Licht in de verpleeghuiszorg. Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Licht in de verpleeghuiszorg. Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven"

Transcriptie

1 Licht in de verpleeghuiszorg Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven

2 Gezonde verlichting w at doet licht via het oog: zien, zonder licht geen zicht directe hersenstimulatie regulering slaap/waak ritme

3 Hoe komt het licht in de hersenen? De lichtdeeltjes (fotonen) gaan via het netvlies naar de oogzenuw en worden gesplitst in een gedeelte dat gaat naar de visuele cortex (waarneming)

4 Hoe komt het licht in de hersenen?.. Een ander gedeelte van het licht gaat via het zenuw stelsel naar de Nucleus Suprachiasmaticus (SCN), beter bekend als de biologische klok.

5 P ijnappelklier pijnappelklier hersenbalk hypofyse Licht onderdrukt de aanmaak van het hormoon melatonine. Dit hormoon moet s nachts worden afgegeven door de pijnappelklier (epifyse). Melatonine wordt beschouwd als het slaaphormoon en is tevens een antioxidant.

6 De biologische klok regelt: Cognitieve processen zoals: concentratie, alertheid reactiesnelheid slaap stemming

7 Gezonde verlichting De biologische klok Directe verbinding met het oog via de oogzenuw en andere hersengebieden waar belangrijke functies zijn gesitueerd

8 Ooggevoeligheid Spectrale gevoeligheid voor (psycho) biologische effecten Scotopische visuele curve (l max = 505 nm) Photopische visuele curve (l max = 555 nm)

9 Biologische ritmiek

10 Prestatie in relatie tot bioritmiek performance (%) 12 temp ( o C) Sleep Performance score Temperature time (h) 36.4

11 Ontregelingen van biologische ritme Ploegendienst Nachtdienst Jet lag Slaap/waak stoornissen (bv( bij Alzheimer) Ingaan zomertijd en wintertijd Winterblues?

12 Lichtbehoefte

13 P robleemstelling: Ouderen komen te weinig buiten SCN atrofieert langzaam Verlies cognitieve functies Slaap/waak stoornissen (sundowning( sundowning) Medicijngebruik te hoog Valincidenten

14 Sundow ning (zw erven en dw alen in avond en nacht) is de belangrijkste aanleiding voor opname in een verpleeghuis

15 Ambient bright light improves behavior and circadian rhythm of older adults with dementia J. Van Hoof, Hogeschool Utrecht, TU/e M.P.J. Aarts TU/e C.G.. Rense MediluX A.M.C. Schoutens SOLG/ TUe

16 vraagstelling Kan licht van invloed zijn op het gedrag en het slaap/waak ritme van dementerende bejaarden?

17 demografie Eindhoven, Vitalis Zorg Groep Locatie De Weerde, afd. de Beekakker 26 bewoners, gemiddelde leeftijd 85 jr met ziekte van Alzheimer of vasculaire dementie 3 huiskamers waarvan 1 controle STRATO verlichtingsinstallatie met regelbare intensiteit en kleurtemperatuur

18

19 218 8,00 Room 1 Room 2 Room 3

20 Lichtsituatie Beekakker 1

21 meetmethoden Gedragsobservatie Intramurale Psychogeriatrie GIP Meting (oor)temperatuur Lichtmeting verticale lichtintensiteit Actimetrie Melatonine bepaling

22 1400 Average measured vertical illuminance Illuminance [lx] Sampling time Control room Baseline Intervention rooms Baseline Control room Intervention 1 Intervention rooms Intervention 1 Control room Intervention 2 Intervention rooms Intervention 2

23

24

25 Uitvoering Informed Consent bij 42 bewoners, 26 van hen worden ge includeerd (19 vrouwen, 7 mannen) 0 meting, bij de proefpersonen wordt gedurende 3 dagen de (oor)temperatuur gemeten (11 maal/etmaal) Verticale verlichtingssterkte wordt gemeten (11 maal/etmaal) Omgevingslicht wordt gemeten GIP lijsten worden ingevuld door 2 personeelsleden Speeksel wordt opgevangen voor melatonine bepaling Enkele bewoners worden uitgerust met actimeters

26

27 planning

28 GI P 5 subschalen Apathisch gedrag Bewustzijnsstoornissen Rusteloos gedrag Depressieve stemming Angstig gedrag

29 resultaten

30 GI P 5 subschalen Mann Whitney U test en Wilcoxon signed ranks test (verschillen tussen groepen en tussen stadia) Medianen testen, niet parametrisch Baseline: Verschil angstig en depressief gedrag. Beschouwing: Apathisch gedrag, bewustzijnsstoornissen, rusteloos gedrag Algemeen: Fluctuaties Resultaat: Na blauw licht, significante verbetering rusteloos gedrag.

31 Oortemperatuur Gemiddelde T.oor,, gemiddelde spreiding T.oor (amplitude), gemiddelde T.oor in de late nacht Onafhankelijke t test test en afhankelijke t tests tests Makkelijker te interpreteren: gemiddelden en spreiding Resultaat: Hogere amplitude na blauw licht (0.6 K). Ook statistische trend in verschillen in gemiddelde T.oor (meer stabiliteit).

32 Table 3. Results (p values) of nonparametric Wilcoxon signed ranks tests (GIP), and results of parametric paired samples t tests (tympanic temperature), after interventions 1 and 2, compared to baseline conditions. Control group Intervention group Intervention 1 Intervention 2 Intervention 1 Intervention 2 GIP subscale * Apathic behaviour Disturbances of consciousness Restless behaviour Depressive/sad sad behaviour Anxious behaviour T tymp parameter Mean temperature Mean range Mean late night temperature * Asymptotic significant differences (α = 0.05) are marked bold and underlined. Significant differences (2 tailed, α = 0.05) are marked bold and underlined.

33 Conclusies Verlichting met relatief hoge intensiteit en blauwig spectrum, heeft een significant positief effect op: rusteloos gedrag en dag/nachtritme Er is aangetoond dat deze verlichting een goede aanvulling vormt op het natuurlijk daglicht

34 Aanbevelingen De lichttechniek is gereed om te worden toegepast in zowel nieuwbouw als renovatie Bij implementatie rekening houden met sfeer, comfort, welzijn en psychofysiologie Ouderen zouden meer buiten moeten komen Verder onderzoek is wenselijk

35 Voorbeelden uit de praktijk Voorbeelden uit de praktijk

36 European Lighting Centre Eindhoven Onderwijs (masteropleiding( TU/e) Research & Development Business Development Kunst & Cultuur Maatschappelijke projecten Start najaar 2008

37 Vragen?

De invloed van licht op stemming en prestaties

De invloed van licht op stemming en prestaties De invloed van licht op stemming en prestaties Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid Eindhoven DAVITA Nederland BV Eindhoven Wie is SOLG? De Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG

Nadere informatie

Licht en Gezondheid. Effecten van licht gaan veel verder dan alleen perceptie. IE&IS / Human Technology Interaction

Licht en Gezondheid. Effecten van licht gaan veel verder dan alleen perceptie. IE&IS / Human Technology Interaction Licht en Gezondheid Effecten van licht gaan veel verder dan alleen perceptie IE&IS / Human Technology Interaction 18-12-2008 PAGE 1 Licht en Gezondheid Licht blootstelling Visuele effecten Non-visuele

Nadere informatie

Licht voor ouderen. 19 oktober Mariëlle Aarts, Building Lighting

Licht voor ouderen. 19 oktober Mariëlle Aarts, Building Lighting Licht voor ouderen 19 oktober 2015 Mariëlle Aarts, Building Lighting Realiteit In 2040, aantal mensen boven de 65 zal ongeveer 25% van de totale Westerse populatie zijn Sociale en Economische consequenties

Nadere informatie

Aanbeveling. Licht, welzijn en de ouder wordende mens. Definitief concept, d.d. oktober 2006. Colofon

Aanbeveling. Licht, welzijn en de ouder wordende mens. Definitief concept, d.d. oktober 2006. Colofon Aanbeveling Licht, welzijn en de ouder wordende mens Definitief concept, d.d. oktober 2006 Colofon Uitgegever Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde Galvanistraat 1 Postbus 539 6710 BM Ede telefoon:

Nadere informatie

Biologische Effecten van Licht

Biologische Effecten van Licht Biologische Effecten van Licht Bijeenkomst Oog en Werk Amersfoort, 6 Oktober 2006 Gerrit van den Beld NSVV Commissie Licht & Gezondheid Fotobiologische Effekten Infrarood Warmte OOG Licht Ultraviolet Zien

Nadere informatie

Onderzoek KIEN dynamische. Uitgangspunten en oplossingen

Onderzoek KIEN dynamische. Uitgangspunten en oplossingen * Ing. Jan Meutzner Onderzoek KIEN dynamische verlichting intramuraal Uitgangspunten en oplossingen Lichtadvies Projectaanpak Afsluiting Jan Meutzner Jan Meutzner Jan Meutzner Jan Meutzner Nico Koreman

Nadere informatie

introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets

introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets introductie Wilcoxon s rank sum toets Wilcoxon s signed rank toets toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week : de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets week : het toetsen van gemiddelden: de t-toets week 5: het toetsen van varianties:

Nadere informatie

LED licht in de zorg. Hoe belangrijk is dat nou eigenlijk?

LED licht in de zorg. Hoe belangrijk is dat nou eigenlijk? LED licht in de zorg Hoe belangrijk is dat nou eigenlijk? Een belangrijke omgevingsfactor in de zorg wordt vaak vergeten of als niet beïnvloedbaar gezien. De invloed die licht heeft op het welzijn van

Nadere informatie

Verlichtingskunde 2009 Verlichtingskunde 2009 7S630

Verlichtingskunde 2009 Verlichtingskunde 2009 7S630 7S630 Laurens Zonneveldt Mariëlle Aarts Doel van het college Gereedschap bieden om via een doordacht PvE tot het gewenste doel te komen Opzet Hoe kom je tot eisen, wat speelt een rol Zoeken naar oplossingen

Nadere informatie

Licht voor ouderen en mensen met dementie

Licht voor ouderen en mensen met dementie Factsheet Zorg & Technologie voor bestuurders en managers in de zorg Licht voor ouderen en mensen met dementie Gebaseerd op de brochure Van voorlichting tot verlichting van Joost van Hoof en Toine Schoutens.

Nadere informatie

Licht voor gezondheid

Licht voor gezondheid Performance Anti jet lag Sleep Energy Licht voor gezondheid en je fit voelen. Chrono Eyewear BV Zouavenlaan 33 5037 MT Tilburg The Netherlands info@propeaq.com Werkingsprincipe en toepassingen van de Propeaq

Nadere informatie

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Facta, Utrecht 26.1.2016 (Peter van Straaten, 2013) Item nummer Gemiddelde scores

Nadere informatie

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR 2 PULSE VTL 3 V I S U E E L E M O T I O N E E L LICHT B I O I S C H L O G De dimensies van licht: licht stelt ons in staat om onze omgeving waar te

Nadere informatie

Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens

Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens Fysiologischefunctievan melatoninebijde mens Inleiding Marijke C.M. Gordijn, PhD Chrono@Work B.V. & Chronobiologie Universiteit Groningen Wat is MELATONINE 10-Nov-15 2 Melatonine ontdekt in 1958 Hormoon

Nadere informatie

Verstoorde waak-slaap ritmes

Verstoorde waak-slaap ritmes Verstoorde waak-slaap ritmes Tegen de klok in... Marijke C.M. Gordijn, PhD Centrum voor Levenswetenschappen Chronobiologie, Rijksuniversiteit Groningen Circadiane ritme slaap stoornissen Individuele verschillen:

Nadere informatie

Dr. M.G. Smits, neuroloog

Dr. M.G. Smits, neuroloog Diagnostiek en behandeling van biologische klok stoornissen bij pubers: ervaringen en consequenties Dr. M.G. Smits, neuroloog Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede Polikliniek voor slaap-waak stoornissen en chronobiologie

Nadere informatie

De data worden ingevoerd in twee variabelen, omdat we te maken hebben met herhaalde metingen:

De data worden ingevoerd in twee variabelen, omdat we te maken hebben met herhaalde metingen: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 6 1. De 15 leden van een kleine mountainbikeclub vragen zich af in welk mate de omgevingstemperatuur een invloed heeft op hun

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom Delayed sleep phase syndroom Wat is het delayed sleep phase syndroom? Delayed sleep phase syndroom is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen een slaapwaakritme hebben waarbij ze op een veel later

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk

Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk 6 06 Johan G. Smits Levend licht INVLOED VERLICHTING OP DAGRITME Toepassing van dynamische verlichting in een kantoorruimte. Links: 350

Nadere informatie

Bouwbiologische Richtwaarden Licht en Verlichting 2011

Bouwbiologische Richtwaarden Licht en Verlichting 2011 Bouwbiologische Richtwaarden Licht en Verlichting 2011 Datum: 1 december 2011 Samensteller: De Woon/Werkbioloog - Jan Meutzner Website: www.dewoonbioloog.nl / www.dewerkbioloog.nl HET VISUELE SYSTEEM VAN

Nadere informatie

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding Pieter Rochat 1 Wie slaapt er nu? Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen Inleiding Binnen de ouderenpsychiatrie dient er meer aandacht te komen voor slaapproblemen bij ouderen.

Nadere informatie

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Wout van Bommel Samenvatting Gloeilampvervangende spaarlampen en LEDlampen hebben een grotere blauwcomponent (koelwit licht) dan gloeilampen (warmwit licht). Ons

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

DOORFEESTEN TOT IN DE LATE UURTJES? Relatie tussen onregelmatige werktijden/nachtarbeid en leeftijd Hardy van de Ven, Noortje Wiezer

DOORFEESTEN TOT IN DE LATE UURTJES? Relatie tussen onregelmatige werktijden/nachtarbeid en leeftijd Hardy van de Ven, Noortje Wiezer DOORFEESTEN TOT IN DE LATE UURTJES? Relatie tussen onregelmatige werktijden/nachtarbeid en leeftijd Hardy van de Ven, Noortje Wiezer IEDEREEN MOET LANGER DOOR 2 Doorfeesten tot in de late uurtjes? OOK

Nadere informatie

Met trots presenteren wij u:

Met trots presenteren wij u: Rudi Meinders NVTG CONGR ES 2 0 Met trots presenteren wij u: 14 Naam Rudi Meinders Functie Projectdirecteur van Croon Crea tie Onderwerp k nie uwe bouwen met Ongestoord en ontzorgd p e r s p e c tie v

Nadere informatie

PREMIUM LIGHT GLASSES. Lichttherapie met Propeaq WINTERBLUES

PREMIUM LIGHT GLASSES. Lichttherapie met Propeaq WINTERBLUES PREMIUM LIGHT GLASSES Lichttherapie met Propeaq WINTERBLUES INHOUDSOPGAVE 2 INHOUDSOPGAVE 3 LICHTTHERAPIE BIJ WINTERBLUES 4 LICHTTHERAPIE MET PROPEAQ 30 MINUTEN EXTRA EFFECT 5 WINTERBLUES 6 OORZAKEN VAN

Nadere informatie

Lichttherapie. bij winterdepressie. Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek

Lichttherapie. bij winterdepressie. Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek Lichttherapie bij winterdepressie Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek Inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina 1. Uitleg over een winterdepressie 3 2. Behandeling met lichttherapie 5 3. Instructies

Nadere informatie

Licht voor welzijn en welbevinden senioren

Licht voor welzijn en welbevinden senioren verlichting ir. Mariëlle Aarts, ir. Nancy Westerlaken Verhoging zelfstandigheid van toekomstige senioren Licht voor welzijn en welbevinden senioren In 2040 zal bijna een kwart van de Nederlandse bevolking

Nadere informatie

Creative Lighting Solutions Façade IP65 6xTF WW Medium Frosted

Creative Lighting Solutions Façade IP65 6xTF WW Medium Frosted Creative Lighting Solutions Façade IP65 6xTF WW Medium Frosted Pagina 1 van 16 Samenvatting meetgegevens parameter meting lamp opmerking Kleurtemperatuur 3117 K Warmwit. Lichtsterkte I v 1294 Cd Gemeten

Nadere informatie

Stichting Living Daylights. Light Inspirations. ir Atto Harsta

Stichting Living Daylights. Light Inspirations. ir Atto Harsta Stichting Living Daylights Light Inspirations ir Atto Harsta oprichter & bestuurder Stichting Living Daylights directeur Aldus bouwinnovatie voorzitter Booosting ir Atto Harsta directeur Aldus bouwinnovatie

Nadere informatie

Gerandomiseerd onderzoek naar het effect op terugkeer naar werk met lichttherapie / magnetische veld therapie en coaching bij werknemers met burnout

Gerandomiseerd onderzoek naar het effect op terugkeer naar werk met lichttherapie / magnetische veld therapie en coaching bij werknemers met burnout Gerandomiseerd onderzoek naar het effect op terugkeer naar werk met lichttherapie / magnetische veld therapie en coaching bij werknemers met burnout Toine Schoutens 1,2 Monique H.W. Frings-Dresen 1 Karen

Nadere informatie

LED s meten met een standaard Luxmeter? Theo Duncker

LED s meten met een standaard Luxmeter? Theo Duncker LED s meten met een standaard Luxmeter? Theo Duncker LED Verlichting Zelfde kleur? LED verlichting; correcte en consistente kleuren? Foto: Xicato LED Verlichting Hoe ga je dat goed meten? LED Lampen 1

Nadere informatie

Lichtontwerp voor een verpleeghuis voor mensen met dementie

Lichtontwerp voor een verpleeghuis voor mensen met dementie 2 2 2011 Bouwfysica www.nvbv.org Lichtontwerp voor een verpleeghuis voor mensen met dementie Het aantal mensen dat lijdt aan dementie wordt geschat op ongeveer 24 miljoen wereldwijd en zal in 2040 gestegen

Nadere informatie

Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil

Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil Oktober 2009 Zonsopgang, zonsondergang Sinds mensenheugenis staan we op en gaan we slapen op het ritme van de zon.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Het circadiane systeem De draaiing van de aarde veroorzaakt cyclische veranderingen in de omgeving, zoals de afwisseling van dag en nacht en die van de seizoenen. Levende wezens zijn in staat om zich aan

Nadere informatie

VERLICHTING VAN BELANG VOOR GOED FUNCTIONEREN

VERLICHTING VAN BELANG VOOR GOED FUNCTIONEREN VERLICHTING VAN BELANG VOOR GOED FUNCTIONEREN Zien kost kwart van onze energie Het zien vraagt 25% van het energieverbruik van het zenuwsysteem. Wordt het zien bemoeilijkt, bijvoorbeeld door onvoldoende

Nadere informatie

Behandeling van slaapproblemen. en relatie melatonine -autisme 14-12-2011. Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Nederland, Wekerom

Behandeling van slaapproblemen. en relatie melatonine -autisme 14-12-2011. Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Nederland, Wekerom Behandeling van slaapproblemen met melatonine en relatie melatonine -autisme Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Nederland, Wekerom 30 85% van de kinderen met een verstandelijke beperking heeft slaapproblemen

Nadere informatie

Hersenen en slaap. Hersenstichting Nederland

Hersenen en slaap. Hersenstichting Nederland Hersenen en slaap Hersenstichting Nederland 1 Hersenen en slaap Slapen doet iedereen. Maar wat is slaap eigenlijk? En wat hebben de hersenen ermee te maken? Hoewel slaaponderzoekers nog volop discussiëren

Nadere informatie

Inhoudsopgave Samenvatting Summary Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Samenvatting Summary Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Evaluatieonderzoek naar de Effectiviteit van de Zomercursus Plezier op School bij Kinderen met Verschillende Mate van Angstig en Stemmingsverstoord Gedrag en/of Autistische Gedragskenmerken Effect Evaluation

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

De 24-uurs regulatie van slapen en waken en het belang voor een goede gezondheid

De 24-uurs regulatie van slapen en waken en het belang voor een goede gezondheid De 24-uurs regulatie van slapen en waken en het belang voor een goede gezondheid Marijke C.M. Gordijn, PhD Centrum voor Levenswetenschappen Chronobiologie, Rijksuniversiteit Groningen Biologische Klok

Nadere informatie

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Inleiding Binnen de Biologische psychologie bestudeert men het gedrag van mensen aan de hand van de biologische achtergrond ervan. Oorzaken van gedrag worden

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 1. De onderzoekers van een preventiedienst vermoeden dat werknemers in een bedrijf zonder liften fitter zijn dan werknemers

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Voor alle open vragen met een maximum aantal woorden geldt: indien een kandidaat een vraag herhaalt alvorens hij/zij

Nadere informatie

ZORGSERVICE MELDKAMER

ZORGSERVICE MELDKAMER Een korte introductie Eric Hamers Maatschappelijk betrokken en ambitieus 25 jaar maatschappelijk betrokken Familiebedrijf ca. 1.000 medewerkers 12 vestigingen in NL Kantoren, zorg en retail Technisch beheer

Nadere informatie

Lichttherapie bij werk gerelateerde chronische stress

Lichttherapie bij werk gerelateerde chronische stress FluxPlus Lichttherapie bij werk gerelateerde chronische stress Toine Schoutens FluxPlus BV Tilburg Werkgerelateerde chronische stress Burnout: Opgebrand Geen energie Geen motivatie voor werk Geheel of

Nadere informatie

Wie zijn wij? Wie bent u? Waar bent u werkzaam? Welke setting en sector? Wat wilt u leren van deze workshop?

Wie zijn wij? Wie bent u? Waar bent u werkzaam? Welke setting en sector? Wat wilt u leren van deze workshop? Wat kunt U daarmee? Alwies Hendriks, psychomotorisch therapeut Margje Mahler, ouderenpsycholoog Wie zijn wij? Wie bent u? Waar bent u werkzaam? Welke setting en sector? Wat wilt u leren van deze workshop?

Nadere informatie

Wie zijn wij? Wie bent u? Waar bent u werkzaam? Welke setting en sector? Wat wilt u leren van deze workshop?

Wie zijn wij? Wie bent u? Waar bent u werkzaam? Welke setting en sector? Wat wilt u leren van deze workshop? Wat kunt U daarmee? Alwies Hendriks, psychomotorisch therapeut Margje Mahler, ouderenpsycholoog Wie zijn wij? Wie bent u? Waar bent u werkzaam? Welke setting en sector? Wat wilt u leren van deze workshop?

Nadere informatie

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Maringa de Weerd, Henny Sinnema, Bauke Koekkoek, Ton van Balkom,

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Slaapproblemen bij kinderen met een visuele beperking

Slaapproblemen bij kinderen met een visuele beperking Slaapproblemen bij kinderen met een visuele beperking Anneke Maas, Evelien Hoevenaars en Mathijs Vervloed Drie keer per nacht je bed uit omdat je kind ligt te roepen of te huilen. Elke avond een gevecht

Nadere informatie

Maakt zwangerschap vergeetachtig?

Maakt zwangerschap vergeetachtig? Fatty acids, Pregnancy, and Cognition Vetzuren, zwangerschap en cognitie Renate H.M. de Groot Maakt zwangerschap vergeetachtig? 1 Wat is cognitie? Cognitie = Verzamelnaam voor allerlei processen waarbij

Nadere informatie

Zijn er evidence based indicaties voor medische toepassingen bij verstandelijk gehandicapten? Prevalentie slaapproblemen

Zijn er evidence based indicaties voor medische toepassingen bij verstandelijk gehandicapten? Prevalentie slaapproblemen Zijn er evidence based indicaties voor medische toepassingen bij verstandelijk gehandicapten? Wiebe Braam s Heeren Loo, locatie Wekerom Gouverneur Kremers Centrum Maastricht Zijn er evidence based indicaties

Nadere informatie

Verbetering van concentratie, motivatie en coöperatief leergedrag Klaslokaal van de toekomst! Kim van Rosmalen

Verbetering van concentratie, motivatie en coöperatief leergedrag Klaslokaal van de toekomst! Kim van Rosmalen Verbetering van concentratie, motivatie en coöperatief leergedrag Klaslokaal van de toekomst! Kim van Rosmalen 2012 1 SchoolVision -veel media aandacht Licht van invloed op concentratie leerlingen WINTELRE

Nadere informatie

DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN

DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN Dynamisch licht DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN Het aanbrengen van dynamiek in de intensiteit, kleur en verdeling van (kunst)licht heeft vele toepassingen. U kent natuurlijk de effecten van extra

Nadere informatie

Verstoorde nachtrust bij mensen met dementie

Verstoorde nachtrust bij mensen met dementie Verpleegkundige CasuÏstiek Verstoorde nachtrust bij mensen met dementie Niet kunnen slapen is een veelkoppig monster, waarbij een slaaptablet vaak niet de oplossing is. Analyse van het slaapritme, voeding,

Nadere informatie

Leontien, 12 jaar. NP met mogelijk slaap apneu Syndroom NP met slaap-waakstoornissen:

Leontien, 12 jaar. NP met mogelijk slaap apneu Syndroom NP met slaap-waakstoornissen: Polikliniek voor slaapwaak stoornissen en chronobiologie: 2014 NP met mogelijk slaap apneu Syndroom NP met slaap-waakstoornissen: n 1000 1500 Onoordeelkundig voorgeschreven / gebruik van melatonine: 750

Nadere informatie

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum:

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum: Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1 Naam: Datum: Kies bij iedere vraag het antwoord dat het beste bij u past. Zet een cirkeltje om het antwoord dat het beste aangeeft hoe u

Nadere informatie

Biodynamische LED verlichting in de zorg

Biodynamische LED verlichting in de zorg Biodynamische LED verlichting in de zorg Dynamisch licht wordt onder andere toegepast in de medische wereld en de zorgsector. Licht heeft namelijk een bewezen positieve invloed op de lichamelijke en geestelijke

Nadere informatie

ZUMI innovator in lighting

ZUMI innovator in lighting ZUMI innovator in lighting Opgericht in april 2014 ZUMI is opgestart op 1 april 2014 Ervaring van 27 jaar in de verlichtingsbranche Nood aan professionele LED oplossingen Laag energieverbruik energieklasse

Nadere informatie

Herkenning van de Betalux tm vluchtwegaanduiding

Herkenning van de Betalux tm vluchtwegaanduiding Kampweg 5 Postbus 23 3769 ZG Soesterberg TNO-memorandum TNO-DV3 2005-M041 Herkenning van de Betalux tm vluchtwegaanduiding www.tno.nl T +31 346 356 211 F +31 346 353 977 info@tm.tno.nl Datum 25 mei 2005

Nadere informatie

a. Wanneer kan men in plaats van de Pearson correlatie coefficient beter de Spearman rangcorrelatie coefficient berekenen?

a. Wanneer kan men in plaats van de Pearson correlatie coefficient beter de Spearman rangcorrelatie coefficient berekenen? Opdracht 15a ------------ Spearman rangcorrelatie coefficient (non-parametrische tegenhanger van de Pearson correlatie coefficient) Wilcoxon symmetrie-toets (non-parametrische tegenhanger van de t-procedure

Nadere informatie

Angstige Vader, Angstig Kind? Angstige Vader, Angstig Kind?

Angstige Vader, Angstig Kind? Angstige Vader, Angstig Kind? Angstige Vader, Angstig Kind? Wordt de Vader-Kind Angstrelatie Beïnvloed door Angstreducerend Gedrag van de Vader en de Kwantiteit van het Contact tussen Vader en Kind? Sicco de Haan Open Universiteit

Nadere informatie

Gezond licht met uniglas

Gezond licht met uniglas uniglas VITAL Wellnessglass Gezond licht met uniglas Licht is energie, maar ook informatie inhoud, vorm en structuur. Het vormt het potentieel voor alles. David Bohm, quantumfysicus en filosoof Het positieve

Nadere informatie

Samenwerking in academisch netwerkensaetwerken

Samenwerking in academisch netwerkensaetwerken Home no. 1 Feb. 2015 Revalidatie chronische aandoeningen Eerdere edities Verenso.nl Samenwerking in academisch netwerkensaetwerken Verbetering van patiëntenzorg door wetenschap: in beweging! Lizette Wattel,

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Aanvullende informatie 201 Literatuur 204 Verklarende woordenlijst 207 Over de auteur 218 Register 219

Inhoud. Voorwoord 7. Aanvullende informatie 201 Literatuur 204 Verklarende woordenlijst 207 Over de auteur 218 Register 219 Inhoud Voorwoord 7 1. Winterdepressie: een modeverschijnsel? 11 2. Bioritmiek 21 3. Winterdepressie 63 4. Slaapritmestoornissen 99 5. Overige circadiane ritmestoornissen 121 6. Behandeling met medicatie

Nadere informatie

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 2015 In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 IN BEWEGING IMPLEMENTATIE VAN EEN BEST PRACTICE BINNEN HET UNO-VUMC. EINDVERSLAG INLEIDING Ouderen in woonzorgcentra

Nadere informatie

TVVL MAGAZINE COMFORT EN PRODUCTIVITEIT THEMANUMMER. Lawaai in open kantoorruimten. Gezond investeren in klimaatinstallaties

TVVL MAGAZINE COMFORT EN PRODUCTIVITEIT THEMANUMMER. Lawaai in open kantoorruimten. Gezond investeren in klimaatinstallaties MEI 2007, JAARGANG 36, NR. 5 TVVL MAGAZINE Jaargang 36 nr. 5 TVVL Magazine mei 2007 THEMANUMMER COMFORT EN PRODUCTIVITEIT Lawaai in open kantoorruimten Gezond investeren in klimaatinstallaties NulEnergie-gebouwen

Nadere informatie

Relighting LED. Technologische verkenning voor een case study. Arnaud Deneyer. 22 oktober 2014

Relighting LED. Technologische verkenning voor een case study. Arnaud Deneyer. 22 oktober 2014 Relighting LED Technologische verkenning voor een case study Arnaud Deneyer 22 oktober 2014 Laboratorium Licht Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Relighting LED : Technologische

Nadere informatie

Helder verlichte ruimtes zijn een steuntje in de rug voor ouderen

Helder verlichte ruimtes zijn een steuntje in de rug voor ouderen De foto's bij dit artikel zijn gemaakt op de PG-afdeling van De Bolder in Huizen. Licht en ouderen Helder verlichte ruimtes zijn een steuntje in de rug voor ouderen Met het klimmen van de jaren gaan de

Nadere informatie

Lichtmeting aan LED verlichting

Lichtmeting aan LED verlichting Lichtmeting aan LED verlichting Tristimulus versus Spectrale Instrumenten Theo Duncker LED Lampen 1 Watt 2 Chromatische analyse Groen Oranje/ Geel Rood Blauw 3 Gekleurde LED s Relatieve Schaal 468 nm 515

Nadere informatie

Leds Light The World BV LED tube 120cm WW

Leds Light The World BV LED tube 120cm WW Leds Light The World LED tube 120cm WW Pagina 1 van 1 parameter Lampmeetrapport 1 juli 2009 voor Leds Light The World Samenvatting meetgegevens meting lamp opmerking Kleurtemperatuur 3315 K Warmwit (tegen

Nadere informatie

Gezonde verlichting in gebouwen

Gezonde verlichting in gebouwen Gezonde verlichting in gebouwen Dr. ir. M.B.C. Aries BPS Building Lighting group Intelligent Lighting Institute CIE info dag 19 oktober 2015 Gezonde verlichting in gebouwen Gezonde verlichting Gebouwen

Nadere informatie

Hoe te komen tot een integraal ontwerp?

Hoe te komen tot een integraal ontwerp? Kenniscentrum Innovatie van Zorgverlening Hoe te komen tot een integraal ontwerp? En met wie? Registratienummer: 2012-14-38P Dit project wordt gefinancierd door SIA RAAK 1 Wat is Integraal? Dienstverlening

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Hoeveel mensen in Nederland hebben dementie? 16.5 miljoen Nederlanders; 2.5 miljoen hiervan is 65+ (15%)

Nadere informatie

MONITORING OPSTELLING

MONITORING OPSTELLING MONITORING OPSTELLING De meters hangen aan de zijkant van een woonboot in Utrecht. Utrecht ligt in het midden van het land en is een stad van 300.000 inwoners. De locatie is aangegeven op een DSMP kaart

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Investeren in een doordacht gebruik van verlichting bij bewoners met dementie. 26 februari 2014

Investeren in een doordacht gebruik van verlichting bij bewoners met dementie. 26 februari 2014 Investeren in een doordacht gebruik van verlichting bij bewoners met dementie 26 februari 2014 Pilotcase Healing Environment en zorgtechnologie 1. Motivatie keuze pilotcase 2. Healing Environment en zorgtechnologie.

Nadere informatie

College s wel/niet s morgens vroeg?

College s wel/niet s morgens vroeg? College s wel/niet s morgens vroeg? Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Topdag, FACTA 12.2.2015 Tijd van inslapen (doordeweeks) 40 30 % 20 10 0 < 22: 22: -

Nadere informatie

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg.

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg. Drug Regimen Unassisted Grading Scale (DRUGS) Edelberg HK, Shallenberger E, Wei JY (1999) Medication management capacity in highly functioning community living older adults: detection of early deficits.

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Dementie en Bewegen. Susan Vrijkotte. Zorggroep Solis: Aangenaam, betrokken en zorgzaam

Dementie en Bewegen. Susan Vrijkotte. Zorggroep Solis: Aangenaam, betrokken en zorgzaam Dementie en Bewegen Susan Vrijkotte Inhoud Er was eens De studie Resultaten Toekomstplannen 2 Er was eens Een actueel onderwerp: BEWEGEN Te weinig aandacht voor bewegen bij Zorggroep Solis IGZ gaat strenger

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20223 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Spijker, Anne Titia Title: Cortisol exposure, cognition and clinical course of

Nadere informatie

Power plant. Planten geven een gevoel van welbevinden en ontspanning.

Power plant. Planten geven een gevoel van welbevinden en ontspanning. Moodmakers Moodmakers Eenvoudige tips om de zintuigen zo te beïnvloeden dat de productiviteit verhoogd wordt en de doelstelling van uw meeting beter haalbaar is. In dit boekje vertellen wij u wat sfeer

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

Biodynamische LED verlichting in Scholen

Biodynamische LED verlichting in Scholen Biodynamische LED verlichting in Scholen Dynamisch licht wordt onder andere toegepast in de het onderwijs en de scholen. Enkele voordelen van dynamische LED verlichting zijn: Verbeterde geheugenfunctie

Nadere informatie

MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie

MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1 Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie (Memantine Add-On Therapy to Clozapine in Refractory Schizophrenia) David M.H. Buyle David M.H. Buyle

Nadere informatie

VMDB workshop presentatie 17 december 2016

VMDB workshop presentatie 17 december 2016 VMDB workshop presentatie 17 december 2016 Chronotherapeutische interventies Dr. Marijke C.M. Gordijn, chronobioloog Chrono@Work B.V. & Gelifes Instituut, RijksUniversiteit Groningen Dr. Ybe Meesters,

Nadere informatie

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Inhoud Verschijnselen van de ziekte van Parkinson Slaapproblemen Stemmingsproblemen

Nadere informatie

Een behandeling krijgen volgens de richtlijn. Hoe erg is dat als die behandeling niet je voorkeur heeft.

Een behandeling krijgen volgens de richtlijn. Hoe erg is dat als die behandeling niet je voorkeur heeft. Een behandeling krijgen volgens de richtlijn Hoe erg is dat als die behandeling niet je voorkeur heeft. Th.M (Michael) van den Boogaard (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij Mensen met een Post Traumatische Stress Stoornis. The Effects of Body Oriented Interventions

Nadere informatie

Intermediair, 24 september 2006

Intermediair, 24 september 2006 Intermediair, 24 september 2006 Ze verschijnen s ochtends als zombies op het werk, houden zich op de been met koffie en presteren de eerste uren vrijwel niets. Voor heel wat mensen is een ochtendhumeur

Nadere informatie

Effecten van verlichting

Effecten van verlichting Effecten van verlichting Whitepaper Inleiding Zonder dat we er ons bewust van zijn, heeft licht effect op uiteenlopende processen in ons lichaam. Zonder licht kunnen we niets waarnemen en daarnaast hebben

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Beschrijvende statistiek

Beschrijvende statistiek Beschrijvende statistiek Beschrijvende en toetsende statistiek Beschrijvend Samenvatting van gegevens in de steekproef van onderzochte personen (gemiddelde, de standaarddeviatie, tabel, grafiek) Toetsend

Nadere informatie

Bruikbaarheid. Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving. Krieties of is er wat anders aan de hand??:

Bruikbaarheid. Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving. Krieties of is er wat anders aan de hand??: Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Krieties of is er wat anders aan de hand??: Het ontbrekende verhaal bij elk product: Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Elke halve waarheid

Nadere informatie