit kan voor veel belangen in de bodem, in het grondwater en aan de oppervlakte negatieve consequenties opleveren. Een kwalitatief goede afwerking van de bron kan dit risico beperken. Gesloten systemen gebruiken veelal antivriesmiddel zoals glycol. Dit betekent kans op lekkage van deze stoffen in de bodem. Systemen met lekdetectie of met afbreekbare, minder schadelijke glycolen of zonder antivriesmiddel beperken dit risico. Open systemen beïnvloeden vaak de grondwaterstanden, wat effect kan hebben op aanwezige natuurwaarden, landbouwgronden of kwetsbare bebouwing en infrastructuur. Alle systemen beïnvloeden de temperatuur van de bodem en het grondwater. Met name als de temperatuur hoog oploopt kunnen effecten optreden. Daarom is het van belang dat de temperatuur gemiddeld in balans is en niet boven de graden komt. Dit kan via voorschriften die aan de systemen worden gesteld. Tenslotte kunnen individuele systemen redelijk worden beheerst maar indien een gebied een grote dichtheid aan systemen kent kunnen de systemen gezamenlijk het gebied nadelig beinvloeden. En ze kunnen elkaar beïnvloeden (de zogenaamde interferentie), waardoor de effectiviteit van de systemen afneemt. 7

8 Door in plaats van allemaal kleine systemen een groot gezamenlijk systeem aan te leggen of door een effectieve ruimtelijke planning van de systemen kan dit worden voorkomen. Het is dus van belang dat de open en gesloten systemen niet alleen worden gestimuleerd maar ook worden gereguleerd. Probleem is dat veel systemen op dit moment nog zonder enige vorm van controle worden aangelegd. Open systemen zijn vergunningplichtig op grond van de Waterwet maar door onbekendheid met deze regelgeving wordt veelvuldig geen vergunning aangevraagd. Voor gesloten systemen is geen regelgeving van kracht waardoor ze zonder enige vorm van toezicht worden geplaatst. 3. Landelijke aanpak Tijdens de Bestuurdersconferentie Bodem op 21 mei 2008 heeft minister Cramer van VROM besloten om de zogenaamde Taskforce WKO in het leven te roepen. Deze moet adviseren over de kansen die er zijn om wko s te stimuleren, op een zodanige wijze dat de kwaliteit van de ondergrond en de andere belangen wordt geborgd. De Taskforce heeft op 23 maart 2009 haar advies uitgebracht, met de titel Groen licht voor bodemenergie. Het advies kan als volgt worden samengevat. Volgens de Taskforce kan de groei van wko s toenemen als vergunningprocedures worden vereenvoudigd, de bekendheid bij marktpartijen toeneemt en kosten en baten goed worden verdeeld. De toenemende drukte in de ondergrond vraagt om regie door de overheid en door middel van nader onderzoek met betrekking tot milieueffecten moeten de randen van het speelveld in kaart worden gebracht. Vervolgens heeft de Taskforce een aantal concrete acties voorgesteld. Het advies en de acties zijn uitgewerkt in een programma, het samenwerkingsprogramma wko (SWKO). Alle belanghebbenden van wko s zijn in het SWKO bij elkaar gebracht en werken mee aan onderdelen van het programma. Het betreft de volgende partijen: de ministeries van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en van Infrastructuur en Milieu, IPO, VNG, UvW, NVOE, VEWIN, SKB, SIKB-ISSO, Senter Novem (thans Agentschap NL) en het programma Kas als energiebron. 4. Samenwerkingsprogramma wko (SWKO) Hoofddoel van het samenwerkingsprogramma is het uitvoeren van activiteiten die ervoor zorgen dat wko s op korte en lange termijn substantieel kunnen bijdragen aan duurzame energieopwekking en -besparing in heel Nederland. De inzet is gericht op versnelde groei door het benutten van kansen en het wegnemen van belemmeringen. Daarbij gelden de volgende randvoorwaarden: *De kwaliteit van de ondergrond dient gewaarborgd te blijven. *Een goede afweging tussen verschillende belangen dient mogelijk te blijven. *Een optimale opbrengst van wko s dient te worden nagestreefd. Er wordt een viersporenbeleid gevolgd, dat uitmondt in een samenhangend pakket van maatregelen. De vier sporen zijn: 1. Regelgeving wko s. Opstellen AmvB bodemenergiesystemen, aanpassen regelgeving voor bodemkwaliteit, efficiënt en transparant inrichten van het vergunningproces en uniformeren van de huidige vergunningenprocedures door provincies 2. Informatie- en kennisoverdracht. Ontwikkeling kwo-tool, check registratie, kennis van pilotstudies verspreiden, workshops, papers etc. 3. Kwaliteitsborging. Opstellen van ontwerprichtlijnen, certificeringssysteem, opleidingentraject, handreikingen, standaard onderhoud- en beheerscontracten, buitengebruikstelling van installaties, toezicht en handhaving en faciliteren van vergunningverlener. 4. Flankerend beleid. Het leveren voor input voor andere beleidsvelden, workshops, formuleren randvoorwaarden vanuit andere beleidsvelden. Momenteel werkt een zevental werkgroepen deze sporen uit. Een van de belangrijkste producten van het SWKO is de AmvB bodemenergiesystemen. Deze regeling gaat met name over de open en gesloten wko s en is cruciaal in het hele proces. In mei 2011 is een versie ter inzage gelegd. Daarin wordt een verkorting van de procedures voor open systemen en invoering van regelgeving voor gesloten systemen geregeld. 8

9 Op dit moment verklaart de Waterwet de uitgebreide openbare voorbereidingsprocedure van de Algemene wet bestuursrecht van kracht, met een looptijd van gemiddeld 6 maanden. Omdat vaak op het laatste moment van een bouwplan wordt nagedacht over de energievoorziening leidt dit gegeven er in de praktijk vaak toe dat wordt afgezien van een wko. Of er wordt gekozen voor een gesloten systeem waarvoor geen regelgeving geldt. Met name omdat de Nederlandse bodem het meest geschikt is voor grote open systemen en omdat het milieurendement van open systemen hoger ligt dan van gesloten systemen is dat een ongewenste ontwikkeling. Voor de open systemen wordt een verkorting van de vergunningprocedure geregeld door de normale procedure van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing te verklaren. Deze procedure duurt 2 maanden. In de AmvB wordt verder een meldplicht en vergunningplicht geïntroduceerd voor gesloten systemen en de gemeenten worden aangewezen als bevoegd gezag voor de gesloten systemen. Hiermee zijn de open en gesloten systemen in regelgeving gelijkgeschakeld. Samen met de verkorting van de proceduretijd van de open systemen schakelt deze wetswijziging het speelveld van open en gesloten systemen gelijk. De AmvB heeft tevens als doel een afwegingskader te scheppen voor de ordening van wko s in de bodem. Er worden zogenaamde interferentiegebieden geïntroduceerd, gebieden waarbinnen de kans bestaat dat de thermische invloedsgebieden van systemen elkaar overlappen en de energierendementen teruglopen. In de regelgeving voor de bodemkwaliteit wordt de certificering van de bedrijven die wko s plaatsen geregeld, waardoor de kwaliteit en betrouwbaarheid van de systemen wordt verbeterd. Verder is er inmiddels een protocol van kracht voor het uitvoeren van boringen. Op deze wijze wordt getracht om de kwaliteit van de plaatsing van de systemen te verbeteren. Een laatste punt is het uniformeren van de voorschriften die aan wko s worden gesteld. De bedrijven die de systemen plaatsen werken vaak door het hele land. Voor hen is het lastig als iedere provincie zijn eigen eisen stelt. Daarom zijn uniforme voorschriften geformuleerd voor alle systemen, of ze nu wel of niet vergunningplichtig zijn. Deze hebben betrekking op de energiebalans, retourtemperatuur, interferentie, circulatievloeistof, buitengebruikstelling en monitoring. Maatwerk is, voor zover in de voorschriften aangegeven, mogelijk. 5. Toepassingen van wko s in Fryslân De afgelopen tijd heeft de provincie voor ruim 130 open systemen een vergunning verleend. Het vermoeden bestaat dat er nog minstens enkele tientallen open systemen zijn aangelegd zonder vergunning. Dit vermoeden is gebaseerd op signalen uit het veld en informatie van internet (bedrijven adverteren met open systemen die niet bekend zijn bij de provincie). Het aantal gesloten systemen in Fryslân is onbekend omdat hiervoor tot nu toe geen regelgeving was. Vermoedelijk zitten er enkele honderden systemen in de bodem. De huidige situatie is dat de potentiële gebruikers van de open systemen, onafhankelijk van elkaar, een vergunning aanvragen bij de provincie. Het komt regelmatig voor dat meerdere perceeleigenaren van een nieuw bedrijfsterrein of woonwijk onafhankelijk van elkaar een vergunning aanvragen. Meestal weten deze toekomstige buren van elkaar niet eens dat ze beiden een bodemenergiesysteem gaan aanleggen. Dit heeft zich recentelijk voorgedaan aan de Tesselschadestraat in Leeuwarden en nabij de Crystalic-piramide, eveneens in Leeuwarden. In beide gevallen heeft de provincie de toekomstige eigenaren tijdig kunnen inlichten en konden de plannen op het laatste moment nog op elkaar worden afgestemd. Sinds 2009 is het aantal vergunningaanvragen wat teruggelopen. Dit komt enerzijds door de economische recessie, waardoor minder burgers en bedrijven geneigd zijn grote investeringen te doen. Anderzijds is in deze periode de energieprijs aanzienlijk gedaald, waardoor de terugverdientijd van wko s langer werd en de economische winstgevendheid afnam. We nemen aan dat de economie spoedig weer aan zal trekken en de energieprijzen, zeker op de lange termijn, weer gaan stijgen. De vraag naar wko s zal ongetwijfeld weer toenemen. Naarmate er meer systemen op een beperkte oppervlakte zijn aangelegd neemt de kans op interferentie toe. Momenteel liggen er bijvoorbeeld in Leeuwarden ruim 20 open systemen in de bodem. Vermoedelijk zal dit aantal oplopen tot circa 50 in

10 Naast de individuele systemen zijn er in Fryslân ook collectieve systemen te vinden, waar meerdere gebruikers gezamenlijk een systeem aanleggen. In de glastuinbouw kennen we in Berlikum een voorbeeld van een collectieve activiteit. Hier heeft een zestal glastuinbouwbedrijven een gezamenlijk masterplan opgesteld waarin de installaties op elkaar zijn afgestemd. Hierdoor kunnen de warme en koude putten op een zodanige wijze worden gelokaliseerd dat de onderlinge beïnvloeding positief uitvalt. Van negatieve interferentie is geen sprake. Ook in de utiliteitsbouw en bedrijfsruimtebranche is een voorbeeld te noemen. In Sportstad Heerenveen en de aangrenzende bedrijfspanden worden al enkele jaren op grote schaal gezamenlijke wko s geëxploiteerd. Collectieve of onderling afgestemde systemen zijn een aantrekkelijke optie voor de gebruikers en voor de regulering. 6. Beleid en ambities van de provincie Fryslân t.a.v. wko s In het voorgaande is uitgelegd dat het beleid voor wko s 2 elementen heeft; stimuleren en reguleren. Stimuleren dat er zoveel mogelijk systemen worden geplaatst en reguleren, zodat de bodem met al haar belangen optimaal wordt beschermd en de aanwezige energie efficient wordt aangewend. Het beleid en de ambities van de provincie Fryslân ten aanzien van wko s in het licht van duurzame energie zijn vastgelegd in enkele beleidstukken die in hoofdstuk 1 al werden genoemd. Vanuit het beleidsveld water is tot nu toe het volgende beleid ontwikkeld. Gedeputeerde staten van Fryslân hebben in 2005 beleid geformuleerd dat er specifiek op is gericht om wko s zoveel mogelijk te stimuleren en knelpunten weg te nemen. De monitoringverplichting voor kleine systemen (< 10 m3/uur) is komen te vervallen en die van grote systemen (> 10 m3/uur) sterk ingeperkt. Verder is de MER-verplichting van de systemen op de Waddeneilanden komen te vervallen en zijn de legeskosten geminimaliseerd. In het 3 de Waterhuishoudingsplan Fryslân zijn de volgende gewenste resultaten gedefinieerd: *Alle wko s zijn op elkaar afgestemd en beïnvloeden elkaar niet zodanig dat de werking van de systemen in gevaar komt. *In enkele grote nieuwbouwwijken en nieuwe industrieterreinen zijn gecombineerde wko s aangelegd. Voor realisatie van deze beleidsuitspraken is een bedrag van beschikbaar gesteld. Verder is aangekondigd dat alle wko-vergunningen zullen worden geëvalueerd. 6.1 Friese acties Uit de in hoofdstuk 3 en 4 beschreven landelijke activiteiten wordt duidelijk dat er op het gebied van wko s momenteel veel belangrijke ontwikkelingen plaatsvinden in Nederland. Er wordt zeer voortvarend gewerkt aan wet- en regelgeving door alle betrokken partijen. Op alle noodzakelijke onderdelen wordt gewerkt aan stimulering en het wegnemen van belemmeringen. Fryslân werkt al enige tijd actief mee aan het landelijke samenwerkingsprogramma. Een eigen Friese aanpak ligt hier niet voor de hand, met name omdat de landelijke aanpak goed aansluit bij het provinciale beleid zoals geformuleerd in het waterhuishoudingsplan. Wel dient op regionaal niveau een invulling van het landelijke programma plaats te vinden. In het navolgende worden de landelijke acties beschreven en wordt per actie aangegeven of specifieke Friese acties nodig zijn. Samenvattend dienen de volgende stappen te worden doorlopen: Stap 1 In samenwerking met de Friese gemeenten de aanwezige wko-systemen in beeld brengen. Hierbij worden zowel de open als gesloten systemen geïnventariseerd. Als regisseur neemt de provincie Fryslân hierin het voortouw. Er wordt daarbij een samenwerkingsverband aangegaan met de betrokken gemeenten. Stap 2 Het stoplichtmodel invoeren en interferentiegebieden aanwijzen in samenwerking met gemeenten. Stap 3 Kennis en informatie uitwisselen. Stap 4 Regelgeving aanpassen. 10

11 Stap Opsporen illegale open wko s en inventarisatie gesloten wko s Momenteel hebben circa 130 open wko s een vergunning van de provincie. Er bestaat een sterk vermoeden dat er zeker enkele tientallen systemen zijn geplaatst zonder vergunning. De indruk bestaat dat dit grotendeels komt door onbekendheid met de regelgeving. Het is van belang dat deze systemen alsnog in kaart worden gebracht en worden vergund. Anders zullen er in de toekomst ongewenste gevallen van interferentie optreden. Een deel van de installatiebedrijven die de open wko s plaatst heeft voor alle systemen een vergunning aangevraagd. Met een gerichte actie richting de overige actieve installatiebedrijven, boorbedrijven en adviseurs zal een legaliseringsslag worden gemaakt [actie 1]. Bij één installateur heeft deze aanpak al gewerkt; hier leidde de vondst van een illegaal systeem tot een vergunningaanvraag van ruim 20 eerder geplaatste systemen. De gemeenten zijn bevoegd gezag geworden van de gesloten wko s. Zij zullen een inventarisatie voor de inmiddels bestaande gesloten systemen moeten uitvoeren. Bekeken zal worden of genoemde legaliseringsslag en inventarisatie kunnen worden gecombineerd [actie 2]. Alle open wko s worden bijgehouden in een landelijk register en in het verlengde daarvan op een digitale kaart. Voor de gesloten systemen dient iets vergelijkbaars te worden georganiseerd zodat er een overzicht van alle wko s beschikbaar is [actie 3]. Stap Flankerend beleid en ordening van de wko s Voor een aantal onderdelen is de SWKO afhankelijk van andere beleidsvelden. Deze onderdelen zullen daar worden ingebracht. Het belangrijkste onderdeel is de ordening van de systemen en de afstemming met andere activiteiten in de bodem. Een belangrijk instrument is de invoering van het zogenaamde stoplichtmodel. Ofwel het definiëren van gebieden waar de aanleg van wko s niet is toegestaan (rood), waar de aanleg is toegestaan onder voorwaarden (oranje) en waar de aanleg zonder restricties kan plaatsvinden (groen). Voor Fryslân zal ook een dergelijk model moeten worden uitgewerkt [actie 4]. Verder dienen gebieden waarbinnen de kans bestaat dat de thermische invloedsgebieden elkaar overlappen en de energierendementen teruglopen te worden aangewezen als interferentiegebieden. Zowel de gemeenten als gedeputeerde staten kunnen, als bevoegd gezag van respectievelijk gesloten en open wko s, deze gebieden aanwijzen. Onderzocht zal worden welke gebieden in Fryslân voor een dergelijke status in aanmerking komen [actie 5]. Onze inschatting is dat er in Fryslân niet veel van deze gebieden zullen worden aangewezen. Wko s zijn over het algemeen alleen rendabel bij nieuwbouw. Interferentie wordt hoofdzakelijk verwacht bij nieuwe woningbouw, nieuwe industrieterreinen en utiliteitsbouw in de grotere Friese steden. Indien een gebied wordt aangewezen als interferentiegebied wordt voor dit gebied een zogenaamd masterplan opgesteld. In een masterplan wordt uitgewerkt hoe de open en gesloten wko s het beste kunnen worden aangelegd. Op welke plaatsen in het gebied kan de energie het beste worden gewonnen, waar moeten de warme en koude bronnen worden gesitueerd, vanaf welke diepte moet het grondwater worden gewonnen, welke andere waarden zitten lokaal in de bodem etc. Op deze wijze wordt het maximale (energie)rendement uit het gebied gehaald, worden de systemen optimaal op elkaar afgestemd en wordt goed rekening gehouden met de andere belangen en waarden in de bodem. De provincie zal het opstellen van deze masterplannen stimuleren (actie 6) en zal ten behoeve van de plannen in de interferentiegebieden, samen met de gemeenten, informatie over de lokale bodemopbouw in beeld brengen [actie 7]. De gemeente Leeuwarden heeft inmiddels een masterplan voor het gebied De Zuidlanden in Leeuwarden gemaakt, in samenwerking met de provincie. Gedeputeerde staten hebben de inhoud van dit plan als beleidsregel vastgelegd. Hierdoor wordt het plan door gemeente en provincie ingezet als sturingsinstrument in het gebied De Zuidlanden. Het is de bedoeling dat de resultaten van deze aanpak ook in de rest van Fryslân worden toegepast. Momenteel wordt ook gewerkt aan Handreiking Masterplannen. 11

12 Stap Informatie- en kennisoverdracht Het is van belang dat alle kennis van open en gesloten wko s die beschikbaar is en komt wordt doorgegeven aan de overheden, initiatiefnemers en producenten, zowel landelijk als op regionaal niveau. Het gaat hierbij om de informatie over de systemen, over de veranderde regelgeving (o.a. de wetgeving en certificering), over de informatie van de Friese ondergrond etc. Voorlopig is structureel overleg nodig met alle betrokkenen van wko s. Op landelijk niveau gebeurt dit via de SWKO. Provinciaal zal dit ook moeten worden georganiseerd. Gedacht wordt aan informatiebijeenkomsten, een gestructureerd overleg met direct betrokkenen en informatie via internet [actie 8]. Stap Aanpassen regelgeving In de loop van 2012 treedt de AmvB bodemenergiesystemen in werking voor de open en gesloten wko s. Hierin wordt de verkorte procedure voor open systemen en de meldplicht en vergunningplicht voor gesloten systemen geïntroduceerd. Verder worden de gemeenten in principe aangewezen als bevoegd gezag voor de gesloten systemen. Hiermee is de hindernis van de lange procedure voor open systemen opgeheven en is de regelgeving van open en gesloten systemen gelijkgeschakeld. Dit laatste heeft tot gevolg dat de procedure geen motief meer voor initiatiefnemers is om in plaats van voor open voor gesloten systemen te kiezen en zorgt er voor dat de gemeenten sturend kunnen gaan optreden bij het plaatsen van de gesloten systemen. Voor de open systemen heeft de wetswijziging als consequentie dat de vergunningprocedure van 6 naar 2 maanden gaat. Voor de gesloten systemen zal beleid moeten worden geformuleerd door de provincie en de gemeenten. Wat zijn de toepassingsmogelijkheden en -restricties, in welke watervoerende pakketten zijn de systemen toegestaan, hoe diep moeten ze worden aangelegd etc. Hierbij zal tevens het huidige beleid voor de open systemen worden aangepast [actie 9] Uniformering vergunningvoorschriften Vanuit het samenwerkingsprogramma zijn uniforme vergunningvoorschriften opgesteld, zodat bedrijven die systemen plaatsen niet per provincie met verschillende voorschriften worden geconfronteerd. Er zijn uniforme voorschriften geformuleerd en in de AmvB vastgelegd voor alle systemen, of ze nu wel of niet vergunningplichtig zijn. Deze hebben betrekking op de energiebalans, retourtemperatuur, interferentie, circulatievloeistof, buitengebruikstelling en monitoring. Wat betreft de monitoring is een monitoringinspanning vastgelegd die een soort grootste gemene deler is van wat de diverse provincies thans raadzaam achten. Echter, Fryslân is geen grootste gemene deler van de Nederlandse situatie. De problematiek van interferentie, en de mede daaraan gerelateerde behoefte aan monitoring, is in Fryslân van een totaal andere orde van grootte dan bijvoorbeeld in de overvolle Randstad. Vanuit de gedachte van deregulering en het voorkomen van onnodig belasten van de systemen met voorschriften zal nagegaan moeten worden in hoeverre de landelijke voorschriften voor de Friese situatie kunnen worden versoepeld [actie 10] Deelname aan landelijk samenwerkingsprogramma wko (SWKO) Omdat er nog allerlei activiteiten binnen het SWKO lopen is het van belang mee te draaien in de activiteiten en financiering van het programma [actie 11]. 12

13 6.2 Inzet provinciale middelen Bij het waterhuishoudingsplan is ,- vrijgemaakt voor verwezenlijking van het beleid. Oorspronkelijk is er even aan gedacht een stimuleringsfonds in te stellen voor regulering van wko s en voor gecombineerde aanleg. Binnen alle recente ontwikkelingen wordt evenwel al op een andere wijze invulling gegeven aan deze doelen, waardoor een financiële stimulans niet langer noodzakelijk is. Om de provinciale aanpak op volwaardige wijze uit te voeren (zie de 11 acties) is wel geld nodig. Voorgesteld wordt het geld aan deze acties te besteden. In bijlage 2 staat een overzicht van de acties, met de planning, een raming van de bedragen die nodig zijn en de mandagen die de provincie er aan zal besteden. 6.3 Communicatie Om de wko s onder de aandacht te brengen, volgen er verschillende communicatieactiviteiten. Deze activiteiten worden hieronder beschreven. In de notitie komen twee sporen aan bod: enerzijds het reguleren van de wko s, anderzijds het stimuleren van de wko s. Dit dubbele spoor heeft consequenties voor de communicatie. In de communicatie moet duidelijk worden dat beide sporen niet in strijd met elkaar zijn, maar dat ze elkaar nodig hebben. Immers: om als provincie de wko s te stimuleren moet men eerst weten welke regelgeving nodig is. Deze regelgeving volgt naar aanleiding van de gegevens over de huidige situatie. Hoe vol is het in de grond en in hoeverre zijn de wko s juist aangelegd? Doel Reguleren en stimuleren van de wko s. Onder reguleren wordt verstaan zorgen dat de bodem met al haar belangen optimaal wordt beschermd en de aanwezige energie efficiënt wordt aangewend. Daarbij hoort het in kaart brengen van huidige wko s, met de vraag in hoeverre deze deskundig of gestructureerd zijn aangelegd. En wat is het aantal wko s in de grond? Deze gegevens worden vervolgens gebruikt als cement voor het vastleggen van regels. Onder stimuleren wordt verstaan: het bevorderen van het gebruik van wko s (passend binnen het provinciale duurzaamheidbeleid). Doelgroepen - Gemeenten: Om de wko s te reguleren moeten gemeenten meewerken bij het in kaart brengen van de huidige wko s (met name de gesloten systemen). - Installateurs: De installateurs spelen een belangrijke rol bij het in kaart brengen van de wko s, omdat de systemen door hen worden aangelegd. - Eigenaren huidige wko s: Deze spelen ook een rol bij het in kaart brengen van de wko s. - Pers: De pers speelt een belangrijke rol bij het naar buiten van de wko-notitie en de daaropvolgende acties. - Bedrijven: Bij het spoor stimuleren vormen bedrijven een belangrijke doelgroep. De wko s zijn met name aantrekkelijk voor bedrijfsgebouwen. Kernboodschap Zoals eerder beschreven lijken de twee sporen reguleren en stimuleren in de eerste instantie tweeledig. Om deze gedachte tegen te gaan is de kernboodschap: om de wko s te stimuleren moet men eerst weten hoeveel wko s er momenteel in de grond zitten en in hoeverre deze deskundig en gestructureerd zijn aangelegd. Deze gegevens worden vervolgens vertaald in regelgeving die de provincie (bij open systemen) en gemeenten (bij gesloten systemen) gebruiken bij vergunningverlening. Activiteiten Naar aanleiding van de vier beschreven stappen in paragraaf 6.1 komen de volgende activiteiten aan bod: 13

14 1. Vaststelling wko-notitie door GS. Hierna wordt een persbericht verstuurd waarin de essentie van de notitie staat. Ook wordt hierin het symposium aangekondigd (zie 2). 2.Organisatie symposium. Dagvoorzitter of welkom/afsluiting door gedeputeerde Schokker. Ochtendprogramma voor gemeenten, met als doel hen bij te praten over de wko s en hen over te halen om samen met de provincie alle systemen in Fryslân in beeld te krijgen en de aanleg van systemen te stimuleren en reguleren. Middagprogramma voor installateurs, met als doel hen bij te praten over de wko s en hen over te halen alle systemen die zij hebben aangelegd (open en gesloten) te melden bij provincie en gemeenten. 3. De week na het symposium: een column over de wko-notitie (en indien mogelijk de uitkomsten van het symposium vermelden) in de zaterdagadvertentie. Suggestie: gedeputeerde Schokker krijgt hierin de hoofdrol. Dit kan na de zomer herhaald worden. 4.Lancering website (voorstel is koppeling website aan provinciesite) over de wko s in Fryslân. Deze site bevat informatie over: stand van zaken, overzichtskaart met systemen, contactadressen provincie en gemeenten, vergunningformulieren, voorbeeldprojecten e.d. Mogelijk ook digitale nieuwsbrief naar alle betrokkenen. 5. Gerichte brieven naar installateurs en mogelijke eigenaren wko s met verwijzing naar uitkomsten symposium en herhaling oproep om systemen te melden bij provincie en gemeenten. Ook met verwijzing naar de juridische gevolgen van het niet melden. Deze activiteiten vertalen zich in de volgende communicatiekalender: Datum Boodschap Doelgroep Middelen Actie/betrokkenen Laatste week april 2012 Persbericht Eind juni/ begin juli Begin juli (na het symposium) Juli 14 Melden dat de wko-notitie is vastgesteld door GS en wat dit verder voor de toekomst betekent Informeren over wko s. Wat betekent het reguleren en stimuleren van de wko s voor gemeenten en installateurs? - Pers - Eigenaren huidige wko s - Bedrijven - Gemeenten - Installateurs - Installateurs - Gemeenten - Eigenaren huidige wko s - Bedrijven - Gemeenten - Installateurs - Gemeenten - Bedrijven - Eigenaren huidige wko s Symposium Gedeputeerde Schokker vertelt over de wko s en meldt de resultaten van het symposium Stand van zaken wko s, overzichtskaart met systemen, contactadressen provincie en gemeenten, vergunningformulieren en voorbeeldprojecten Zaterdagadvertentie van de provincie in LC en Friesch Dagblad Website Beleidsambtenaar geeft input voor een persbericht. Afdeling Communicatie werkt dit uit en zorgt dat het bericht bij de pers terecht komt Beleidsambtenaren organiseren met behulp van afdeling communicatie een symposium in het midden van Fryslân. Dagvoorzitter of welkom/sluiting door gedeputeerde Schokker Gedeputeerde Schokker. Verdere betrokkenen: beleidsambtenaar, afdeling communicatie Beleidsambtenaren en afdeling communicatie

15 Vanaf juli Juli Actuele informatie rondom reguleren, stimuleren wko s. Verwijzing uitkomsten symposium, oproep om systemen te melden bij gemeenten en provincie - Gemeenten - Bedrijven - Eigenaren wko s - Installateurs - Installateurs wko s - Eigenaren wko s Digitale nieuwsbrief Beleidsambtenaren en afdeling communicatie Gerichte brieven Beleidsambtenaren en afdeling communicatie 15

16 Bijlage 1: verschillende typen bodemenergiesystemen (bron: Handleiding BOEG: Bodemenergie en Grondwaterverontreiniging). Figuur 1: open bodemenergiesysteem (boven) en gesloten bodemenergiesysteem (onder) Figuur 2: horizontale- en verticale bodemwarmtewisselaar (gesloten systeem) 16

17 Bij een gesloten systeem wordt een vloeistof door een circuit van slangen geleid, welke in de ondergrond is aangebracht. Hierdoor vindt door middel van geleiding warmte-uitwisseling plaats tussen het grondwater en de vloeistof in de slang. Het systeem kan zowel horizontaal als vertikaal worden aangelegd. Zie figuur 2. Figuur 3: doublet Toelichting bij afbeelding: In het stookseizoen wordt het warme grondwater rechts benut voor verwarming met vervolgens links infiltratie van het afgekoelde water. In het koelseizoen wordt het koude grondwater links gebruikt voor koeling waarna rechts infiltratie van het opgewarmde water plaatsvindt. Door deze systematiek consequent toe te passen ontstaan na enkele jaren een koude en een warme bel. Figuur 4: recirculatiesysteem Toelichting bij afbeelding: Grondwater met een constante temperatuur van ca. 12 C wordt gedurende het hele jaar opgepompt (rechts), benut voor verwarming (in de winter) of koeling (in de zomer), waarna het weer wordt geïnfiltreerd (links). Het s zomers geïnjecteerde warme water compenseert het s winters geïnjecteerde koude water, waardoor er niet echt sprake is van een warme of koude grondwaterbel. 17

18 Bijlage 2: Planning, kosten van goederen en diensten, plus inzet mankracht van de provincie. De volgende globale bedragen kunnen voor de genoemde acties gereserveerd worden: Actie Planning Goederen mandagen en Diensten provincie Stap 1 Opsporen illegale open wko s en inventarisatie gesloten wko s Actie 1 Handhavingsactie richting illegale open wko s juni Actie 2 Inventarisatie gesloten wko s,, Actie 3 Registratiesysteem opzetten voor gesloten wko s,, - 5 Stap 2 Flankerend beleid en ordening wko s Actie 4 Opzetten stoplichtmodel juli Actie 5 Aanwijzing interferentiegebieden juli Actie 6 Stimuleren masterplannen 2012/ Actie 7 Informatie over bodemopbouw in beeld brengen juli Stap 3 Actie 8 Informatie- en kennisoverdracht Informatiebijeenkomst organiseren, structureel overleg met betrokkenen en informatie via internet juni Stap 4 Aanpassen regelgeving Actie 9 Beleid formuleren voor gesloten en open wko s juli Actie 10 Landelijke vergunningvoorschriften omzetten in Friese juni Actie 11 Meedraaien in landelijke SWKO en nadere acties SWKO 2012/ Totaal

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied

Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied Toelichting Algemeen Artikel 1 Begripsomschrijving Op 1 juli 2013 treedt het Besluit bodemenergiesystemen in werking. Het besluit bevat regels over het installeren

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

White Paper Warmtepompsysteem

White Paper Warmtepompsysteem White Paper Warmtepompsysteem Inleiding Een warmtepompsysteem is voor veel mensen inmiddels een bekend begrip, toch ontstaat er nog steeds veel onduidelijkheid over de werking van het systeem. Dit blijkt

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan

Nadere informatie

Bodemenergie in de gemeente Arnhem

Bodemenergie in de gemeente Arnhem Bodemenergie in de gemeente Arnhem Congres ILB 14 februari 2012 Marc van der Burght Beleidsadviseur Energie en Bodem Open systeem Gesloten systeem 1 Arnhem wil bodemenergie als bron van duurzame energie

Nadere informatie

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen. RWS Leefomgeving / Bodem+ Manfred Beckman Lapré

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen. RWS Leefomgeving / Bodem+ Manfred Beckman Lapré Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen RWS Leefomgeving / Bodem+ Manfred Beckman Lapré Wat zijn bodemenergiesystemen? open systemen, ofwel WKO systemen gesloten systemen, ofwel bodemwarmtewisselaars 3

Nadere informatie

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 Inhoud 1. Introductie 2. Inventarisatie a. Bodemgeschiktheid b. Bouwontwikkelingen c. Omgevingsbelangen

Nadere informatie

Vragen en antwoorden Regiodag bodemenergie in Arnhem

Vragen en antwoorden Regiodag bodemenergie in Arnhem Vragen en antwoorden Regiodag bodemenergie in Arnhem NL Milieu en Leefomgeving Prinses Beatrixlaan 2 2595 AL Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Hoe wordt de communicatie mbt het

Nadere informatie

Bodemenergie en toezicht. 13-2-2013 Gert Jan Evers

Bodemenergie en toezicht. 13-2-2013 Gert Jan Evers Bodemenergie en toezicht 13-2-2013 Gert Jan Evers Inhoud presentatie Is toezicht nodig? Waar toezicht op houden? Wat en hoe worden gegevens aangeleverd? Knelpunten Gevolgen Voorbeelden Oplossingen Na 1

Nadere informatie

Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen. Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding

Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen. Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding Het gebruiken van de bodem als energiebron is de laatste jaren in populariteit

Nadere informatie

(ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET

(ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET (ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET verleend aan Telecom Service Leek B.V. De activiteit water in de bodem brengen of eraan te onttrekken Locatie: De Hoogte 1 leek

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Stappenplan WKO. Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Stappenplan WKO. Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Stappenplan WKO Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

HUM en BUM Bodemenergiesystemen. Bodem+ Manfred Beckman Lapré

HUM en BUM Bodemenergiesystemen. Bodem+ Manfred Beckman Lapré HUM en BUM Bodemenergiesystemen Bodem+ Manfred Beckman Lapré De Bodemenergie quiz 12 vragen over de HUM en BUM bodemenergie Tot slot enkele tips 2 WB Bodemenergie Testvraag Wie ben ik? GROEN: Handhaver,

Nadere informatie

bevoegd gezag gesloten in de praktijk zeer weinig voorkomt.

bevoegd gezag gesloten in de praktijk zeer weinig voorkomt. telefoon 085-4862450 www.sikb.nl Pagina 1 van 9 OVERZICHT WIJZIGINGEN BUM S EN HUMS S BODEMENERGIE OKTOBER 2015 Voorgenomen wijzigingen in versie 2.4 ten opzichte van versie 2.3 Tabel 1. Wijzigingen BUM

Nadere informatie

De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst.

