1 Slaapstoornissen. Dr. S. Overeem, R. Hauzer en dr. T.W. Rentmeester. 1.1 Inleiding

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 Slaapstoornissen. Dr. S. Overeem, R. Hauzer en dr. T.W. Rentmeester. 1.1 Inleiding"

Transcriptie

1 1 Slaapstoornissen Dr. S. Overeem, R. Hauzer en dr. T.W. Rentmeester 1.1 Inleiding Hoewel de precieze functie van slaap nog steeds een mysterie blijft, is het wel duidelijk dat het een proces van levensbelang is. Mensen brengen ongeveer een derde van hun leven slapend door en het is dus niet verwonderlijk dat er allerlei aandoeningen zijn die hun weerslag hebben op de lengte en de kwaliteit van de slaap. Slaapproblemen en -stoornissen komen veel voor: schattingen variëren afhankelijk van de gebruikte definities, maar een minimale prevalentie van 15 procent is een alleszins redelijke aanname. Het merendeel van deze slaapstoornissen betreft slapeloosheid, zowel acuut als chronisch. Het palet aan slaapstoornissen is echter zeer uitgebreid (zie hierna). Het belang van een goede nachtslaap is wellicht het best te duiden aan de hand van de problemen die het geeft als de slaap gestoord is: slaapstoornissen hebben een zeer prominente negatieve invloed op de kwaliteit van leven. In de afgelopen tien jaar heeft de slaapgeneeskunde zich wereldwijd steeds verder ontwikkeld tot een bij uitstek multidisciplinair vakgebied. Er zijn ondertussen meer dan 85 verschillende slaapstoornissen beschreven die zich uitstrekken over onder meer de psychiatrie, neurologie, longgeneeskunde en eerstelijnsgeneeskunde. Er is grote vooruitgang geboekt op het gebied van behandeling, maar de therapie staat of valt uiteraard met een precieze diagnose. Op dit moment is de tweede editie van de International Classification for Sleep Disorders (ICSD-2, zie kader) de belangrijkste leidraad; de komende DSM-V zal een vergelijkbare structuur volgen. In dit hoofdstuk beschrijven we de componenten van een gedetailleerde slaapanamnese, de belangrijkste diagnostische categorieën van slaapstoornissen, en

2 18 Het Psychiatrisch Formularium een algemeen overzicht van de beschikbare behandelingen. Tevens geven we indicaties voor verwijzing naar een gespecialiseerd centrum voor slaapgeneeskunde. Hoofdcategorieën en voorbeelden van individuele diagnoses in de ICSD-2 Insomnie (totaal 11 diagnoses) Psychofysiologische insomnie Paradoxale insomnie (voorheen: slaapmisperceptie) Idiopatische insomnie Comorbide insomnie (in het kader van bijvoorbeeld stemmingsstoornissen) Inadequate slaaphygiëne Slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen (totaal 14 diagnoses) Centraal Primair centraal slaapapneusyndroom Cheyne Stokes-ademhaling Obstructief Obstructief slaapapneusyndroom Primaire hypersomnieën (totaal 13 diagnoses) Narcolepsie met kataplexie Idiopatische hypersomnie Periodieke hypersomnie, type Kleine-Levin syndroom Behaviorally Induced Insufficient Sleep Syndrome (habitueel slaaptekort) Circadiane ritmestoornissen (totaal 9 diagnoses) Delayed Sleep Phase Syndrome Slaapstoornis ten gevolge van ploegendienst Parasomnieën (totaal 15 diagnoses) Disorders of arousal (non-rem-parasomnieën) Slaapwandelen Pavor nocturnus REM-gebonden parasomnieën REM sleep behavior disorder Nachtmerries

3 1 Slaapstoornissen 19 Slaapgebonden bewegingsstoornissen (totaal 8 diagnoses) Restless Legs Syndrome Periodic Limb Movement Disorder Slaapgebonden bruxisme (tandenknarsen) Geïsoleerde symptomen, normale varianten, overige aandoeningen (totaal 9 diagnoses) Langslaper Kortslaper Primair snurken Slaapstoornissen gekoppeld aan andere medische aandoeningen (> 12 slaapdiagnoses) 1.2 Klinische presentatie van slaapstoornissen In eerste instantie presenteren patiënten met slaapstoornissen zich vaak met vrij algemene klachten, zoals een niet-verkwikkende nachtelijke slaap of vermoeidheid. Het is van groot belang om de klacht uit te diepen en duidelijk te krijgen of er een primaire slaapstoornis aan ten grondslag ligt. Vermoeidheid is bijvoorbeeld een zeer aspecifieke klacht, slechts zelden veroorzaakt door een slaapstoornis. Overmatige slaperigheid kan echter als vermoeidheid worden gepresenteerd en is wél een specifiek kenmerk van een slaapstoornis. klachten over de nachtelijke slaap Een te korte nachtelijke slaap kan veroorzaakt worden door problemen met het in- of doorslapen. Soms is hiervoor een acuut uitlokkend moment aan te geven, zoals een stressvolle gebeurtenis. Ook kan een te korte nachtelijke slaap het gevolg zijn van veranderingen in het leefpatroon, bijvoorbeeld door het starten van ploegendiensten. Het is belangrijk om te beseffen dat de normale hoeveelheid slaap sterk kan variëren van persoon tot persoon, en daarnaast ook nog eens afneemt in de loop van het leven. Als een als (te) kort ervaren nachtelijke slaap niet gepaard gaat met klachten in het functioneren overdag, is het zeer de vraag of het gaat om een stoornis.

4 20 Het Psychiatrisch Formularium Naast een ervaren tekort aan nachtelijke slaap, kan ook de kwaliteit ervan verminderd zijn. Patiënten voelen dit vaak als een verminderd restauratief effect van slaap, waarbij men niet verkwikt wakker wordt in de ochtend. Soms zijn er specifieke slaapgebonden klachten. Nachtelijke ademhalingsstoornissen kunnen bijvoorbeeld gepaard gaan met heftig snurken of door de partner opgemerkte ademstops. Parasomnieën kunnen subtiel zijn, maar soms leiden tot zeer slaapverstorende gedragingen; niet alleen voor de patiënt maar zeker ook voor de partner. Het is van belang te beseffen dat parasomnieën een zeer brede presentatie kunnen hebben, met soms vrij extreme uitingen zoals ernstige vreetbuien, agressie of prominent seksueel getinte activiteiten. Slaapstoornissen kunnen gepaard gaan met meer algemene, aspecifieke klachten. Een obstructief slaapapneusyndroom kan bijvoorbeeld leiden tot nycturie, een droge mond bij het ontwaken en ochtendhoofdpijn. klachten overdag De meeste nachtelijke slaapstoornissen leiden (uiteindelijk) tot klachten in het functioneren overdag. Soms zijn deze vrij gemakkelijk aan een slaapstoornis te koppelen, bijvoorbeeld ongewild in slaap vallen als uiting van een slaapapneusyndroom. Veel frequenter zijn klachten zoals prikkelbaarheid, verminderde concentratie en afgenomen functioneren. Vermoeidheid is een veelvoorkomende klacht, die door de patiënten zelf vaak aan een slaapprobleem wordt gekoppeld. Dit is niet onmogelijk, maar vermoeidheid als enige klacht is ongebruikelijk voor een primaire slaapstoornis. Sommige slaapstoornissen worden specifiek gekenmerkt door klachten overdag. De meest bekende is narcolepsie, met onbedwingbare slaapepisodes overdag, slaapgebonden hallucinaties en kataplexie: plotselinge spierverslappingen uitgelokt door sterke emoties. Stoornissen van de biologische klok (circadiane ritmestoornissen) kunnen leiden tot extreme moeite met opstaan in de ochtend, met alle gevolgen van dien voor het professionele en sociale leven. Het rusteloze benensyndroom ( restless legs, RLS) is per definitie een sensomotorische aandoening die in waak optreedt. RLS kan het inslapen echter zodanig hinderen dat het tot de slaapstoornissen wordt gerekend.

5 1 Slaapstoornissen Diagnostische indeling en symptomatologie In 2005 verscheen de meest recente versie van de International Classification of Sleep Disorders. Hierin worden alle momenteel bekende slaapstoornissen ingedeeld in een aantal hoofdcategorieen, te weten insomnie, slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen, primaire hypersomnieën, circadiane ritmestoornissen, parasomnieën, slaapgebonden bewegingsstoornissen, en een groep geïsoleerde symptomen en aandoeningen die niet elders classificeerbaar zijn. In het kader in paragraaf 1.1 worden enkele belangrijke aandoeningen in elke categorie genoemd. De ICSD-indeling vormt een bruikbare leidraad om slaapstoornissen in te delen en het diagnostisch proces te structureren. Hieronder volgen de meest voorkomende symptomen van een aantal prevalente stoornissen van de slaap. insomnie Insomnie wordt gedefinieerd als het hebben van problemen op een of meer van de volgende gebieden: inslapen, doorslapen, te kort slapen en niet-verkwikt wakker worden. Daarnaast moeten deze klachten optreden terwijl er wel voldoende gelegenheid is om te slapen (wat dus een zelfopgelegd slaaptekort uitsluit). Ten slotte moeten de klachten leiden tot een vorm van functieverlies overdag, met bijvoorbeeld moeheid, aandachts-, concentratie- of geheugenstoornissen, prikkelbaarheid enzovoort. Zelden is er sprake van een chronische insomnie vanaf de kindertijd zonder een uitlokkende factor, hetgeen idiopatische insomnie wordt genoemd. Veel vaker is er een acute slapeloosheid met een duidelijk precipiterend moment, zoals een stressvolle gebeurtenis. In een aantal gevallen wordt de slapeloosheid chronisch, waarbij er uiteindelijk sprake is van een geconditioneerde insomnie, terwijl de oorspronkelijke uitlokkende factor reeds lang verdwenen is. Kenmerken van deze zogenaamde psychofysiologische insomnie zijn onderhoudende factoren zoals lang in bed blijven liggen, negatieve associaties ten aanzien van het bed en de slaapkamer, en piekeren. Uiteindelijk onstaat er een vicieuze cirkel die de insomnie in stand houdt (figuur 1.1). Insomnie wordt dikwijls gezien in het kader van met name psychiatrische aandoeningen en wordt dan als comorbide insomnie aangeduid. Stemmings- en angststoornissen zijn de belangrijkste geassocieerde beelden. Het is van belang te besef-

6 22 Het Psychiatrisch Formularium fen dat de slapeloosheid en het psychiatrisch toestandsbeeld elkaar wederzijds in negatieve zin kunnen beïnvloeden en mede daarom ook beide behandeld moeten worden. Een bijzondere vorm van slapeloosheid is paradoxale insomnie, wat voorheen slaapmisperceptie werd genoemd. Hierbij hebben patiënten de stellige ervaring nauwelijks of in het geheel niet te slapen, terwijl er bij objectief slaaponderzoek een duidelijk langere periode van slaap wordt gemeten. slecht slapen verkeerde slaapgewoonten cognitieve overactiviteit : piekeren, stress, angst lichamelijke overactiviteit: verhoogde spierspanning Figuur 1.1 De vicieuze cirkel als verklarend model voor chronische insomnie. circadiane ritmestoornissen Aan circadiane ritmestoornissen ligt een ontregeling van de biologische klok ten grondslag, die endogeen kan zijn of door externe factoren uitgelokt. Voorbeelden van het laatste zijn slaapstoornissen veroorzaakt door ploegendienst of jetlag. De belangrijkste primaire circadiane ritmestoornis is het vertraagde slaapfasesyndroom ( delayed sleep phase syndrome, DSPS ). Hierbij is er sprake van een sterk naar een later tijdstip verschoven slaap-waakritme, waarbij patiënten pas diep in de nacht in

7 1 Slaapstoornissen 23 slaap kunnen vallen en laat op de dag wakker worden. DSPS kan soms gedragsmatig worden geïnduceerd bij hiervoor gevoelige personen, wat bijvoorbeeld bij adolescenten met een slechte slaap-waakhygiëne wordt gezien. DSPS kan ook voorkomen in het kader van psychiatrische aandoeningen zoals AD(H)D en autismespectrumstoornissen. slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen De meest bekende aandoening in de categorie slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen is het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS). Bij OSAS is er sprake van een collaps van de bovenste luchtwegen in de slaap, met als gevolg frequente ademstops en zuurstofsaturatiedalingen met daarop volgende arousals die het slaappatroon ernstig verstoren. Er is typisch sprake van heftig snurken en soms bemerkt de bedpartner de adempauzes op. Per definitie moet OSAS gepaard gaan met klachten overdag, waarvan overmatige slaperigheid de belangrijkste is. primaire hypersomnieën Soms is er sprake van slaperigheid overdag, zonder dat hieraan een verstoring van de kwaliteit van de nachtelijke slaap ten grondslag ligt. Het prototype van deze hypersomnieën is narcolepsie, een aandoening die meestal in de adolescentie begint en waarbij ongewild in slaap vallen sterk op de voorgrond staat. Daarnaast heeft narcolepsie een aantal andere symptomen, waarvan kataplexie het meest specifiek is: aanvallen van plotselinge spierverslapping bij helder bewustzijn, uitgelokt door emoties. Soms zijn er slaapgebonden hallucinaties en slaapverlamming: een tijdelijk onvermogen om te bewegen op het moment van inslapen of wakker worden. Bij idiopatische hypersomnie lijkt het patroon van slaperigheid op narcolepsie, maar ontbreken kataplexie en andere aanvullende symptomen. Het syndroom van Kleine-Levin is een zeldzame maar zeer typische vorm van hypersomnie waarbij weken tot maanden durende intervallen met volledig normaal functioneren worden afgewisseld met een dagenlang aanhoudende extreme slaapbehoefte (tot meer dan 20 uur per dag). Daarnaast is er in deze periodes sprake van andere symptomen zoals eetstoornissen, seksuele ontremming, derealisatie en/of gedragsstoornissen.

8 24 Het Psychiatrisch Formularium De meest voorkomende oorzaak van overmatige slaperigheid overdag bij jonge mensen is een zelfopgelegd chronisch slaaptekort. In de ICSD-2 wordt dit behaviorally induced insufficient sleep genoemd, en wellicht enigszins onverwacht tot de primaire hypersomnieën gerekend. parasomnieën Onder de term parasomnieën wordt een scala aan stoornissen verstaan die gepaard gaan met ongewenste gebeurtenissen of ervaringen ín de slaap, bij de overgang van waak naar slaap, of bij het wakker worden vanúit slaap. Slaapwandelen is een veelvoorkomende parasomnie op kinderleeftijd, maar kan ook bij volwassenen voorkomen. Slaapwandelen treedt op bij plotselinge overgangen van diepe slaap naar waak, en wordt gekenmerkt door vrij complex gedrag, regelmatig met verlaten van het bed. Vaak beginnen aanvallen met plotseling rechtop zitten. Vervolgens kan de patiënt allerhande meer of minder complexe handelingen vertonen, van praten en schreeuwen tot soms bizar gedrag zoals het klimmen uit een raam of het verplaatsen van allerhande meubilair. Patiënten zijn vaak moeilijk wekbaar en kunnen prikkelbaar reageren. Pavor nocturnus ( sleep terror ) komt met name voor bij kinderen, alhoewel volwassenen niet gevrijwaard zijn. Ook bij pavor betreffen de aanvallen arousals uit diepe slaap, met een uiting van extreme angst als typisch kenmerk: de patiënt komt plotseling overeind, vaak met een gil of een schreeuw. Er lijkt sprake te zijn van intense angst, met tachycardie, tachypneu en zweten. Tijdens een aanval is een patiënt vrijwel niet te wekken. Bij klassieke nachtmerries wordt de patiënt uit een angstwekkende droom wakker en kan hij zich de nare droombeelden herinneren. Deze herinnering kan het opnieuw inslapen bemoeilijken. In tegenstelling tot pavor nocturnus gaan nachtmerries niet gepaard met heftige vegetatieve reacties. Naast nachtmerries is REM sleep behavior disorder (RBD) de belangrijkste REM-slaapgebonden parasomnie. Terwijl normaliter tijdens REM-slaap sprake is van een volledige verlamming van de skeletspieren, ontbreekt deze atonie bij RBD. Het gevolg is het optreden van abnormale bewegingen tijdens de REM-slaap, waarbij patiënten hun dromen als het ware gaan uitvoeren. De gedragingen hebben regelmatig een opvallend agressief hoewel niet-gericht karakter: de patiënt is aan het vechten of verdedigt zich alsof hij aangevallen wordt.

9 1 Slaapstoornissen 25 slaapgebonden bewegingsstoornissen De meest voorkomende slaapgebonden bewegingsstoornis is het rusteloze benensyndroom (RLS). RLS is een sensorimotorische stoornis, waarbij er sprake is van een onaangenaam gevoel in meestal de benen, gepaard gaande met een sterke bewegingsdrang. Bewegen van de ledematen doet de sensaties verdwijnen. Verder heeft RLS een karakteristiek beloop in de tijd: de symptomen beginnen of nemen toe in de loop van de dag en zijn s avonds het ergst. De sensaties zijn soms moeilijk te omschrijven door de patiënt, worden soms als pijn aangeduid, maar zijn in ieder geval altijd onaangenaam. In ongeveer 80 procent van de gevallen gaat RLS gepaard met periodieke bewegingen van de benen in de slaap ( periodic limb movements, PLM ). Soms kunnen PLM s de slaap van de patiënt en/of de partner significant verstoren, maar vaak zijn ze ook asymptomatisch. In de praktijk wordt het belang van PLM s daarom regelmatig overschat. Slaapgebonden tandenknarsen (bruxisme ) kan door het onaangename geluid de slaap van de bedpartner verstoren. Ook kan het leiden tot tand- en/of kaakpijn in de ochtend. Meestal wordt bruxisme opgemerkt door de tandarts wanneer deze het karakteristieke afslijtpatroon aan de kiezen herkent. 1.4 Diagnostiek anamnese De anamnese is de fundamentele hoeksteen van de diagnostiek naar slaapstoornissen en vaak het enige benodigde instrument (zie kader). Naast het gedetailleerd uitvragen van de presenterende klacht, is het van belang om ook een meer algemene slaapanamnese af te nemen, hoewel deze vaak tot een aantal kernvragen beperkt kan worden. Het is belangrijk om bij slaapklachten altijd te screenen op een aantal veelvoorkomende slaapstoornissen. Zo komt het bijvoorbeeld regelmatig voor dat een primair als insomnie gepresenteerde klacht blijkt te berusten op een rusteloze benensyndroom. Er dient te worden gezocht naar bijkomende en/of verklarende andere aandoeningen, bijvoorbeeld een stemmings- of angststoornis, of somatische aandoeningen die het slapen kunnen verstoren. Ten slotte wordt het medicatiegebruik in kaart gebracht, zowel middelen die de

10 26 Het Psychiatrisch Formularium slaapstoornis kunnen veroorzaken of verergeren, als eerdere (zelfhulp) behandeling van het slaapprobleem. De hoofdklacht moet worden uitgediept naar aard van de klachten, frequentie, onstaan en beloop in de tijd. Bij nachtelijke slaapklachten is het belangrijk om ook altijd gericht te vragen naar de consequenties voor het functioneren overdag. Uitlokkende of verergerende factoren worden genoteerd. Daarnaast is het altijd belangrijk om geïnformeerd te zijn over het gedrag en de gewoontes rondom de slaap. Wat zijn de gebruikelijke tijden van naar bed gaan en opstaan, door de week en in het weekend? Is er sprake van sterk wisselende bedtijden, of bijvoorbeeld inhalen in het weekend? Aan hoeveel uren slaap komt de patiënt over het algemeen, en hoeveel slaap wordt er verwacht? Met name bij insomnie zijn ook slaaphygiënische aspecten van belang: naast bedtijden, comfort van de slaapomgeving, gebruik van het bed voor andere dingen dan slapen of vrijen (bijvoorbeeld tv kijken, lezen, werken) en gewoontes vóór het slapen (overmatige inspanning, activerende geestelijke activiteiten, cafeïne- en/of alcoholgebruik). Zeker bij chronische insomnie is er vaak sprake van piekeren, veel kijken op de klok en een neiging om de tijd in bed te verlengen, om toch maar wat slaap te halen. Belangrijke elementen van de slaapanamnese bij het vermoeden op specifieke aandoeningen zijn samengevat in het kader. Belangrijke elementen in de slaapanamnese Insomnie + algemene slaapanamnese Aard, duur en frequentie van de in- en/of doorslaapklachten, uitlokkende momenten. Gevolgen voor het dagelijks functioneren. Gebruikelijke bedtijden, wisselingen in bedtijden, geschatte habituele inslaapduur, totale slaaptijd per nacht. Slaaphygiënische aspecten, fysieke inspanning in de avond, cafeïne- en alcoholgebruik, enz. Eigen verwachtingen met betrekking tot de duur en de kwaliteit van de slaap. Gebruik van slaapmedicatie. Andere aandoeningen die insomnie kunnen beïnvloeden, met name stemmings- en angststoornissen.

11 1 Slaapstoornissen 27 Circadiane ritmestoornissen Ernst van de klachten, wanneer ontstaan, uitlokkende factoren. Bedtijden wanneer er ad libitum kan worden geslapen (bijv. in vakanties). Slaapgewoontes, wisselingen in bedtijden, lichamelijke activiteit en lichtexpositie in de ochtend. Bijkomende aandoeningen, bijvoorbeeld autismespectrumstoornissen of AD(H)D. Slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen Snurken, ernst van snurken (verstorend voor bedpartner?), houdingsafhankelijkheid. Ademstops opgemerkt door de bedpartner? Uitlokkende en/of verergerende factoren, zoals alcoholgebruik, medicatie. Nycturie, nachtzweten, droge mond in de ochtend, ochtendhoofdpijn, neusdoorgankelijkheid. Primaire hypersomnieën Slaapgewoontes, habituele bedtijden, bijslapen in weekend of vakantie. Patroon van slaperigheid overdag: lengte slaapepisodes, verkwikkend effect, omstandigheden. Moeite met opstaan in de ochtend, slaapinertie, slaapdronkenheid. Bijkomende symptomen: kataplexie (plotse kortdurende spierverslapping uitgelokt door emoties, bij behouden bewustzijn), hypnagoge hallucinaties, slaapverlamming, gefragmenteerde nachtslaap. Parasomnieën Aard van de nachtelijke onrust: motorisch, vocaal, verlaten van bed, gevaarlijke handelingen. Duur van de aanvallen. Frequentie: episodes per week en episodes per nacht. Tijdstip van optreden in de nacht. Wekbaar tijdens een episode? Prikkelbaar reageren? Droomherinnering daarna? Amnesie voor het gebeuren, vlot doorslapen?

12 28 Het Psychiatrisch Formularium Uitlokkende factoren: alcohol, cafeïne, medicamenten, slaapdeprivatie, drugs. Aanwijzingen voor epileptische origine (tongbeet, incontinentie, stereotypie, verkrampen, insulten overdag). Slaapgebonden bewegingsstoornissen Voor RLS essentiële criteria: onaangename sensaties met bewegingsdrang, optredend in rust, minder klachten bij bewegen, circadiaan patroon met optreden in de loop van de dag en de avond. Familiale belasting. Aanwijzingen voor secundaire RLS (zwangerschap, ijzerdeficiëntie, nierinsufficiëntie, polyneuropathie). vragenlijsten en slaapkalender Er bestaan diverse vragenlijsten om de kwaliteit van de nachtelijke slaap te meten, slaperigheid overdag te kwantificeren en om aanwijzingen te verkrijgen voor bepaalde slaapstoornissen. Ze zijn echter geen van van alle goed gevalideerd als diagnostisch instrument en hebben in de klinische praktijk slechts een beperkte plek. Een slaapkalender waarop gedurende meerdere dagen het slaap-waakpatroon kan worden vastgelegd is vaak wel informatief. In één oogopslag zijn hiermee gegevens te verkrijgen over slaapgewoontes zoals tijden van naar bed gaan en opstaan, de geschatte inslaaptijd en het aantal keer ontwaken per nacht. slaapregistraties Om een objectief beeld van de slaapkwaliteit te verkrijgen en om bepaalde slaapstoornissen op te sporen, zijn diverse neurofysiologische technieken beschikbaar. De gouden standaard is polysomnografie, waarbij uitgebreide registratie wordt verricht van onder andere hersen- en spieractiviteit, ademhaling, zuurstofsaturatie, snurken enzovoort. Indicatiestelling voor en interpretatie van polysomnografisch onderzoek vereist specialistische kennis.

13 1 Slaapstoornissen 29 laboratoriumonderzoek In de slaapgeneeskunde is de rol van laboratoriumonderzoek beperkt. Interne aandoeningen moeten soms uitgesloten worden, met name schildklierproblematiek. Een belangrijke indicatie is het uitsluiten van secundaire vormen van RLS, waarbij de nierfunctie en de ijzerstatus (het best weerspiegeld in de ferritineconcentratie) de belangrijkste indicatoren zijn. Bij een verdenking op narcolepsie kan een hypocretine 1-bepaling in de liquor cerebrospinalis worden overwogen. 1.5 Therapie insomnie Bij slapeloosheid is voorlichting een belangrijke eerste stap. Hierbij wordt onder meer gewezen op de sterke variatie in slaapbehoefte tussen personen: niet iedereen heeft acht uur per nacht nodig. Ook de inslaaptijd en het aantal keer ontwaken per nacht kan variëren. Een kortdurend, incidenteel tekort aan slaap heeft eigenlijk weinig tot geen negatieve gevolgen. Daarnaast worden algemene adviezen omtrent de slaap gegeven, waarbij met name aandacht wordt geschonken aan de slaaphygiëne. Het bed dient alleen gebruikt te worden om te slapen en voor seks. De slaapomgeving dient comfortabel te zijn. Geen forse inspanning vlak voor het slapen, en ook geen koffie, alcohol en nicotine. Houd een zo vast mogelijk ritme aan, met vaste tijden van naar bed gaan en opstaan. Bij acute slapeloosheid kan het verantwoord zijn om enkele dagen een kortwerkend hypnoticum voor te schrijven; temazepam of zolpidem zijn middelen van eerste keuze. Hiermee kan negatieve conditionering soms worden voorkomen. Wanneer er een chronische vorm van insomnie is ontstaan, dient zeer terughoudend te worden omgegaan met medicatie (zie hierna). Slaapverstorende medicatie moet zo mogelijk gesaneerd worden (bètablokkers zoals propranolol kunnen bijvoorbeeld nachtmerries induceren). Bij chronische insomnie is cognitieve gedragstherapie (CGT-insomnie, CGT-I) de behandeling van eerste keuze. CGT-I omvat een vrij intensief programma, uitgevoerd in een beperkt aantal sessies (meestal 6 tot 8). Naast slaaphygiënische adviezen en ontspanningsoefeningen zijn met name slaaprestrictie en stimuluscontrole belangrijke componenten. Bij slaaprestrictie

14 30 Het Psychiatrisch Formularium wordt de tijd in bed teruggebracht tot die tijd die in de voorafgaande weken per nacht slapend werd doorgebracht. Het idee hiervan is om de slaapefficiëntie (het percentage van de tijd in bed die slapend wordt doorgebracht) te verhogen, zodat de negatieve conditionering teniet wordt gedaan. Wanneer de slaapefficiëntie voldoende is verhoogd, kan heel langzaam de tijd in bed worden uitgebreid. stimuluscontrole is ook gericht op het doorbreken van de negatieve conditionering, en omvat onder meer het advies het bed te verlaten wanneer iemand niet in slaap kan komen en pas weer terug te keren als men zich slaperig voelt. De effectiviteit van CGT-I is in meerdere studies aangetoond. Er is een zelfhulpvorm ontwikkeld, die in geselecteerde gevallen van nut kan zijn (gemotiveerde patiënt, voldoende opleidingsniveau, geen comorbiditeit): de cursus Beter slapen kun je leren, te verkrijgen via Teleac. In ernstiger gevallen is begeleide CGT-I noodzakelijk, in groepsverband of individueel. Zoals gezegd dient bij chronische insomnie zeer terughoudend te worden omgesprongen met medicatie. Wanneer toch hypnotica worden voorgeschreven, dienen deze intermitterend te worden gebruikt gedurende een zo kort mogelijke tijd. Kortwerkende benzodiazepinen of zogenaamde z-drugs zijn middelen van eerste keuze, met name temazepam en zolpidem. Gezien het risico op afhankelijkheid, tolerantie en verslaving bij het langdurig gebruik van hypnotica, worden regelmatig andere middelen ingezet, zoals sederende antidepressiva (bijv. amitriptyline, mirtazipine), neuroleptica (bijv. quetiapine, risperidon) of sommige anti-epileptica (bijv. gabapentine). Hoewel deze middelen veel worden gebruikt, zijn er maar weinig gegevens ten aanzien van de effectiviteit. Bijkomende (psychatrische) morbiditeit kan soms een reden zijn om voor deze middelen te kiezen. Deze middelen dienen alleen te worden voorgeschreven door deskundigen met ervaring op het gebied van insomniebehandeling. circadiane ritmestoornissen Bij milde vormen van een vertraagde slaapfase kan geprobeerd worden om geleidelijk (bijv. 1 uur per week) de tijden van naar bed gaan en opstaan te vervroegen. Leidraad hierbij is het gewenste tijdstip van opstaan. Er dient gezorgd te worden dat er voldoende kans is om te slapen, zodat slaapdeprivatie wordt voorkomen. Lichtexpositie in de ochtend is van belang. Als het lukt om het ritme op te schuiven, is het vervolgens essentieel

15 1 Slaapstoornissen 31 dat het vaste ritme wordt volgehouden. Wanneer de faseverschuiving te groot is of de genoemde maatregelen niet werken, is verwijzing naar een gespecialiseerd centrum geïndiceerd. Daar wordt onder andere lichttherapie ingezet, evenals medicamenteuze behandeling met melatonine. De timing van melatonine is essentieel (in de praktijk 3-4 uur voor het gewenste tijdstip van inslapen); gebruik van het middel als hypnoticum (dus vlak voor het slapengaan) is niet rationeel en kan het slaapritme zelfs vertragen. slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen De therapie van onder andere het obstructieve slaapapneusyndroom is specialistisch. In de meeste gevallen wordt continuous positive airway pressure (CPAP) ingezet, waarmee door een (neus) masker lucht wordt ingeblazen, zodat de collaberende luchtwegen als het ware pneumatisch gespalkt worden. In milde gevallen kunnen soms alternatieven worden ingezet, zoals een mandibulair repositieapparaat: een aangemeten bitje waarmee de onderkaak naar voren wordt verplaatst. Chirurgische interventies hebben slechts een zeer beperkte indicatie. primaire hypersomnieën Wanneer er een sterke verdenking is op een habitueel slaaptekort als oorzaak van slaperigheid overdag, kan geprobeerd worden om gedurende enkele weken de tijd die in bed wordt doorgebracht significant te verlengen. Als hiermee de klachten verdwijnen, is geen verdere actie noodzakelijk. In alle andere gevallen van overmatige slaperigheid overdag is verwijzing geïndiceerd, en van groot belang: het betreft vaak relatief jonge mensen en adequate (medicamenteuze) behandeling is cruciaal voor de psychosociale en professionele ontwikkeling. parasomnieën Bij relatief milde vormen van parasomnie, waarbij de slaapverstoring beperkt blijft en er geen verwondingen en dergelijke optreden, kan soms met voorlichting worden volstaan. Uitlokkende factoren indien aanwijsbaar moeten worden aangepakt, zoals alcohol- of cafeïnegebruik in de avond, en slaapdeprivatie moet worden voorkomen. Ook dient potentieel uitlokkende medicatie te worden gestaakt (zolpidem kan bijvoorbeeld parasomnieën uitlokken). In ernstiger gevallen is verwijzing naar

16 32 Het Psychiatrisch Formularium een gespecialiseerd centrum aan de orde; medicamenteuze therapie is beschikbaar, maar het betreft in alle gevallen off-labelgebruik. slaapgebonden bewegingsstoornissen Als secundaire vormen van RLS zijn uitgesloten of behandeld (bijv. een ijzerdeficiëntie), resteren er diverse behandelingsmogelijkheden. Eventuele uitlokkende factoren moeten worden vermeden. Soms kunnen fysieke therapieën helpen (bijv. masseren van de benen of warme en koude wisselbaden). Wanneer de klachten significante overlast geven, is medicamenteuze behandeling aangewezen. Dopamineagonisten zoals ropinirol en pramipexol zijn middelen van eerste keuze. Het is belangrijk om deze op geleide van de klachten te doseren en de dagdosering zo lang mogelijk zo laag mogelijk te houden. Misselijkheid is de belangrijkste beperkende bijwerking. Langdurig gebruik van dopamineagonisten kan leiden tot augmentatie, waarbij de RLS-klachten eerder op de dag beginnen en zich soms naar andere lichaamsdelen uitbreiden. Dosisverhoging kan dan (tijdelijk) soelaas bieden. Wanneer dit niet meer gaat, is verwijzing noodzakelijk voor tweedelijnsbehandeling. Daar staan onder andere opiaten en anti-epileptica ter beschikking.

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW)

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) = Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) Inhoudsopgave Inleiding 3 Het Centrum voor Slaap- en Waakstoornissen 3 De slaap 5 Wat is slaap? 5 Het verloop van de slaap 5 Hoe wordt de slaap geregeld? 6

Nadere informatie

Inleiding. 1.1 Theoretische achtergrond 2. 1.2 Vicieuze cirkel 4. 1.3 Kortdurende CGT-I 4

Inleiding. 1.1 Theoretische achtergrond 2. 1.2 Vicieuze cirkel 4. 1.3 Kortdurende CGT-I 4 1 1 Inleiding Samenvatting Voor u ligt het therapeutenboek Behandeling van langdurige slapeloosheid. Dit boek is bedoeld voor getrainde psychologen die langdurige slapeloosheid bij hun cliënten willen

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts wat komt allemaal aan bod? 1. wat is vermoeidheid 2. wat is slaperigheid 3. oorzaken blijvende slaperigheid bij behandeld OSAS 4. wat heb je nog meer (ritme,

Nadere informatie

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN Slapen is geen geringe kunst: je moet er de hele dag voor wakker blijven Friedrich Nietzsche, Duits dichter en filosoof (1844-1900) Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN SEIN en

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend.

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend. REM sleep behaviour disorder Wat is een REM sleep behaviour disorder? Een REM sleep behaviour disorder is een slaapstoornis waarbij de spieren van kinderen en volwassen tijdens het dromen in de REM-slaap

Nadere informatie

TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN

TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN DR. STEPHANIE HÖDL Centrum voor Neurofysiologische Monitoring Universitair Ziekenhuis Gent SLAAPSTADIA POLYSOMNOGRAFISCHE - REGISTRATIE Monitoring

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD)

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1160 Wat zijn periodieke beenbewegingen van de slaap? Bij periodic limb movement

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen in de slaap

Periodieke beenbewegingen in de slaap Periodieke beenbewegingen in de slaap Periodieke beenbewegingen in de slaap (Periodic limb movement disorder (PLMD)) is een slaapstoornis. Tijdens de slaap treden schokkende bewegingen op in de benen.

Nadere informatie

Omgaan met slapeloosheid

Omgaan met slapeloosheid Omgaan met slapeloosheid Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij Parkinson

Slaapstoornissen bij Parkinson Slaapstoornissen bij Parkinson Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. 1. Parkinsonverschijnselen 2 2. REM-slaapstoornis (REM Sleep Behavior Disorder - RSBD) 2 3. Slaap-apneu syndroom 3

Nadere informatie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Agressie en dwangtoepassing leren van elkaar

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) 2. Introductie slaapproblemen Deze introductie beschrijft de definitie van slaapproblemen en slaapstoornissen, de prevalentie en de gevolgen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

SLAAP/WAAK STOORNISSEN ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

SLAAP/WAAK STOORNISSEN ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN INTERLINE SLAAP/WAAK STOORNISSEN Concept dd 22 mei 2007 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN Inleiding De werkgroep slaap / waakstoornissen bestaat uit: Namens slaapteam

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe De invloed van psychofarmaca op de slaap Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen De invloed van psychofarmaca op de slaap Onderwerpen:

Nadere informatie

Centrum voor slaap- en waakstoornissen

Centrum voor slaap- en waakstoornissen Centrum voor slaap- en waakstoornissen U heeft zich bij het Slaapcentrum van het HMC (Haaglanden Medisch Centrum) aangemeld met slaap- en/of waakproblemen. In deze folder vindt u algemene informatie over

Nadere informatie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie Langdurige slapeloosheid Diagnose en behandeling van insomnie We spreken van langdurige slapeloosheid ofwel chronische insomnie als het niet in slaap vallen, het niet kunnen doorslapen en/of veel te vroeg

Nadere informatie

huisartsennascholing 10 sept 2013

huisartsennascholing 10 sept 2013 huisartsennascholing 10 sept 2013 -polyneuropathie -restless legs syndrome Joost van Oostrom Afdeling Neurologie Rijnstate Programma (2x) WAAROM moeten we hier iets over weten WAT moeten we hierover weten

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Onderwerpen. Slaapstoornissen. ICSD-2 hoofdcategorieën. De rol van slaapdiagnostiek in de slaapgeneeskunde. Slaap & Slaapgeneeskunde

Onderwerpen. Slaapstoornissen. ICSD-2 hoofdcategorieën. De rol van slaapdiagnostiek in de slaapgeneeskunde. Slaap & Slaapgeneeskunde Onderwerpen Basiscursus slaapgeneeskunde 24 maart 2011 De rol van slaapdiagnostiek in de slaapgeneeskunde Slaap & Slaapgeneeskunde Slaapdiagnostiek Do s en don ts. Nanny Duis, Physician Assistant Centrum

Nadere informatie

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Definitie slaap Terugkerende toestand Van verminderd bewustzijn En tot rust komen van het lichaam Waaruit men vlot gewekt kan worden Representation of consciousness

Nadere informatie

Het slaapcentrum voor kinderen

Het slaapcentrum voor kinderen Het slaapcentrum voor kinderen Informatie voor patiënten F0749-4310 mei 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Slapeloosheid: de Do s and Don ts van een waakprobleem

Slapeloosheid: de Do s and Don ts van een waakprobleem Slapeloosheid: de Do s and Don ts van een waakprobleem Aisha Cortoos Klinisch Psycholoog - Psychotherapeut Doctor in de Psychologie Dept. Pneumologie - Slaapeenheid inhoudstafel 1. Let s talk about sleep

Nadere informatie

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Annelies Dalman, neuroloog Jaarvergadering CVA, MS en Parkinson 4 april 2016 Slaap en vermoeidheid Inleiding Slaap Vermoeidheid MS en slaap

Nadere informatie

Slapeloosheid (Insomnia)

Slapeloosheid (Insomnia) Slaap Waak Centrum Slapeloosheid (Insomnia) Afspraak op het Slaap Waak Centrum Een slaapprobleem of een slaapgerelateerd probleem heeft vaak een brede aanpak nodig. In het Slaap Waak Centrum werken wij

Nadere informatie

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Dr. Sebastiaan Overeem, arts-somnoloog Afd. Neurologie, Donders Instituut, UMC St Radboud, Nijmegen Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe,

Nadere informatie

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN Herkennen en behandelen van slaapstoornissen bij ouderen. STAP 1: Screenen op slaapstoornis (kruis aan). 1a. Ervaart u problemen met slapen? 1b Heeft u de afgelopen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Slaap bevorderende adviezen Slaap bevorderende adviezen.indd 1

Patiënteninformatie. Slaap bevorderende adviezen Slaap bevorderende adviezen.indd 1 Patiënteninformatie Slaap bevorderende adviezen 20170044 Slaap bevorderende adviezen.indd 1 01-09-17 13:41 Slaap bevorderende adviezen Slaapcentrum, route 1.5 Telefoon (050) 524 5930 Medische Psychologie,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Slaapapneu Syndroom Slaapapneu Syndroom.indd 1

Patiënteninformatie. Slaapapneu Syndroom Slaapapneu Syndroom.indd 1 Patiënteninformatie Slaapapneu Syndroom 1260428 Slaapapneu Syndroom.indd 1 30-09-16 13:16 Slaapapneu Syndroom Martini Slaapcentrum Tel. (050) 524 5930 Algemeen Neem bij ieder bezoek aan het ziekenhuis

Nadere informatie

Bezoek aan de OSAS-polikliniek. Ziekenhuislocatie Scheper

Bezoek aan de OSAS-polikliniek. Ziekenhuislocatie Scheper Bezoek aan de OSAS-polikliniek Ziekenhuislocatie Scheper 1 U bent doorverwezen naar de OSAS-poli kliniek om te kijken of er bij u sprake is van OSAS. OSAS is de afkorting voor Obstructief Slaap Apneu Syndroom.

Nadere informatie

Pijn en slaap. Een vicieuze cirkel doorbreken. Wake 2/3 of life. ~80% of night 4/13/2010. ~20% of night.

Pijn en slaap. Een vicieuze cirkel doorbreken. Wake 2/3 of life. ~80% of night 4/13/2010. ~20% of night. Pijn en slaap Een vicieuze cirkel doorbreken Wake 2/3 of life NREM Sleep REM Sleep ~20% of night ~80% of night 1 Slaap stadia Slaap stadia 4/13/2010 Hypnogram Awake REM 1 2 3 4 volwassene 1 2 3 4 5 6 7

Nadere informatie

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats F 2011.1 Versie 2 15-09- 2013 Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden Ruimte voor adressticker Deze vragenlijst biedt ons inzicht in uw klachten en uw medische voorgeschiedenis. Vult u daarom

Nadere informatie

Moeheid bij sarcoïdose: invloed van biologische klok slaapstoornissen

Moeheid bij sarcoïdose: invloed van biologische klok slaapstoornissen Moeheid bij sarcoïdose: invloed van biologische klok slaapstoornissen Marcel Smits, neuroloog-somnoloog 1,2 1: Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede Multidisciplinair expertise centrum voor slaapwaak stoornissen

Nadere informatie

Slaaptherapie: cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid

Slaaptherapie: cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid Slaaptherapie: cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid Dr. Ingrid Verbeek & Drs. Merijn van de Laar Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe, Heeze CENTRUM VOOR SLAAPGENEESKUNDE 1 Quizzzzz

Nadere informatie

Slaaptherapie: Cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid. Dr. Ingrid Verbeek & drs. Merijn van de Laar

Slaaptherapie: Cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid. Dr. Ingrid Verbeek & drs. Merijn van de Laar UGent CSG Slaaptherapie: Cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid Dr. Ingrid Verbeek & drs. Merijn van de Laar 08-11-2012 CENTRUM VOOR SLAAPGENEESKUNDE 1 Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe

Nadere informatie

SLAAP BIJ OUDEREN. - Tips voor een goede nachtrust-

SLAAP BIJ OUDEREN. - Tips voor een goede nachtrust- SLAAP BIJ OUDEREN - Tips voor een goede nachtrust- Aandacht voor het slapen is belangrijk. Tijdens de slaap kan je lichamelijk en geestelijk herstellen. Er worden bovendien reserves opgebouwd om de volgende

Nadere informatie

SLAAP- & SNURKCENTRUM FRANCISCUS GASTHUIS

SLAAP- & SNURKCENTRUM FRANCISCUS GASTHUIS SLAAP- & SNURKCENTRUM FRANCISCUS GASTHUIS Inhoudsopgave ALGEMEEN... 3 Centrale intake... 3 Zelftest... 3 SLAAPSTOORNISSEN... 4 Snurken... 4 Slaapapneu syndroom (ademstops)... 5 1. Obstructief slaapapneu

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij kinderen

Slaapstoornissen bij kinderen Slaapstoornissen bij kinderen Bijna alle ouders maken het wel eens mee: een kind dat niet wil of niet kan slapen of s nachts een paar keer wakker wordt. Gelukkig gaat zo n periode van slecht slapen bij

Nadere informatie

Gestructureerd Slaapklachten Interview 1. Demografische informatie. Geslacht: M / V. Burgerlijke staat: Telefoon: 1. Aard van de slaapklacht

Gestructureerd Slaapklachten Interview 1. Demografische informatie. Geslacht: M / V. Burgerlijke staat: Telefoon: 1. Aard van de slaapklacht Gestructureerd Slaapklachten Interview 1. Demografische informatie Naam: Adres: Geslacht: M / V Leeftijd: Burgerlijke staat: Telefoon: Beroep: Opleiding: 1. Aard van de slaapklacht Heeft u problemen met

Nadere informatie

Regionaal zorgpad Slaapproblemen Zorggroep Synchroon

Regionaal zorgpad Slaapproblemen Zorggroep Synchroon Regionaal zorgpad Slaapproblemen Zorggroep Synchroon Versie april 2015 Zorgpad Slaapproblemen 22-4-2015 1 Regionaal zorgpad Slaapproblemen Zorggroep Synchroon, april 2014 Zorgpad Slaapproblemen 22-4-2015

Nadere informatie

Slaapstoornissen 18 > BijZijn-XL nr ZIEKTEBEELDEN

Slaapstoornissen 18 > BijZijn-XL nr ZIEKTEBEELDEN 18 > Slaapstoornissen Een chronische slaapstoornis draagt bij aan het ontstaan of voortbestaan van vele ziekten, zoals stemmings- en angststoornissen, hart- en vaatziekten en aandoeningen van het immuunsysteem.

Nadere informatie

AHI OK Patiënt niet Wat nu?

AHI OK Patiënt niet Wat nu? AHI OK Patiënt niet Wat nu Mw. dr. Hennie Janssen, longarts & somnoloog Kempenhaeghe Centrum voor Slaapgeneeskunde Waar komen onze Apneu patiënten vandaan AHI OK Patiënt niet Wat nu normaal 1 Hersenactiviteit

Nadere informatie

SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM

SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM 17131 Inhoudsopgave ALGEMEEN...3 Inleiding...3 Centrale intake...3 Behandelproces...4 Behandelprogramma...4 SLAAPSTOORNISSEN...5 Snurken...5 Oorzaken...5 Voorkomen...5

Nadere informatie

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ PROF. DR. ANNEMIEKE VAN STRATEN & DR. ELS DOZEMAN WORKSHOP 45 MINUTEN Introductie Definitie, omvang en gevolgen slaapproblemen

Nadere informatie

Slaaplabo: indicaties, methodiek en outcome

Slaaplabo: indicaties, methodiek en outcome Slaaplabo: indicaties, methodiek en outcome Stijn Verhulst Slaapcentrum voor Kinderen Universitair Ziekenhuis Antwerpen Overzicht Indicaties Methodiek Outcome 2 1 Overzicht Methodiek Indicaties Outcome

Nadere informatie

Wat kan er fout gaan tijdens onze slaap? Neurologie van de slaap. Maarten Dewil, MD, PhD Neuroloog Imeldaziekenhuis Bonheiden

Wat kan er fout gaan tijdens onze slaap? Neurologie van de slaap. Maarten Dewil, MD, PhD Neuroloog Imeldaziekenhuis Bonheiden Wat kan er fout gaan tijdens onze slaap? Neurologie van de slaap Maarten Dewil, MD, PhD Neuroloog Imeldaziekenhuis Bonheiden 1 Overzicht Inleiding Waarom slapen we? Wat kan er fout gaan in de slaap? Dokter,

Nadere informatie

Vrouw, 75 jaar, blanco voorgeschiedenis. Uit bed gevallen, hoofd tegen nachtkastje. Fors bloedende hoofdwond. Werd wakker van de val.

Vrouw, 75 jaar, blanco voorgeschiedenis. Uit bed gevallen, hoofd tegen nachtkastje. Fors bloedende hoofdwond. Werd wakker van de val. Vrouw, 75 jaar, blanco voorgeschiedenis. Uit bed gevallen, hoofd tegen nachtkastje. Fors bloedende hoofdwond. Werd wakker van de val. Amnesie-, misselijkheid-, braken-, hoofdpijn thv hoofdwond. Sinds

Nadere informatie

Sessie 0 Slaapanamnese

Sessie 0 Slaapanamnese 7 Sessie 0 Slaapanamnese Samenvatting In deze sessie wordt een uitgebreide slaapanamnese gedaan om zoveel mogelijk informatie te verzamelen over het slaapprobleem en de gevolgen daarvan voor het functioneren

Nadere informatie

SLAAPSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE

SLAAPSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE SLAAPSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Slapen lijkt zo normaal. Toch zijn er heel wat mensen bij wie slapen niet vanzelf gaat. 20 tot 30% van de mensen heeft wel eens een paar slechte nachten achter

Nadere informatie

Slaapstoornissen. in gesprek over:

Slaapstoornissen. in gesprek over: in gesprek over: Slaapstoornissen Colofon Auteur: A.L. van Bemmel Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

in gesprek over: Slaapstoornissen

in gesprek over: Slaapstoornissen in gesprek over: Slaapstoornissen Colofon Auteur: A.L. van Bemmel Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

Poli longziekten. Bezoek aan de OSAS-poli

Poli longziekten. Bezoek aan de OSAS-poli Poli longziekten Bezoek aan de OSAS-poli 1 U bent doorverwezen naar de OSAS-poli om te kijken of er bij u sprake is van OSAS. OSAS is de afkorting voor Obstructief Slaap Apneu Syndroom. In deze folder

Nadere informatie

Aanleg Vaak zijn er meerdere familieleden die ook tandenknarsen. Familiaire aanleg lijkt wel een rol te spelen.

Aanleg Vaak zijn er meerdere familieleden die ook tandenknarsen. Familiaire aanleg lijkt wel een rol te spelen. Tandenknarsen Wat is tandenknarsen? Tandenknarsen is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen tijdens hun slaap hun tanden en kniezen over elkaar heen schuren. Hoe wordt tandenknarsen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Obesitas Hypertensie Cardiovasculair risico Diabetes mellitus II

Obesitas Hypertensie Cardiovasculair risico Diabetes mellitus II Obesitas Hypertensie Cardiovasculair risico Diabetes mellitus II Patiënt: Al jaren niet fit overdag. Kan daarom zijn werk als manager van supermarkt niet meer aan. Zit nu thuis en is in overleg met bedrijfsarts

Nadere informatie

Verstoorde ademhaling tijdens de slaap

Verstoorde ademhaling tijdens de slaap Verstoorde ademhaling tijdens de slaap Diagnose en behandeling van slaapapneu Als u last heeft van een verstoorde ademhaling tijdens de slaap bent u zich daarvan niet altijd bewust. Een verstoorde ademhaling

Nadere informatie

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen.

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Slaapwandelen Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Hoe wordt slaapwandelen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Adviezen om beter te slapen U heeft last van slapeloosheid. Dit is een veel voorkomende klacht, waarvoor vaak geen duidelijke oorzaak te vinden is. In deze folder leest u tips om beter te kunnen slapen.

Nadere informatie

Jana Maes klinisch psycholoog en slaapexpert verbonden aan UZ Antwerpen en zelfstandige praktijk Mortsel www.slaapcoaching.be Aantal uitspraken Waar of niet waar Overzicht Onderbouwd door wetenschap Overzicht

Nadere informatie

OSAS ( = obstructief slaapapneu

OSAS ( = obstructief slaapapneu OSAS ( = obstructief slaapapneu syndroom) Slaap-apneu Slaap is even belangrijk als eten en drinken. Alleen een regelmatig slaap-waakritme houdt ons op de lange duur lichamelijk en geestelijk gezond. Het

Nadere informatie

OSAS ( = obstructief slaapapneu

OSAS ( = obstructief slaapapneu OSAS ( = obstructief slaapapneu syndroom) Inleiding Slaap is even belangrijk als eten en drinken. Alleen met een regelmatig slaap- waakritme blijven wij op de lange duur lichamelijk en geestelijk gezond.

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapproblemen komen veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking maar ze worden vaak niet herkend. Veelal kunnen deze mensen hun slaapprobleem

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Restless legs

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Restless legs Restless legs Wat zijn restless legs? Restless legs is een aandoening waarbij kinderen een onaangenaam gevoel in de benen ervaren die alleen verdwijnt door de benen te bewegen. Hoe worden restless legs

Nadere informatie

Dr.Al de Weerd Slaapcentrum SEIN Zwolle-Groningen adweerd@sein.nl

Dr.Al de Weerd Slaapcentrum SEIN Zwolle-Groningen adweerd@sein.nl Slaap/waakstoornissen Diagnose; rol van polygrafie; overzicht van aandoeningen; impact op dagelijks leven en werk Dr.Al de Weerd Slaapcentrum SEIN Zwolle-Groningen adweerd@sein.nl Wat gebeurt er in de

Nadere informatie

Insomnia van peuter tot adolescent

Insomnia van peuter tot adolescent Insomnia van peuter tot adolescent Eline Van Hoecke UZ Gent Slaapcentrum Medische Psychologie Kinderen en Jongeren 18 maart 2013 - NVKVV Slaapstoornissen bij kinderen Insomnia s Slechte slaaphygiëne Psychofysiologische

Nadere informatie

Slaapproblemen bij kinderen. Wim Avis/ Tom van Mierlo Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede (disclosure: geen belangen)

Slaapproblemen bij kinderen. Wim Avis/ Tom van Mierlo Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede (disclosure: geen belangen) Slaapproblemen bij kinderen Wim Avis/ Tom van Mierlo Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede (disclosure: geen belangen) W Programma (leerdoelen) - Slaapfysiologie - Slaapproblemen parasomnieën inslaapproblemen

Nadere informatie

Slaapproblemen. na kanker. Jessa Ziekenhuis vzw. Dienst kwaliteit. versie juli 2015 (object-id 16038)

Slaapproblemen. na kanker. Jessa Ziekenhuis vzw.  Dienst kwaliteit. versie juli 2015 (object-id 16038) Slaapproblemen Heeft u opmerkingen of suggesties i.v.m. deze brochure? Geef ons gerust een seintje! na kanker Dienst kwaliteit E-mail: info@jessazh.be Tel: 011 33 55 11 Jessa Ziekenhuis vzw Maatschappelijke

Nadere informatie

Snurken en Slaapapnoe

Snurken en Slaapapnoe Wat is snurken en het obstructief slaapapneusyndroom? Snurken en het obstructieve slaapapneusyndroom (OSAS) worden gerekend tot de slaapafhankelijke ademhalingsstoornissen. Snurken kan hinderlijk voor

Nadere informatie

Slapeloosheid (Insomnia)

Slapeloosheid (Insomnia) Slaap Waak Centrum Slapeloosheid (Insomnia) Afspraak op het Slaap Waak Centrum Een slaapprobleem of een slaapgerelateerd probleem heeft vaak een brede aanpak nodig. In het Slaap Waak Centrum werken wij

Nadere informatie

1.1 Ontwikkelingspsychopathologie Opbouw van het boek Hoofdstuk 1 in tien punten 25 Belangrijke begrippen 25

1.1 Ontwikkelingspsychopathologie Opbouw van het boek Hoofdstuk 1 in tien punten 25 Belangrijke begrippen 25 Inhoudsopgave 1 Introductie 17 1.1 Ontwikkelingspsychopathologie 17 1.2 Opbouw van het boek 20 1.3 Hoofdstuk 1 in tien punten 25 Belangrijke begrippen 25 2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 27

Nadere informatie

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen,

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Als u van onrustige benen (RLS) last heeft dan staat u niet alleen. Geschat wordt dat zo n 5 tot 10 procent van de volwassen bevolking lijdt aan deze neurologische

Nadere informatie

Een leerling met narcolepsie in de klas

Een leerling met narcolepsie in de klas Een leerling met narcolepsie in de klas Informatie en advies voor leraren Inleiding In deze handleiding geven we uitleg over het ziektebeeld narcolepsie met daarbij extra aandacht voor de mogelijke gevolgen

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Rusteloze benen. Slaap Waak Centrum

Rusteloze benen. Slaap Waak Centrum Slaap Waak Centrum Rusteloze benen Afspraak op het Slaap Waak Centrum Een slaapprobleem of een slaapgerelateerd probleem heeft vaak een brede aanpak nodig. In het Slaap Waak Centrum werken wij daarom met

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Slaapcentrum Slingeland Medische psychologie en Maatschappelijk werk Adviezen om beter te slapen i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft last van slapeloosheid. Dit kan invloed hebben

Nadere informatie

Publiekslezing : Rusteloze benen. Thom Timmerhuis neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis 16-2-2016

Publiekslezing : Rusteloze benen. Thom Timmerhuis neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis 16-2-2016 Publiekslezing : Rusteloze benen. Thom Timmerhuis neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis 16-2-2016 rusteloze benen syndroom = restless legs syndroom Google search: restless legs : 1.560.000 hits!! Inhoud presentatie:

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij neurologische ziekten. Monique Vlak Neuroloog/somnoloog Slaap en Waak Centrum MCH-Bronovo m.vlak@mchaaglanden.

Slaapstoornissen bij neurologische ziekten. Monique Vlak Neuroloog/somnoloog Slaap en Waak Centrum MCH-Bronovo m.vlak@mchaaglanden. Slaapstoornissen bij neurologische ziekten Monique Vlak Neuroloog/somnoloog Slaap en Waak Centrum MCH-Bronovo m.vlak@mchaaglanden.nl Slaap bij patiënten met een neurologische ziekte is dat anders? NEE!

Nadere informatie

Dit boek, Verbeter je slaap. Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ.

Dit boek, Verbeter je slaap. Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Verbeter je slaap Dit boek, Verbeter je slaap. Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de GGZ geven

Nadere informatie

Gezonde slaap bij jongeren, hoe krijgen we dat voor elkaar in deze 24-uursmaatschappij?

Gezonde slaap bij jongeren, hoe krijgen we dat voor elkaar in deze 24-uursmaatschappij? Gezonde slaap bij jongeren, hoe krijgen we dat voor elkaar in deze 24-uursmaatschappij? Drs. Daniëlle Hendriks, orthopedagoog & somnoloog Centrum voor slaap en waakstoornissen HMC Westeinde d.hendriks@haaglandenmc.nl

Nadere informatie

Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden

Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden Ruimte voor adressticker Deze vragenlijst biedt ons inzicht in uw klachten en uw medische voorgeschiedenis. Vult u daarom alle vragen in en neem het

Nadere informatie

Gevolgen van slaaptekort: studies bij volwassenen

Gevolgen van slaaptekort: studies bij volwassenen Gevolgen van slaaptekort: studies bij volwassenen slaperigheid overdag - microslaapjes concentratiemoeilijkheden, geheugenproblemen Professioneel: verminderde prestaties ongevallen (werk, verkeer, thuis,

Nadere informatie

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft Als de nacht geen rust geeft Slapeloze nachten Urenlang liggen piekeren en niet kunnen inslapen. Slecht slapen bij het vooruitzicht van een spannende of drukke dag. Wakker schrikken uit een nachtmerrie.

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder Periodic limb movement disorder Wat is een periodic limb movement disorder? Een periodic limb movement disorder is een aandoening waarbij kinderen s nachts de benen regelmatig bewegen, waardoor ze telkens

Nadere informatie

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger" 19/03/2012

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger 19/03/2012 Leren beheersen van je slaapprobleem Bart De Saeger" 19/03/2012 Bart De Saeger" Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Theorie + Technieken Inzicht krijgen" Leren hoe je het probleem stap voor stap kan

Nadere informatie

Omgaan met slaapproblemen

Omgaan met slaapproblemen Leven met Multipele Sclerose uitgave 12 Omgaan met slaapproblemen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding We besteden ongeveer eenderde

Nadere informatie

Cure + Care Solutions

Cure + Care Solutions Cure + Care Solutions is hèt landelijk behandel- en expertisecentrum voor complexe psychische aandoeningen en werkt nauw samen binnen een landelijk netwerk van zorginstellingen door het hele land. Cure

Nadere informatie

KALMEER- EN SLAAPMIDDELEN DE AFBOUW

KALMEER- EN SLAAPMIDDELEN DE AFBOUW KALMEER- EN SLAAPMIDDELEN DE AFBOUW Ik wil stoppen met slaapmiddelen In het kort Een goede voorbereiding maakt stoppen met slaapmiddelen makkelijker. Uw huisarts helpt u graag bij het stoppen. Als u stopt,

Nadere informatie

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Bespreek het slaapdagboek (zie bijlage) en beantwoord eventuele vragen over de algemene informatie over slaap. Psycho-educatie: leg het ontstaan van langdurige slapeloosheid

Nadere informatie

Omgaan met slapeloosheid Adviezen door de psychologen van het Slaapcentrum

Omgaan met slapeloosheid Adviezen door de psychologen van het Slaapcentrum Omgaan met slapeloosheid Adviezen door de psychologen van het Slaapcentrum Slaaprestrictie Achtergrondinformatie Slechte slapers hebben vaak de neiging om langer in bed te blijven liggen in de hoop dat

Nadere informatie

Slaapapneu. Longgeneeskunde

Slaapapneu. Longgeneeskunde Slaapapneu Longgeneeskunde Waarom deze folder? Bij u werd de diagnose slaapapneu syndroom gesteld. Deze folder geeft een overzicht van de klachten, het onderzoek en de behandeling van het slaapapneu syndroom.

Nadere informatie

Bezoek aan de slaapapneu/snurkpoli i.v.m. snurken, ademstops, vermoeidheid

Bezoek aan de slaapapneu/snurkpoli i.v.m. snurken, ademstops, vermoeidheid Pulmonologie Bezoek aan de slaapapneu/snurkpoli i.v.m. snurken, ademstops, vermoeidheid Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Postbus 30002 7800 RA Emmen Tel. 0591 69 19 11 MA 1391 11-11-v1 - H 12 1 Poli longziekten

Nadere informatie

Wegwijs in het Centrum voor Slaapgeneeskunde

Wegwijs in het Centrum voor Slaapgeneeskunde Informatie voor patiënten Wegwijs in het Centrum voor Slaapgeneeskunde Gespecialiseerd in slaapstoornissen Het Centrum voor Slaapgeneeskunde van Kempenhaeghe is het grootste multidisciplinaire slaapcentrum

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Hoe ziet slaap er uit?

Hoe ziet slaap er uit? Hoe ziet slaap er uit? Hoe ziet slaap er uit? Waarvoor is slaap nodig? Slaap bevordert groei en herstel van het immuunsysteem, zenuwstelsel, skelet en spieren Het nut is gedeeltelijk bekend (herstel, energiebesparing,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie insomnie (CGT-I) bij volwassenen

Cognitieve gedragstherapie insomnie (CGT-I) bij volwassenen Cognitieve gedragstherapie insomnie (CGT-I) bij volwassenen Drs Merijn van de Laar & Dr. Ingrid Verbeek Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe, Heeze 8 november 2012 CENTRUM VOOR SLAAPGENEESKUNDE 1

Nadere informatie

Welkom bij het Slaap Waak Centrum

Welkom bij het Slaap Waak Centrum Welkom bij het Slaap Waak Centrum Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2014 pavo 1085 Inleiding Binnenkort heeft u een afspraak bij het Slaap Waak Centrum van het Albert Schweitzer ziekenhuis. In deze folder

Nadere informatie