Christelijk Sociaal Denken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Christelijk Sociaal Denken"

Transcriptie

1 Christelijk Sociaal Denken Traditie - Actualiteit - Kritiek Onder redactie van CvE Boekenreeks 17 CvE Becker, christelijk sociaal denken indd :23:19

2 Inhoud Voorwoord 7 Maat houden: Waardigheid, vrije wil, kwetsbaarheid en verantwoordelijkheid bij Efrem de Syriër 13 Ciano Aydin Een oefening in balanceren; de katholieke sociale leer over arbeid 32 De onaantastbaarheid van de menselijke waardigheid als opgave van de katholieke sociale leer 50 Inigo Bocken Christelijk-sociaal een archeologie, een her-innering 68 Govert Buijs De grondslagen van de christelijke sociale leer 102 Christoph Hübenthal Compendium en Osnovy: Een Orthodox contrapunt 130 Josephien van Kessel, Olga Hoppe-Kondrikova en Evert van der Zweerde Het radicale bevrijdingspotentieel van het maatschappelijk middenveld 161 Ringo Ossewaarde Sociale hoop in liberale tijden 182 Bas van Stokkom De politieke theologie van een potestas indirecta 197 Marin Terpstra 5 CvE Becker, christelijk sociaal denken indd :23:19

3 Over de waardigheid van de mens volgens de katholieke sociale leer 223 Paul van Tongeren Natuurwet en geweten 238 Paul van Tongeren Legitimering van mensenrechten vanuit natuur of politiek? 244 Johannes A. (Hans) van der Ven Auteursgegevens CvE Becker, christelijk sociaal denken indd :23:19

4 Voorwoord Het christendom heeft vanaf het begin geworsteld met de vraag hoe de religieuze inspiratie om te zetten in maatschappelijk handelen. Zijn lange geschiedenis laat uiteenlopende en zelfs extreme posities zien. Van de ascetische heremiet die zich distantieerde van de maatschappelijke turbulenties tot de bevlogen wereldverbeteraar die in naam van christelijke idealen de revolutie proclameerde. Het brede spectrum aan posities dat zich ontwikkelde stelde de leiders van de steeds machtiger wordende christelijke instituten voor het probleem: hoe moet de Kerk omgaan met de veelheid aan posities die zich onder haar vleugels ontwikkelt? Zo ontstonden geschriften, waarin in naam van het instituut stelling werd genomen, met het doel de christelijke energieën in goede banen te leiden. Geschriften die soms nadrukkelijk in een bepaalde richting wezen en andere keren de kool en de geit spaarden. Zeer sterk zien we deze ontwikkelingen in de Rooms-Katholieke Kerk. Nadat de eerste christenen het goede samenleven in kleine kring praktiseerden, ontstond een rijke theologische traditie met aanwijzingen voor maatschappelijk handelen. Deze heeft ongetwijfeld extreme vormen van engagement in gematigde banen geleid. Na de Reformatie opereerde de Rooms-Katholieke Kerk meer vanuit een defensieve positie, wat nog versterkt werd door de Franse revolutie. De strijd tussen progressieve en conservatieve krachten in de negentiende eeuw is wel gevangen in het beeld van de dijk die zich staande probeert te houden tegen steeds nieuwe vloedgolven. Het lijft geen twijfel dat de katholieke Kerk, met onder andere de adel en de vorsten, deel uitmaakte van de dijk. Als hoogtepunt (wellicht beter dieptepunt) in deze strijd geldt de encycliek Syllabus Errorum van paus Pius IX (1864). De vrijheid van religie, scheiding van Kerk en staat, het liberalisme en de moderne beschaving werden afgewezen. Dit gebeurde op een manier die een hedendaagse kritische geest de rillingen over de rug doet lopen. De stellingen werden verworpen door slechts te refereren aan eerdere pauselijke documenten. Geen argumentaties, geen gedachteontwikkeling, laat staan een discours dat oog heeft voor niet-katholieken. 7 CvE Becker, christelijk sociaal denken indd :23:19

5 In 1891 veranderde het beeld van een dijk die op zijn plaats staat en probeert te redden wat er te redden valt. De katholieke Kerk ging in het offensief, zo bleek alleen al uit de titel van de encycliek die paus Leo XIII op 15 mei het licht deed zien: Rerum Novarum (Van de nieuwe zaken). De nieuwe omstandigheid waarmee de paus zich in concreto uiteenzette was het arbeidersvraagstuk. De snelle industrialisatie had geleid tot een proletariaat dat in mensonterende omstandigheden leefde. Naast de uitbuiting noemt de encycliek als schrijnende misstand het niet minder ernstige probleem van ideologische manipulatie. De arbeiders stonden bloot aan allerlei problematische gedachtestelsels, waarvan natuurlijk het socialisme het meest prominente en voor de Kerk meest bedreigende was. Het is niet moeilijk om de machtsstrategische motieven te ontwaren die achter de verschijning van de encycliek schuilgingen. Ontwikkeling van een visie die aansloot bij de problemen en belevingen van arbeiders was voor de Kerk een zaak van overleven. Maar het is minstens zo fascinerend te erkennen dat in deze encycliek een inhoudelijk patroon werd uitgetekend dat in de erop volgende encyclieken over maatschappelijke vraagstukken werd vastgehouden. De opvolgers van Leo XIII werden niet moe die continuïteit te benadrukken. Twee encyclieken refereerden in hun titel naar het eerste document 1, en in alle encyclieken wordt er uitgebreid naar verwezen. Mater et Magistra van de in menig opzicht zo onconventionele Johannes XXIII opent zelfs met een veertig paragrafen durende recapitulatie van Rerum Novarum. De pretentie van continuïteit kenmerkt ook het meest recente grote document over sociale vraagstukken dat vanuit het Vaticaan is gekomen, het Compendium van de sociale leer van de Kerk, samengesteld door de Pauselijke Raad voor Rechtvaardigheid en Vrede. 2 In een twaalftal hoofdstukken worden de belangrijkste lijnen van wat is gaan heten de sociale leer van de katholieke Kerk bijeengebracht, met voordurende verwijzingen naar de oudere geschriften. Wordt die pretentie van eenheid ook waargemaakt? Voor een deel zeker. Rerum Novarum veroordeelde in de eerste paragraaf het socialisme, maar problematiseerde ook het radicale liberalisme, en duidde beide als oorzaak van het arbeidersvraagstuk. De gedachtegang dat de sociale leer een derde weg tussen radicaal socialisme en hard liberalisme vormt, spreekt direct uit alle andere documenten. Ook kernthema s als eigendomsverwerving, subsidiariteit en menselijke waardigheid worden in de encyclieken over herkenbare lijnen uitgewerkt. Een belangrijke reden waarom die continuïteit kon worden gehandhaafd ligt in de abstracte 8 CvE Becker, christelijk sociaal denken indd :23:20

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

2. Het algemeen welzijn en de universele bestemming van de goederen

2. Het algemeen welzijn en de universele bestemming van de goederen 1 DE SOCIALE LEER VAN DE KERK: NOG STEEDS ACTUEEL De officiële sociale leer van de Kerk wordt gewoonlijk omschreven als een zaak van pauselijke encyclieken vanaf Rerum novarum (1891). Maar de katholieke

Nadere informatie

De sociale kwestie, d.w.z. het vraagstuk van de slechte leef- woon- en werkomstandigheden van de (fabrieks)arbeiders en hun gezinnen.

De sociale kwestie, d.w.z. het vraagstuk van de slechte leef- woon- en werkomstandigheden van de (fabrieks)arbeiders en hun gezinnen. Hoofdstuk 2 De arbeiders lat van zich hor De historicus Brugman citeert in zijn boek Het ontwak der arbeidde klasse e dokter uit Gouda, die in 1842 schrijft over kinder van 7 jaar die in de textielindustrie

Nadere informatie

Democratie als cultus

Democratie als cultus SUB Hamburg A/570762 Marin Terpstra Democratie als cultus Over politiek en religie BOOM AMSTERDAM IN HOUD Voorwoord 9 Hoofdstuk 1 De democratie en het probleem van de theolo^ia politikê. Varro, Augustinus,

Nadere informatie

God en de naaste. De sociale leer van de Kerk

God en de naaste. De sociale leer van de Kerk God en de naaste De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de sociale leer Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden,

Nadere informatie

De factor arbeid in de Katholieke Sociale Leer

De factor arbeid in de Katholieke Sociale Leer Publicatie van het CSLK, met toestemming van de auteur. www.cslk.nl De factor arbeid in de Katholieke Sociale Leer Fundament De grondslag van de sociale leer van de Kerk is feitelijk gelegd met de encycliek

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Over de sociaal-economische leer van de Katholieke Kerk

Over de sociaal-economische leer van de Katholieke Kerk Over de sociaal-economische leer van de Katholieke Kerk Patrick Vandenhove Leuvensesteenweg 716 3071 Erps-Kwerps Naar aanleiding van de uitgave van de meest recente encycliek van de Paus Caritas in Veritate

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

Paus Franciscus : Europa moet draaien om menselijke waardigheid, niet enkel om economie"

Paus Franciscus : Europa moet draaien om menselijke waardigheid, niet enkel om economie Paus Franciscus : Europa moet draaien om menselijke waardigheid, niet enkel om economie" Redactie 25 november 14, 10.04uBron: Belga, ANP Franciscus PHOTO NEWS 1 Paus Paus Franciscus heeft vandaag een kritische,

Nadere informatie

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem.

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem. Speech van Bisschop de Korte (Groningen-Leeuwarden) BIJ HET AFSCHEID VAN VICTOR SCHEFFERS 30 september 2015 Eminentie, Excellenties, Dames en heren, heel bijzonder natuurlijk Victor, Inleiding De 20 ste

Nadere informatie

DE VERKLARING OVER DE GODSDIENSTVRIJHEID VAN HET TWEEDE VATICAANS CONCILIE

DE VERKLARING OVER DE GODSDIENSTVRIJHEID VAN HET TWEEDE VATICAANS CONCILIE Wie gevraagd wordt de onderwerpen te noemen die door het tweede Vaticaans concilie zijn behandeld zal waarschijnlijk het eerst aan de liturgie of de constitutie over de Kerk denken. Toch is het thema dat

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie

Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie Godsdienstkritiek, respect en actieve tolerantie Feuerbach herlezen Jasper Schaaf DAMON bw Schaaf, Godsdienstkritiek.indd 3 11-5-10 11:35 Inhoudsopgave Voorwoord door Ronald van Raak 7 1 Inleiding 9 1.

Nadere informatie

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God.

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. GELOVEN Encycliek Lumen Fideï zegt: Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. PROBLEEM VAN PAROCHIES

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

het vuur van de liefde pinksteren 2008

het vuur van de liefde pinksteren 2008 het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende Pinksteren is het feest van de heilige Geest, het is de afronding van de Paastijd. We

Nadere informatie

Hervorming in continuïteit

Hervorming in continuïteit 1 Hervorming in continuïteit Hoe een principe van de hermeneutiek van Vaticanum II in de verklaringen Dignitatis humanae en Nostra aetate verwezenlijkt is. 1. Inleiding Op 11 oktober 1962 opende de zalige

Nadere informatie

Inhoud. Wat blijft 11 Groet aan de lezer GOD - GROND, HOUVAST EN DOEL

Inhoud. Wat blijft 11 Groet aan de lezer GOD - GROND, HOUVAST EN DOEL Inhoud Wat blijft 11 Groet aan de lezer 17 1. GOD - GROND, HOUVAST EN DOEL God bestaat 21 Nee of ja tegen God onmogelijk 21 God - een zaak van vertrouwen 22 Het geloof in God als uiteindelijk gefundeerd

Nadere informatie

Publicatie van het CSLK met toestemming van de auteur. Subsidiariteit

Publicatie van het CSLK met toestemming van de auteur. Subsidiariteit Publicatie van het CSLK met toestemming van de auteur www.cslk.nl Vak Code Credits Variant Jaar Docent Student :Sociale leer van de Kerk :B.IV.3. :3 EC :Minor :III :Prof. Dr. G.J.M. van Wissen. :E. Ligthart.

Nadere informatie

Kerk en staat hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Kerk en staat hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62235 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Vertaling, inleiding en essay Inigo Bocken

Vertaling, inleiding en essay Inigo Bocken opm John Locke-brief 18-05-2004 15:44 Pagina 3 John Locke Een Brief over tolerantie Vertaling, inleiding en essay Inigo Bocken opm John Locke-brief 18-05-2004 15:44 Pagina 5 Inhoud Voorwoord 7 Inleiding

Nadere informatie

Ideeën om met elkaar in gesprek te gaan over Rerum Novarum 2016

Ideeën om met elkaar in gesprek te gaan over Rerum Novarum 2016 Ideeën om met elkaar in gesprek te gaan over Rerum Novarum 2016 Inleiding We bieden 3 mogelijkheden aan: 1) In de eucharistieviering De wereld is van iedereen vind je heel wat teksten onder de eerste lezing

Nadere informatie

Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis. van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der

Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis. van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der Dames en heren, Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der herkenning, maar het kan ons ook neerdrukken. Kijken we terug

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: In de wortel gespleten. De historische mythe van de ongedeelde kerk Auteur: Peter-Ben Smit Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 22.4, 75-79. 2014 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting Geschiedenis en staatsinrichting Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Dinsdag 18 mei 9.00 12.00 uur 19

Nadere informatie

I N F O R M A T I E B R O C H U R E

I N F O R M A T I E B R O C H U R E I N F O R M A T I E B R O C H U R E BESTE OUDERS Het is de droom van ieder van ons dat onze kinderen en jongeren zich ontplooien tot fijne mensen die in staat zijn later hun eigen weg te gaan. Daarbij

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Doorbraak.eu. Michel Voris.

Doorbraak.eu. Michel Voris. Michel Voris. Op 15 en 16 november organiseert de in Nederland tot voor kort onbekende organisatie Pro Europa Christiana Federation een bijeenkomst onder de wervende tekst Afbraak en herstel van de christelijke

Nadere informatie

Politieke filosofie van de christen-democratie

Politieke filosofie van de christen-democratie opm politieke filo cda 03-11-2003 15:42 Pagina 3 Politieke filosofie van de christen-democratie H.E.S. Woldring DAMON opm politieke filo cda 03-11-2003 15:42 Pagina 4 Politieke filosofie van de christen-democratie

Nadere informatie

Publicatie van het CSLK en bisdom Breda, met toestemming van de auteur.

Publicatie van het CSLK en bisdom Breda, met toestemming van de auteur. Publicatie van het CSLK en bisdom Breda, met toestemming van de auteur. www.cslk.nl Inleiding op de sociale leer van de Katholieke Kerk Bijeenkomst Ridderorde van het heilig Graf van Jeruzalem 1. Inleiding

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

Loonwet en christenrecht Confessionele politiek, de sociale kwestie en de strijd tegen het ongeloof in het laatste kwart van de negentiende eeuw

Loonwet en christenrecht Confessionele politiek, de sociale kwestie en de strijd tegen het ongeloof in het laatste kwart van de negentiende eeuw Loonwet en christenrecht Confessionele politiek, de sociale kwestie en de strijd tegen het ongeloof in het laatste kwart van de negentiende eeuw Noor van der Veen 3865819 Docent Dr. J. P. M. Koch Juni

Nadere informatie

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Ruimtelijke context Achter het Clara Fey klooster bevindt zich een hellingbos, waarin een Lourdesgrot, een vervallen kapel, 14 kruiswegstaties

Nadere informatie

Inleiding: vreemde verwanten?

Inleiding: vreemde verwanten? Inleiding: vreemde verwanten? De stroom van publicaties over de islam van de laatste jaren lijkt te bewijzen dat je pas aandacht krijgt, wanneer je moeilijkheden maakt. Misschien moeten we de problemen

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

Een groet vanwege de bisschoppen van de kerken van de Unie van Utrecht ter gelegenheid van de 125 e verjaardag van haar stichting.

Een groet vanwege de bisschoppen van de kerken van de Unie van Utrecht ter gelegenheid van de 125 e verjaardag van haar stichting. 1 Bruggen slaan Een groet vanwege de bisschoppen van de kerken van de Unie van Utrecht ter gelegenheid van de 125 e verjaardag van haar stichting. De Unie van Utrecht is een gemeenschap van kerken en van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië De volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis van Nederlands-Indië staan in willekeurige volgorde: 1 Johannes van den Bosch introduceert

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

21 februari 2012 mochten we samen vieren in de Basiliek van Sint Pieter

21 februari 2012 mochten we samen vieren in de Basiliek van Sint Pieter 3de aanzet Toen Jezus op zekere dag aan zijn leerlingen vroeg maar gij, wie zegt gij dat Ik ben?, was het Petrus die namens allen antwoordde: Gij zijt de Christus, de Zoon van de Levende God. Petrus sprak

Nadere informatie

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp Waarom katholiek onderwijs, door: Frans Holtkamp (versie: 13-11-2009) 1 WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Deze bijlage bestaat uit twee delen: een leestekst en een

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Geloof in alle redelijkheid

Geloof in alle redelijkheid Catholic Voices Geloof in alle redelijkheid beschaafd antwoorden op brandende vragen Austen Ivereigh Kathleen Griffin s-hertogenbosch Oorspronkelijke uitgave: Catholic Voices: Putting the case for the

Nadere informatie

Inhoud 1. Inleiding en probleemstelling 2. De context van morele vorming in de krijgsmacht

Inhoud 1. Inleiding en probleemstelling 2. De context van morele vorming in de krijgsmacht Inhoud 1. Inleiding en probleemstelling 13 1.1. Probleembeschrijving 14 1.2. Doelstelling 17 1.3. Vraagstelling 17 1.4. Nadere uitwerking 18 1.5. Verantwoording van object, methode en opbouw van het onderzoek

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Viering Rerum Novarum 2016

Viering Rerum Novarum 2016 Viering Rerum Novarum 2016 Donderdag was voor Beweging.net een dubbele hoogdag. Rerum Novarum wordt jaarlijks herdacht en dit jaar viel dat op de dag van Onze Heer Hemelvaart. In de nieuwe naam van de

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

C A T H O L I C I N S P I R A T I O N C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R

C A T H O L I C I N S P I R A T I O N C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R C A T H O L I C I N S P I R A T I O N C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R 1 C A T H O L I C I N S P I R A T I O N C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E

Nadere informatie

Archivalia C.B.G.G. Doodkorte. 2 Artikel "De 'revolutie' in de mechanische natuurverklaring" in De Nieuwe Eeuw, 4 en 14 februari

Archivalia C.B.G.G. Doodkorte. 2 Artikel De 'revolutie' in de mechanische natuurverklaring in De Nieuwe Eeuw, 4 en 14 februari Plaatsingslijst Archivalia C.B.G.G. Doodkorte Archiefnummer: 361 Archiefnaam: DOOD Sector: Kerkelijk en godsdienstig leven Soort archief: Archivalia van persoon Datering: 1909-1942 Katholiek Documentatie

Nadere informatie

WERKMODELLEN BIJ DE KORTFILM & REPORTAGE

WERKMODELLEN BIJ DE KORTFILM & REPORTAGE De wereld is van iedereen WERKMODELLEN BIJ DE KORTFILM & REPORTAGE Inleiding Beste vriendinnen en vrienden van Beweging.net en partners, In deze map bieden we je 4 werkmodellen aan bij de reportage en

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2003

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2003 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

De oecumenische context van Schotland

De oecumenische context van Schotland De oecumenische context van Schotland Van 1910 tot 2010 Edinburgh 1910 betekende de geboorte van de moderne oecumenische beweging. Maar waarom gebeurde dat juist in Edinburgh? Intellectueel en cultureel

Nadere informatie

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Wat vertelde Aristoteles lang geleden in Athene in zijn colleges aan het Lyceum over ethiek? Wat beschouwde hij als het doel van handelen? Wat verstond

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen Tijdvak 5 Toetsvragen 1 Rond 1500 konden Europese schepen steeds langere zeereizen maken dankzij het gebruik van nieuwe navigatiemiddelen. Welke nieuwe navigatiemiddelen werden gebruikt, en waarvoor? A

Nadere informatie

Woord vooraf Marktwerking versus solidariteit? Een verkenning van ontwikkelingen

Woord vooraf Marktwerking versus solidariteit? Een verkenning van ontwikkelingen w i m va n de d on k Woord vooraf Marktwerking versus solidariteit? Een verkenning van ontwikkelingen De groote fout van de Fransche revolutie is geweest, dat zij, in plaats van de gilden te hervormen,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

Om de wil te doen van onze Hemelse Vader: In de richting van een partnerschap tussen Joden en Christenen.

Om de wil te doen van onze Hemelse Vader: In de richting van een partnerschap tussen Joden en Christenen. Historische verklaring van Orthodoxe Rabbijnen over het christendom Partnerschap Joden en Christenen Vertaling door Hélène Evers* Orthodox Rabbijnse verklaring over het Christendom Op 3 december 2015 kwam

Nadere informatie

Hoger Onderwijs: van elitair naar massa-onderwijs Jef C. Verhoeven Centrum voor Onderwijssociologie KU Leuven

Hoger Onderwijs: van elitair naar massa-onderwijs Jef C. Verhoeven Centrum voor Onderwijssociologie KU Leuven Hoger Onderwijs: van elitair naar massa-onderwijs Jef C. Verhoeven Centrum voor Onderwijssociologie KU Leuven Lezing aan de Arteveldehogeschool 16 mei 2002 9 mei 2002 Hoger Onderwijs 1 - Beschrijving geven

Nadere informatie

SUB Hamburg A/ Civil society. Tussen oud en nieuw. Redactie: GOVERT BUIJS PAUL DEKKER MARC HOOGHE. aksant Amsterdam

SUB Hamburg A/ Civil society. Tussen oud en nieuw. Redactie: GOVERT BUIJS PAUL DEKKER MARC HOOGHE. aksant Amsterdam SUB Hamburg A/541929 Civil society Tussen oud en nieuw Redactie: GOVERT BUIJS PAUL DEKKER MARC HOOGHE aksant Amsterdam 2009 Inhoud Inleiding 9 GOVERT BUIJS, PAUL DEKKER EN MARC HOOGHE HISTORISCH-FILOSOFISCHE

Nadere informatie

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief - Het christelijke belemmert de politiek niet, maar maakt haar juist mogelijk en waardevol - Pieter Jan Dijkman Vereniging voor Wijsbegeerte

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: De Kansel. Verzuiling was poldermodel in beste zin Auteur: Bas Kromhout Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 22.4, 43-46. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Het concilie van Konstanz

Het concilie van Konstanz 1 Het concilie van Konstanz Reformatieconcilie Het Concilie van Konstanz (1414-1418) staat bekend als een zogenaamd reformatieconcilie. Algemeen besefte men namelijk in de 14e en de 15e eeuw hoe dringend

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis vwo, eerste tijdvak (2015). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Is een Europese islam mogelijk?

Is een Europese islam mogelijk? Brahim Laytouss Imam, islam theoloog Is een Europese islam mogelijk? De islam is steeds prominenter aanwezig in de Europese samenlevingen, zoveel is duidelijk. Maar islamitisch extremisme en religieus

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Krachten van continuïteit. versus. Krachten van verandering. Europa

Krachten van continuïteit. versus. Krachten van verandering. Europa Krachten van continuïteit versus Krachten van verandering Europa 1815-1830 De Vloed en de Dijk Europa Gemeenschappelijke geschiedenis Religie; Christelijk Monarchieën; netwerk van koningshuizen De Verlichting

Nadere informatie

De Organische Kerk. Iets Nieuws. Voor het geval je geïnteresseerd zou zijn

De Organische Kerk. Iets Nieuws. Voor het geval je geïnteresseerd zou zijn De Organische Kerk Iets Nieuws Voor het geval je geïnteresseerd zou zijn We zijn het moe naar de kerk te gaan en besluiten daarom zelf KERK te zijn Wij zijn Christenen. Ons verbond met de Heer is levend.

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het beeld van de Goede Herder. Het is een oud en vertrouwd beeld: zo wil God met mensen omgaan: als een herder. Het is een beeld vol warmte en troost,

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Denken met het hart. Christelijke filosofie in de traditie van Augustinus en Calvijn. Bas Hengstmengel. Buijten & Schipperheijn Motief Amsterdam

Denken met het hart. Christelijke filosofie in de traditie van Augustinus en Calvijn. Bas Hengstmengel. Buijten & Schipperheijn Motief Amsterdam Denken met het hart Denken met het hart Christelijke filosofie in de traditie van Augustinus en Calvijn Bas Hengstmengel Buijten & Schipperheijn Motief Amsterdam Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt

Nadere informatie

Sociale samenhang op grond van gedeelde normen en waarden

Sociale samenhang op grond van gedeelde normen en waarden Wouter Beke Sociale samenhang op grond van gedeelde normen en waarden Sociale samenhang in een multiculturele samenleving wordt niet bereikt door iedereen terug te laten plooien op zichzelf. Maar ook niet

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief?

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Docent: Jelle de Bont F. de Kloe 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 3 25 februari 2008 Blok BA CW 1D, opdracht 3C Aantal woorden 2172 Van 1839

Nadere informatie

Aanbeveling door mgr. dr. G. de Korte, bisschop van s-hertogenbosch.

Aanbeveling door mgr. dr. G. de Korte, bisschop van s-hertogenbosch. Aanbeveling door mgr. dr. G. de Korte, bisschop van s-hertogenbosch. Wij weten uit onderzoek dat de geloofsopvoeding in het ouderlijk huis van ontzettend groot belang is. School en parochie zijn daarbij

Nadere informatie

Europese verkiezingen 4 juni Onze christelijke opdracht onze vragen en bedenkingen. Een handreiking van de Nederlandse Bisschoppenconferentie

Europese verkiezingen 4 juni Onze christelijke opdracht onze vragen en bedenkingen. Een handreiking van de Nederlandse Bisschoppenconferentie Europese verkiezingen 4 juni 2009 Onze christelijke opdracht onze vragen en bedenkingen Een handreiking van de Nederlandse Bisschoppenconferentie De christelijke inspiratie kan de politieke, culturele

Nadere informatie

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61325

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61325 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 19 oktober 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres https://maken.wikiwijs.nl/61325 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus

SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI 2017 Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus Aan het eind van zijn leven schreef Maarten Luther: 1 "Alles wat ik gedaan heb, is het Woord van

Nadere informatie

Motieven 1: Een wereld

Motieven 1: Een wereld Motieven 1: Een wereld Doelstellingen: Doel eerste subthema Een wereld om vrij te zijn De catechisanten leren inzien dat vrijheid in Bijbelse zin bij het leven van mensen hoort en ze vormen een mening

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61325 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie