VERKENNING INTERFERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE HAAGLANDEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VERKENNING INTERFERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE HAAGLANDEN"

Transcriptie

1 VERKENNING INTERFERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE HAAGLANDEN STADSGEWEST HAAGLANDEN 30 november :0.3 - Definitief B

2 Inhoud 1 Inleiding Energie in een drukke ondergrond Sturing door de overheid Verkenning naar interentiegebieden bodemenergie Leeswijzer 3 2 Reguleren, ordenen en interferentie Wat is interferentie? Sturing en ordening 6 3 Huidige en toekomstige regelgeving Actuele beleidsregels Het besluit bodemenergiesystemen Interferentiegebieden en regulering Beleid en toetsingskader provincie Zuid-Holland 14 4 Vraag en aanbod in Haaglanden Potentiële vraag naar bodemenergie Capaciteit van de bodem Analyse vraag versus aanbod drukte in de ondergrond 28 5 Analyse en conclusies Karakteristieken drukke gebieden in Haaglanden Conclusies 37 Colofon :0.3 - Definitief ARCADIS 1

3 HOOFDSTUK 1 Inleiding 1.1 ENERGIE IN EEN DRUKKE ONDERGROND De energiehuishouding is één van de belangrijke vraagstukken van de 21e eeuw. Bodemenergie en met name warmte koude opslag (WKO) is een steeds belangrijker middel om zowel een reductie aan CO2-uitstoot als een besparing op energiekosten te realiseren. Het Stadsgewest Haaglanden, een samenwerkingsverband van negen gemeenten in het westelijk deel van de provincie Zuid-Holland, heeft de ambitie om de uitstoot van CO2 in de regio te verminderen. Deze ambitie is onderdeel van het Regionaal Structuurplan. Gebruik van bodemenergie is een belangrijk element hierin, en wordt door het Stadsgewest verder uitgewerkt als onderdeel van de beleidsvisie op de ondergrond. Deze ondergrond wordt echter drukker. WKO-systemen kunnen elkaar beïnvloeden en elkaars werking verminderen. Dit wordt interferentie genoemd. WKO-systemen kunnen ook conflicteren met andere vormen van ondergronds ruimtegebruik. Het ontbreekt overheden momenteel aan middelen om hier actief in te sturen. 1.2 STURING DOOR DE OVERHEID Door de Rijksoverheid wordt het probleem van gebrekkige regie op de ondergrond erkend. Het Rijk ontwikkelt beleid om het toepassen van WKO te stimuleren. Stimuleren door reguleren, bijvoorbeeld door het creëren van een gelijk speelveld voor systemen, het verkorten van procedures en het bieden van mogelijkheden om actief te sturen. Het Besluit bodemenergiesystemen (Besluit BE) legt dit beleid vast. Naar verwachting zal het Besluit bodemenergiesystemen op 1 juli 2012 in werking treden. Dit besluit heeft als doel om enerzijds het gebruik van bodemenergie te bevorderen en anderzijds aantasting van de bodemkwaliteit te voorkomen. Specifiek element hierin zijn interferentiegebieden, gebieden waarvoor overheden (primair gemeenten) actief beleid kunnen ontwikkelen om toepassing van WKO te optimaliseren door deze systemen te ordenen. 1.3 VERKENNING NAAR INTERENTIEGEBIEDEN BODEMENERGIE Binnen het Stadsgewest Haaglanden zijn in toenemende mate complexe afwegingen nodig in boven- en ondergronds ruimtegebruik. De ambitie om een duurzame energievoorziening te realiseren, versterkt deze afweging. Verschillende gemeenten hebben op dit vlak ambities geformuleerd. Binnen de grenzen van Stadsgewest Haaglanden bevindt zich één van de grootste glastuinbouwgebieden van West-Europa, wat een belangrijke stempel drukt op energievraag en aanbod :0.3 - Definitief ARCADIS 2

4 Daarnaast zijn er verschillende stedelijke kernen met een diversiteit aan economische functies en wonen ruim een miljoen mensen binnen de grenzen van het Stadsgewest. Er is dus kans op ruimtedruk. Om het Stadsgewest Haaglanden inzicht te geven in de (potentiële) vraag naar bodemenergie en de mogelijkheden tot sturing van de overheden hierin, is het traject Verkenning Interferentiegebieden bodemenergie doorlopen. Dit traject liep in tijd parallel met de in de vorige paragraaf beschreven ontwikkeling van beleid door de Rijksoverheid. Tijdens de verkenning zijn in december 2010 en maart 2011 tussenresultaten van de analyse besproken met het Stadsgewest, 9 inliggende gemeenten, de Provincie Zuid-Holland en ARCADIS. In diezelfde periode is door een consortium in opdracht van SKB (Stichting Kennisontwikkeling en Kennisoverdracht Bodem) de Handreiking Masterplannen Bodemenergie opgesteld. In een Masterplan kunnen overheden regels voor bodemenergie vastleggen. De Handreiking dient als hulpmiddel bij het ontwikkelen en concretiseren van een visie op de inpassing van bodemenergie in de ondergrond. Deze trajecten houden allen met elkaar verband. De verkenning in gebied Haaglanden zorgde hierdoor ook voor de inbreng van praktijkervaring bij de beleidsontwikkeling en de ontwikkeling van de handreiking. 1.4 LEESWIJZER In deze rapportage beschrijven we in Hoofdstuk 2 de achtergronden van de verkenning: wat betekent interferentie? In Hoofdstuk 3 gaan we in op de huidige en toekomstige wet- en regelgeving rondom WKO. Hoofdstuk 4 beschrijft de gebiedsanalyse voor het gebied Stadsgewest Haaglanden: waar is sprake van ruimtedruk op de ondergrond door WKO? Hoofdstuk 5 brengt de voorgaande hoofdstukken bij elkaar en beschrijft hoe de situatie in Haaglanden zich verhoudt tot de mogelijkheden die de huidige en toekomstige regelgeving biedt. In de vorige paragraaf is reeds beschreven dat deze verkenning parallel heeft gelopen met de ontwikkeling van de Handreiking Masterplannen Bodemenergie. Een aantal passages in Hoofdstuk 3 is gebaseerd op deze Handreiking. Voor de volledige Handreiking Masterplannen bodemenergie verwijzen we naar de website van SKB, :0.3 - Definitief ARCADIS 3

5 2 Reguleren, ordenen en interferentie HOOFDSTUK 2.1 WAT IS INTERFERENTIE? Afbeelding 1 Voorbeeld open systeem Bron: NVOE Verschillen in bodemenergiesystemen Het reguleren en ordenen van bodemenergiesystemen kan nodig zijn om interferentie te voorkomen. Wat is interferentie? Hiervoor is het eerst nodig om iets meer te weten over bodemenergiesystemen. We verstaan in dit verband onder bodemenergie systemen die gebruik maken van de ondiepe ondergrond, tot enkele honderden meters onder maaiveld. Binnen deze bodemenergiesystemen wordt een onderscheidt gemaakt tussen open en gesloten systemen. Open systemen betreffen de opslagsystemen waarbij grondwater wordt gebruikt om energie op te slaan, gesloten systemen zijn de bodemwarmtewisselaars waarbij de constante temperatuur van het grondwater wordt gebruikt. Essentieel verschil tussen beiden is dat een open systeem direct de grondwaterstroming beïnvloedt, een gesloten systeem doet dat niet. Hoewel er een grote variatie in toepasbaarheid bestaat, zijn de belangrijkste kenmerken dat gesloten systemen ten opzichte van open systemen een beduidend kleinere capaciteit bezitten, en gemiddeld een wat lager rendement kennen. Door de lagere kosten zijn gesloten systemen vooral geschikt voor kleine energievragers, zoals individuele bedrijfspanden of woningen. Afbeelding 1 en Afbeelding 2 geven een indruk van een respectievelijk open en gesloten systeem :0.3 - Definitief ARCADIS 4

6 Afbeelding 2 Voorbeeld gesloten systeem (bodemwarmtewisselaar) bron: NVOE Afbeelding 3 Interferentie in open systemen: warmte en koude bellen Thermische interferentie Als bodemenergiesystemen te dicht op elkaar worden geplaatst, kunnen de thermische beïnvloedingsgebieden elkaar overlappen en negatief beïnvloeden, waardoor rendementsverlies optreedt. Dit wordt interferentie genoemd. De mate van interferentie hangt samen met het type systeem. Open bodemenergiesystemen circuleren grondwater en creëren koude- en warmtebellen in de bodem. De omvang van deze thermische beïnvloedingsgebieden hangt af van de grootte (capaciteit) van het systeem. Thermische inteferentie hoeft niet negatief te zijn. Als twee warme bellen van twee bodemenergiesystemen elkaar beïnvloeden, kunnen ze het rendement van de systemen juist verhogen. Idem voor koude bellen. De ongewenste thermische inteferentie betreft het ontstaan van mengzones van bellen met een verschillende temperatuur. Gesloten bodemenergiesystemen staan niet in open verbinding met het grondwater maar hebben door uitwisseling van warmte en koude wel invloed op de temperatuur van het grondwater. De beïnvloedingsgebieden zijn over het algemeen klein ten opzichte van open systemen :0.3 - Definitief ARCADIS 5

7 Interferentie kan vooral optreden tussen open systemen onderling en in mindere mate tussen open en gesloten systemen. Dit laatste is het geval als een bodemlus van een gesloten systeem beïnvloed wordt door de bel van een open systeem. Afbeelding 4 Schematische weergave: interferentie tussen een open en gesloten systeem Andere vormen van interferentie: beïnvloeding van andere bodemgebruiksfuncties Bodemenergiesystemen hebben invloed op de fysieke gesteldheid en kwaliteit van de bodem en daarmee op ander bodemgebruik. Bij de aanleg speelt vooral het verstoren van de bodemopbouw, waardoor bijvoorbeeld het bodemarchief (archeologische waarden) kan worden aangetast of afsluitende kleilagen doorboord kunnen worden, waardoor de bescherming van de onderliggende watervoerende laag wordt verminderd. Dit laatste kan van invloed zijn op de drinkwaterwinning. Bij het gebruik van bodemenergiesystemen vindt beïnvloeding vooral plaats door mogelijke verandering van grondwaterstromingen en verandering van de temperatuur van het grondwater. Grondwaterstromingen beïnvloeden de verdeling van zoet en zout grondwater en kunnen verontreinigingen mobiliseren. Temperatuurveranderingen kunnen invloed hebben op biologische en chemische processen in de bodem. Een voorbeeld daarvan is een verhoogde bacteriegroei in de bodem. Dit alles kan een bedreiging vormen voor de drinkwaterwinning. Mogelijk kunnen ook ecologische processen in natuurgebieden worden verstoord. Overigens kunnen bodemenergiesystemen ook een positieve invloed hebben op ander bodemgebruik. Open bodemenergiesystemen kunnen, wanneer ze goed geplaatst zijn, een bijdrage leveren aan het saneren van bodemverontreinigingen. Al deze invloeden noemen we ook interferentie. In het vervolg van dit rapport richten we ons primair op de beschreven thermische interferentie. 2.2 STURING EN ORDENING Thermische interferentie is ongewenst. Als er geen eisen aan bodemenergie worden gesteld, kunnen al aanwezige systemen een gebied op slot zetten voor nieuwe bodemenergiesystemen. Uit het oogpunt van duurzaamheid en/of economische ontwikkeling kan dit ongewenst zijn. Dan is er een wens om het gebruik van bodemenergie te ordenen :0.3 - Definitief ARCADIS 6

8 Op basis van een beeld van het huidige gebruik van bodemenergie, de verwachte ontwikkelingen daarin, de opbouw van de bodem en inzicht in de wijze waarop bodemenergiesystemen elkaar en andere bodemfuncties beïnvloeden, kan een beeld worden verkregen van de kans op interferentie. Hiervoor is een bredere kijk op het gebruik van de ondergrond nodig. Door vergunningverlening kan het Bevoegd Gezag vervolgens sturen in het gebruik van de bodem voor bodemenergie. Gemeenten en provincies hebben beiden een rol in dit geheel. Samen geven ze het beleid voor bodemenergie vorm. De sturingsinstrumenten die zij daarbij kunnen hanteren zijn: het opstellen van beleidsregels voor de vergunningverlening; het aanwijzen van interferentiegebieden. In het volgende hoofdstuk lichten we deze instrumenten verder toe Wanneer kiezen voor ordenen? De volgende argumenten spelen een rol bij de overweging of ordening in een deelgebied nodig is: ruimtedruk; grootschalige grondwaterverontreiniging en/of gebiedsgericht beheer; grootschalige collectieve systemen; integratie met andere energievormen. De beschikbare ruimte in de ondergrond voor bodemenergie, is mede afhankelijk van het ruimtebeslag door andere ondergrondse functies, zoals: infrastructuur; grondwaterbeschermingsgebieden; grondwaterverontreinigingen; In de praktijk betekent de ruimtedruk dat een initiatiefnemer niet meer vrijelijk een nieuw systeem in kan passen zonder interferentie te veroorzaken. Hoe drukker de ondergrond, hoe groter de noodzaak tot regievorming. Vroegtijdige planvorming kan bijdragen aan het creëren van mogelijkheden voor overlap van functies, waardoor ondergrondse ruimte een dubbel doel kan dienen. Zoals positieve interactie met andere bodemenergiesystemen (positieve interferentie) en andere bodemfuncties (bv. combinatie bodemenergie en aanpak verontreiniging). Naast drukte zijn er ook andere argumenten om te reguleren: gebiedsgericht beheer van grondwater(verontreiniging): inpassing van bodemenergie met andere functies; collectieve bodemenergiesystemen waarbij gestreefd wordt naar een zo hoog mogelijk rendement; het aantal (potentiële) initiatiefnemers van energiesysteem. Indien planvorming van een gebied volledig in handen van één partij, is de noodzaak tot ordening door een gemeente kleiner dan bij een situatie met veel partijen. In hoofdstukken 4 en 5 gaan we nader in op deze factoren binnen Stadsgewest Haaglanden :0.3 - Definitief ARCADIS 7

9 3 HOOFDSTUK Huidige en toekomstige regelgeving 3.1 ACTUELE BELEIDSREGELS Beleidsregels voor open systemen Op grond van de Waterwet zijn Gedeputeerde Staten momenteel Bevoegd Gezag voor het verlenen van een vergunning voor de aanleg van open bodemenergiesystemen. De beleidsmatige keuzen die GS hanteren voor het al of niet verlenen van een vergunning worden vastgelegd in beleidsregels. Een beleidsregel die in Zuid-Holland gehanteerd wordt, is dat met het oog op bescherming van de drinkwaterwinning geen vergunning wordt verleend voor open systemen in grondwaterbeschermingsgebieden. Een andere beleidsregel die in Zuid-Holland van toepassing is, is dat in stedelijke gebieden of kassengebieden in principe geen vergunning wordt verleend voor open systemen in het eerste watervoerende pakket, om conflicten met ander gebruik van deze bodemlaag te voorkomen. Hiervan kan echter gemotiveerd worden afgeweken: zie hiervoor paragraaf 3.4. Als aan vergunningvoorwaarden wordt voldaan, verleent de provincie als Bevoegd Gezag een vergunning voor een open systeem. Met andere woorden: wie het eerst komt, wie het eerst maalt. Beleidsregels voor gesloten systemen In tegenstelling tot de open systemen zijn gesloten bodemenergiesystemen nu niet vergunningplichtig of meldingplichtig. Het Besluit Bodemenergiesystemen (BE) brengt hier verandering in. Dit wordt in de volgende paragraaf toegelicht. 3.2 HET BESLUIT BODEMENERGIESYSTEMEN Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu werkt momenteel aan het Besluit bodemenergiesystemen, dat naar verwachting medio 2012 in werking treedt. Het Besluit bodemenergiesystemen heeft een tweeledig doel. Het is enerzijds gericht op het stimuleren van de toepassing van bodemenergie, met het oog op het leveren aan een bijdrage aan de doelstellingen voor energiebesparing en CO2-reductie. Anderzijds is het gericht op bescherming van de bodem. Het stimuleren van de toepassing van bodemenergie krijgt vorm door het waar mogelijk verkorten van procedures voor vergunningverlening, het bieden van instrumenten waarmee interferentie kan worden voorkomen en een certificeringsysteem dat gericht is op het optimaal laten functioneren van bodemenergiesystemen. De bescherming van de bodem wordt geëffectueerd door een set van algemene regels die op alle bodemenergiesystemen van toepassing zijn :0.3 - Definitief ARCADIS 8

10 Stimuleren gaat hand in hand met reguleren, want bij een ongebreidelde groei van de toepassing van bodemenergie, zou deze ontwikkeling onherroepelijk vastlopen. Het uitgangspunt is dan ook: ja, mits. Er moet zoveel mogelijk ruimte komen voor bodemenergiesystemen, maar daar zijn wel voorwaarden aan verbonden en soms zijn er beperkingen. Het Besluit BE zelf is vooral een regulerend instrument; het stimuleren zit ook in andere zaken als voorlichting, handreikingen en ICT-ondersteuning. En wat erg stimulerend werkt is dat bodemenergiesystemen de kosten voor de energievoorziening verminderen. Het Besluit bodemenergiesystemen is geen zelfstandig besluit; het wijzigt vijf bestaande besluiten, te weten: het Activiteitenbesluit (Ab), het Besluit omgevingsrecht (Bor), het Besluit lozen buiten inrichtingen (Blbi), het Waterbesluit (Wb) en het Besluit bodemkwaliteit (Bbk). Het Besluit bodemenergiesystemen oogt daarmee ingewikkeld, maar uiteindelijk is dit voor de gebruiker de meest heldere optie. Een initiatiefnemer voor een bodemenergiesysteem hoeft zich maar bij één loket te melden. In deze paragraaf wordt kort uitleg gegeven over de elementen uit het Besluit bodemenergiesystemen waar de gemeenten en provincies als Bevoegd Gezag mee te maken hebben. Algemene regels Op alle bodemenergiesystemen is een set algemene regels van toepassing, of ze nu wel of niet vergunningplichtig zijn. Deze regels zijn gericht op bescherming van de bodem en hebben betrekking op de energiebalans, de retourtemperatuur, voorkomen van interferentie, de circulatievloeistof, buitengebruikstelling en monitoring. Deze uniforme regels zijn opgenomen in diverse besluiten, afhankelijk van het type systeem (open of gesloten) of het al of niet onderdeel zijn van een inrichting volgens de definitie van de Wet milieubeheer. Het Bevoegd Gezag heeft de mogelijkheid om af te wijken van een aantal algemene regels of deze aan te vullen, door maatwerkvoorschriften vast te stellen. Hiermee kan worden ingespeeld op specifieke lokale omstandigheden. Zo kan het Bevoegd Gezag bijvoorbeeld maatwerkvoorschriften stellen ter voorkoming van interferentie tussen bodemenergiesystemen of anderszins ter bevordering van het doelmatig gebruik van bodemenergie (art. 3.16g Activiteitenbesluit en art Blbi). Het Activiteitenbesluit en het Besluit lozen buiten inrichtingen bevatten rechtstreeks werkende regels. Het Waterbesluit bevat instructieregels; die zijn pas van toepassing als de provincie deze heeft opgenomen in de Watervergunning voor open systemen. GS hebben de mogelijkheid af te wijken van de instructieregels met het oog op het inspelen op specifieke lokale omstandigheden. Dit is vergelijkbaar met de maatwerkvoorschriften. Meldingen gesloten systemen Op alle nieuwe gesloten systemen zowel de kleine als de grote is een meldingplicht van toepassing. Bij de melding moet een aantal gegevens worden verstrekt: contactgegevens van de initiatiefnemer; een situatieschets met een schaal van ten minste 1:1.000 waarop de ligging van het systeem en het thermisch invloedsgebied is aangegeven en de diepte van het systeem :0.3 - Definitief ARCADIS 9

11 De bestaande gesloten systemen hebben geen meldingplicht. Omdat het wel relevant is om te weten waar alle systemen zitten, wordt vrijwillige melding gestimuleerd. Systemen die gemeld zijn genieten bescherming tegen mogelijke interferentie met nieuw te plaatsen systemen. Wanneer een vergunning vereist is voor gesloten systemen is de melding onderdeel van de vergunningaanvraag. Daarbij moeten dezelfde gegevens worden verstrekt als bij een melding. Vergunningverlening gesloten systemen Voor de installatie van grote gesloten systemen (> 70kW) en voor kleine gesloten systemen (< 70kW) binnen interferentiegebieden is een beperkte omgevingsvergunning van B&W op grond van de Wabo vereist. Het is een beperkte vergunning omdat de keuze alleen maar betrekking heeft op het wel of niet toekennen van een vergunning. Bepalend voor deze keuze zijn de beleidsregels die B&W hebben vastgesteld. B&W kunnen dus bewust kleine gesloten systemen vergunningplichtig maken door een gebied bij gemeentelijke verordening aan te wijzen als interferentiegebied. Er worden dan beleidsregels opgesteld die betrekking hebben op de interferentiegebieden en beleidsregels voor de vergunningverlening aan grote gesloten systemen buiten de interferentiegebieden. Het criterium voor de ordening van systemen binnen interferentiegebieden is uitsluitend het doelmatig gebruik van de potentie van de bodem om energie te leveren. Ter voorkoming van interferentie wordt daarbij gezocht naar een optimale onderlinge ordening van open en gesloten systemen, waarbij ook een voorkeur kan worden uitgesproken voor een van beide systemen. Hierbij gaat het niet alleen om de mogelijkheden die de bodem biedt, maar ook om de vraag naar bepaalde type systemen. Ook provincies hebben in bijzondere gevallen de mogelijkheid om interferentiegebieden aan te wijzen, bijvoorbeeld bij grote gemeentegrensoverschrijdende gebieden. B&W blijven echter ook dan Bevoegd Gezag bij de vergunningverlening voor gesloten systemen. Vergunningverlening open systemen Op grond van de Waterwet zijn Gedeputeerde Staten Bevoegd Gezag voor het verlenen van een Watervergunning aan open systemen. Het besluit Bodemenergiesystemen verandert hier niets aan. Dit besluit brengt wel een wijziging aan in het Waterbesluit, waardoor het mogelijk wordt dat GS in plaats van de nu gangbare uniforme openbare voorbereidingsprocedure van de Algemene wet bestuursrecht, de kortere reguliere procedure kunnen hanteren. Dit kan een stimulans betekenen voor de installatie van open systemen. Als een gemeente een Masterplan voor de ondergrond heeft opgesteld, kan dit de toepassing van de korte procedure bevorderen, omdat de gewenste belangenafweging al heeft plaatsgevonden binnen de visieontwikkeling in het masterplan en de daarmee samenhangende beleidsregels. GS hebben de mogelijkheid om kleine open systemen (< 10 m 3 /h) vrij te stellen van vergunningverlening. Deze vrijgestelde open systemen hebben wel een meldingplicht :0.3 - Definitief ARCADIS 10

12 Lozingen Bij boorwerkzaamheden tijdens de aanleg van een bodemenergiesystemen komt afvalwater vrij (boorspoeling). Ook bij het schoonpompen van de bron en bij periodiek onderhoud van open systemen moet afvalwater worden geloosd. Voor het lozen van afvalwater zijn verschillende mogelijkheden: op het riool, op oppervlaktewater of terug in de bodem. De keuze hangt af van de lokale omstandigheden en of het om aanleg of onderhoud gaat. De bij bodemenergie betrokken partijen werken aan een notitie met afwegingscriteria en voorkeursopties. Voor het lozen op de riolering kunnen maatwerkvoorschriften op grond van het Activiteitenbesluit worden vastgesteld of maatwerkvoorschriften bij een ontheffing van het lozingsverbod van de Wet milieubeheer. De gemeente is meestal Bevoegd Gezag. Voor het terugbrengen van afvalwater in de bodem worden over het algemeen ook maatwerkvoorschriften vastgesteld op grond van het Activiteitenbesluit of het Besluit lozen buiten inrichtingen. Voor het lozen op oppervlaktewater is een watervergunning van de waterbeheerder nodig (Rijk, waterschap of provincie). Besluitvorming over lozingsroute moet bij voorkeur gekoppeld worden aan de besluitvorming over de keuze en uitvoering van het bodemenergiesysteem. Het lozen van afvalwater vormt een onderdeel van de totale milieugevolgen van het systeem, waarover besluitvorming integraal dient plaats te vinden. Hierdoor kan vanuit een integrale beschouwing een duurzame oplossing worden gekozen en gaat er geen tijd verloren door een afzonderlijke discussie over lozingen achteraf. Wanneer een masterplan wordt ontwikkeld met betrekking tot duurzaam gebruik van bodemenergie, is aandacht voor de lozingsproblematiek reeds in de beginfase van de visieontwikkeling van belang. 3.3 INTERFERENTIEGEBIEDEN EN REGULERING Regulering betekent niet per se interferentiegebied Samenwerking gemeente en provincie In de interferentiegebieden die het Besluit Bodemenergie noemt, komen veelal bevoegdheden van provincie en gemeente samen. Een gemeente is in een interferentiegebied vergunningverlener voor gesloten systemen. In deze gebieden kunnen ook open systemen worden aangelegd; daarvoor is de provincie Bevoegd Gezag. Overigens moet worden opgemerkt dat in gebieden waar alleen open systemen worden geordend niet noodzakelijkerwijze sprake is van een interferentiegebied. Als het niet nodig is om kleine gesloten systemen vergunningplichtig te maken, dan is het niet noodzakelijk om een interferentiegebied aan te wijzen. In de interferentiegebieden zullen de provincies geen gebruik maken van de mogelijkheid om kleine open systemen vrij te stellen van vergunningverlening. Gemeente en provincie zullen samen een visie moeten ontwikkelen op de gewenste onderlinge ordening van open en gesloten systemen. Dit kan inhouden dat er voorkeuren uitgesproken worden voor bepaalde typen systemen (open of gesloten, collectief of individueel). Tevens kunnen uitgangspunten voor horizontale en verticale ordening (welke bodemlagen en watervoerende pakketten wel en niet gebruiken) worden opgesteld. Gemeenten en provincies zullen de daarmee samenhangende beleidsregels voor gesloten en open systemen op elkaar af moeten stemmen :0.3 - Definitief ARCADIS 11

13 Gemeenten zullen over het algemeen het initiatief nemen voor het opstellen van een visie en het aanwijzen van interferentiegebieden, maar provincies hebben de mogelijkheid om proactief op te treden en vanuit hun eigen bevoegdheden kaders op te stellen die mede sturend zijn voor de invulling van het gemeentelijke beleid voor bodemenergie. In alle gevallen komt het aan op goed overleg tussen beide partijen. Samenvattend gaat het bij het ordenen van bodemenergiesystemen om drie zaken: Het vormen van een visie op het gebruik van bodemenergie, met aandacht voor de ambitie van het Bevoegd Gezag en de gewenste ordening van systemen, in relatie tot ander ondergronds en bovengronds bodemgebruik. Het, indien nodig, aanwijzen van interferentiegebieden. Het opstellen van beleidsregels voor de vergunningverlening aan nieuwe bodemenergiesystemen. Dit zijn de elementen die de gemeente in overleg met de provincie in een masterplan bodemenergiesystemen kan uitwerken. Het Masterplan Bodemenergie Het masterplan is geen verplichte planfiguur, de ordening van bodemenergiesystemen kan ook in andere kaders worden uitgewerkt, zoals in een structuurvisie of een bestemmingsplan voor de ondergrond. Het masterplan heeft ook geen juridische status; beleidsregels zullen nog bij aparte verordening moeten worden vastgesteld en de opgenomen beleidskaarten hebben niet de status van een bestemmingsplan. Toch is het masterplan een nuttige planfiguur, met name om gezamenlijke visievorming van gemeente en provincie gestalte te geven en de beleidsregels van beide partijen op elkaar af te stemmen. De diverse elementen hieruit kunnen vervolgens worden opgenomen in het ter beschikking staande juridische instrumentarium (verordeningen en desgewenst bestemmingsplannen). Interferentiegebieden zijn gebieden waar alle gesloten systemen vergunningplichtig zijn Binnen de gebiedsgrenzen van het Masterplan kunnen extra beleids- of ordeningsregels worden geïntroduceerd in aanvulling op de uniforme regels uit het besluit BE. Ruwweg kunnen drie verschillende situaties worden onderscheiden met een toenemende mate van sturing: gebieden waar alleen de uniforme regels gelden uit het Besluit BE; gebieden met aanvullende regels voor open systemen (Waterwet) en/of grote gesloten systemen (variërend van maatwerkvoorschriften tot dikke vergunningen voor open systemen); Interferentiegebieden, ofwel gebieden waar ook alle gesloten systemen aanvullend worden gereguleerd. Voor gebieden van de eerste categorie hoeft niets aanvullend te worden geregeld bovenop het Besluit BE. De tweede categorie betreft gebieden waar het nog niet nodig is om kleine gesloten systemen vergunningplichtig te maken, maar waar wel behoefte is aan de regulering van open systemen of grote gesloten systemen. Er worden bijvoorbeeld niet of nauwelijks kleine gesloten systemen verwacht, of de kans op interferentie met of tussen kleine gesloten systemen onderling is gering. Feitelijk zijn de gebieden waar anno 2011 al masterplannen van kracht zijn, dergelijke gebieden :0.3 - Definitief ARCADIS 12

14 De administratieve last voor gemeenten voor gebieden uit de tweede categorie is lager dan voor de interferentiegebieden, omdat geen vergunningplicht voor kleine systemen wordt geïntroduceerd. Ook is de drempel voor initiatiefnemers van kleine systemen lager. Dit is een stimulans voor bodemenergie. Omdat in deze gebieden sprake is van een ambitie voor wat betreft de efficiënte benutting voor bodemenergie, worden deze gebieden soms ook wel ambitiegebieden genoemd. Interferentiegebieden worden aangewezen als er behoefte is aan de vergunningplicht voor kleine systemen. Die behoefte doet zich naar verwachting vooral voor als interferentie dreigt met open systemen. Kleine gesloten systemen moeten dan gereguleerd of geweerd kunnen worden om de plaatsing van efficiëntere open systemen mogelijk te maken. In het algemeen is ook ordening van de open systemen binnen interferentiegebieden nodig. De provincie zal daarom in overleg met de gemeente specifieke beleidsregels opstellen voor open systemen in interferentiegebieden. Onder de basisbescherming van het besluit BE is geregeld dat een systeem niet zodanig interferentie met een eerder geïnstalleerd systeem mag hebben dat het doelmatig functioneren kan worden geschaad. Dit houdt in dat in die situatie kleine gesloten systemen de ondergrond plaatselijk op slot kunnen zetten voor toekomstig gebruik van bodemenergie. Als bij de keuze voor ordening is gekozen voor alleen open systemen, of een duidelijke verticale splitsing tussen open en gesloten systemen, dan moet de inpassing van kleine gesloten systemen kunnen worden geregeld, en dan is een vergunningplicht voor deze systemen noodzakelijk. Ofwel: als een interferentiegebied wordt aangewezen, dan kunnen systemen (zowel open als gesloten) worden geweerd, of kunnen ze worden beperkt in omvang of diepte, zodat afstemming met andere systemen wél mogelijk is. Als meerdere, dicht bij elkaar gelegen kleine gesloten systemen worden gerealiseerd bestaat het risico dat negatieve thermische interferentie (koude accumulatie) optreedt. Deze situatie kan zich voordoen als meerdere grondgebonden gebouwen individueel worden voorzien van energie door gesloten bodemenergiesystemen. Ook dit kan een reden zijn voor het toewijzen van een interferentiegebied. KANTTEKENINGEN DIE PLEITEN VOOR TERUGHOUDENHEID BIJ HET AANWIJZEN VAN EEN INTERFERENTIEGEBIED Tot het van kracht worden van het besluit BE zijn/waren locaties van gesloten systemen niet bekend. Het aantal bekende incidenten van negatieve interferentie is desondanks beperkt. De schaalgrootte van de problematiek rondom negatieve interferentie tussen gesloten en open systemen lijkt zich dan ook te concentreren op de vergunbaarheid en in mindere mate op energetisch rendement. Bij de invulling van ordening voor zowel gesloten als open systemen is het niet makkelijk om in een en dezelfde bodemlaag exclusief ruimte te reserveren voor een van beide systemen. De kans is reëel dat door het exclusief toewijzen van ruimte juist minder efficiënt bodemgebruik ontstaat. In gebieden waar open systemen vanuit technische overwegingen alleen kunnen worden gerealiseerd in diepere watervoerende pakketten, én minder diep gelegen watervoerende pakketten wel geschikt zijn voor gesloten systemen, kan een natuurlijke scheiding ontstaan in het verticale vlak tussen open en kleine gesloten systemen. In deze situatie biedt het aanwijzen van een interferentiegebied geen meerwaarde :0.3 - Definitief ARCADIS 13

15 3.4 BELEID EN TOETSINGSKADER PROVINCIE ZUID-HOLLAND De Provincie Zuid-Holland anticipeert in haar beleidsvisie Ondergrond Ruimtegebruik op de ontwikkelingen die aanleiding geven tot het Besluit Bodemenergiesystemen. De beleidsvisie van de provincie sluit aan op de rijksbeleidsvisie "Duurzaam gebruik ondergrond" die op 9 april 2010 door het kabinet is vastgesteld. Uitgangspunt van de rijksvisie is dat er in beginsel geen belemmering is om het gebruik van de ondergrond toe te staan, mits de functies van de ondergrond voor de samenleving behouden blijven. De provincie Zuid-Holland ondersteunt deze lijn, waarbij voor de afweging tussen het benutten en het beschermen van de ondergrond de provinciale opgaven en belangen uitgangspunt zijn. Beleidskeuzes hierin die betrekking hebben op WKO-systemen zijn: Voor toepassingen in de ondergrond die gebruik maken van of effect hebben op het regionaal watersysteem, zoals open WKO-systemen, ontwikkelt de provincie een integraal afwegingskader. De ruimtelijke dimensie van dit te ontwikkelen afwegingskader wordt verankerd in de Provinciale Structuurvisie en indien van toepassing in het Provinciale Waterplan. Gelet op de mogelijke interferentie van functies in de bovenste ondergrondlaag met het gebruik in de laag eronder (rondom de 1 ste en 2 de watervoerende pakketten) en met het bovengronds gebruik, worden ook deze functies in het provinciale afwegingskader betrokken, voor zover daarvoor nog geen afwegingskaders of procedures bestaan. Gelet op de rol van de gemeenten ten aanzien van deze functies wordt de beleidsontwikkeling hiervoor afgestemd met het beleid van de betreffende gemeenten. De provincie kiest voor het actief stimuleren van de toepassing van warmte- en koudeopslag en voor het bieden van experimenteerruimte voor hoge temperatuuropslag. Een beleidskader hiervoor wordt expliciet opgenomen in het integrale afwegingskader. Gezien het belang van WKO-opslag om klimaatdoelen te bereiken en de praktijk van toenemende vraag, heeft Zuid-Holland ervoor gekozen om de inwerkingtreding van het Besluit Bodemenergiesystemen niet af te wachten, maar een toetsingkader 1 op te stellen voor de periode tot aan de verankering van bodemenergie in de Provinciale Structuurvisie interim-beleid vast te stellen. Dat beleid omvat een kader voor vergunningverlening. Primair doel van het afwegingskader is niet om verboden in te stellen, maar juist om nieuwe aanvragen van vergunningen te beoordelen op optimale benutting van de ondergrond. Dat vraagt om een planmatige benadering voor gebieden. Hiertoe benoemt de provincie de planfiguur bodemenergieplan. Een van de elementen hierin is de mogelijkheid tot het benutten van het eerste watervoerend pakket voor open bodemenergiesystemen. Volgens het Provinciale Waterplan is dat in stedelijk gebied en glastuinbouwgebied in principe niet toegestaan. Juist in die gebieden is de potentiële energievraag het hoogst, zoals ook zal blijken uit hoofdstuk 4 van dit rapport. Het interim-beleidskader van de provincie biedt ruimte om van dit principe af te wijken, mits belangen adequaat worden afgewogen. 1 Toetsingskader vergunningverlening bodemenergie, Provincie Zuid-Holland, februari :0.3 - Definitief ARCADIS 14

16 Voor WKO relevante aspecten zijn: In milieubeschermingsgebieden voor grondwater zijn bodemenergiesystemen niet toegestaan. Dit is reeds vastgelegd in het Provinciale Waterplan. In de Ecologische Hoofdstructuur en in de Kroonjuwelen van de Cultuurhistorische Hoofdstructuur zijn bodemenergiesystemen niet toegestaan, tenzij ontheffing verleend wordt. In ambitiegebieden is het onder voorwaarden mogelijk om in het eerste watervoerend pakket WKO systemen te realiseren. In dat geval moet in een door de gemeente opgesteld bodemenergieplan een afweging beschreven zijn, die leidt tot toepassing van bodemenergie in het eerste watervoerende pakket. In deze afweging spelen huidige en toekomstige boven- en ondergrondse functies een rol. Op basis van zo n afweging kan worden afgeweken van de beleidsregel uit het Provinciale Waterplan. De ambitiegebieden zijn de gebieden waar de vraag naar bodemenergie het hoogst is, de stedelijke en glastuinbouwgebieden. De provincie wil de gemeenten actief faciliteren bij het toepassen van bodemenergie binnen ambitiegebieden, onder meer door het delen van ervaring en het hierop afstemmen van het beleid. In de bijlage bij het toetsingskader concretiseert de Provincie Zuid-Holland de vereisten aan een bodemenergieplan :0.3 - Definitief ARCADIS 15

17 4 Vraag en aanbod in Haaglanden HOOFDSTUK 4.1 POTENTIËLE VRAAG NAAR BODEMENERGIE In het vorige hoofdstuk is beschreven dat de vraag naar bodemenergie één van de factoren is om te bepalen of en hoe een overheid wil sturen in benutting van de ondergrond. Voor de regio Haaglanden is de vraag naar bodemenergie in kaart gebracht. Hiervoor is gebruik gemaakt van de volgende gegevens. Een inschatting van locaties waar nieuwbouw of grootschalige herstructurering binnen de gemeenten Delft, Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Pijnacker-Nootdorp, Rijswijk, Wassenaar, Westland, Zoetermeer. Deze informatie is afkomstig van de gemeenten. Inschatting van locaties waar nieuwbouw of grootschalige herstructurering plaatsvindt. afkomstig van De Nieuwe Kaart van Nederland 2. Informatie over de ligging van glastuinbouwgebieden. Deze is afkomstig uit het Regionaal Structuurplan Haaglanden (Stadsgewest Haaglanden, 2008). Informatie over bestaande woningbouwlocaties. Deze is afkomstig uit de landelijke database met gegevens over het aantal huishoudens per postcodegebied. Op basis van deze gegevens is het volgende ingeschat. Energievraag nieuwbouw woningbouw en kantoren In praktijk blijkt dat nieuwe WKO-aanvragen vooral afkomstig zijn van nieuwbouwprojecten of grootschalige herstructureringen van een bepaalde omvang. Daarom is aan de gemeenten gevraagd om een inschatting te geven op welke locaties binnen hun gemeente nieuwbouw verwacht wordt. Hierbij is nieuwbouw inclusief grootschalige herstructurering op bestaande locaties, waarbij energievoorziening vervangen kan worden. Hierbij zijn op basis van recente literatuur 3 de volgende kentallen gehanteerd voor energievraag: Tabel 1 Energievraag nieuwbouw Type Eenheid Warmtevraag / jaar Koudevraag / jaar Woning 50 woningen 700 GJ 500 GJ Kantoor 1000 m 2 bruto vloeroppervlak 300 GJ 200 GJ 2 3 Zie o.a. Agentschap NL: Uniforme Maatlat voor warmtevoorziening in de woning- en utiliteitsbouw; versie 2.2, 21 juni :0.3 - Definitief ARCADIS 16

18 Bij deze aannames gelden enkele nuanceringen: Voor met name woningbouw is veel informatie beschikbaar. Kentallen lopen uiteen. Energievraag is onder andere afhankelijk van type woning zo ligt deze bij een vrijstaand huis aanzienlijk hoger dan bij een appartement. De warmtevraag van woningen en kantoren zal afnemen in de loop van de tijd. Dit doordat vanuit de overheid hogere energie-prestaties worden vereist die o.a. bereikt worden door een toename aan isolatie. De gebruikte kentallen zijn een gemiddelde op basis van een inschatting voor de hele periode De actuele gemiddelde warmtebehoefte per woning / bvo kantoor anno 2011 is hoger dan het genoemde kental. De koudebehoefte van woningbouw in de toekomst is onzeker. Door een toename van de isolatiegraad van woningen neemt de behoefte aan koeling toe. Er is een grote onzekerheid in de mate waarin deze behoefte toeneemt. Mogelijk dat rond 2020 de gemiddelde koudevraag per woning hoger is dan de warmtevraag. De gebruikte kentallen zijn een gemiddelde dat verwacht wordt op basis van een inschatting voor de hele periode De actuele gemiddelde koudebehoefte per woning anno 2011 is lager dan het genoemde kental. Afbeelding 5 en Afbeelding 6 geven de spreiding van deze potentiële vraag over de ruimte weer :0.3 - Definitief ARCADIS 17

19 Afbeelding 5 Potentiële warmtevraag nieuwbouw en kantoren Glastuinbouw In de regio Haaglanden is de glastuinbouwsector een belangrijke economische sector. Deze sector heeft een belangrijke invloed op de energiehuishouding in het gebied. Een aantal glastuinbouwbedrijven maakt reeds gebruik van warmte-koude-opslag. De contouren waarin glastuinbouw zich kan ontwikkelen, zijn vastgelegd in de regionale structuurvisie. Nieuwe warmte-koude onttrekkingen zijn te verwachten binnen deze contouren, bijvoorbeeld bij renovatie van glastuinbouwcomplexen. Daarom is de kaart van de regionale structuurvisie als basis genomen voor de locatie van deze potentiële vraag :0.3 - Definitief ARCADIS 18

20 De omvang van de vraag naar nieuwe onttrekkingen is erg moeilijk in te schatten, omdat ook andere bronnen van duurzame energie kansrijk zijn voor sectoren met een grote energiebalans. Op enkele plaatsen binnen Haaglanden wordt momenteel het gebruik van geothermie (aardwarmte) al in praktijk toegepast. Tussen deze aardwarmte en warmtekoude opslag vindt geen interactie plaats, omdat de bronnen voor geothermie zich op veel grotere dieptes (tot enkele kilometers onder maaiveld) bevinden dan WKO-bronnen. Voor de analyse is aangenomen 10% van de glastuinbouwsector in de periode tot en met 2020 zal overgaan tot WKO-gebruik. Dit leidt tot een energievraag van 0,10 GJ/m2 glas. Afbeelding 6 Potentiële koudevraag nieuwbouw en kantoren :0.3 - Definitief ARCADIS 19

21 In Afbeelding 7 is te zien dat zich hoofdzakelijk concentreert in de gemeenten Westland en Pijnacker-Nootdorp, en ook in de gemeenten Leidschendam-Voorburg en Midden-Delfland aanwezig is. Afbeelding 8 geeft de optelling van de potentiële vraag naar WKO van nieuwe woningen, nieuwe kantoren en glastuinbouw weer. De potentiële energievraag van glastuinbouw concentreert zich in een beperkt aantal gebieden, maar is in die gebieden relatief groot ten opzichte van woningen en kantoren. Afbeelding 7 Potentiële warmtevraag op basis van WKO-gebruik door glastuinbouw :0.3 - Definitief ARCADIS 20

22 Bestaande bouw Afbeelding 8 Warmtevraag potentiële nieuwe onttrekkingen woningen, kantoren en glastuinbouw Ook bij bestaande woning- en kantoorbouw valt gebruik van bodemenergie te verwachten. Omdat dit echter investeringen vergt, niet alleen in het energiesysteem zelf maar ook in de woning, is waarschijnlijk te veronderstellen dat slechts een beperkt deel van de bestaande woningbouw in aanmerking komt om gebruik te maken van bodemenergie :0.3 - Definitief ARCADIS 21

23 Omdat bij bestaande bouw de woning over het algemeen minder geïsoleerd zal zijn dan bij nieuwbouw, is bij een inschatting van de omvang uitgegaan van de warmte- en koudevraag van een woning anno Dit betekent een wat hogere warmtevraag en een wat lagere koudevraag dan bij de eerder genoemde kentallen. Type Eenheid Warmtevraag / jaar Koudevraag / jaar Woning 50 woningen 1000 GJ 300 GJ Voor de analyse is aangenomen dat 10% van de bestaande woningen overgaat op gebruik van bodemenergie. Voor kantoren is het aandeel dusdanig moeilijk in te schatten, dat dit buiten de analyse is gelaten. Afbeelding 9 geeft een beeld de warmtevraag van de bestaande bouw in het gebied Haaglanden, conform bovenstaande uitgangspunten. Hierbij geldt de kanttekening dat van enkele wijken geen gegevens beschikbaar zijn (de witte vlekken op de kaart). De potentiële energievraag van bestaande woningen is volgens deze benadering rechtstreeks evenredig met het aantal huishoudens per hectare. Hierdoor zijn de stedelijke concentraties op het kaartbeeld duidelijk herkenbaar :0.3 - Definitief ARCADIS 22

24 Afbeelding 9 Warmtevraag bestaande bouw Haaglanden Doorvertaling naar ruimtelijke informatie Een energievraag per woning, woonwijk of stedelijke kern zegt op zichzelf nog niet zoveel over de impact van die vraag op de ondergrond. Daarvoor is een vergelijking nodig met: Karakteristieken van de ondergrond. Dit lichten we toe in paragraaf 4.2. De ruimtelijke spreiding van de potentiële energievragers :0.3 - Definitief ARCADIS 23

25 De ruimtelijke spreiding is in beeld gebracht door het hele gebied van Stadsgewest Haaglanden op te delen in cellen van 25 ha, ofwel 500 bij 500 meter. Voor elke cel is de totale potentiële vraag naar bodemenergie per cel bepaald. Deze vraag per cel is dus een optelling van de in paragraaf 4.1 genoemde vragers. 4.2 CAPACITEIT VAN DE BODEM Watervoerende pakketten Bodemenergiesystemen maken gebruik van grondwater. Open systemen pompen grondwater op en infiltreren water in de bodem. Gesloten systemen wisselen warmte uit door het temperatuurverschil met grondwater. Daarom is het grondwater bepalend voor de capaciteit van de bodem. De Nederlandse bodem bestaat uit een opeenvolging van klei- en/of veenlagen en zandlagen. Klei- en/of veenlagen worden ook wel scheidende lagen of weerstand biedende lagen genoemd. Een gebruikelijke benaming voor zandlagen is watervoerende pakketten (WVP of aquifers). Bodemenergiesystemen (zowel open als gesloten systemen) worden per definitie aangelegd in een watervoerend pakket. Voor het Stadsgewest Haaglanden is met behulp van REGIS/dinoloket 4 de dikte van de watervoerende pakketten bepaald. Zie Afbeelding 10 voor een voorbeeld van informatie uit REGIS. In het gebied Haaglanden is er sprake van verschillende watervoerende pakketten in de ondergrond tot ca. 200 meter diepte. De watervoerende pakketten 1a, 1b, 2 en 3 worden onderscheiden. De scheidende lagen tussen pakketten 1a en 1b, en 2 en 3 zijn echter niet overal in het gebied aanwezig. Grondwater kan zich op die locaties goed verplaatsen tussen de pakketten. Daarom worden voor de toepassing van bodemenergie watervoerend pakket 1a en 1b samen beschouwd als één systeem (WVP1), en watervoerend pakket 2 en 3 ook als één systeem (WBP 2/3). Tussen deze pakketten is in heel het gebied een scheiding aanwezig, waarvan de dikte overigens sterk verschilt. Voor de analyse is voor elke cel van 25 ha die ook gebruikt is voor de analyse van de bovengrond, de dikte van de watervoerende pakketten bepaald. Deze zegt iets over de ruimte die er letterlijk in verticale zin is voor bodemenergiesystemen :0.3 - Definitief ARCADIS 24

26 Afbeelding 10 Schematisatie bodemopbouw GESCHIKTHEID BODEM VOOR KOUDE-WARMTE OPSLAG: OVERIGE FACTOREN De in deze studie uitgevoerde analyse richt zich primair op het bepalen van drukte in de ondergrond. Om de geschiktheid van een individuele locatie voor Koude-Warmte opslag te bepalen, is ook inzicht nodig in andere factoren. Voorbeelden hiervan zijn: - De opbouw en weerstand van de deklaag, boven de watervoerende pakketten. - De doorlatendheid van de pakketten. - De grondwaterstroming. Dit is met name relevant indien deze beïnvloed wordt door onttrekkingen. In Stadsgewest Haaglanden is dit specifiek een factor bij de grote onttrekking van DSM in Delft. - De grondwaterkwaliteit. Specifieke aandachtspunt hierbij is ijzerrijk water. Dit kan bij contact met zuurstofrijk water putverstopping geven. - De thermische geleiding van de ondergrond. - De natuurlijke bodemtemperatuur. Deze factoren beïnvloeden o.a. thermische invloedssfeer, kostprijs, levensduur en/of rendement van een installatie. Bij een gebiedsbrede analyse naar potenties van de bodem kunnen ze echter buiten beschouwing worden gelaten, tenzij één van de factoren dusdanig beperkend is dat grote delen van het gebied ongeschikt zijn voor bodemenergie. Dat is in Haaglanden niet het geval. Bestaande onttrekkingen voor WKO-opslag De meest voor de hand liggende factor waardoor drukte in de ondergrond ontstaat, is de aanwezigheid van verschillende open WKO-systemen die in hetzelfde pakket water willen onttrekken. Daarom is in de analyse van beschikbaarheid van de ondergrond rekening gehouden met de reeds aanwezige systemen. Het bestand van de provincie Zuid-Holland geeft inzicht in de bestaande onttrekkingen van open systemen. Zie Afbeelding 11. Zoals al beschreven in paragraaf 3.1 geldt de actuele vergunningplicht enkel voor open systemen. Gesloten bodemenergiesystemen kennen momenteel geen vergunning- of meldingsplicht, en zijn daarom niet in beeld in dit deel van de analyse. Naast de locatie is de omvang van de onttrekking maatgevend voor het effect en de kans op interferentie. Op basis van de vergunde omvang van de onttrekking is een inschatting gemaakt van de thermische straal, die iets zegt over het invloedsgebied van een onttrekking :0.3 - Definitief ARCADIS 25

27 Uitgangspunt bij de analyse is dat ter plaatse van de thermische straal van een onttrekking de hele verticale ruimte in het betreffende watervoerende pakket benut wordt voor die specifieke onttrekking, en aanwezigheid van een andere gesloten of open bron ongewenst is. Met andere woorden: er is een cilinder die gereserveerd is voor die bewuste onttrekking. Voor elke cel van 500 meter x 500 meter hebben we bepaald hoeveel m3 is gereserveerd voor de invloedssfeer van een bestaande onttrekking. Deze ruimte is wegens kans op interferentie niet geschikt voor nieuwe WKO-systemen. Afbeelding 11 Locaties vergunde onttrekkingen open WKOsystemen (stand van zaken begin 2011) Grondwaterverontreiniging Een andere factor die de bodem ongeschikt kan maken, is de aanwezigheid van grondwaterverontreiniging. Een verplaatsing van een grondwaterverontreiniging door een WKO, wat aan de orde kan zijn bij open bronnen, is over het algemeen een ongewenste situatie. Dit kan een reden zijn om geen vergunning onder de Waterwet te verlenen. Door gerichte plaatsing van putten kan WKO ook een positief effect hebben op beheersing of sanering van een verontreiniging. Handleiding BOEG 5 beschrijft de mogelijkheden om WKO toe te passen in en nabij verontreinigd grondwater. In deze verkenning naar drukte in Haaglanden gaan we er echter van uit dat een WKO bij verontreiniging van grondwater niet zonder meer mogelijk is. 5 Handleiding BOEG: BOdemenergie En Grondwaterverontreiniging, het ijs gebroken (april 2010). Deze handleiding is ook beschikbaar als interactieve pdf via :0.3 - Definitief ARCADIS 26

28 Afbeelding 12 Cellen met bodemverontreinigingen die WKO systemen kunnen belemmeren. Om deze invloeden te bepalen, zijn gegevens benut van de drie bevoegde gezagen in Haaglanden voor het bodembeheer: de Provincie Zuid-Holland, de gemeente Den Haag en de gemeente Delft. Van elk is nagegaan welke verontreinigingen mogelijk een belemmering vormen voor bodemenergie. Dit betreft: Enkel mobiele verontreinigingen. Stoffen die zich niet via het grondwater verplaatsen hoeven geen belemmering te zijn. Een voorbeeld van een mobiele grondwaterverontreiniging die op diepte wordt aangetroffen is VOCL. Enkel verontreinigingen in één van de watervoerende pakketten. In de ondiepe ondergrond (deklaag) kunnen zich verontreinigingen bevinden die niet beïnvloed worden door WKO-bronnen. Ook van deze verontreinigingen is op basis van oppervlak een aantal m 3 per cel bepaald dat volgens deze benadering ongeschikt is voor een nieuw WKO systeem. Zie ook Afbeelding 12. Netto capaciteit bodem Op basis van de bovenstaande drie factoren is per cel in het grid voor zowel WVP1 als WVP 2/3 de netto hoeveelheid beschikbaar bodemvolume bepaald door het aantal m 3 watervoerend pakket te bepalen en daar de door bestaande onttrekkingen of mobiele grondwaterverontreinigingen ingenomen m 3 vanaf te trekken :0.3 - Definitief ARCADIS 27

Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen. presentatie Peter Kouwenhoven

Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen. presentatie Peter Kouwenhoven Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen presentatie Peter Kouwenhoven Aanpassing 6 (7) bestaande AMvB s Water besluit Abm Waterbesluit Activiteitenbesluit milieubeheer Blbi Bbk Besluit lozen buiten inrichtingen

Nadere informatie

Bodemenergie in de gemeente Arnhem

Bodemenergie in de gemeente Arnhem Bodemenergie in de gemeente Arnhem Congres ILB 14 februari 2012 Marc van der Burght Beleidsadviseur Energie en Bodem Open systeem Gesloten systeem 1 Arnhem wil bodemenergie als bron van duurzame energie

Nadere informatie

Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied

Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied Toelichting Algemeen Artikel 1 Begripsomschrijving Op 1 juli 2013 treedt het Besluit bodemenergiesystemen in werking. Het besluit bevat regels over het installeren

Nadere informatie

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen. RWS Leefomgeving / Bodem+ Manfred Beckman Lapré

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen. RWS Leefomgeving / Bodem+ Manfred Beckman Lapré Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen RWS Leefomgeving / Bodem+ Manfred Beckman Lapré Wat zijn bodemenergiesystemen? open systemen, ofwel WKO systemen gesloten systemen, ofwel bodemwarmtewisselaars 3

Nadere informatie

HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB

HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB HANDREIKING MASTERPLANNEN BODEMENERGIE SKB 20 oktober 2011 075757228:0.3 Definitief B02034.000224.0200 075757228:0.3 ARCADIS 2 Inhoud Voorwoord 7 1 Handreiking

Nadere informatie

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 Inhoud 1. Introductie 2. Inventarisatie a. Bodemgeschiktheid b. Bouwontwikkelingen c. Omgevingsbelangen

Nadere informatie

portefeuillehouder A. Hazelebach

portefeuillehouder A. Hazelebach BESLUIT B. en W. d.d. 21 MEI 2013 Advies aan het college van burgemeester en wethouders Bodemenergiesystemen B13.000215 collegevergadering 21/05/2013 commissievergadering raadsvergadering 11 juni 2013

Nadere informatie

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden Ko Hage (TTE) Delft, 1 december 2010 TTE consultants verbinden van ondergrond en bovengrond - Opgericht in 1999 door drie ingenieurs (The Three Engineers)

Nadere informatie

(ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET

(ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET (ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET verleend aan Telecom Service Leek B.V. De activiteit water in de bodem brengen of eraan te onttrekken Locatie: De Hoogte 1 leek

Nadere informatie

HUM en BUM Bodemenergiesystemen. Bodem+ Manfred Beckman Lapré

HUM en BUM Bodemenergiesystemen. Bodem+ Manfred Beckman Lapré HUM en BUM Bodemenergiesystemen Bodem+ Manfred Beckman Lapré De Bodemenergie quiz 12 vragen over de HUM en BUM bodemenergie Tot slot enkele tips 2 WB Bodemenergie Testvraag Wie ben ik? GROEN: Handhaver,

Nadere informatie

De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst.

De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst. De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst. Bodemenergie in Haarlem Marc van Someren (Bodem en Water Consultancy) 14 februari 2012 ILB Congres Media Plaza - Utrecht De ondergrond als basis voor

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Bodemenergie en grondwaterverontreiniging

Bodemenergie en grondwaterverontreiniging Bodemenergie en grondwaterverontreiniging Een nieuw werkveld VVMA congres Lunteren april 2011 Hans Slenders Imagine the result Bodemenergie Grondwaterverontreiniging Ontwikkelingen Voorbeelden BOEG BOdemEnergie

Nadere informatie

Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk. Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie

Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk. Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie DEFINITIEF Opdrachtgever Adviseur

Nadere informatie

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12.1 Inleiding Gemeenten hebben de taak om hemelwater en afvalwater in te zamelen. Het hemelwater wordt steeds vaker opgevangen in een separaat hemelwaterriool. Vanuit

Nadere informatie

AMVB BODEMENERGIE BORGINGSPROCES

AMVB BODEMENERGIE BORGINGSPROCES AMVB BODEMENERGIE BORGINGSPROCES Aan : SRE-Gemeenten Van : Harold Roeleven en Maaike van Roij Datum : 2013 Onderwerp : Borging en registratie Besluit bodemenergiesystemen Algemeen Er zijn gemeenten die

Nadere informatie

Bodemenergie in Arnhem Stimuleren en regie

Bodemenergie in Arnhem Stimuleren en regie Stimuleren en regie 12 juni 2013 Marc van der Burght Gelders netwerk Energie Beleidsmedewerker Bodem en Energie Open systeem 2011 Zes programmalijnen: 1. Energieneutraal Arnhem 2. Toonaangevend cluster

Nadere informatie

Handreiking gemeentelijke besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 2)

Handreiking gemeentelijke besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 2) telefoon 0182-540675 www.sikb.nl Handreiking gemeentelijke besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 2) Besluitvormings Uitvoerings Methode voor toetsen en beschikken in het kader van de Wet algemene

Nadere informatie

VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET

VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET verleend aan Woningcorporatie Lefier Ontwikkelbedrijf De activiteit water in de bodem brengen en eraan ontrekken (Locatie: Berkenstraat 2

Nadere informatie

Bodemenergie en toezicht. 13-2-2013 Gert Jan Evers

Bodemenergie en toezicht. 13-2-2013 Gert Jan Evers Bodemenergie en toezicht 13-2-2013 Gert Jan Evers Inhoud presentatie Is toezicht nodig? Waar toezicht op houden? Wat en hoe worden gegevens aangeleverd? Knelpunten Gevolgen Voorbeelden Oplossingen Na 1

Nadere informatie

Cases bodemenergie - inclusief antwoorden. Beoordelen meldingen en vergunningaanvragen gesloten bodemenergiesystemen

Cases bodemenergie - inclusief antwoorden. Beoordelen meldingen en vergunningaanvragen gesloten bodemenergiesystemen Cases bodemenergie - inclusief antwoorden Beoordelen meldingen en vergunningaanvragen gesloten bodemenergiesystemen Cases Wijzigingsbesluit bodemenergie Oefenen met afhandelen meldingen & OBM-aanvragen

Nadere informatie

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER 1. INLEIDING In het POL 2006 is vastgelegd dat de Provincie Limburg warmte en koude opslag (WKO) actief zal stimuleren, rekening houdend met de belangen van grondwaterkwaliteit en grondwateronttrekkingen.

Nadere informatie

Notitie. 1. Inleiding

Notitie. 1. Inleiding Installect Rozenstraat 11 7223 KA Baak www.installect.nl W.H. Bruil T 0575 441187 wbruil@installect.nl Notitie Project : Sanquin Amsterdam Onderwerp : aanmeldingsnotitie voor de m.e.r.-beoordelingsplicht

Nadere informatie

Utrechtse Bodemenergie Agenda Meer energie uit de bodem. Samenwerking tussen gemeente Utrecht en provincie Utrecht

Utrechtse Bodemenergie Agenda Meer energie uit de bodem. Samenwerking tussen gemeente Utrecht en provincie Utrecht Utrechtse Bodemenergie Agenda 2016-2018 Meer energie uit de bodem Samenwerking tussen gemeente Utrecht en provincie Utrecht 1 Utrechtse Bodemenergie Agenda Dit is de Utrechtse Bodemenergie Agenda van de

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan

Nadere informatie

SAMENVATTING. www.woerden.nl/onderwerpen/wonen-en-leefomgeving/grondwaterstand en funderingen

SAMENVATTING. www.woerden.nl/onderwerpen/wonen-en-leefomgeving/grondwaterstand en funderingen SAMENVATTING Aanleiding In het westelijke deel van het Schilderskwartier zijn de woningen gefundeerd op houten palen met betonopzetters. Uit onderzoeken in de jaren 90 is gebleken dat de grondwaterstand

Nadere informatie

Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes. Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology

Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes. Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology 1 Inhoud 1. Bodemenergie in het kort 2. Melding en vergunning gesloten systemen

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van <datum onbekend> Geeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van Jaar Publicatiedatu Agendapunt besluit B&W Onderwerp Vaststellen van de Verordening interferentiegebieden bodeenergiesysteen 24 Tekst van openbare besluiten

Nadere informatie

Vragen en antwoorden Regiodag bodemenergie in Arnhem

Vragen en antwoorden Regiodag bodemenergie in Arnhem Vragen en antwoorden Regiodag bodemenergie in Arnhem NL Milieu en Leefomgeving Prinses Beatrixlaan 2 2595 AL Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den Haag www.agentschapnl.nl Hoe wordt de communicatie mbt het

Nadere informatie

bevoegd gezag gesloten in de praktijk zeer weinig voorkomt.

bevoegd gezag gesloten in de praktijk zeer weinig voorkomt. telefoon 085-4862450 www.sikb.nl Pagina 1 van 9 OVERZICHT WIJZIGINGEN BUM S EN HUMS S BODEMENERGIE OKTOBER 2015 Voorgenomen wijzigingen in versie 2.4 ten opzichte van versie 2.3 Tabel 1. Wijzigingen BUM

Nadere informatie

Verbinden van onder- en bovengrond

Verbinden van onder- en bovengrond Verbinden van onder- en bovengrond Gebieden en clusters: Slimmer omgaan met grondwater Inhoud - Gebiedsgerichte benadering - Toelichting locaties: multi sectorale opgave - Het proces Deventer 18 november

Nadere informatie

1 Inleiding en projectinformatie

1 Inleiding en projectinformatie Project: Groenhorst College te Velp Onderwerp: hemelwater infiltratieonderzoek Datum: 9 november 2011 Referentie: 25.515/61341/LH 1 Inleiding en projectinformatie Het Groenhorst College, gelegen aan de

Nadere informatie

Speerpunten Doel Actie/uitwerking Wanneer Wie Dekking kosten /financiering Vanuit zowel het provinciale (landelijke) als lokale bodembeleid

Speerpunten Doel Actie/uitwerking Wanneer Wie Dekking kosten /financiering Vanuit zowel het provinciale (landelijke) als lokale bodembeleid Vanuit zowel het provinciale (landelijke) als lokale bodembeleid Actieve Inventarisatie Afronden asbestinventarisatie 2010 ISV-2 aanpak spoedlocaties spoedlocaties afronden Volledig overzicht van locaties

Nadere informatie

NOTITIE. 1. Inleiding. 2. Beleidsruimte. Gemeente Bunnik. J. Neyssen

NOTITIE. 1. Inleiding. 2. Beleidsruimte. Gemeente Bunnik. J. Neyssen NOTITIE aan Gemeente Bunnik t.a.v. J. Neyssen kopie aan -- opsteller M. de Jong telefoon 088 02 25 111 datum 27 maart 2015 kenmerk Z-2014-07555/9131 doc.ref NOTITIE werkafspraken bodem onderwerp Werkafspraken

Nadere informatie

White Paper Warmtepompsysteem

White Paper Warmtepompsysteem White Paper Warmtepompsysteem Inleiding Een warmtepompsysteem is voor veel mensen inmiddels een bekend begrip, toch ontstaat er nog steeds veel onduidelijkheid over de werking van het systeem. Dit blijkt

Nadere informatie

Bodemenergie: Anno nu en kansen in de toekomst

Bodemenergie: Anno nu en kansen in de toekomst Bodemenergie: Anno nu en kansen in de toekomst Eindsymposium Meer met Bodemenergie 24 april 2012 Wageningen Maurice Henssen Bioclear b.v. Inhoud Bodemenergie anno 2012 Waarom MMB? Het proces van MMB Highlights

Nadere informatie

Ordening ondergrond. Het is druk in de ondergrond. 28-11-2013. 28-11-2013 GPKL en ondergrond

Ordening ondergrond. Het is druk in de ondergrond. 28-11-2013. 28-11-2013 GPKL en ondergrond Ordening ondergrond 28-11-2013 Het is druk in de ondergrond. 1 Men zit elkaar steeds vaker in de weg. En er komen ook nog steeds nieuwe objecten bij. 2 De gevolgen worden merkbaar: Bron:gemeente Amsterdam

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Projectnummer: D03011.000284. Opgesteld door: Ons kenmerk: Kopieën aan: Kernteam

Projectnummer: D03011.000284. Opgesteld door: Ons kenmerk: Kopieën aan: Kernteam MEMO Onderwerp Geohydrologisch vooronderzoek Amsterdam, WTC 5C, 2 oktober 2013 Van mw. M. Duineveld MSc. Afdeling IBZ Aan ZuidasDok Projectnummer D03011.000284. Opgesteld door mw. M. Duineveld MSc. Ons

Nadere informatie

Highlights Meer met Bodemenergie

Highlights Meer met Bodemenergie Highlights Meer met Bodemenergie Diep onder Drenthe Bijeenkomst over Warmte Koude Opslag 12 juni 2012, Provinciehuis te Assen Maurice Henssen, Bioclear b.v. Inhoud Bodemenergie anno 2012 Waarom Meer met

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

PROVINCIAAL BLAD. Beleidsregel open bodemenergiesystemen in bodemenergieplannen Zuid-Holland 2016

PROVINCIAAL BLAD. Beleidsregel open bodemenergiesystemen in bodemenergieplannen Zuid-Holland 2016 PROVINCIAAL BLAD Officiële uitgave van provincie Zuid-Holland. Nr. 8608 29 december 2015 Beleidsregel open bodemenergiesystemen in bodemenergieplannen Zuid-Holland 2016 Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland,

Nadere informatie

Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland

Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland Seminar, Ladder voor duurzame verstedelijking: lessen uit de praktijk, 10 maart 2015 Willemien Croes Wat is de Ladder voor Provincie Zuid- Holland? Instrument

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Stappenplan WKO. Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Stappenplan WKO. Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Stappenplan WKO Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen. Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding

Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen. Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding Het gebruiken van de bodem als energiebron is de laatste jaren in populariteit

Nadere informatie

Zandwinputten. Baggernet Thema-ochtend over Zandwinputten. Een overzicht. Afdelingsoverleg Bodem & Water 22 juni John Maaskant.

Zandwinputten. Baggernet Thema-ochtend over Zandwinputten. Een overzicht. Afdelingsoverleg Bodem & Water 22 juni John Maaskant. Zandwinputten Een overzicht Afdelingsoverleg Bodem & Water 22 juni 2009 Baggernet Thema-ochtend over Zandwinputten John Maaskant Ministerie van Verkeer & Waterstaat Marc Pruijn Ministerie van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

BELEIDSNOTITIE EN STIMULERINGSPROGRAMMA WARMTE- EN KOUDEOPSLAGSYSTEMEN (WKO S) IN FRYSLÂN

BELEIDSNOTITIE EN STIMULERINGSPROGRAMMA WARMTE- EN KOUDEOPSLAGSYSTEMEN (WKO S) IN FRYSLÂN BELEIDSNOTITIE EN STIMULERINGSPROGRAMMA WARMTE- EN KOUDEOPSLAGSYSTEMEN (WKO S) IN FRYSLÂN 2 Inhoud Pag. Leeswijzer 5 1. Warmte- en koudeopslag 7 2. Randvoorwaarden voor gebruik 7 3 Landelijke aanpak 8

Nadere informatie

Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht.

Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht. Memo Dossier Zaaknummer 200433 Kenmerk D-16-1539473 Datum 17 maart 2016 Onderwerp Bodemverontreiniging en grondwaterbeheerssysteem Chemours, Baanhoekweg Dordrecht. Inleiding In deze memo wordt uitleg gegeven

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

AMvB Bodemenergie, certificering ook voor warmtepompsystemen

AMvB Bodemenergie, certificering ook voor warmtepompsystemen AMvB Bodemenergie, certificering ook voor warmtepompsystemen Simone de Groot en Arthur de Groof 23 mei 2013 Waterbesluit (Waterwet) Activiteitenbesluit (Wm) Besluit omgevingsrecht (Wabo) AMvB Besluit bodemkwaliteit

Nadere informatie

Effectenstudie bodemenergiesysteem

Effectenstudie bodemenergiesysteem voor open bodemenergiesystemen: tot 50 m³/uur en 250.000 m³/jaar en dieper dan 20 m-mv Project: Projectlocatie: OLO-nummer: Datum: Referentie: Vergunningaanvrager: Adviseur: Klik hier als u een datum wilt

Nadere informatie

Masterplan Bodemenergie Stationskwartier

Masterplan Bodemenergie Stationskwartier Masterplan Bodemenergie Stationskwartier Gemeente Breda Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Ruimtelijke ontwikkeling, Wonen en Milieu Postbus 90156 4800 RH BREDA Contactpersoon: mevr. S.B. Schripsema

Nadere informatie

protocol melding activiteiten gebiedsgerichte aanpak Versie: 25 maart Inleiding 1.1 Aanleiding

protocol melding activiteiten gebiedsgerichte aanpak Versie: 25 maart Inleiding 1.1 Aanleiding protocol melding activiteiten gebiedsgerichte aanpak Versie: 25 maart 2010 1 Inleiding 1.1 Aanleiding In de beschikking 1 op het saneringsplan ondergrond Utrecht gefaseerde gebiedsgerichte aanpak (ook

Nadere informatie

DEFINITIEVE VERGUNNING. EEW Energy from Waste Delfzijl BV

DEFINITIEVE VERGUNNING. EEW Energy from Waste Delfzijl BV DEFINITIEVE VERGUNNING verleend aan EEW Energy from Waste Delfzijl BV ten behoeve van de activiteit het wijzigen van de verwerkingscapaciteit (locatie: Oosterhorn 38, 9936 HD te Farmsum) Groningen, 17

Nadere informatie

Melden en registreren De informatiecyclus

Melden en registreren De informatiecyclus Melden en registreren De informatiecyclus Margreet van der Honing (RWS / InfoMil) Carla Nikkels (GBO Provincies LGR) Jan Klein Kranenburg (RWS / Bodem+) 15 juli 2013 INHOUD De informatiecirkel: introductie

Nadere informatie

Watertoets De Cuyp, Enkhuizen

Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Definitief Bouwfonds Ontwikkeling Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 6 april 2009 Verantwoording Titel : Watertoets De Cuyp, Enkhuizen Subtitel : Projectnummer : 275039 Referentienummer

Nadere informatie

Handreiking waterbodemkwaliteitskaart Delfland

Handreiking waterbodemkwaliteitskaart Delfland Handreiking waterbodemkwaliteitskaart Delfland Inleiding Het Hoogheemraadschap van Delfland heeft op 19 februari 2015 een waterbodemkwaliteitskaart (WBKK) vastgesteld. De WBKK van Delfland is een belangrijk

Nadere informatie

Crisis- en herstelwet: Vragen en antwoorden

Crisis- en herstelwet: Vragen en antwoorden Crisis- en herstelwet: Vragen en antwoorden Datum Februari 2012 Status Definitief in opdracht van Agentschap NL Colofon Projectnaam Projectnummer Versienummer Publicatienummer Locatie Projectleider Contactpersoon

Nadere informatie

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen

Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen Wijzigingsbesluit Bodemenergiesystemen toezicht en handhaving RWS Leefomgeving / Bodem+ Jan Frank Mars Quiz: Wijzigingsbesluit bodemenergie 2 WB Bodemenergie Vraag 0 Wie ben ik? GROEN Handhaver / BOA GEEL

Nadere informatie

BESLUIT WATERWET VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND

BESLUIT WATERWET VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND BESLUIT WATERWET VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Datum : 14 januari 2016 Onderwerp : Waterwet - gemeente Arnhem Activiteit : Bodemenergiesysteem aan Antoon van Hooffplein 1, 6816 SH Arnhem Verlenen/weigeren

Nadere informatie

Welke meldingen en vergunningen zijn nodig bij onttrekkingen uit /infiltraties in grondwater? Een overzicht t.b.v. glastuinbouw en boomkwekerijen

Welke meldingen en vergunningen zijn nodig bij onttrekkingen uit /infiltraties in grondwater? Een overzicht t.b.v. glastuinbouw en boomkwekerijen Welke meldingen en vergunningen zijn nodig bij onttrekkingen uit /infiltraties in grondwater? Een overzicht t.b.v. glastuinbouw en boomkwekerijen De behoefte aan het benutten van ondergrondse mogelijkheden

Nadere informatie

Toelichting op de Keur waterschap Regge en Dinkel 2009

Toelichting op de Keur waterschap Regge en Dinkel 2009 Toelichting op de Keur waterschap Regge en Dinkel 2009 Algemeen Wetgeving en beleid De Keur is gebaseerd op de Waterschapswet, de Waterwet, het Waterbesluit, het Waterbeheerplan en de Provinciale Waterverordening.

Nadere informatie

REGELING ONTWIKKELINGSRUIMTE GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN-WANSSUM

REGELING ONTWIKKELINGSRUIMTE GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN-WANSSUM REGELING ONTWIKKELINGSRUIMTE GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN-WANSSUM Brochure GEBIEDSONTWIKKELING OOIJEN~WANSSUM 2 3 INLEIDING In de afgelopen eeuwen hebben particulieren, bedrijven en overheden veel ruimte

Nadere informatie

5 Uitvoeren van activiteiten

5 Uitvoeren van activiteiten 5 Uitvoeren van activiteiten 5.1 Algemene regels Algemene regels 5.1.1 Reguleren van activiteiten door middel van algemene regels Reguleren van activiteiten door middel van algemene regels De PS kunnen

Nadere informatie

Algemene regels bij de keur van Wetterskip Fryslân. Algemene bepalingen en voorschriften voor onttrekkingen van grondwater uit de bodem

Algemene regels bij de keur van Wetterskip Fryslân. Algemene bepalingen en voorschriften voor onttrekkingen van grondwater uit de bodem Algemene regels bij de keur van Wetterskip Fryslân Algemene bepalingen en voorschriften voor onttrekkingen van grondwater uit de bodem INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1 ALGEMENE BEPALINGEN 3 Artikel 1 Begripsomschrijvingen

Nadere informatie

De (komende) verplichting tot erkenning

De (komende) verplichting tot erkenning De (komende) verplichting tot erkenning Bodem+ Manfred Beckman Lapré Inhoud 1. De waarde van bodemenergie 2. Waarom de verplichting tot erkenning? 3. Wat is en wordt verplicht? 4. Wat is een erkenning?

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Juist (nu) aansluiten

Juist (nu) aansluiten Samenvatting aanpak project Juist (nu) aansluiten Opsteller: M.J.M. Wansink Status: definitief Projectfase: initiatie Datum: 9-3-2011 Versie: 0.2 Kopie: Opdrachtgever Projectteam Projectdossier (origineel)

Nadere informatie

Het bijgevoegde conceptvoorstel spreekt voor zich. Volstaan wordt dan ook met een verwijzing daarnaar.

Het bijgevoegde conceptvoorstel spreekt voor zich. Volstaan wordt dan ook met een verwijzing daarnaar. Keur Waterschap Limburg per 1 januari 2017 schriftelijk GEEN Venlo, Sittard, 23 februari 2016 AAN DE VOORBEREIDINGSCOMMISSIE FUSIE Onderwerp Keur Waterschap Limburg per 1 januari 2017./. Hierbij treft

Nadere informatie

Gemeentelijk omgevingsplan

Gemeentelijk omgevingsplan Het omgevingsplan Gemeentelijk omgevingsplan Integrale samenhangende verordening voor het gehele grondgebied met regels over de fysieke leefomgeving Krachtig instrument voor gebiedsontwikkeling, beheer,

Nadere informatie

Structuurvisie Ondergrond

Structuurvisie Ondergrond Structuurvisie Ondergrond Technische briefing 19 oktober 2016 Suzanne Buil Rob de Groot Marja Gijsen Hans Wouters Provincie Gelderland 19 oktober 2016 1 Programma STRONG Proces vanaf 2011 Probleemstelling

Nadere informatie

Demo Watermark Version, and VERKENNING TAKEN & MOGELIJKHEDEN BODEMENERGIE REGIO MARN GEMEENTE GROESBEEK

Demo Watermark Version,  and  VERKENNING TAKEN & MOGELIJKHEDEN BODEMENERGIE REGIO MARN GEMEENTE GROESBEEK VERKENNING TAKEN & MOGELIJKHEDEN BODEMENERGIE REGIO MARN GEMEENTE GROESBEEK 2 mei 2013 077058176:A - Definitief B02033.000313.0100 Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Leeswijzer... 4 2 Introductie bodemenergie...

Nadere informatie

uw project centraal in de omgevingsvergunning

uw project centraal in de omgevingsvergunning uw project centraal in de omgevingsvergunning Inleiding Sinds 1 oktober 2010 is de praktijk van ruimtelijke ordening, slopen en bouwen stevig gewijzigd door de invoering van de Wet algemene bepalingen

Nadere informatie

Raadsvoorstel Reg. nr : 1010217 Ag nr. : Datum : 18-05-10

Raadsvoorstel Reg. nr : 1010217 Ag nr. : Datum : 18-05-10 Ag nr. : Onderwerp Verordening op de afvoer van hemelwater en grondwater Status besluitvormend Voorstel 1. Vast te stellen de Verordening op de afvoer van hemelwater en grondwater; 2. De kosten van het

Nadere informatie

Handreiking provinciale besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 1)

Handreiking provinciale besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 1) Handreiking provinciale besluiten bodemenergiesystemen (BUM BE deel 1) Besluitvormings Uitvoerings Methode voor het toetsen en beschikken in het kader van de Waterwet, de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht,

Nadere informatie

Notitie. Randvoorwaarden terreingebruik voor, tijdens en na de bodemsanering bij Chemie-Pack e.o.

Notitie. Randvoorwaarden terreingebruik voor, tijdens en na de bodemsanering bij Chemie-Pack e.o. Notitie Onderwerp Rand terreingebruik voor, tijdens en na de bodemsanering bij Chemie-Pack e.o. 1. Inleiding Als gevolg van de brand bij Chemie-Pack is een omvangrijke grond- en grondwaterverontreiniging

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering van de Integrale Visie Erfgoed

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering van de Integrale Visie Erfgoed gemeente Eindhoven Raadsnummer 13R5269 Inboeknummer 13bst00467 Beslisdatum B&W 15 januari 2013 Dossiernummer 13.02.451 RaadsvoorstelWijziging Erfgoedverordening Inleiding Op 10 april jl. heeft de Raad

Nadere informatie

Wet algemene bepalingen omgevingsrecht

Wet algemene bepalingen omgevingsrecht Wet algemene bepalingen omgevingsrecht Inhoud presentatie 1. Impact Wabo o o o Doelstellingen Verplichtingen Kansen 2. Inzicht in de inhoud o o o o Inhoud en reikwijdte Procedures Aandachtspunten Inwerkingtreding

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Boren zonder Zorgen Erkenningsregeling. RWS Leefomgeving / Bodem+ Jan Frank Mars

Boren zonder Zorgen Erkenningsregeling. RWS Leefomgeving / Bodem+ Jan Frank Mars Boren zonder Zorgen Erkenningsregeling RWS Leefomgeving / Bodem+ Jan Frank Mars Inhoud 1. Wet- en regelgeving 2. Erkenningsregeling 3. Rol Inspectie Leefomgeving & Transport 4. Rol toezicht & Handhaving

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Samenvatting

Raadsvoorstel. Samenvatting Raadsvoorstel Onderwerp: Lijst Verklaring van Geen Bedenkingen Omgevingsrecht Indiener agendapunt: College van Burgemeester en wethouders Roerdalen Portefeuillehouder: C.T.G. Wolfhagen Gevraagd besluit:

Nadere informatie

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Notitie Contactpersoon ir. J.M. (Martin) Bloemendal Datum 7 april 2010 Kenmerk N001-4706565BLL-mya-V02-NL Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Tauw

Nadere informatie

Beleidsregels voor het plaatsen van een tijdelijke woonvoorziening

Beleidsregels voor het plaatsen van een tijdelijke woonvoorziening Beleidsregels voor het plaatsen van een tijdelijke woonvoorziening 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Nieuw beleid 3 2.1 Relevante regelgeving betreffende ruimtelijke ontwikkelingen 3 2.2 Relevante regelgeving

Nadere informatie

De paragrafen en worden in het kader van deze partiële herziening als volgt gewijzigd;

De paragrafen en worden in het kader van deze partiële herziening als volgt gewijzigd; Partiële herziening Omgevingsplan Flevoland 2006 Beleidsaanpassing windenergie inzake vrijwaring van de gemeenten Noordoostpolder en Urk en Markermeer, IJmeer en IJsselmeer. De paragrafen 5.7.1 en 7.3.4

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Sfeerverslag kennisdeelbijeenkomst bodemenergie gemeenten 23 september 2015

Sfeerverslag kennisdeelbijeenkomst bodemenergie gemeenten 23 september 2015 Sfeerverslag kennisdeelbijeenkomst bodemenergie gemeenten 23 september 2015 Met in totaal 44 deelnemers vanuit diverse (semi) overheidsinstellingen was er sprake van een mooie opkomst. Dat er werd voldaan

Nadere informatie

Ruimtelijke onderbouwing. Bouw zeven garageboxen achter Kerkstraat 18 Voorthuizen

Ruimtelijke onderbouwing. Bouw zeven garageboxen achter Kerkstraat 18 Voorthuizen Ruimtelijke onderbouwing Bouw zeven garageboxen achter Kerkstraat 18 Voorthuizen 1 2 Hoofdstuk 1 1.1 Aanleiding INLEIDING Op 4 maart 2011 is een aanvraag om een omgevingsvergunning binnengekomen voor het

Nadere informatie

Visie op Zuid-Holland Ontwerp Actualisering 2011

Visie op Zuid-Holland Ontwerp Actualisering 2011 Visie op Zuid-Holland Ontwerp Actualisering 2011 Verordening Ruimte ontwerp wijzigingsbesluit ONTWERP VERORDENING TOT WIJZIGING VAN DE VERORDENING RUIMTE Provinciale Staten van Zuid-Holland; Gelezen het

Nadere informatie

BESLUIT INSTEMMING SANERINGSPLAN VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND

BESLUIT INSTEMMING SANERINGSPLAN VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND BESLUIT INSTEMMING SANERINGSPLAN VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Datum besluit : 27 januari 2015 Onderwerp : Wet Bodembescherming - Locatie van verontreiniging : Dr. Hartogsweg 58 Plaats : Ede Gemeente

Nadere informatie

1.2 Adres van de initiatiefnemer Naam bedrijf/instelling: Geomec4p realisatie en exploitatie bv Rietgorsweg 6, 3356 LJ Papendrecht

1.2 Adres van de initiatiefnemer Naam bedrijf/instelling: Geomec4p realisatie en exploitatie bv Rietgorsweg 6, 3356 LJ Papendrecht Project: hoge temperatuuropslag GeoMEC te Brielle Onderwerp: aanmeldingsnotitie voor de vormvrije m.e.r.-beoordelingsplicht Datum: 08-05-2011 Referentie: 26.468/58182/BG 0. Inleiding Voor het glastuinbouw

Nadere informatie

Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging

Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging Ruimtelijke Onderbouwing Bouwplan voor het realiseren van een werktuigenberging Gemeente Tynaarlo September 2012 NL.IMRO.1730.ABYdermade3depunt-0301 Inhoudsopgave 2.1 Beschrijving van het projectgebied,

Nadere informatie

Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht

Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht Beschikking Omgevingsvergunning Aanvrager : Waterschap Groot Salland Aangevraagde activiteiten : Aanpassen van de installatie in het kader van de gasveiligheid Locatie

Nadere informatie

:Bodemenergiesysteem aan Laan van Schuylenburch 10, 7064AL Silvolde Verlenen/weigeren : verlenen vergunning

:Bodemenergiesysteem aan Laan van Schuylenburch 10, 7064AL Silvolde Verlenen/weigeren : verlenen vergunning BESLUIT WATERWET VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Datum : 7 juli 2016 Onderwerp :Waterwet - gemeente Oude IJsselstreek Activiteit: :Bodemenergiesysteem aan Laan van Schuylenburch 10, 7064AL Silvolde

Nadere informatie

Ruimtelijke onderbouwing. ten behoeve van aanvraag omgevingsvergunning herinrichten tankstation de Zuidpunt

Ruimtelijke onderbouwing. ten behoeve van aanvraag omgevingsvergunning herinrichten tankstation de Zuidpunt Ruimtelijke onderbouwing ten behoeve van aanvraag omgevingsvergunning herinrichten tankstation de Zuidpunt Dordrecht, 10 september 2012 1. INLEIDING 1.1 Aanleiding Op het perceel aan de Rijksstraatweg

Nadere informatie

Omgevingsvergunning. Besluit van Gedeputeerde Staten van Limburg. voor de activiteit milieuneutraal veranderen. Rockwool B.V.

Omgevingsvergunning. Besluit van Gedeputeerde Staten van Limburg. voor de activiteit milieuneutraal veranderen. Rockwool B.V. Besluit van Gedeputeerde Staten van Limburg Omgevingsvergunning voor de activiteit milieuneutraal veranderen Rockwool B.V. te Roermond Zaaknummer: 2015-1985 Kenmerk: 2016/48004 d.d. 23 juni 2016 Verzonden:

Nadere informatie

bepalingen omgevingsrecht (Wabo)

bepalingen omgevingsrecht (Wabo) De Waterwet en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) De Waterwet en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) Hoofdlijnen van de watervergunning en de omgevingsvergunning Waterwet integreert

Nadere informatie

Ontwerp wijziging PRVS

Ontwerp wijziging PRVS Model bekendmaking regeling provinciale staten 1 8 Ontwerp wijziging PRVS Ontwerp besluit van Provinciale Staten van Noord-Holland van [..], tot wijziging van de Provinciale Ruimtelijke Verordening Structuurvisie

Nadere informatie

Besluit op aanvraag om wijziging van de vergunning als bedoeld in artikel 6.26, tweede lid Waterwet voor:

Besluit op aanvraag om wijziging van de vergunning als bedoeld in artikel 6.26, tweede lid Waterwet voor: Vergunning RWS-2015/279 Onderwerp Besluit op aanvraag om wijziging van de vergunning als bedoeld in artikel 6.26, tweede lid Waterwet voor: BP Europa SE BP Nederland, Hornweg 10, 1045 AR Amsterdam Inhoudsopgave

Nadere informatie

Verlengen stal op het perceel Dorpsstraat 74 te Zuidlaarderveen

Verlengen stal op het perceel Dorpsstraat 74 te Zuidlaarderveen Verlengen stal op het perceel Dorpsstraat 74 te Zuidlaarderveen NL.IMRO.1730.ABdorpsstr74zuidlv-0301 Projectgebied Situatie Dorpsstraat 74 Zuidlaarderveen 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Huidige en beoogde

Nadere informatie