De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst. De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst. Bodemenergie in Haarlem Marc van Someren (Bodem en Water Consultancy) 14 februari 2012 ILB Congres Media Plaza - Utrecht De ondergrond als basis voor

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes. Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology

Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes. Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology 1 Inhoud 1. Bodemenergie in het kort 2. Melding en vergunning gesloten systemen

Nadere informatie

Bodemenergie in Arnhem Stimuleren en regie

Bodemenergie in Arnhem Stimuleren en regie Stimuleren en regie 12 juni 2013 Marc van der Burght Gelders netwerk Energie Beleidsmedewerker Bodem en Energie Open systeem 2011 Zes programmalijnen: 1. Energieneutraal Arnhem 2. Toonaangevend cluster

Nadere informatie

De (komende) verplichting tot erkenning

De (komende) verplichting tot erkenning De (komende) verplichting tot erkenning Bodem+ Manfred Beckman Lapré Inhoud 1. De waarde van bodemenergie 2. Waarom de verplichting tot erkenning? 3. Wat is en wordt verplicht? 4. Wat is een erkenning?

Nadere informatie

Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk. Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie

Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk. Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie DEFINITIEF Opdrachtgever Adviseur

Nadere informatie

Verbinden van onder- en bovengrond

Verbinden van onder- en bovengrond Verbinden van onder- en bovengrond Gebieden en clusters: Slimmer omgaan met grondwater Inhoud - Gebiedsgerichte benadering - Toelichting locaties: multi sectorale opgave - Het proces Deventer 18 november

Nadere informatie

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER 1. INLEIDING In het POL 2006 is vastgelegd dat de Provincie Limburg warmte en koude opslag (WKO) actief zal stimuleren, rekening houdend met de belangen van grondwaterkwaliteit en grondwateronttrekkingen.

Nadere informatie

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden Ko Hage (TTE) Delft, 1 december 2010 TTE consultants verbinden van ondergrond en bovengrond - Opgericht in 1999 door drie ingenieurs (The Three Engineers)

Nadere informatie

VERKENNING INTERFERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE HAAGLANDEN

VERKENNING INTERFERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE HAAGLANDEN VERKENNING INTERFERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE HAAGLANDEN STADSGEWEST HAAGLANDEN 30 november 2011 075925686:0.3 - Definitief B02034.000274.0100 Inhoud 1 Inleiding 2 1.1 Energie in een drukke ondergrond

Nadere informatie

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van <datum onbekend> Geeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van Jaar Publicatiedatu Agendapunt besluit B&W Onderwerp Vaststellen van de Verordening interferentiegebieden bodeenergiesysteen 24 Tekst van openbare besluiten

Nadere informatie

Effectenstudie bodemenergiesysteem

Effectenstudie bodemenergiesysteem voor open bodemenergiesystemen: tot 50 m³/uur en 250.000 m³/jaar en dieper dan 20 m-mv Project: Projectlocatie: OLO-nummer: Datum: Referentie: Vergunningaanvrager: Adviseur: Klik hier als u een datum wilt

Nadere informatie

Programma van Eisen - Beheerplannen

Programma van Eisen - Beheerplannen Programma van Eisen - Beheerplannen Eisen voor de inhoud Inventarisatie 1. Het beheerplan geeft allereerst een beschrijving van de natuurwaarden in het Natura 2000-gebied (de actuele situatie en trends,

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V.

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Wavin Diensten BV Energiebesparing warmte-koudeopslag restwarmte Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Inhoud 2 Inhoud Wavin locatie algemeen Koude opslagsysteem Ombouw naar warmte-koude

Nadere informatie

Focus op vakbekwaamheid

Focus op vakbekwaamheid Focus op vakbekwaamheid Examens & opleidingsmogelijkheden Willem Hooijkaas, BodemenergieNL 1 Focus op vakbekwaamheid Inhoud presentatie aanleiding opleidingen en examens werkgebied leergang/opleidingen

Nadere informatie

Certificering van bodemenergie: klaar voor de groei!

Certificering van bodemenergie: klaar voor de groei! Certificering van bodemenergie: klaar voor de groei! Marette Zwamborn KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Bestuurslid BodemenergieNL Bodemenergie is een succesvolle, duurzame techniek, die steeds meer wordt toegepast.

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Grondwater en ondergrond: een afweging waard!

Grondwater en ondergrond: een afweging waard! Grondwater en ondergrond: een afweging waard! Douwe Jonkers plv programmamanager Bodem en Ondergrond Symposium De waarde van grondwater, 23 september 2015 Maatschappelijk belang Meer maatschappelijke aandacht

Nadere informatie

Vergunningverlening. Besluit

Vergunningverlening. Besluit Vergunningverlening Pythagoraslaan 101 Postbus 80300 3508 TH Utrecht Tel. 030-2589111 Fax 030-2583140 www.provincie-utrecht.nl Besluit Datum 17 februari 2009 Team Groen, Grond en Water Nummer 2009int238011

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

aardwarmte grondboringen berlinerwanden bronbemalingen brandweerputten retourbemalingen beregeningsputten deepwellbemalingen

aardwarmte grondboringen berlinerwanden bronbemalingen brandweerputten retourbemalingen beregeningsputten deepwellbemalingen aardwarmte grondboringen berlinerwanden bronbemalingen brandweerputten retourbemalingen beregeningsputten deepwellbemalingen aardwarmtebrabant.com bergmansbronbemaling.nl De beginjaren: boorstelling met

Nadere informatie

Betrekken omgeving bij ruimtelijke initiatieven

Betrekken omgeving bij ruimtelijke initiatieven Betrekken omgeving bij ruimtelijke initiatieven Aanleiding Op 2 september heeft het college het volgende verzocht: Maak een voorstel betreffende de wijze waarop omwonenden worden geïnformeerd of betrokken

Nadere informatie

SWKO. Samenwerkings programma Warmte Koude Opslag

SWKO. Samenwerkings programma Warmte Koude Opslag SWKO Samenwerkings programma Warmte Koude Opslag Inhoud 1. Inleiding 3 2. Hoofdlijnen van het samenwerkingsprogramma 4 2.1 Doelstelling 4 2.2 Realisatie via verschillende sporen 4 2.3 Planning en prioriteiten

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

REGELING ONTWIKKELINGSRUIMTE GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN-WANSSUM

REGELING ONTWIKKELINGSRUIMTE GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN-WANSSUM REGELING ONTWIKKELINGSRUIMTE GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN-WANSSUM Brochure GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN~WANSSUM 2 3 INLEIDING In de afgelopen eeuwen hebben particulieren, bedrijven en overheden veel ruimte

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

De projectlocatie ligt globaal op de coördinaten: X = 140.650 en Y = 447.600.

De projectlocatie ligt globaal op de coördinaten: X = 140.650 en Y = 447.600. Bijlage I Technische beoordeling van de vergunningsaanvraag van Ontwikkelingsverband Houten C.V. voor het onttrekken van grondwater ten behoeve van de bouw van een parkeerkelder onder het nieuw realiseren

Nadere informatie

Aardwarmte voor de tuinbouw in gemeente Lingewaard

Aardwarmte voor de tuinbouw in gemeente Lingewaard Aardwarmte voor de tuinbouw in gemeente Lingewaard Eerste uitwerking van een mogelijke aanpak (concept) Greenport Arnhem-Nijmegen 1. Inleiding Het gebruik en de productie van warmte en elektriciteit is

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond.

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond. Governance dilemma s van de diepe ondergrond Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond, Assen Hanneke Puts (TNO) Frency Huisman (UP Bodemconvenant) Programma 15.15 16:10 uur Parallelsessies

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB

HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB 20 oktober 2011 075757228:0.3 Definitief B02034.000224.0200 075757228:0.3 ARCADIS 2 Inhoud Voorwoord 7 1 Handreiking

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Ordening ondergrond. Het is druk in de ondergrond. 28-11-2013. 28-11-2013 GPKL en ondergrond

Ordening ondergrond. Het is druk in de ondergrond. 28-11-2013. 28-11-2013 GPKL en ondergrond Ordening ondergrond 28-11-2013 Het is druk in de ondergrond. 1 Men zit elkaar steeds vaker in de weg. En er komen ook nog steeds nieuwe objecten bij. 2 De gevolgen worden merkbaar: Bron:gemeente Amsterdam

Nadere informatie

Beleidsnotitie gebruik gemeentelijke grondstrookjes.

Beleidsnotitie gebruik gemeentelijke grondstrookjes. Beleidsnotitie gebruik gemeentelijke grondstrookjes. Inleiding. In de loop der jaren is een groot aantal grondstrookjes die eigendom zijn van de gemeente Weert bij overeenkomst in gebruik gegeven aan particulieren.

Nadere informatie

Notitie. Beleid ten behoeve van. Ontheffingen in het kader van de Wet ruimtelijke ordening

Notitie. Beleid ten behoeve van. Ontheffingen in het kader van de Wet ruimtelijke ordening Notitie Beleid ten behoeve van Ontheffingen in het kader van de Wet ruimtelijke ordening Gemeente Bussum Afdeling Ruimtelijke Inrichting September 2009 1 1. AANLEIDING De gemeente Bussum heeft in het jaar

Nadere informatie

BESLUIT INSTEMMING SANERINGSPLAN VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND

BESLUIT INSTEMMING SANERINGSPLAN VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND BESLUIT INSTEMMING SANERINGSPLAN VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Datum besluit : 27 januari 2015 Onderwerp : Wet Bodembescherming - Locatie van verontreiniging : Dr. Hartogsweg 58 Plaats : Ede Gemeente

Nadere informatie

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag van de stroomkosten en een actuele rentestand. Zo kunt u de juiste keuze of u wilt investeren in zonnepanelen. Lees meer informatie over de Standaard Rekenmethode. Het technische rendement van zonnepanelen

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Bodemenergie: Anno nu en kansen in de toekomst

Bodemenergie: Anno nu en kansen in de toekomst Bodemenergie: Anno nu en kansen in de toekomst Eindsymposium Meer met Bodemenergie 24 april 2012 Wageningen Maurice Henssen Bioclear b.v. Inhoud Bodemenergie anno 2012 Waarom MMB? Het proces van MMB Highlights

Nadere informatie

Vergunningverlening. Besluit

Vergunningverlening. Besluit Vergunningverlening Pythagoraslaan 101 Postbus 80300 3508 TH Utrecht Tel. 030-2589111 Fax 030-2583140 http://www.provincie-utrecht.nl Besluit Datum 16 september 2008 Team Groen, Grond en Water Nummer 2008INT229518

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Bijlage bij uitnodiging regiogesprekken nwro

Bijlage bij uitnodiging regiogesprekken nwro Bijlage bij uitnodiging regiogesprekken nwro Statengriffie Provinciehuis Zuid-Hollandplein 1 Postbus 90602 2509 LP Den Haag Telefoon 070-441 82 38 Website www.pzh.nl Zoals ook voor andere spelers binnen

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Highlights Meer met Bodemenergie

Highlights Meer met Bodemenergie Highlights Meer met Bodemenergie Diep onder Drenthe Bijeenkomst over Warmte Koude Opslag 12 juni 2012, Provinciehuis te Assen Maurice Henssen, Bioclear b.v. Inhoud Bodemenergie anno 2012 Waarom Meer met

Nadere informatie

Het vernieuwde Landelijk Grondwater Register (LGR) is klaar voor ketensamenwerking rond grondwater en bodemenergie

Het vernieuwde Landelijk Grondwater Register (LGR) is klaar voor ketensamenwerking rond grondwater en bodemenergie Het vernieuwde Landelijk Grondwater Register (LGR) is klaar voor ketensamenwerking rond grondwater en bodemenergie Jacques Duivenvoorden (J.J. Duivenvoorden Consultancy) Maatschappelijk, bestuurlijk als

Nadere informatie

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen toezicht en handhaving RWS Leefomgeving / Bodem+ Jan Frank Mars Quiz: Wijzigingsbesluit bodemenergie 2 WB Bodemenergie Vraag 0 Wie ben ik? GROEN Handhaver / BOA GEEL

Nadere informatie

Externe veiligheidsparagraaf. Bestemmingsplan Skoatterwald

Externe veiligheidsparagraaf. Bestemmingsplan Skoatterwald Externe veiligheidsparagraaf Bestemmingsplan Skoatterwald Toetsingskader Externe veiligheid gaat om het beperken van de kans op en het effect van een ernstig ongeval voor de omgeving door: - het gebruik,

Nadere informatie

Risico-inventarisatie Gebiedsontwikkeling Poelkampen Zandwinlocatie

Risico-inventarisatie Gebiedsontwikkeling Poelkampen Zandwinlocatie Risico-inventarisatie Gebiedsontwikkeling Poelkampen Zandwinlocatie Externe veiligheid Definitief In opdracht van: Vos Zand en Grind BV Grontmij Nederland B.V. De Bilt, 20 juli 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel PS2008WMC16-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 15 april 2008 Nummer PS : PS2008WMC16 Afdeling : MOW Commissie : WMC Registratienummer : 2008INT216622 Portefeuillehouder : De Wilde

Nadere informatie

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A.

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A. WARMTEPOMPTECHNIEKEN Verwarmen met een warmtepomp de energie van natuurelementen JVD warmtepomptechnieken bvba Oostmalsebaan 5 B-2960 Brecht Tel.: +32 (0) 3 313 85 39 info@warmtepomptechnieken.be www.warmtepomptechnieken.be

Nadere informatie

Sfeerverslag kennisdeelbijeenkomst bodemenergie gemeenten 23 september 2015

Sfeerverslag kennisdeelbijeenkomst bodemenergie gemeenten 23 september 2015 Sfeerverslag kennisdeelbijeenkomst bodemenergie gemeenten 23 september 2015 Met in totaal 44 deelnemers vanuit diverse (semi) overheidsinstellingen was er sprake van een mooie opkomst. Dat er werd voldaan

Nadere informatie

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER

agendapunt 06.06 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER agendapunt 06.06 1008936 Aan Verenigde Vergadering EVALUATIE BELEIDSNOTA GRONDWATERBEHEER Gevraagd besluit Verenigde Vergadering 25-09-2014 Kennis te nemen van de evaluatie van de beleidsnota grondwaterbeheer.

Nadere informatie

Uitvoering advies aanlevering beleidsinformatie Veilig Thuis

Uitvoering advies aanlevering beleidsinformatie Veilig Thuis Uitvoering advies aanlevering beleidsinformatie Veilig Thuis 8 juni 2015 1 ADVIES De Wmo2015 verplicht de Veilig Thuis organisaties (VT organisaties) om twee keer per jaar, in juli en januari) bij CBS

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

uw project centraal in de omgevingsvergunning

uw project centraal in de omgevingsvergunning uw project centraal in de omgevingsvergunning Inleiding Sinds 1 oktober 2010 is de praktijk van ruimtelijke ordening, slopen en bouwen stevig gewijzigd door de invoering van de Wet algemene bepalingen

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

IS F. Buijserd burgemeester

IS F. Buijserd burgemeester iiiiiiiiin G16.0492 Gemeente Nieuwkoop College van Burgemeester en Wethouders nieuwkoop Raadsvoorstel Portefeuillehouder: J.W.M. Pietersen (zwembad Aarweide) T. Veninga (Schoterhoek II) Opgesteld door:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 621 Regels met betrekking tot de productie, het transport en de levering van elektriciteit (Elektriciteitswet...) Nr. 8 NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen

Nadere informatie

Handreiking gemeentelijke besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 2)

Handreiking gemeentelijke besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 2) telefoon 0182-540675 www.sikb.nl Handreiking gemeentelijke besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 2) Besluitvormings Uitvoerings Methode voor toetsen en beschikken in het kader van de Wet algemene

Nadere informatie

Risico-inventarisatie Uitbreidingslocatie Golfbaan Wageningen

Risico-inventarisatie Uitbreidingslocatie Golfbaan Wageningen Risico-inventarisatie Uitbreidingslocatie Golfbaan Wageningen Onderdeel: Externe Veiligheid Definitief Grontmij Nederland B.V. De Bilt, 18 juli 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 1.1 Leeswijzer... 5

Nadere informatie

GEDEPUTEERDE STATEN DER PROVINCIE GRONINGEN

GEDEPUTEERDE STATEN DER PROVINCIE GRONINGEN GEDEPUTEERDE STATEN DER PROVINCIE GRONINGEN Groningen, 2 oktober 2001 Nr. 2001-16006/40, RMM Verzonden: 10 oktober 2001 Beslissen bij dit besluit op de aanvraag tot het veranderen van de vergunning ingevolge

Nadere informatie

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023;

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023; De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende, Dat op grond van richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 ter

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Juridisch kader Hogetemperatuuropslag Deelrapport Werkpakket II

Juridisch kader Hogetemperatuuropslag Deelrapport Werkpakket II Juridisch kader Hogetemperatuuropslag Deelrapport Werkpakket II Penvoerder onderzoek IF Technology Velperweg 37 Postbus 605 6800 AP ARNHEM T 026-35 35 555 F 026-35 35 599 E info@iftechnology.nl 26.715/61335/RW

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Provinciale Staten van Noord-Holland

Provinciale Staten van Noord-Holland Provinciale Staten van Noord-Holland ` Voordracht Haarlem, Onderwerp: Kaderstelling Europabeleid door Provinciale Staten Inleiding Op 11 juni 2007 jl. is door de commissie FEPO de werkgroep Europa ingesteld.

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Communicatieplan. Energie- & CO 2 beleid. Van Gelder Groep

Communicatieplan. Energie- & CO 2 beleid. Van Gelder Groep Van Gelder Groep B.V. Communicatieplan Energie- & CO 2 beleid Van Gelder Groep 1 2015, Van Gelder Groep B.V. Alle rechten voorbehouden. Geen enkel deel van dit document mag worden gereproduceerd in welke

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 30941 2500 GX Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 8 Postbus 30941 2500 GX Den Haag www.vrom.nl Betreft Beantwoording

Nadere informatie

Parafering besluit PFO Hae 23-11-2015 B Gewijzigd akkoord Geparafeerd door: Kooiman, A.I.L. D&H 08-12-2015 H - Geparafeerd

Parafering besluit PFO Hae 23-11-2015 B Gewijzigd akkoord Geparafeerd door: Kooiman, A.I.L. D&H 08-12-2015 H - Geparafeerd agendapunt 3.b.5 1228963 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden VERGUNNING PROJECT PLAN EN LEGGERWIJZIGING VLIETZONE Portefeuillehouder Haersma Buma, M.A.P. van Datum 8 december 2015 Aard bespreking

Nadere informatie

Besluit college van Burgemeester en Wethouders

Besluit college van Burgemeester en Wethouders Registratienr: 2013/4543 Registratiedatum: Afdeling: Leefomgeving Agendapunt: 49-Va-09 Openbaar: Ja X Nee Reden niet openbaar: Onderwerp: Windpark gemeente Kranenburg (DE) Besluit: Kennis te nemen van

Nadere informatie

Postbus 40 9466 AA Gieten T 0592-260990 F 0592-260620 KvK. 04070160 BTW.nr 8131.79.853.B01 www.vloerverwarmingnederland.nl

Postbus 40 9466 AA Gieten T 0592-260990 F 0592-260620 KvK. 04070160 BTW.nr 8131.79.853.B01 www.vloerverwarmingnederland.nl Aardwarmte, de intelligente oplossing Van ontwerpfase tot oplevering denken wij graag met u mee De intelligente oplossing Energie is een actueel onderwerp. Logisch, want de laatste jaren zijn de energieprijzen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 002 Wijziging van de Natuurbeschermingswet 1998 en de Flora- en faunawet in verband met uitbreiding van de werkingssfeer van beide wetten naar

Nadere informatie

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012.

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012. B-PHO 20 december 12; agendapunt 5 MEMO Noties ter beoordeling van de voortzetting en positionering van de PHO werkgroepen Kwaliteit en Handhaving Bouwstoffen en Ketenbeheer in relatie tot de ontwikkeling

Nadere informatie

CONTRACTMANAGEMENT Plan van aanpak

CONTRACTMANAGEMENT Plan van aanpak CONTRACTMANAGEMENT Plan van aanpak Mei 2004 Afdeling ABJ 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Probleemstelling 3 2.1. Huidige situatie 2.2. Probleemstelling 3. Doelstelling 4 3.1. Hoofddoelstelling 3.2. Uitwerking

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie