Review Op het spoor van technologiekritiek Eduard van Hengel

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Review Op het spoor van technologiekritiek Eduard van Hengel"

Transcriptie

1 Review Op het spoor van technologiekritiek Eduard van Hengel De stelling dat 'cultuur en technologie niet meer te scheiden zijn' en dat 'wij leven in een technologische cultuur' (1) is oninteressant of onjuist. Oninteressant is zij voorzover ze de sociologische platitude debiteert dat onze manier van leven zonder technologie ondenkbaar is geworden. (2) Onjuist is ze voorzover ze de 'radicale' (Gault) filosofische stelling impliceert dat technologie de maatstaf voor beoordeling van culturele ontwikkelingen zou zijn geworden. Onjuist, omdat de stelling wordt geformuleerd in een cultuurperiode, aan het eind van de zeventiger en tachtiger jaren, die nu juist gekenmerkt wordt door het in brede kring opkomen van kritiek op en controverses rond nieuwe technologieã«n De ontwikkeling van civiele kernenergie stagneert in vele landen tengevolge van brede protestbewegingen, de ontwikkeling van een supersonisch passagiersvliegtuig in de V.S. werd na publiek debat stopgezet, de neutronenbom stuitte op een massieve wedesbeweging, genetische manipulatietechnieken vinden - na aanvankelijke aarzelingen van de betrokken wetenschappers - morele, politieke en juridische bezwaren op hun weg; technologische oplossingen voor milieuproblemen worden met argwaan bejegend en produkten van chemische industrie en spuitende landbouw vinden een steeds gereserveerder onthaal. Filosofen die 'onze' vanzelfsprekende acceptatie van technologische innovaties thematiseren lopen dus een ronde achter. Niet de consensus maar het debat en de controversen rond technologie vragen om filosofische bespreking. Daarom wil ik hieronder enkele titels de revue laten passeren die, ondanks grote onderlinge thematische verschillen, twee gedachten met elkaar gemeen hebben. In de eerste plaats delen deze auteurs met elkaar een interesse in de historische wortels van onze (pace Schwarz/Jansma) technologiekritische cultuur. En in de tweede plaats gaan zij er, in de woorden van Sieferle, van uit dat technische vooruitgang niet in technische of economische categorie'n kan worden begrepen, maar uiteindelijk ge'valueerd wordt en moet worden op basis van haar bijdrage aan sociale en culturele ontwikkeling. (3) Van Lente beschouwt technieken als "media, waarin een veelheid van menselijke bedoelingen, voorstellingen en inzichten samenkomen en hun uitwerking hebben". (4) De invloed van techniek op de samen- 1 Michiel Scnwarz en Rein Jansma (red ), De technologischecultuur. Amsterdam Zie Richard Gault. 'Dooberen in een ideoloaischecrkol' in Knss ). DO Rol1 Peter Sielerie, Forâ schriftsfeind 0&sstion gogen Jechnik undlndustrie von derromantik biszurgegenwart. Munchen 1984, p Dick van Lente, Techniek en ideologie. Groningen Krisis 45, 1991, pp 51-58

2 leving moet dus altijd herleid worden tot de invloed van (groepen) mensen in verleden en heden op elkaar, die invloed komt voort uit "de waaiden en nonnen (..) waarvan technieken het praktische resultaat zijn", aldus Van Lente. (p.9) En Huber onderbouwt met veel empirisch materiaal de stelling dat in hedendaagse techniekdebatten diepliggende wereldbeelden ter discussie staan. (5) Geschiedenis van het anti-modernisme Het boek van Sieferle, Fortschrittsfeinde? Opposition gegen Technik und Industrie von der Romantik bis zur Gesenwart. is voorteekomen uit een Duits onderzoeksproject naar 'sozialvertrã gliche technologie, en wil documenteren dat de hedendaagse oppositie tegen het industriesysteem een geschiedenis heeft die minstens zo oudis als de indusmã«l samenleving - zelf. Het biedt een caleidoscopisch, historisch gerangschikt maar niet erg systematisch overzicht van zeer heterogene argumentaties en manifestaties van onvrede met de technische cultuur gedurende de laatste twee eeuwen, hoofdzakelijk in Duitsland. Als rode draad geldt daarbij de vraag naar het conservatieve dan wel progressieve karakter van de verschillende industriekritische bewegingen: appelleren zij aan een met de industrialisatie verloren gegane geborgenheid van normgeleide levensverbanden of aan (nog) niet ingeloste beloften van het Verlichtingsprogram? De beweging der 'lnddieten' of machinestormers, aan het begin van de 19e eeuw, weet de moderne klassentegenstelling nog te overbruggen: progressieve, egaliw motieven van geletterde en gekwalificeerde ambachtslieden wier kwalificaties in de fabriek onttakeld werden, gaan hier nog samen met een reactionairromantische hunkering van aristocraten naar de verloren gegane normatief geregelde verhoudingen van de standensamenleving. Zo kon de gefortuneerde romanticus Byron in het Engelse Hogerhuis nog fungeren als spreekbuis voor de geproletariseerden die zich nog geen arbeiders maar ambachtslieden voelden. Daarna gaan de wegen van mmantisch anti-industrialisme en socialistisch antikapitalisme uiteen. Techniekkritiek wordt een conservatieve aangelegenheid, die hooguit steun vindt bij intellectuelen, gedeklasseerde oude landadel en door de moderne industrie in hun bestaan bedreigde boeren en ambachtelijke producenten. Als nog in 1849 in het Frankfurter parlement een motie ter tafel komt waarin een verbod wordt geã«is op 'alle machines die werk doen dat 50 jaar geleden nog door mensenhand werd verricht', zal het industrieproletariaat dat niet meer steunen. Het pauperisme en de sociale kwestie worden door politiek-economen omgemunt van een argument &gen het fahriekssysteem tot een argument vã²ã verdere technischindustriã«l expansie, die immers de voorwaarden zal scheppen waaronder iedereen gelijkelijk in de vruchten der vooruitgang kan delen. Ook in Marx' kritiek worden techniek en industrie gelegitimeerd als instrumenten ten dienste van de komende socialistische heilstaat Zo verstomt de techniekkritiek in de tweede eeuwhelft, het tijdperk van de go- 5 Josef Huber, Technà kbilder Weltanschauliche Weichenstellungen der Technologie- und Umwelà p;;â tã Opladen 1989, p

3 te wereldtentoonstellingen en van een ongebroken techniekenthousiasme en vooruitgangsoptimisme. Liberalen en socialisten verheugen zich in de industriele ontwikkeling, vanuit hun lineair dan wel revolutionair-dialectisch toekomstperspectief. Aan het eind van de eeuw zien we echter opnieuw een aktieve, neo-mmantische protestbeweging opkomen in jeugd- en reformbewegingen, vegetarisme, macrobiotiek, anti-alcoholisme, 'Wandervogel' en 'Freikà rperkultur' het eenvoudige leven wordt verheerlijkt; tegenover prestatiegerichtheid, positivisme, lichaamsvijandigheid en conventie van de moderne samenleving worden natuurlijkheid, waarachtigheid, zinnelijkheid en tederheid bepleit. Er ontstaan organisaties en instituties die in de zeventiger jarenvan onze eeuw een nieuwe bloeiperiode zouden meemaken. Sieferle constateert een taxonomische symmetrie tussen deze conservatieve en de socialistische c.q. sociaal-democratische kritiek op de industrialisatie: ondanks de gemeenschappelijke vijand leidt de sociale kritiek tot linkse, de cultuurkritiek tot rechtse politieke posities. Milieuproblemen werden door socialisten pas herkend wanneer ze leiden tot gezondheidsschade voor de arbeiders. Elementen van het hier ontwikkelde gedachtengoed worden in de twintigste eeuw in Duitsland echter met rassentheorie, antisemitisme en 'Blut-und-Boden1- ideologieã«geklutst tot de nazistische cultuurkritiek, waardoor deze bronnen van techniekkritiek lanse tiid besmet ziin. eehleven. Techniekkritiek heeft tiidens het v v. 'Wichaftswunder' dan ook geen legitieme plaats, tenzij in marginale, intellectuele debatten. Opmerkelijk is daarbij dat conservatieve techniekcritici als Gehlen, Freyer en Schelsky zich inmiddels hebben aangesloten bij de 'progressieve' consensus over de autonomie van de techniek; het leerstuk van de 'technische Sachzwà nge beschouwt de techniekontwikkeling als het ontembare natuurgeweld van een hermetisch industriesysteem. Tegelijkertijd signaleert Sieferle in de jaren vijftig echter techniekkritische auteurs als F.G.Jünger Hass en Rüsto wier posities verwant zijn met de hedendaagse technologiekritiek van nieuwe sociale bewegingen als Groenen, milieu-, Derde-Wereld- en antikernenergiebeweging. Daarin wordt techniek voor het eerst 'van voren' gekritiseerd, dat wil zeggen vanuit de democratische en egalitaire waarden van de modernisering zelf. Het industriesysteem wordt de maat genomen, niet naar haar verleden maar naar haar niet-ingeloste beloften. Sieferle beperkt zich tot de Duitse situatie, maar zijn hedendaagse protestbewegingen rijn ons in Nederland niet onbekend; heeft de Nederlandse technologiekririek ook zo'n eerbiedwaardige geschiedenis? Met dievraag begon ik aan een boek waarin historische techniekopvattingen in Nederland onderzocht worden.. naar niet in Nederland Het gaat om de dissertatie Techniek en ideologie van de Rotterdamse historicus Dick van Lente. waarin deze de o~vattineen over de maatscha~mliike... betekenis v van technische vernieuwingen registreerde van de ideologische groeperingen die in de periode in Nederland opkomen. Het is de periode van Nederlands late start met het industrialisatieproces, waarin technische vernieuwingen de sa-

4 menleving ingrijpend veranderen. Hebben deze ontwikkelingen in Nederland geleid tot protesten, zoals in Engeland, een kleine eeuw eerder? Of ontwaren we in Nederland vertakkingen van de gelijktijdige Duitse neo-romantiek? Geen van beide blijkt het geval te zijn. De liberaal-economische elite van ondernemers, politici en intellectuelen die rond 1850 het publieke debat en de besluitvorming in kerk en staat domineert is uiteraard, als kind van de Verlichting gedurende de hele periode de voornaamste propagandist voor de mechanisering; ze signaleert weliswaar ook vroegtijdig schaduwzijden van de industrialisatie (zoals kinderarbeid en vervuiling) maar verwacht van verdere technische vooruitgang, geflankeerd door sociale wetgeving, ook de oplossing van de 'sociale quaestie'. Dachten socialisten, calvinisten en katholieken, de nieuw opkomende zuilen, daar anders over? Nauwelijks. De socialisten (in de jaren '60 ontstaan de eerste vakorganisaties) leveren van alle groeperingen nog de geringste bijdrage aan bet techniekdebat. Ze doen in enthousiasme voor de nieuwe technieken niet onder voor de liberalen; de technische ontwikkeling zou immers, aldus hun gevulgariseerde Marx-versie, de socialistische welvaartsstaat mogelijk maken. Acties richtten zich niet tegen de technieken zelf maar tegen de nadelige effecten daarvan op de lonen. Machines waren in principe een zegen voor de arbeiders en werden slechts tot vloek door hun kapitalistische aanwending. "Onze lenze zij dus niet: weg met de machines, maar: hier met het kapitaal"; "strijdt niet tegen de machines, maar tegen de bezitters van de machines" en voor een rechtmatig aandeel in de materiele voordelen van de mechanisering. Als enkele schrijvers uit de romantische vernieuwingsbeweging der Tachtigers voor het socialisme kiezen geven ook zij geen blijk van enige in de romantiek gebruikelijke techniekkritiek; Henriette Roland Holst hoorde "als grondtoon in de dreunende rytmen der machines de mogelijkheid eener hogere maatschappelijke orde" en in Frederik van Eedens utopieã«pasten fabrieken, stations en luchtschepen. De protestantse en katholieke reacties op het industrialisatieproces zijn aanvankelijk zeer afwijzend, maar naarmate hun zuilen na 1870 vorm krijgen wordt de technische ontwikkeling, in overeenstemming met de socialistische en liberale opvattingen als een autonoom en onstuitbaar proces aanvaard, waarvan alleen de sociale en economische inbedding voor regulatie in aanmerking komt. De emancipatie van de katholieken stond immers onder leiding van priesters die op de seminaries waren grootgebracht met een hartstochtelijke afkeer jegens de moderne samenleving, het liberalisme, de wetenschap, en het openbare onderwijs. De industriearbeid wordt uiterst sinister afgeschilderd; de fabrieken zijn 'moderne moordholen' waar arbeiders als slaven en machines worden afgebeuld. Als katholieke reactie daarop ontstaan dan ook aanvankelijk geen confessionele arbeidersorganisaties maar gezellenverenigingen, een corporatistische poging om de polarisering tussen kapitaal en arbeid te overbruggen en pre-industriã«l patriarchale meester-gezelverboudingen te herstellen. Pas in de jaren tachtig ontstaan onder leiding van 'rode kapelaans' als Ariën de eerste katholieke werkliedenorganisaties, met een meer of minder strijdbaar karakter. De encycliek R em Novarum (1891) verschaft hen kerkelijke rugdekking en een theologische legitimatie in het neo-thomisme. Thomas van Aquino beschouwde de Schepper als een ambachtsman,

5 waardoor het met verstand maken van dingen eenvoortzetting wordt van Gods scheppingsarbeid; arbeidsdeling en mechanisatie werden daardoor een natuurlijk, onstuitbaar en in essentie goed proces. Zo is ook de katholieke techniekkritiek gesmoord en worden zelfs katholieke priesters grote voorvechters van Taylors 'scientific management'. De denkbeelden van de protestantse zuil bespreekt Van Lente aan de hand van de emancipatie van de gereformeerden, via de oprichting van de Anti-Revolutionaire Partij (1879), de stichting van de Vrije Universiteit (1880) en het ontstaan van de Gereformeerde Kerken in Nederland (1892). Hij doet dat meer in het hijzonder door de ontwikkeling te volgen van Abraham Kuyper, de onbetwiste en charismatische leider van de gereformeerden, in kerkelijk, politiek en intellectueel opzicht. Kuypers strijd voor de vrijmaking van de 'kleine luyden' (arbeiders, ambachtslieden en kleine winkeliers) uit de Nederlandse Hervormde Kerk was immers een strijd tegen de dominantie van de liberale, vrijzinnige burgerij in die kerk. Kuyper blijkt meer en uitvoeriger over techniek te hebben geschreven dan enige katholieke tijdgenoot, waardoor de calvinisten via de lijn Dooyeweerd-Van Riessen-Schuurman thans nog steeds de enige groepering zijn met een techniekfilosofie van onmiskenbaar eigen signatuur. Ook Kuypers ontwikkeling begint in de zestiger jaren met een romantisch-conservatieve afwijzing van de idealen van de Franse Revolutie en een uiterst negatief oordeel over de moderne techniek. Onder de titel 'Eenvormigheid, de vloek van het moderne leven'veroordeelt hij, vanuit een esthetische identificatie met de natuur de monotonie van straten en gebouwen, de reglementerende macht van de machines en de culturele nivellering door spoorwegen en telegraaf. Maar gaandeweg groeit zijn lof voor de moderne fabrieken, technieken en machines, wellicht omdat zijn aanhang profiteerde van de nieuwe dorsmachines, kunstmest en elecuomotoren. Bovendien veronderstelt Van Lente dat Kuyper, omdat hij niet slechts de vestiging van een op de kleine burgerij stoelende middenstandspanij maar 'de herkerstening van de hele natie' beoogde, ook arbeiders en ondernemers moest aanspreken en derhalve belangrijke elementen uit socialisme en liberalisme in zijn eigen ideologie inbouwde; aanvaarding van de technische ontwikkeling behoorde daartoe. Ook Kuyper verschaft zich een theologisch fundament door een onderbelicht leerstuk uit zijn traditie op te poetsen: Calvijns leerstuk der 'gemene gratie' of algemene genade. Na de zondeval heeft de mens in de barre schepping slechts kunnen overleven dankzij een door God aan alle mensen verleende 'gemene gratie', die scherp moet worden onderscheiden van de 'particuliere gratie' voor het selecte gezelschap van uitverkoren christenen. De 'gemene gratie', gesymboliseerd in de dierenvellen waarmee Adam en Eva zich voortaan tegen de kou beschermen, omvat de middelen waarmee de mens zich in de bedreigende natuur staande kan houden, en daartoe behoren ook: waarnemen, denken, wetenschap en techniek. Techn~ekontwikkeling is daarmee een ontplooiing van scheppingspotenties die verloopt volgens Gods plan, onvermijdelijk en onstuitbaar (determinisme); de macht van de geest over de materie kan slechts betrekking hebben op haar aanwending (instrumentalisme). Er bestaat dus ook geen specifiek christelijke techniek; de christelijke verantwoordelijkheid betreft alleen de toepassing van nieuwe technieken. Christelijk-gereformeerden (die zich in 1892 niet bij de Gereformeerde Kerken voegden)

6 dachten trouwens veel kritischer dan Kuyper over techniek en verzetten zich bijvoorbeeld tegen kunstmest. Zo moet Van Lente dus concluderen dat geen van de rond de eeuwwisseling in Nederland toonaangevende stromingen enige aanzet biedt tot het ter discussie stellen van de autonomie van de techniek. Nergens wordt sturingvan technische ontwikkeling bepleit noch wordt een eigen innovatietraject ook maar overwogen. Van Lente stuit slechts op een incidenteel pleidooi voor ontwikkeling van kleine machines ten behoeve van het ambacht. Technische ontwikkeling weid allerwegen als autonoom en onstuitbaar beschouwd, regulering kon slechts betrekking hebben op de sociaal-economische kaders. Dat is, zoals we gezien hebben, in internationale vergelijking enigszins opmerkelijk. Van Lente schrijft de afwezigheid in Nederlandvan enig neo-romantisch anti-industrieel sentiment toe aan drie factoren: l. de technische ontwikkeling kwam hier pas laat, traag en regionaal gespreid op gang, nadat zij in het buitenland al had bewezen onstuitbaar te zijn; 2. door het ontbreken van een sterke agrarisch-feodale traditie heeft het conservatisme als permanente bron van voomitgang~kritiek in Nederland nooit een sterke beweging kunnen worden; 3. en mede daadoor heeft de romantiek zich in ons land altijd maar zwak en zonder maatschappelijk engagement ontwikkeld. Techniek in hedendaags wereldbeeld Tegenover al deze historische verslagen heeft het boek Technikbilder van Josef Huber aanmerkelijk meer te bieden qua conceptuele diepgang en empirische precisie. Huber is een (west-)duitse veelschrijver op het raakvlak tussen wetenschap en journalistiek (6), die in Nederland vooral enige bekendheid geniet vanwege zijn, in de milieubeweging omstreden pleidooi voor 'ecologische modernisering'. (7) Als gastonderzoeker bij het Berlijnse Internationale Instituut voor Milieu en Samenleving schreef hij zijn boek Technikbilder. Hij tracht daarin een historisch adequate typologie van techniekbeelden te ontwerpen, waarmee hij vervolgens empirische steun verkrijgt voor zijn hypothese dat in techniekdebatten de geldigheid van wereldbeelden aan de orde is. Huber bespreekt empirisch onderzoek dat als lange-termijntrend over twintig jaar een dalendvertrouwen van de publieke opinie in techniek uitwijst Dat zou nog als een neveneffect van economische recessie geduid kunnen worden, maar tegelijk blijkt er sprake te zijn van een fundamentelere breuk met het verleden: mensen (in Duitsland) ontwikkelen langzamerhand een complexer techniekbeeld. Terwijl kernenergie en genetische manipulatie, huishoudcomputers en videospelletjes overwegend worden afgewezen, worden zonne- en windenergie, micro- 6 Enige titels: Technokratie oder Mensllchkeit (1978); Wersolldas alles Andern? (1980); Die verlorene Unschuld der &obgie; neue Technobgien undsupenndustrieue Entwkkiung (1982); Zwei Gesichier der Albeit; Dualwiltschafi (1 984); Die Regenbogengeseilschaft; üko mie und Sozialpoliiik (1 985); Teleartisii (1987); Die neuen Helfer (1989). 7 Zie: Erik van den Abbeale (red.), Onimanleling van de gmei. Nijmegen pp

7 electronica en informatietechnologie toegejuicht; mensen zijn kennelijk in staat tot gedifferentieerde oordelen over de voor- en nadelen van bestaande en mogelijke technologieã«n Dat wijst volgens Huber op een onomkeerbaar leerproces: techniekkritiek gaat in onze samenleving samen met technisch en natuurwetenschappelijk inzicht; dogmatisme en verkettering sterven af ten gunste van 'ja, mitse- en 'nee, tenzij-posities. Zelf onderzocht Huber opvattingen van vier beroepsgroepen die beroepshalve beschouwd kunnen worden als specialisten in respectievelijk de relaties systeem/- natuur (ingenieurs), intersysteemrelaties (ambtenaren), systeem/leefwereldrelaties (sociale werkers) en leefwereldrelaties (kunstenaars). Globaal blijken deze beroepsgroepen in deze volgorde een afnemend vertrouwen in techniek te vertonen; de 'two cultures' (Snow) zijn dus nog steeds empirisch te betrappen. Belangrijker is echter dat mensen technologieã«met een zekere consequentie blijken te beoordelen overeenkomstig diepliggende, intern consistente techniekbeelden. De fundamentele differentie die Huber in techniekbeelden reconstrueert is die tussen een eutoop en een dystoop techniekbeeld, kortweg die tussen techniek als zegen of als vloek, belofte of bedreiging. Het eutope techniekbeeld maakt deel uit van de eudaimonistisch-utilitaristische utopie van de Verlichting; vooruitgang is daarin synoniem met natuurbeheersing. In de eutope techniektraditie komen we achtereenvolgens Bacon, Condorcet, Saint-Simon, Gehien en Schelsky tegen. Hedendaagse eutope posities (Kahn, Ropohi, Luhmann) weerspiegelen dit techniekbeeld in een gemoderniseerde vorm, zich bewust van de gebreken en amhivalenties van technische oplossingen. De naã ev euforie is uitgestorven. Het dystope techniekbeeld is hiervan stelselmatig het tegendeel; technische ontwikkeling staat hier voor de kortste weg naar de apocalyps van 1984 en Brave New World. De dystope techniektraditie is minstens zo oud als Rousseau en werd ons onder meer overgeleverd via de romantiek, Nietzsche, Spengler, Heidegger en Marcuse. In zijn gemoderniseerde vorm (Mumford, IUich, Habermas) schuwt deze positie wetenschappelijke argumentaties niet; we ontmoeten haar vooral in de milieubeweging, waar overigens fundamentalistische onheilsprofetieã«nog allerminst uitgestorven zijn. Hubers empirisch materiaal toont aan dat dystope techniekbeelden tegenwoordig in het algemeen lichtelijk en hij vrouwen zelfs krachtig domineren. Een dystoop techniekbeeld gaat stelselmatig samen met een 'leefwereld-georiã«nteerd wereldbeeld dat voorrang geeft aan communicatieve verhoudingen, waardenbinding, common-sense en een respectvolle omgang met de natuur; eutope techniekbeelden passen hij een systeemgeorienteerd wereldbeeld, waarin systeemimperatieven (geld, macht) prevaleren, samen met een expertocratische kennisopvatting en een antropocentrische natuurtoeeigening. Techniek- en wereldbeelden vervullen, aldus Huber, universele maatschappelijke stuurfuncties; ze verlenen zin en bieden handelingsoriã«ntati en bepalen hoe mensen hun omgeving waarnemen, interpreteren en beoordelen. Huber verwerkt in zijn boek een grote hoeveelheid techniek- en cultuurkritische literatuur; het is daardoor een rijke 'Fundgmbd voor wie inhoud, structuur en functie van publieke techniekopvattingen wil onderzoeken. Daarop in te gaan zon mij hier veel te ver voeren; het ging er mij slechts om aan te tonen dat er onder de

8 oppervlakte van onze, van technologie verzadigde cultuur geen monolithische techniekgeilheid schuilt, maar een zich relatief autonoom ontwikkelend (en dus niet willekeurig plooibaar) geheel van uiteenlopende maatstaven waaraan technologie'n worden getoetst. Ook Gault wordt, in zijn gemis van de natuur, tegemoet gekomen; is niet de milieubeweging de belichaming van compassie met de ontredderde externe natuur en van het protest tegen de aantasting van de integriteit van de interne natuur dermenselijke lichamen? Technologische cultuur: een halve waarheid Natuurlijk kan ik de these dat er sprake is van een 'technologische cultuur' onderschrijven voorzover zij beweert dat technologie geen neutraal werktuig maar een cultuurdeterminant is. Technoloeieen hebben een verborgen sociaal-cultureel nro-.+ gramma, zij reflecteren de ambities van een cultuur en kunnen slechts bestaan voorzover ze naadloos aansluiten bij heersende waaiden en behoeften. Tot zover niets nieuws; dat wisten de archeologen altijd al, die ons op grond van de materiã«l resten van primitievere samenlevingen dan de onze gedetailleerd kunnen informeren over de destijds heersende cultuur. Technieken zijn mijns inziens nooit een neutraal werktuig geweest, al hebben filosofen dat soms gedacht. Natuurlijk heerst er in onze samenleving een groot technologisch optimisme, maar laten we precies zijn: in bedrijven, reclame, en de staat. (8) Daar gelooft men in de technological fix en het 'wat kan, moet'. Van daaruit ook wordt onmiskenbaar een cultureel offensief gevoerd. Maar dan hebben we het slechts over een (dominante) subcultuur. Het interessante van onze tijd is volgens mij juist dat het proces van technologische innovatie als het opdringen van levensvormen herkend is; niet alleen door techniekfiosofen en -sociologen maar ook op straat. In milieu-, vredes-, Derde Wereld- en gezondheidsbeweging en in defilosofie'n die dat antitechnologische cultuuroffensief schragen komt men juist overheersend de visie tegen dat onze problemen niet door een nieuw rondje technologische innovatie kunnen worden opgelost. Zelfs boeren zeggen hier en daar hun vertrouwen op in de nieuwste Wageningse snufjes. Die kritiek staat weliswaar in een lange traditie van anti-modemisme, maar - aldus Sieferle - zij is nieuw omdat ze kritiseert vanuit centrale waarden van het moderniseringsproject; het is bovendien kritiek die, w leert Huber ons, niet 'pauschal' anti-technologisch is, maar een besef heeft van alternatieve technologische ontwikkelingen. Wie onze cultuur (in empathische zin) tot technologische verklaart mist haar essentie. De technologische cultuur is juist bezig op haar eigen grenzen te stuiten, zij kan niet verhinderen dat zij tot bewustzijn komt. 8 Schwarz en Jansma (red ), a.w, p. 10.

Christelijk Sociaal Denken

Christelijk Sociaal Denken Christelijk Sociaal Denken Traditie - Actualiteit - Kritiek Onder redactie van CvE Boekenreeks 17 CvE Becker, christelijk sociaal denken 14-01.indd 3 19-01-2009 09:23:19 Inhoud Voorwoord 7 Maat houden:

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND DE VERHOUDING MENS EN MILIEU + 1p 21 Geef één voorbeeld van aantasting van het milieu door menselijk ingrijpen in Nederland uit de periode vóór de Industriële Revolutie.

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Humanisme en het Avondland

Humanisme en het Avondland bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 3 Humanisme en het Avondland De Europese humanistische traditie Jeroen Vanheste DAMON bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 5 Inhoud Woord

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 woensdag 31 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 25 mei 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Vrijdag 19

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken?

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken? Werkblad Ω Een halve eeuw vooruitgang Werkblad Ω Les : Kinderarbeid Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 874 is dat anders. Kinderen Kinderarbeid moeten hun ouders helpen om geld te verdienen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Patriotten gaven aan het begrip burger een nieuwe betekenis. 2p 1 Noem deze nieuwe betekenis en geef aan tot welke visie op

Nadere informatie

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken?

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken? Werkblad Ω Een halve eeuw vooruitgang Werkblad Ω Les : Kinderarbeid Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 874 is dat anders. Kinderen Kinderarbeid moeten hun ouders helpen om geld te verdienen.

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Meneer de staatssecretaris, dames en heren, Ik voel mij bevoorrecht

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 52 punten

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief?

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Docent: Jelle de Bont F. de Kloe 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 3 25 februari 2008 Blok BA CW 1D, opdracht 3C Aantal woorden 2172 Van 1839

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace EUROPEES PARLEMENT TIJDELIJKE COMMISSIE ECHELON-INTERCEPTIESYSTEEM SECRETARIAAT MEDEDELING TEN BEHOEVE VAN DE LEDEN De leden treffen als aanhangsel een document aan met de titel Recht en Criminaliteit

Nadere informatie

HAVO 1995 Nederlands tijdvak 1

HAVO 1995 Nederlands tijdvak 1 2 1 De kern van een goed antwoord is dat overmatig tv--kijken verslavend is/kan zijn. Ook goed: De kern van een goed antwoord is dat voor de opvatting dat overmatig tv--kijken verslavend is/kan zijn, geen

Nadere informatie

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wie ben ik? Communicatiewetenschappen UA Media, Wetenschap & Democratie Media & Democratie - Evalueren van mate waarin media bijdragen

Nadere informatie

Gewetensbezwaarde ambtenaren

Gewetensbezwaarde ambtenaren Opgave 1 Gewetensbezwaarde ambtenaren Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Op 3 september 2012 ondertekenden diverse politieke partijen het zogenaamde Roze Stembusakkoord.

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25 De beginselen van de moderne psychologie: de introspectiepsychologie 2 verschillende beginjaren van de psychologie Wundt (1876) Eerste psychologische laboratorium voor onderzoek William James (1879) Eerste

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

ACADEMISCHE VRIJHEID NU

ACADEMISCHE VRIJHEID NU De Leidse Studenten Ekklesia en het Studium Generale Universiteit Leiden organiseren het symposium: ACADEMISCHE VRIJHEID NU Wat is academische vrijheid en waar en hoe wordt die gerealiseerd? Geen discussie

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Sidi Mohamed Ghaneme

Sidi Mohamed Ghaneme Sidi Mohamed Ghaneme Islam voor Globale Pubers Uitgeverij U2pi Uitgeverij U2pi BV (www.jouwboek.nl), Voorburg 1e druk maart 2012 (isbn 978-90-8759-262-2) 1e ebookversie maart 2012 Titel: Islam voor globale

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2007 tijdvak 2 woensdag 20 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.

Nadere informatie

Durf te denken. Oriëntatie in geloof, wetenschap en cultuur. Roel Kuiper Robert van Putten Maarten Vogelaar. Herziene uitgave

Durf te denken. Oriëntatie in geloof, wetenschap en cultuur. Roel Kuiper Robert van Putten Maarten Vogelaar. Herziene uitgave Durf te denken Oriëntatie in geloof, wetenschap en cultuur Roel Kuiper Robert van Putten Maarten Vogelaar Herziene uitgave Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van de Templeton World

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Conferentie Mannen en Vrouwen in de Kerk. VROUWEN & MANNEN. Almatine Leene 19 maart 2011

Conferentie Mannen en Vrouwen in de Kerk. VROUWEN & MANNEN. Almatine Leene 19 maart 2011 Conferentie Mannen en Vrouwen in de Kerk. VROUWEN & MANNEN Almatine Leene 19 maart 2011 - Hoe zien we mannelijkheid en vrouwelijkheid? Waarom is dit belangrijk en wat bedoelen we hiermee? - Hoe zit het

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang 2012-2016 Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016 Augustus 2012 0 Inhoud Inleiding... 1 Geschiedenis van de Beraadgroep Samenlevingsvragen...

Nadere informatie

Ilse Weijten en gastdocent Jos van Dooren

Ilse Weijten en gastdocent Jos van Dooren MODULE BASISKENNIS ALGEMENE EN POLITIEKE GESCHIEDENIS Afstudeerrichting: Gids/Reisleider Code: 17 Academiejaar: vanaf 2013-2014 Niveau: basismodule Periode binnen het modeltraject: semester 2 Start binnen

Nadere informatie

een essay over de eigentijd door Simone de Kinderen

een essay over de eigentijd door Simone de Kinderen ZÓ VAN DEZE TIJD een essay over de eigentijd door Simone de Kinderen Trends, social media, nieuwe technologieën, we moeten er allemaal van op de hoogte zijn en het is haast onontkoombaar om er niet in

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Woordenlijst Het oog in de storm

Woordenlijst Het oog in de storm Woordenlijst Het oog in de storm Hoofdstuk 7 absolutisme een situatie waarbij een bepaalde persoon of groep het volstrekte gezag heeft, en geen ruimte is voor andere ideeën. amusement vermaak animal rationale

Nadere informatie

Rapport nr. 633, december2013. Drs. Joris Kregting

Rapport nr. 633, december2013. Drs. Joris Kregting Rapport nr. 6, december201 Drs. Joris Kregting 2.1 Inleiding en bronnen 2.2 Katholieken 8 2. Normen en waarden en de kerk 9 2. Het gebruik van voorbehoedsmiddelen 10 2.5 Huwelijk en samenwonen van homoseksuelen

Nadere informatie

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl.

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Deze presentatie is bedoeld als naslagwerkje voor aanwezigen. Daan

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel prof.dr. Hans Strikwerda Met reviews door: prof. dr. Arnoud Boot mr. drs. Atzo Nicolaï drs. Michiel Muller prof. dr. Eric Claassen dr. René Kuijten prof. dr.

Nadere informatie

Beleidsplan 2011-2017 VDGH "Ploegen, zaaien en oogsten "

Beleidsplan 2011-2017 VDGH Ploegen, zaaien en oogsten Beleidsplan 2011-2017 VDGH "Ploegen, zaaien en oogsten " De afbeelding op deze pagina 1s van Marc Chagall Concept beleidsplan 2011-2017 :Ploegen,zaaien en oogsten ". Inleiding: Deze aanzet tot het beleidsplan

Nadere informatie

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen KOENRAES & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Inhoudstafel Woord vooraf. Deell HlSTORISCH OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

1. De uitdagingen waarvoor we staan

1. De uitdagingen waarvoor we staan Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor we staan en / in transitie 2. Denken over transities Erik Paredis Centrum voor Duurzame Ontwikkeling Universiteit Gent 3. En wat met cultuur? 4. Bestaande transitienetwerken

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 1

Samenvatting. Samenvatting 1 Management en Levensbeschouwing in Nederland Tom van den Belt / Joop Moret 0342 401629 / tvdbelt@beltomadvies.nl (proefschrift, januari 2010, Radboud Universiteit Nijmegen, Institute of Management Research

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

Techniekfilosofie, Techniek, Technocratie

Techniekfilosofie, Techniek, Technocratie Techniekfilosofie, Techniek, Technocratie Steven Dorrestijn & Pieter Tijmes [Concept van teksten die zijn gepubliceerd in: Harry Willemsen & Peter de Wind (red.) (2015). Woordenboek Filosofie. Geheel herziene

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

DE BAHÁ Í VERKLARING MET BETREKKING TOT DE NATUUR

DE BAHÁ Í VERKLARING MET BETREKKING TOT DE NATUUR DE BAHÁ Í VERKLARING MET BETREKKING TOT DE NATUUR Bahá í International Community, Office of Public Information 1988 Stichting Bahá'í Literatuur Den Haag. 1 INLEIDING In september 1986 lanceerde het Wereld

Nadere informatie

Casus 14 Argumenten op tafel!

Casus 14 Argumenten op tafel! Casus 14 Argumenten op tafel! Ondernemers proberen lastige besluiten op een gemakkelijke manier door de ondernemingsraad aanvaard te krijgen. Formuleer in algemene bewoordingen en vooral niet al te precies,

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN KUNST EN MEDIA DE MENS OP HOL. HvA - IAM - hoorcollege - geschiedenis van kunst en media: de mens op hol

GESCHIEDENIS VAN KUNST EN MEDIA DE MENS OP HOL. HvA - IAM - hoorcollege - geschiedenis van kunst en media: de mens op hol GESCHIEDENIS VAN KUNST EN MEDIA DE MENS OP HOL 1 Wolfgang Goethe - Die Leiden des Jungen Werther (1774) 2 de negentiende eeuw: utopie of dystopie? de kinderen van de verlichting dááág adel, hallo burgerij!

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

Het democratisch experiment van de Occupybeweging

Het democratisch experiment van de Occupybeweging Het democratisch experiment van de Occupybeweging Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen lezen een tekst over Occupy Nederland. De tekst behandelt met name de manier waarop de kleine samenlevingen

Nadere informatie

Bart van Haaster 2013

Bart van Haaster 2013 Bart van Haaster 2013 1. Als voorwaarde voor verantwoordelijkheid 2. Als zelfverwerkelijking 3. Als bewuste aansturing 1. Vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid Een handeling uit vrije wil

Nadere informatie

Governance voor duurzamer wonen en bouwen: ervaringen, lessen en toekomstpistes

Governance voor duurzamer wonen en bouwen: ervaringen, lessen en toekomstpistes Governance voor duurzamer wonen en bouwen: ervaringen, lessen en toekomstpistes Erik Paredis Centrum voor Duurzame Ontwikkeling Universiteit Gent www.steunpunttrado.be Omschrijving van het onderzoek Bijdrage

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

HC zondag 32 en 33. Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars,

HC zondag 32 en 33. Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars, HC zondag 32 en 33 Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten en luisteraars, Ik vind de vraag van zondag 32, en dan bedoel ik de eerste vraag (86) een beetje raar. Of eigenlijk: wel begrijpelijk maar

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Het nieuwe eindexamen geschiedenis

Het nieuwe eindexamen geschiedenis Het nieuwe eindexamen geschiedenis Stephan Klein Rotterdam, 4 oktober 2013 Gesprek in de klas (2013) Docent: Wie kan uitleggen wat standplaatsgebondenheid inhoudt? (stilte van enkele seconden) Leerling

Nadere informatie

"De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje" in Nieuw Europa (Maart 1977)

De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje in Nieuw Europa (Maart 1977) "De uitbreiding van de Europese Gemeenschappen met Griekenland, Portugal en Spanje" in Nieuw Europa (Maart 1977) Source: Nieuwe Europa. Maandblad van de Europese Beweging in Nederland. Maart 1977, n 3.

Nadere informatie

Nederlands HAVO. Maandag 15 mei 1995 13.30 16.00 uur. vragen

Nederlands HAVO. Maandag 15 mei 1995 13.30 16.00 uur. vragen Nederlands HAVO vragen Maandag 15 mei 1995 13.30 16.00 uur toelichting Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. instructie

Nadere informatie

De AVG, belangrijkste begippen

De AVG, belangrijkste begippen De AVG, belangrijkste begippen MedLawconsult Evert-Ben van Veen Welke Persoonsgegevens Beginselen gegevensverwerking Toestemming Recht om vergeten te worden De uitzonderingen, met name wetenschappelijk

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 25/08/2014

Datum van inontvangstneming : 25/08/2014 Datum van inontvangstneming : 25/08/2014 Vertaling C-359/14 1 Datum van indiening: 23 juli 2014 Verwijzende rechter: Zaak C-359/14 Verzoek om een prejudiciële beslissing Vilniaus miesto apylinkės teismas

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Christen-democratie contra conservatisme

Christen-democratie contra conservatisme 22 Christen-democratie contra conservatisme Prof. dr. H.E.S. Woldring Verdraagt de christen-democratie ich met het conservatisme? Dr. A. Kinneging, oprichter van de Edmund Burke Stichting die het conservatisme

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 Dit S.O. bestaat uit 41 vragen. Je schrijft met een blauwe of zwarte pen. Schrijf netjes en duidelijk. Indien bij een vraag een verklaring wordt gevraagd en de verklaring

Nadere informatie

Voorwoord. IJsselmuiden, 16 juni 1999. Jan Haveman

Voorwoord. IJsselmuiden, 16 juni 1999. Jan Haveman Voorwoord Het is maar goed dat het maken van een doctoraalscriptie gebonden is aan een bepaalde hoeveelheid weken. Dat zet tenminste wat druk op de ketel om op een gegeven moment toch maar te beginnen

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie