Hoofdstuk 1. xx A. xx 2 xx 3 xx 4 xx 5. Ideologieën en politieke stromingen. xx 0. Introductie 3. Leerkern 3

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 1. xx A. xx 2 xx 3 xx 4 xx 5. Ideologieën en politieke stromingen. xx 0. Introductie 3. Leerkern 3"

Transcriptie

1 Hoofdstuk Ideologieën en politieke stromingen Introductie Leerkern Open Educational Resources Ideologie: een wezenlijk betwist begrip Kenmerken van ideologieën Politieke stromingen: ideologieën in de politieke praktijk De links-rechts-dimensie in de politiek Andere dimensies in de politiek

2 Geschiedenis van het begrip ideologie Ideologie als illusie (Marx) Politieke stromingen Hoofdstuk Ideologieën en politieke stromingen I N T R O D U C T I E In dit hoofdstuk zullen we een antwoord geven op de volgende vragen: wat zijn ideologieën? Wat zijn de kenmerken van ideologieën? Welke ideologieën kunnen onderscheiden worden? Wat zijn politieke stromingen? Wat zijn de kenmerken van politieke stromingen? Wat betekenen de begrippen links en rechts in de politiek? Wat betekenen de begrippen progressief en conservatief in de politiek? Wat betekenen de begrippen confessioneel en niet-confessioneel in de politiek? Wat betekenen de begrippen materialisme en postmaterialisme in de politiek? L E E R K E R N Ideologie: een wezenlijk betwist begrip Het begrip ideologie wordt aan het eind van de achttiende eeuw, ten tijde van de Franse Revolutie, voor het eerst gebruikt door Antoine Destutt de Tracy (-). Hij vatte het begrip ideologie op als de wetenschap van de ideeën. In zijn Elements d Ideologie stelde hij voor om een wetenschap van de ideeën te grondvesten op basis van feitelijke waarnemingen. Hij deelde het optimisme van vele andere denkers van de Verlichting dat op deze manier de levenskwaliteit, zoals we dat nu zouden noemen, sterk zou kunnen verbeteren omdat we zo beter zouden weten waar pijn en ellende vandaan komen. Napoleon zocht aanvankelijk steun bij deze filosofen om zijn machtsbasis te vergroten. Zij ontwierpen een nieuwe grondwet en een hervormingsprogramma voor het onderwijs, maar beschuldigden Napoleon na enige tijd ervan afgeweken te zijn van de idealen van de Franse Revolutie. Zij uitten eveneens kritiek op het verdrag dat Napoleon sloot met de paus. Volgens de filosofen had de rooms-katholieke kerk met haar leer de onderdrukkingspraktijken van het door de revolutie omvergeworpen Ancien Régime onderbouwd. Napoleon beschuldigde de ideologie ervan onder meer een wereldvreemde, abstracte en rationalistische wetenschap te zijn. Blijkbaar was er ten tijde van de conservatieve Restauratie behoefte aan een term, waarmee de minachting voor deze Verlichtingsdenkers aangegeven kon worden. Daarmee verdween de oorspronkelijke positieve betekenis van ideologie en deed een negatieve betekenis van het begrip ideologie haar intrede in het spraakgebruik. Waarschijnlijk de meest beroemde theoretici van het begrip ideologie zijn Karl Marx (-) en Friedrich Engels (-). Ook in hun werk heeft het begrip ideologie een negatieve lading. Zij beschouwen ideologie als illusie, van het denken dat ten onrechte zich zelf ziet als een afgeleide van andere ideeën, in tegenstelling tot denken dat zich bewust is van zijn oorsprong in de praktische omgang met de natuurlijke omgeving. In deze zin lijkt hun afwijzing van ideologie sterk op de wijze waarop zij in filosofische zin idealisme bekritiseren vanuit hun eigen materialisme.

3 Ideologie als maatschappelijke bewustzijnsvorm in de bovenbouw (Marx) Ideologie als de intellectuele vorm waarin de strijd tussen sociale klassen wordt gevoerd (Lenin, Gramsci) Onderscheid tussen bijzonder en algemeen ideologiebegrip (Mannheim) Open Educational Resources Idealisten speculeren, materialisten onderzoeken. Idealisten gaan uit van niet aan de werkelijkheid ontleende ideeën, materialisten van de werkelijkheid. Zoals Marx en Engels het verwoordden in hun vroege werk De Duitse Ideologie () : waar het speculeren ophoudt, bij het werkelijke leven, daar begint de werkelijke positieve wetenschap, de weergave van het praktische handelen, van het praktische ontwikkelingsproces van de mensen. In zijn latere werk, vooral in Het kapitaal, gaat Marx uitgebreid in op hoe illusies over de maatschappij door de maatschappij zelf voortgebracht worden. Zijn eigen werk zag hij daarbij als een bijdrage aan het demystificeren van deze illusies. In al hun latere werk bleven Marx en Engels ideologie afwijzen ten gunste van de wetenschap. Ideologieën thematiseerden zij als maatschappelijke bewustzijnsvormen die als onderdeel van de zogenaamde bovenbouw (naast Recht en politiek) zich boven de zogenaamde basis van productiekrachten en productieverhoudingen bevindt. De formulering uit van deze relatie tussen basis en bovenbouw heeft sterke invloed gehad op latere marxisten. Marxisten als Lenin (-) en Gramsci (-) gebruikten ideologie als een meer neutraal begrip. Voor Lenin zijn ideologieën de intellectuele vorm waarin de strijd tussen sociale klassen wordt gevoerd. Voor Gramsci vormen ideologieën het terrein waarop mensen zich bewust worden van economische conflicten. Of ideologieën juist of onjuist zijn, of verbonden zijn met een bepaalde sociale klasse, is vervolgens een empirische vraag. Voor Lenin is dat vooral ook een vraag van wie profiteert van een bepaalde ideologie en wie er daarom belang bij heeft. Als arbeiders sterk beïnvloed worden door een burgerlijke kapitalistische ideologie zullen ze minder geneigd zijn in verzet te komen en dat is in het belang van de burgerlijke kapitalistische klasse. Voor Gramsci is de dominantie van de burgerlijke kapitalistische ideologie een uiting van wat hij de hegemonie noemde van het kapitalisme. Ideologie is daarbij het cement dat het zogenaamde hegemoniale sociale blok bij elkaar houdt. Navolgers van Gramsci hebben daar uit de conclusie getrokken dat strijd tegen het kapitalisme vooral ook een ideologische strijd zou moeten zijn om de intellectuele hegemonie in de samenleving, waarbij sommige intellectuelen de rol spelen van zogenaamde organische intellectuelen van de klasse van arbeiders en andere van die van kapitalisten. Het dubbele karakter van het marxistische denken over ideologie (ideologie als illusie en ideologie als plaats van intellectuele strijd in de bovenbouw) is ook terug te vinden buiten het marxisme. Zo onderscheidde de socioloog Mannheim (-) een bijzonder en een algemeen ideologiebegrip. Ideologie in de bijzondere betekenis verwijst naar een min of meer bewuste verhulling van de werkelijkheid in overeenstemming met de belangen van een bepaalde sociale groep of klasse. Ideologie in de algemene betekenis verwijst naar het gehele menselijke denken. Al het denken van mensen zou gekleurd zijn door hun maatschappelijke positie. Met andere woorden: al het denken is ideologisch. Ideologie wordt daarmee ook een ander woord voor wereldbeeld. Mannheims algemene ideologiebegrip heeft een grote invloed gehad en heeft bijgedragen aan het nog altijd voornamelijk negatieve beeld dat het begrip ideologie oproept als onjuist en gekleurd door eigenbelang.

4 Ideologie = een samenhangend geheel van voorstellingen en beginselen, met behulp waarvan een persoon of groepering zijn positie en zijn beleid bepaalt en rechtvaardigt (Kuypers) Samenhang, consistentie Kenmerken van ideologieën: interpretatie huidige situatie en aanpassingen op basis wereldbeeld Dominante ideologie, accentverschillen en issues Definitie Kuypers Politieke stromingen Veel auteurs in de politicologie beschouwen ideologie als neutraal begrip, in feite als wereldbeeld: een samenstel van ideeën, gedachten en opvattingen over de mens, over de inrichting van het leven en van de maatschappij en over hun onderlinge relaties. Ideologie wordt dan opgevat als ideeënleer. De meeste auteurs gebruiken definities zoals die van Kuypers: Ideologie is een samenhangend geheel van voorstellingen en beginselen, met behulp waarvan een persoon of groepering zijn positie en zijn beleid bepaalt en rechtvaardigt. Dergelijke brede definities sluiten de mogelijkheid van vals bewustzijn, of van vertekening of verdraaiing van de werkelijkheid, niet uit. Tevens wordt in het midden gelaten of een ideologie al dan niet aan een bepaalde sociale groep of klasse verbonden is. Kenmerken van ideologieën Ideologieën vertonen een relatief hoge mate van integratie van politieke oriëntaties. Dit betekent overigens niet dat alle ideologieën dezelfde mate van consistentie vertonen. Mensen identificeren zichzelf met bepaalde ideologieën. De politieke opvattingen zijn doorgaans minder consistent dan de ideologieën waarmee zij zich identificeren. Bovendien blijken de politieke opvattingen van mensen consistenter te zijn als het opleidingsniveau, de politieke kennis of de politieke betrokkenheid toeneemt. De politieke opvattingen van politici vertonen daarom een relatief hoog niveau van consistentie. Er is sprake van een ideologie als een min of meer samenhangend, consistent geheel van politieke opvattingen aan een aantal kenmerken voldoet. Soms wordt gedacht dat een ideologie slechts bestaat uit een normatieve schets van een ideale samenleving. Maar dan zouden ideologieën er buiten vallen die geen schets van een ideale samenleving geven, maar slechts een kritiek op de bestaande. Een kenmerk van alle ideologieën is een interpretatie van de huidige situatie en op welke punten en op welke wijze de maatschappij in het verlengde daarvan al dan niet aangepast zou moeten worden. Deze interpretatie veronderstelt een wereldbeeld, een bepaalde visie op de loop van de geschiedenis en op de positie van de mens in de geschiedenis. In de negentiende en twintigste eeuw is een veelheid aan ideologieën ontstaan. In het tijdperk van de revoluties van het eind van de e eeuw tot het midden van de e eeuw werd een hevige ideologische strijd gevoerd van het moderne op vrijheid en gelijkheid gerichte denken tegen het oude traditionele op hiërarchie en ongelijkheid gebaseerde. Er zijn verschillende opvattingen over de mate waarin dit een reflectie was van de ontwikkeling van het kapitalisme, de industriële revolutie en het verdwijnen van de laatste feodale resten. De uitkomst was in elk geval de dominantie van wat tot op de dag van vandaag, zeker in de Westerse wereld, het dominante ideologische fundament vormt: het liberaaldemocratisch kapitalisme. Kenmerkend voor dit ideologisch fundament zijn het kapitalistisch karakter van de economie, de rechtstatelijke vorm van de overheid en de indirecte vertegenwoordiging van de bevolking via parlementaire organen. In de loop van de e en de e eeuw was er van zowel links als rechts fundamentele kritiek die een meer of mindere mate grote aanhang heeft gehad in o.a. het communisme en het fascisme. Aan het begin van de e eeuw is deze fundamentele kritiek in sterke mate gemarginaliseerd. Het liberaal-democratisch kapitalisme lijkt het

5 Politieke stroming = geheel van wensen en opvattingen die mensen hebben over de manier waarop ze hun toekomst gezamenlijk vorm willen geven (Lucardie) Kenmerken van politieke stromingen: groter aantal mensen, continuïteit Definitie Lucardie Open Educational Resources enige realistische alternatief. In deze zin is te begrijpen waarom er vaak gesproken wordt van het einde van de ideologie (Bell) of het einde van de geschiedenis (Fukuyama). Dit neemt echter niet weg dat er op een minder fundamenteel niveau accentverschillen zijn die het uitgangspunt vormen voor een hele reeks politieke stromingen die zich hier op baseren. In het liberaal-democratisch kapitalisme zijn er drie maatschappelijke coördinatie mechanismen: markt, staat en gemeenschap. Hoewel de markt hierbinnen dominant is, is er ruimte voor accentverschillen voor een meer of minder grote mate van interventie van de staat en van een eigen rol van gemeenschappen. Op basis van deze drie accenten hebben zich drie grote families van stromingen ontwikkeld sinds de tweede helft van de e eeuw: het liberalisme in engere zin dat de nadruk legt op het zelfstandige individu en een zo gering mogelijke interventie in de markt, de sociaaldemocratische stroming die een ruimere rol voor de overheid ziet en de christendemocratische en conservatieve stroming die de eigen verantwoordelijkheid binnen gemeenschappen centraal stelt. Naast deze drie hoofdstromingen is er, op basis van het ideologisch fundament van het liberaal-democratisch kapitalisme, een reeks stromingen geweest die zich georganiseerd hebben op een andere manier. Drie grote issues hebben hier aanleiding toe gegeven: de verhouding tussen mannen en vrouwen, nationale en etnische verschillen en het leefmilieu. Tot slot is er bijna van meet af aan een antipolitieke onderstroom geweest die de hoofdstromingen gezamenlijk als een te bestrijden elite ziet en zich zelf daar tegenover als de enige ware vertegenwoordiger van het volk. Dit populisme heeft verschillende vormen aangekomen, bijvoorbeeld in Nederland de Boerenpartij of de Leefbaren, en is soms gevaarlijk dicht in de buurt gekomen van een nog steeds aanwezige rechts-radicale kritiek. Tot slot is de links-radicale kritiek weliswaar gemarginaliseerd, maar zeker niet verdwenen. Politieke stromingen: ideologieën in de politieke praktijk Ideologieën vormen de intellectuele inhoud van politieke stromingen en rechtvaardigen politiek handelen. Een politieke stroming bestaat uit mensen die zich verenigd hebben rond bepaalde politieke ideeën. Een politieke stroming kan gedefinieerd worden als een geheel van wensen en opvattingen die mensen hebben over de manier waarop ze hun toekomst gezamenlijk vorm willen geven (Lucardie). Het woord gezamenlijk in deze definitie duidt erop dat er bij een politieke stroming sprake is van een bepaalde vorm van organisatie of vereniging. Dit verenigingsaspect komt niet alleen tot uitdrukking in organisaties of verenigingen met officiële statuten (zoals belangengroepen of politieke partijen), maar ook in de samenkomst van een aantal mensen die zo nu en dan in niet-officieel verband vergaderen (bijvoorbeeld de anarchistische stroming). Politieke stromingen kunnen opgevat worden als min of meer geïnstitutionaliseerde ideologieën. Politieke stromingen belichamen het gebruik van normatieve politieke ideeën in de politieke praktijk. Binnen een bepaalde politieke stroming kunnen politieke partijen ontstaan en verdwijnen, maar de politieke stroming heeft een permanenter karakter. Politieke stromingen vallen dus niet geheel samen met politieke partijen. Politieke stromingen kunnen meerdere politieke partijen bevatten. En een stroming hoeft niet per se vorm te krijgen als politieke partij, zoals het feminisme bewijst dat zonder meer een politieke

6 Links = progressief, veranderingsgezind Rechts = conservatief, behoudend Historische oorsprong van de begrippen links en rechts Politieke stromingen stroming is terwijl er maar weinig voorbeelden zijn van (succesvolle) vrouwenpartijen. Een politieke partij zou op ieder moment opgericht of opgeheven kunnen worden. Een politieke stroming is een geheel van wensen en opvattingen die mensen hebben over de manier waarop ze hun toekomst gezamenlijk vorm willen geven. Politieke opvattingen en de daaraan ten grondslag liggende oriëntaties van mensen veranderen weliswaar, maar kunnen niet van de ene op de andere dag opgeheven worden. Sommige politieke partijen putten hun denkbeelden over de inrichting van de samenleving uit één bepaalde stroming, andere uit een combinatie van verschillende stromingen. De links-rechts-dimensie in de politiek De begrippen links en rechts worden vaak gebruikt ter aanduiding van de verschillende ideologieën, de daarop gebaseerde politieke stromingen en de daarbinnen georganiseerde politieke partijen. Om de uitersten van links-radicale en rechts-radicale kritiek op het liberaal-democratisch kapitalisme te plaatsten is dat vanzelfsprekend. Maar voor de stromingen en partijen binnen het liberaal-democratisch kapitalisme is dat een stuk lastiger, zeker voor zover ze zich organiseren op een van de grote issues als leefmilieu of nationale verschillen. Maar ook de accentverschillen van de grote stromingen zijn niet zonder meer in links-rechts termen in te delen. In dit opzicht is ook te begrijpen waarom er wel van gesproken wordt dat het verschil tussen links en rechts achterhaald is. Desondanks wordt er in politiek en publieke opinie nog veel waarde gehecht aan de links-rechts dimensie. Uit het politicologisch onderzoek dat in Nederland verricht wordt naar de opvattingen over links en rechts blijkt dat mensen nog altijd in hoge mate in links-rechts verschillen denken. In kon vierenzestig procent van de respondenten zichzelf plaatsen op een links-rechts-schaal. In was dit percentage opgelopen tot drieëntachtig procent en in tot zevenennegentig procent van de volwassen Nederlanders. Bijna de gehele kiesgerechtigde bevolking lijkt tegenwoordig bereid, en in staat, ten aanzien van hun eigen politieke opvattingen te denken in termen van links en rechts. De respondenten in deze onderzoeken hebben ook geen moeite met het positioneren van politieke partijen op een links-rechts-schaal. De relatieve plaatsing van de belangrijkste politieke partijen op de links-rechts-schaal was het eind van de e eeuw in Nederland vanzelfsprekend: SP Groen Links PvdA D CDA VVD kleine christelijke partijen extreem rechts Het is de vraag of dat nu in de eerste decennia van de e eeuw nog steeds zo is. Hoewel in de politiek de begrippen links en rechts vaak gebruikt worden, is het lastig om aan te geven wat nu precies links en rechts is bij een bepaalde politieke kwestie. Om inzicht te krijgen in de betekenis van de begrippen links en rechts zal eerst de historische oorsprong van de begrippen worden onderzocht. Daarna worden diverse aspecten van deze begrippen onderscheiden. Volgens sommige auteurs vindt het gebruik van de begrippen links en rechts in de politiek zijn oorsprong in het Engelse parlement in de zeventiende eeuw. In het Engelse parlement zat de regeringspartij rechts en de oppositiepartij links van de voorzitter. Rechts wordt dan geassocieerd met regeren, links met oppositie voeren. Volgens andere auteurs ligt de oorsprong van de begrippen links en rechts in de bijeenkomst van de drie standen (adel, geestelijkheid en derde stand) in het Franse parlement tijdens de Franse Revolutie in.

7 In economisch opzicht: links benadrukt gelijkheid, rechts benadrukt ongelijkheid. In niet-economisch opzicht: links benadrukt vrijheid, rechts beperkt vrijheid. Progressief - conservatief Confessioneel - niet-confessioneel Open Educational Resources Als men de begrippen links en rechts wil definiëren in termen van vrijheid en gelijkheid, dient volgens politicoloog Middendorp onderscheid gemaakt te worden tussen economische en nieteconomische aspecten. In economisch opzicht heeft links de betekenis van het benadrukken van de waarde gelijkheid. Vanuit het idee van de gelijkwaardigheid van mensen krijgt (een bepaalde mate van) economische gelijkheid positieve aandacht. Links benadrukt de waarde van (een bepaalde mate van) materiële gelijkheid en keert zich (in een bepaalde mate) tegen ongelijkheden tussen mensen in onder meer bezit, inkomen, macht, zeggenschap over de productiemiddelen, en ontplooiingskansen. In economisch opzicht heeft rechts de betekenis van het benadrukken van de waarde vrijheid. Rechts pleit voor zo min mogelijk interveniëren in de markt. Rechts wordt dan ook geassocieerd met een hoge mate van economische vrijheid voor individuen en bedrijven. Vanuit het idee van het bestaan van capaciteitsverschillen tussen mensen wordt (een bepaalde mate van) materiële ongelijkheid onvermijdelijk geacht. Volgens veel politicologen zijn de begrippen links en rechts in de twintigste eeuw vooral in hun economische betekenis gebruikt. In niet-economisch opzicht heeft links de betekenis van het benadrukken van de waarde vrijheid. In democratische systemen kan links geassocieerd worden met de vrijheid om niet gehinderd door tradities, moraal of zedelijke deugden te leven. In niet-economisch opzicht heeft rechts de betekenis van het beperken van de waarde vrijheid. De politieke stroming van het liberalisme, die in economisch opzicht eerder rechts genoemd zou kunnen worden, legt tevens de nadruk op (een bepaalde mate van) politieke en culturele vrijheid. Maar conservatieve en confessionele (religieuze) politieke stromingen leggen doorgaans inderdaad een sterkere nadruk op tradities, moraal en zedelijke deugden. Andere dimensies in de politiek De tegenstelling tussen progressief (veranderingsgezind) en conservatief (behoudend) wordt veel gehanteerd. De begrippen progressief en conservatief corresponderen traditioneel met de begrippen links en rechts, denk aan het achttiende-eeuwse Franse parlement. In het verlengde van deze oorspronkelijke betekenis van de begrippen links en rechts kunnen in alle partijen zogeheten linker- en rechtervleugels onderscheiden worden, die als etiketten fungeren om opvattingen over (de snelheid van) veranderingen mee aan te geven. Zo kan bijvoorbeeld binnen een linkse partij een rechtervleugel onderscheiden worden, die minder snelle veranderingen wil dan andere partijleden. In empirisch onderzoek naar de politieke opvattingen van burgers worden dikwijls combinaties aangetroffen van linkse economische en rechtse nieteconomische opvattingen, of van rechtse economische en linkse nieteconomische opvattingen. Op empirisch niveau valt de links rechts dimensie dus niet samen met de dimensie progressief conservatief. Een ander onderscheid is de tegenstelling tussen confessioneel en niet confessioneel. Confessionalisme betreft de opvatting dat een bepaalde geloofsovertuiging zowel in het persoonlijke leven als in de samenleving vooropgesteld dient te worden. Het bestaan van christelijke politieke partijen en katholieke scholen is een uitdrukking van confessionalisme.

8 Onderscheid linksrechts is grof Materialisme - postmaterialisme Politieke stromingen In de schoolstrijd (over de vraag of katholieke en protestantse scholen door de staat gefinancierd zouden moeten worden) eind negentiende, begin twintigste eeuw stonden confessionelen en conservatieven (voorstanders van staatsfinanciering van bijzonder onderwijs) tegenover de liberalen en socialisten (tegenstanders van staatsfinanciering van bijzonder onderwijs). De eersten werden soms rechts, de laatsten links genoemd. Rechts had hier de betekenis van confessioneel, links van niet confessioneel. Als materialisme wordt gereserveerd voor die waarden waarin een relatief groot gewicht wordt toegekend aan veiligheid en welvaart dan wordt er ook wel gesproken van de tegenstelling materialisme-postmaterialisme. Postmaterialisme verwijst dan naar waarden als zelfontplooiing, democratisering of milieubewustzijn. Postmaterialistische waarden worden nogal eens in verband gebracht met het begrip links, materialistische waarden met het begrip rechts. Toch dient een dergelijke vergelijking genuanceerd te worden. De traditionele ideologieën, zoals het conservatisme, het liberalisme, het socialisme, het calvinisme en het katholicisme, legden aanvankelijk allemaal sterk de nadruk op materiële waarden. De tegenwoordige liberale, sociaaldemocratische en christendemocratische stromingen besteden allen aandacht aan postmaterialistische waarden. Onduidelijk is ook wat nu precies materieel of postmaterieel is. Milieubewustzijn wordt vaak aangehaald als voorbeeld bij uitstek van een postmaterialistsche waarde, maar er is weinig meer materieel denkbaar dan de directe leefomgeving: we ademen tenslotte zuurstof in en geen gebakken lucht. De vraag is daarom of dit onderscheid wel zinvol is. Het onderscheid tussen materialisten en postmaterialisten, zoals politicologen die soms construeren, betreft een mogelijke nieuwe dimensie in de politiek die (nog) niet tot uitdrukking komt in de tegenstellingen tussen links en rechts of confessioneel en nietconfessioneel.

Politieke Stromingen Introductie

Politieke Stromingen Introductie Politieke Stromingen Introductie Politiek in het dagelijks spraakgebruik In het dagelijks spraakgebruik in Nederland wordt politiek vooral gebruikt in de zin van partijpolitiek. De politiek is daarbij

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief?

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Docent: Jelle de Bont F. de Kloe 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 3 25 februari 2008 Blok BA CW 1D, opdracht 3C Aantal woorden 2172 Van 1839

Nadere informatie

Een democratie is een staatsvorm waarbij de bevolking direct of indirect invloed uitoefent op de politieke besluitvorming.

Een democratie is een staatsvorm waarbij de bevolking direct of indirect invloed uitoefent op de politieke besluitvorming. Samenvatting door L. 1165 woorden 13 januari 2013 4,8 12 keer beoordeeld Vak Maatschappijleer Maatschappijleer Hoofdstuk 3: Parlementaire democratie Paragraaf 1 t/m 4 1; Wat is politiek? Deelvraag: Wat

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum december 2012. Hoofdstuk 8 Stromingen en partijen

Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum december 2012. Hoofdstuk 8 Stromingen en partijen Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum december 2012 Hoofdstuk 8 Stromingen en partijen maatschappijvisie een samenhangend aantal opvattingen, die men [als

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Samenvatting Maatschappijleer Hoofdstuk 1

Samenvatting Maatschappijleer Hoofdstuk 1 Samenvatting Maatschappijleer Hoofdstuk 1 Samenvatting door M. 1184 woorden 8 juni 2013 4 3 keer beoordeeld Vak Methode Maatschappijleer Delphi Hoofdstuk 1 De staat kan wetten maken, regels die voor alle

Nadere informatie

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c.

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. De Tien Tijdvakken Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. KA1: De levenswijze van jagersverzamelaars KA2: Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen KA3: Het ontstaan van de eerste stedelijke

Nadere informatie

Groeikansen voor VVD, SP en PVV

Groeikansen voor VVD, SP en PVV Groeikansen voor VVD, SP en PVV Dilemma s voor andere partijen. De standpunten van kiezers en partijen - Dr. Pieter van Wijnen Zo n tweehonderd jaar geleden werden in de politiek de termen links en rechts

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Samenvatting Maatschappijleer Politiek

Samenvatting Maatschappijleer Politiek Samenvatting Maatschappijleer Politiek Samenvatting door een scholier 1031 woorden 22 juni 2007 7,7 12 keer beoordeeld Vak Methode Maatschappijleer Delphi Maatschappijleer samenvatting 1. Democratie Wetten:

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Vrijheid van de een is voorwaarde voor die van de ander

Vrijheid van de een is voorwaarde voor die van de ander Vrijheid van de een is voorwaarde voor die van de ander Amsterdam, juni 2017 Beste Axel Honneth, Iedere keer als ik in Duitsland ben zoek ik een Duits boek op. Ik ben opgegroeid met de Duitse cultuur en

Nadere informatie

Historische context. Verlich/ngsideeën en de democra/sche revolu/es

Historische context. Verlich/ngsideeën en de democra/sche revolu/es Historische context Verlich/ngsideeën en de democra/sche revolu/es 1650 1848 Kenmerkende aspecten 23. Het streven van vorsten naar absolute macht 26. Wetenschappelijke revolu/e 27. Ra/oneel op/misme en

Nadere informatie

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61325

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61325 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 19 oktober 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres https://maken.wikiwijs.nl/61325 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

2 keer beoordeeld 20 februari 2016

2 keer beoordeeld 20 februari 2016 5,4 Samenvatting door een scholier 1315 woorden 2 keer beoordeeld 20 februari 2016 Vak Maatschappijleer Methode Thema's maatschappijleer Maatschappijleer hoofdstuk 3 Parlementaire democratie Par. 1 wat

Nadere informatie

Inhoudsopgave Politiek en politieke wetenschap Staat en macht Breuklijnen en ideologieën

Inhoudsopgave Politiek en politieke wetenschap Staat en macht Breuklijnen en ideologieën 1 Politiek en politieke wetenschap 17 1.1 Politiek 17 1.2 Variaties in politiek 19 1.2.1 Politiek en territorium 20 1.2.2 De verschuivende culturele grenzen van de politiek 21 1.2.3 De vormen en structuren

Nadere informatie

Sociale kaders: Hoofdstuk 16 Cultuur

Sociale kaders: Hoofdstuk 16 Cultuur Sociale kaders: Hoofdstuk 16 Cultuur Begrippen: -Cultuur -Cultureel relativisme -Cultuur patroon -Cultural lag -Culturele uitrusting -Subcultuur -Contracultuur Definitie Cultuur Samenhangend geheel van

Nadere informatie

Tijdvakken en kenmerkende aspecten.

Tijdvakken en kenmerkende aspecten. Tijdvakken en kenmerkende aspecten. Tijdvak 1: Tijd van Jagers en Boeren. Periode: Prehistorie 1 De levenswijze van jagers-verzamelaars (Hoe zag deze samenleving eruit?) 2 Het ontstaan van landbouw en

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61325 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? 1 maximumscore 2 maatschappelijk belang van vrijwilligerswerk beargumenteerd met behulp van kernconcept sociale cohesie 1 maatschappelijk belang van vrijwilligerswerk

Nadere informatie

3,2. Verslag door Lotte 1992 woorden 19 juni keer beoordeeld. Geschiedenis. Tijdvak: Tijd van burgers en stoommachines. Periode:

3,2. Verslag door Lotte 1992 woorden 19 juni keer beoordeeld. Geschiedenis. Tijdvak: Tijd van burgers en stoommachines. Periode: Verslag door Lotte 1992 woorden 19 juni 2017 3,2 6 keer beoordeeld Vak Methode Geschiedenis Feniks Tijdvak: Tijd van burgers en stoommachines Periode: 1800-1900 https://www.scholieren.com/verslag/108551

Nadere informatie

6,6. Samenvatting door een scholier 1139 woorden 2 mei keer beoordeeld. Maatschappijleer POLITIEK

6,6. Samenvatting door een scholier 1139 woorden 2 mei keer beoordeeld. Maatschappijleer POLITIEK Samenvatting door een scholier 1139 woorden 2 mei 2004 6,6 25 keer beoordeeld Vak Maatschappijleer POLITIEK Politiek is de manier waarop voor een land besluiten worden genomen (de meeste besluiten worden

Nadere informatie

Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen

Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen Impuls Tweede Fase havo/vwo Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen Individuele opdracht 1 Je krijgt 18 stellingen. Geef bij iedere stelling aan: eens, oneens of gedeeltelijk eens/oneens. 1

Nadere informatie

RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN

RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN Wim Weymans RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN Filosofische perspectieven Recht en samenleving anders bekeken Filosofische perspectieven Wim Weymans Acco Leuven / Den Haag Verantwoording 13 Inleiding 17

Nadere informatie

5,4. Politiek. Wat is democratie? Aanvullende kenmerken van een parlementaire democratie. Samenvatting door een scholier 2462 woorden 1 april 2006

5,4. Politiek. Wat is democratie? Aanvullende kenmerken van een parlementaire democratie. Samenvatting door een scholier 2462 woorden 1 april 2006 Samenvatting door een scholier 2462 woorden 1 april 2006 5,4 23 keer beoordeeld Vak Methode Geschiedenis Sprekend verleden Sprekend verleden hfst 5 Hoofdstuk 5 Democratie en de ismen: begrippen blijven,

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo II

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo II Opgave 3 Politieke besluitvorming: Geen bont meer in Nederland? 13 maximumscore 2 Voorbeelden van juiste kenmerken zijn (twee van de volgende): Het aantal zetels dat een partij behaalt, is evenredig aan

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Werkstuk Geschiedenis Nederland in de 19e eeuw

Werkstuk Geschiedenis Nederland in de 19e eeuw Werkstuk Geschiedenis Nederland in de 19e eeuw Werkstuk door een scholier 2435 woorden 22 januari 2005 6 108 keer beoordeeld Vak Geschiedenis Inhoud: Hoofdvragen: 1: Wat veranderde er in de 19e Eeuw met

Nadere informatie

Samenvatting Geschiedenis Kenmerkende aspecten (1 t/m 7 zijn uitgewerkt)

Samenvatting Geschiedenis Kenmerkende aspecten (1 t/m 7 zijn uitgewerkt) Samenvatting Geschiedenis Kenmerkende aspecten (1 t/m 7 zijn uitgewerkt) Samenvatting door S. 850 woorden 25 maart 2017 0 keer beoordeeld Vak Geschiedenis 01 De levenswijze van jagers-verzamelaars Het

Nadere informatie

Democratie en ismen; begrippen blijven, hun inhoud verandert

Democratie en ismen; begrippen blijven, hun inhoud verandert Democratie en ismen; begrippen blijven, hun inhoud verandert Wat is democratie? In de 20e eeuw ontstonden er in een paar landen democratieën, burgers waren echter niet tevreden. Te weinig invloed op de

Nadere informatie

7,5. Samenvatting door Lisette 1239 woorden 18 april keer beoordeeld. Geschiedenis. Russische Revolutie

7,5. Samenvatting door Lisette 1239 woorden 18 april keer beoordeeld. Geschiedenis. Russische Revolutie Samenvatting door Lisette 1239 woorden 18 april 2017 7,5 7 keer beoordeeld Vak Geschiedenis Russische Revolutie Meeste mensen zijn boeren/boerinnen in Rusland Ze waren straatarm, ze wisten niks en ze gingen

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de vragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de vragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag voor leerlingen van het vak geschiedenis vwo, tweede tijdvak (2018). In dit examenverslag proberen we een zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende

Nadere informatie

De betekenis van de grote politieke stromingen

De betekenis van de grote politieke stromingen De betekenis van de grote politieke stromingen Inleiding bij de opening van het Academisch Jaar van de Open Universiteit, 1 juni 2010 te De n Haag Prof.dr. A. (Arno) F.A. Korsten 1 De Open Universiteit

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis havo

Examenprogramma geschiedenis havo Examenprogramma geschiedenis havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Domein B Domein C Domein

Nadere informatie

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 Dit S.O. bestaat uit 41 vragen. Je schrijft met een blauwe of zwarte pen. Schrijf netjes en duidelijk. Indien bij een vraag een verklaring wordt gevraagd en de verklaring

Nadere informatie

De Verlichting. De Verlichting

De Verlichting. De Verlichting De Verlichting =18 de eeuwse filosofische stroming die de nadruk legt op rationaliteit (zelf nadenken), vrijheid en gelijkheid en dit toepast in alle maatschappelijke velden (politiek, economie, religie

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis. van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der

Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis. van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der Dames en heren, Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der herkenning, maar het kan ons ook neerdrukken. Kijken we terug

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

CPN. Manifest der Communistische Partij

CPN. Manifest der Communistische Partij CPN Manifest der Communistische Partij Een spook waart door Nederland het spook van het communisme. Alle machten van het oude Nederland hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden,

Nadere informatie

1579: unie van utrecht, militair bondgenootschap tegen Filips

1579: unie van utrecht, militair bondgenootschap tegen Filips belangrijke data: 1581: Plakkaat van Verlatinge : onafhankelijkheid van de nederlanden. Filips de tweede werd afgezet en er werd vastgesteld dat regeringen er zijn voor de burgers en regeringen die rechten

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Proeftoets E2 havo

Proeftoets E2 havo Proeftoets E2 havo 5 2016 1. Een verdachte kan te maken krijgen met een aantal personen en instanties. Wat is de juiste volgorde? A. 1. de politie 2. de rechter 3. de officier van justitie. B. 1. de officier

Nadere informatie

cultuur & media hoorcollege moderniteit en postmoderniteit theo ploeg

cultuur & media hoorcollege moderniteit en postmoderniteit theo ploeg cultuur & media hoorcollege moderniteit en postmoderniteit theo ploeg 1 Wat ga ik behandelen? moderniteit versus postmoderniteit korte geschiedenis verlichting en romantiek modernisme postmodernisme postmoderniteit

Nadere informatie

Paragraaf 2 De hedendaagse arbeids samenleving 2.1 wat is een arbeids samenleving?

Paragraaf 2 De hedendaagse arbeids samenleving 2.1 wat is een arbeids samenleving? Antwoorden door een scholier 1490 woorden 7 april 2006 4,6 15 keer beoordeeld Vak Methode Maatschappijleer Delphi Paragraaf 2 De hedendaagse arbeids samenleving 2.1 wat is een arbeids samenleving? In 1948

Nadere informatie

Tijdvak van burgers en stoommachines (1800 1900) / 19 e eeuw

Tijdvak van burgers en stoommachines (1800 1900) / 19 e eeuw Tijdvakken Tijdvak van burgers en stoommachines (1800 1900) / 19 e eeuw K.A. * De Industriële Revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving * De moderne vorm van imperialisme

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie

Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie Feuerbach herlezen Jasper Schaaf DAMON bw Schaaf, Godsdienstkritiek.indd 3 11-5-10 11:35 Inhoudsopgave Voorwoord door Ronald van Raak 7 1 Inleiding 9 1.

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer havo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer havo 2006-I Opgave 3 Meer onrust over minder sociale zekerheid (mens en werk en politieke besluitvorming) Maximumscore 5 15 Voorbeelden van een juiste omschrijving van de verzorgingsstaat (één van de volgende): 3

Nadere informatie

Het Congres van Wenen hertekent Europa (1815) (les 03 5des) Geschiedenis 5MEVO-5EM-5EI-5IW VTI Kontich

Het Congres van Wenen hertekent Europa (1815) (les 03 5des) Geschiedenis 5MEVO-5EM-5EI-5IW VTI Kontich (les 03 5des) Geschiedenis 5MEVO-5EM-5EI-5IW --- www.degeschiedenisles.com --- VTI Kontich 1. Voor het Congres van Wenen a. Rond 1750: het Ancien Regime komt ten einde => Enkele kenmerken van het Ancien

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

8 Ideologische oriëntaties en stemgedrag

8 Ideologische oriëntaties en stemgedrag 8 Ideologische oriëntaties en stemgedrag Pieter van Wijnen 8.1 Inleiding In hoofdstuk 7 hebben we gezien dat in de afgelopen dertig jaar het Nederlands electoraat geleidelijk ontzuild is. Het stemgedrag

Nadere informatie

Toezicht en moraliteit.

Toezicht en moraliteit. Toezicht en moraliteit. Over professionele waarden in de zorgsector Gabriël van den Brink Congres-NVTZ 10-11-2016 1 Moral sentiments in modern society Adam Smith (1723-1790) The Wealth of Nations (1776)

Nadere informatie

nhoud Maatschappelijke problemen als collectieve kwaden Sociaal-wetenschappelijk onderzoek in macro-micro- macroperspectief

nhoud Maatschappelijke problemen als collectieve kwaden Sociaal-wetenschappelijk onderzoek in macro-micro- macroperspectief I nhoud 1 Maatschappelijke problemen als collectieve kwaden 12 1.1 De problematische samenleving 12 1.2 Wanneer wordt een probleem een maatschappelijk probleem? 14 1.3 Sociale normen als collectief goed

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 8 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 8 Toetsvragen Tijdvak 8 Toetsvragen 1 In Nederland was de eerste belangrijke politieke stroming het liberalisme. Welke politieke doelen wilden liberalen bereiken? A Zij wilden een eenheidsstaat met een grondwet en vrijheid

Nadere informatie

VVD rapport over verkiezingsnederlaag

VVD rapport over verkiezingsnederlaag VVD rapport over verkiezingsnederlaag De VVD is vandaag naar buiten gekomen met het rapport over de oorzaken van de verkiezingsnederlaag bij de verkiezingen van 2006. Wat vindt men hiervan? Wat vindt u

Nadere informatie

5,9. Samenvatting door een scholier 1608 woorden 12 januari keer beoordeeld. Maatschappijleer Thema's maatschappijleer

5,9. Samenvatting door een scholier 1608 woorden 12 januari keer beoordeeld. Maatschappijleer Thema's maatschappijleer Samenvatting door een scholier 1608 woorden 12 januari 2015 5,9 2 keer beoordeeld Vak Methode Maatschappijleer Thema's maatschappijleer Maatschappijleer Toets P.D. par. 1 t/m par.6. Paragraaf Politiek

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

7,9. Samenvatting door een scholier 2095 woorden 10 oktober keer beoordeeld. Maatschappijleer

7,9. Samenvatting door een scholier 2095 woorden 10 oktober keer beoordeeld. Maatschappijleer Samenvatting door een scholier 2095 woorden 10 oktober 2006 7,9 14 keer beoordeeld Vak Maatschappijleer Paragraaf 1 Een onafhankelijke staat is alleen als: - er een vast grondgebied of territoir is - op

Nadere informatie

BEGINSELVERKLARING. Vastgesteld door de 125 e algemene vergadering op 15 november 2008 te Rotterdam

BEGINSELVERKLARING. Vastgesteld door de 125 e algemene vergadering op 15 november 2008 te Rotterdam BEGINSELVERKLARING Vastgesteld door de 125 e algemene vergadering op 15 november 2008 te Rotterdam 1. Missie en Visie De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) wil een Nederland waar mensen de ruimte

Nadere informatie

Politieke filosofie van de christen-democratie

Politieke filosofie van de christen-democratie opm politieke filo cda 03-11-2003 15:42 Pagina 3 Politieke filosofie van de christen-democratie H.E.S. Woldring DAMON opm politieke filo cda 03-11-2003 15:42 Pagina 4 Politieke filosofie van de christen-democratie

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VOOR VMBO BOVENBOUW 3 VMBO KGT-EDITIE WERKBOEK

GESCHIEDENIS VOOR VMBO BOVENBOUW 3 VMBO KGT-EDITIE WERKBOEK GESCHIEDENIS VOOR VMBO BOVENBOUW 3 VMBO KGT-EDITIE WERKBOEK Inhoudsopgave 8 Nederland 1900-191 Module 1 Nederland en Indonesië HET CULTUURSTELSEL NEDERLAND BREIDT ZIJN INVLOED UIT HET NATIONALISME 6 50

Nadere informatie

Opgave 2 Tweede Kamerverkiezingen 2006 en kabinetsformatie

Opgave 2 Tweede Kamerverkiezingen 2006 en kabinetsformatie Opgave 2 Tweede Kamerverkiezingen 2006 en kabinetsformatie tekst 5 5 Het tweede kabinet-balkenende (CDA, VVD, D66) trad aan op 27 mei 2003. Op 30 juni 2006 bood minister-president Balkenende het ontslag

Nadere informatie

Naam:.. Fotokopie begrippen

Naam:.. Fotokopie begrippen Tl3_begrippen.doc Naam:.. Fotokopie begrippen 1. Het communisme + vragen 2. Rusland rond 1917 + vragen 3. Stalin 4. West-Europa in de tijd van de Industriële Revolutie + vragen 5. De sociale kwestie en

Nadere informatie

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980

Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Beginselverklaring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, 1980 Noot van de editor De beginselprogramma's zijn gescand, en zover nodig gecorrigeerd. Hierdoor is het mogelijk dat de tekst niet meer

Nadere informatie

Samenvatting Geschiedenis Hoofdstuk 3 en 4

Samenvatting Geschiedenis Hoofdstuk 3 en 4 Samenvatting Geschiedenis Hoofdstuk 3 en 4 Samenvatting door een scholier 3179 woorden 4 april 2010 4 29 keer beoordeeld Vak Methode Geschiedenis Sprekend verleden Hoofdstuk 3 Paragraaf 6: veranderingen

Nadere informatie

Waar Bepaal ten slotte zo nauwkeurig mogelijk waar het onderwerp zich afspeelt. Gaat het om één plek of spelen meer plaatsen/gebieden een rol?

Waar Bepaal ten slotte zo nauwkeurig mogelijk waar het onderwerp zich afspeelt. Gaat het om één plek of spelen meer plaatsen/gebieden een rol? Hoe word ik beter in geschiedenis? Als je beter wilt worden in geschiedenis moet je weten wat er bij het vak geschiedenis van je wordt gevraagd, wat je bij een onderwerp precies moet kennen en kunnen.

Nadere informatie

4 Opvattingen over kerk en godsdienst 1

4 Opvattingen over kerk en godsdienst 1 4 Opvattingen over kerk en godsdienst 1 4.1 Het prestige van de kerken De kerken zijn niet meer de gezaghebbende instanties van vroeger. Dat is niet alleen zo in Nederland. Zelfs in uitgesproken godsdienstige

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis nieuwe stijl havo 2008-I

Eindexamen geschiedenis nieuwe stijl havo 2008-I Door de tijd heen De volgende gebeurtenissen hebben met verschillende godsdiensten te maken en staan in willekeurige volgorde: 1 Jezus Christus wordt geboren. 2 De profeet Mohammed trekt van Mekka naar

Nadere informatie

Samen leren leven: Wereldbeelden in perspectief

Samen leren leven: Wereldbeelden in perspectief Samen leren leven: Wereldbeelden in perspectief Ph.D.; Onderzoeker, auteur, sociaal ondernemer www.annickdewitt.com annick@annickdewitt.com In deze presentatie I Het ideaal: Samen leren leven II De condities:

Nadere informatie

2.1 Omcirkel het juiste antwoord.

2.1 Omcirkel het juiste antwoord. 2.1 Vraag 1 Het Parlement in Nederland bestaat uit... A. Eerste en Tweede Kamer B. Tweede Kamer en Provinciale Staten C. Provinciale staten en Gemeenteraad D. Tweede Kamer en Gemeenteraad Vraag 2 Waarom

Nadere informatie

6,6. Samenvatting door een scholier 2067 woorden 5 maart keer beoordeeld. Maatschappijleer Thema's maatschappijleer

6,6. Samenvatting door een scholier 2067 woorden 5 maart keer beoordeeld. Maatschappijleer Thema's maatschappijleer Samenvatting door een scholier 2067 woorden 5 maart 2003 6,6 278 keer beoordeeld Vak Methode Maatschappijleer Thema's maatschappijleer Maatschappijleer PTA Hoofdstuk 1 t/m 6.4 Hoofdstuk 1: Politiek v Politiek:

Nadere informatie

Het nieuwe eindexamen geschiedenis

Het nieuwe eindexamen geschiedenis Het nieuwe eindexamen geschiedenis Stephan Klein Rotterdam, 4 oktober 2013 Gesprek in de klas (2013) Docent: Wie kan uitleggen wat standplaatsgebondenheid inhoudt? (stilte van enkele seconden) Leerling

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis vwo vanaf CE 2015

Examenprogramma geschiedenis vwo vanaf CE 2015 Examenprogramma geschiedenis havo/vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Historisch besef

Nadere informatie

VERKIEZINGEN IN KOEDIJK

VERKIEZINGEN IN KOEDIJK 1 VERKIEZINGEN IN KOEDIJK WELKE LANDELIJKE POLITIEKE PARTIJEN WAREN POPULAIR DOOR DE JAREN HEEN? VERKIEZINGEN VOOR DE TWEEDE KAMER Leden van de Tweede Kamer der Staten Generaal worden direct door de kiesgerechtigden

Nadere informatie

MIRARI Van kritiek naar dialoog.

MIRARI Van kritiek naar dialoog. MIRARI Van kritiek naar dialoog. Door Tomas Serrien Verwondering is het begin van alle wijsheid. (Aristoteles) Mirari - 1 HET WAT en HET WAAROM: Het grondidee van Mirari. Het is tijd voor een filosofisch

Nadere informatie

GEWOON OF JUIIST HEEL ONGEWOON?

GEWOON OF JUIIST HEEL ONGEWOON? GEWOON OF JUIIST HEEL ONGEWOON? Zelfsturing in de gemeente Peel en Maas Gabriel van den Brink 31-3-2017 Helden 1 Peel en Maas als schoolvoorbeeld Een feest van herkenning Lezen rapportage voelde als thuiskomen:

Nadere informatie

Ethiek (ethos = gewoonte/zede) wil nadenken over en zich bezinnen op de levenshouding, het handelen en de gewoonte.

Ethiek (ethos = gewoonte/zede) wil nadenken over en zich bezinnen op de levenshouding, het handelen en de gewoonte. Samenvatting door A. 2079 woorden 29 juni 2014 6,4 2 keer beoordeeld Vak Anders H1 Ethiek (ethos = gewoonte/zede) wil nadenken over en zich bezinnen op de levenshouding, het handelen en de gewoonte. Moraal

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-II

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-II Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Gebruik bron 1. Op grond van deze bron kan Hermanus Johannes Krom gezien worden als een voorbeeld van een Nederlandse patriot.

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis havo/vwo

Examenprogramma geschiedenis havo/vwo Examenprogramma geschiedenis havo/vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Historisch besef

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Dilemma s Inleiding Tijdens de vorige les heb je geleerd dat het woord democratie een samentrekking is van de woorden demos (volk) en kratein

Nadere informatie

Proeftoets E2 vwo4 2016

Proeftoets E2 vwo4 2016 Proeftoets E2 vwo4 2016 1. Wat zijn de twee belangrijkste redenen om rechtsregels op te stellen? A. Ze zijn een afspiegeling van wat het volk goed en slecht vindt en zorgen voor duidelijke afspraken om

Nadere informatie

Leerplan geschiedenis tweede fase. Albert van der Kaap

Leerplan geschiedenis tweede fase. Albert van der Kaap Leerplan geschiedenis tweede fase Albert van der Kaap Leerplan geschiedenis tweede fase Albert van der Kaap Enschede, juli 2008 Verantwoording 2008 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Alle

Nadere informatie

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn maximaal 93 punten te

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Samenvatting Maatschappijleer Hoofdstuk 3 par 2 T/M 5

Samenvatting Maatschappijleer Hoofdstuk 3 par 2 T/M 5 Samenvatting Maatschappijleer Hoofdstuk 3 par 2 T/M 5 Samenvatting door Joris 2529 woorden 12 april 2018 0 keer beoordeeld Vak Methode Maatschappijleer Thema's maatschappijleer Politieke stromingen Er

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland 1p 1 In 1848 werd de grondwet in Nederland veranderd. Dit had gevolgen voor de machtsverhouding tussen

Nadere informatie