Seksuele vorming in (V)SO

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Seksuele vorming in (V)SO"

Transcriptie

1 Welkom Van kwetsbaar naar weerbaar: Seksuele vorming in (V)SO Presentatie door Esther van Efferen Wiersma & Tim Micklinghoff

2 Inhoud Het project Van kwetsbaar naar weerbaar Bijzondere doelgroepen Leerlijn Seksuele Vorming Materialen

3 Wie hebben we in de zaal?

4 Van kwetsbaar naar weerbaar Samenwerking CED Groep en Rutgers WPF Aanleiding: Onderzoek Beperkt Weerbaar : kinderen met beperking extra kwetsbaar Kerndoelen onderwijs: seksualiteit en seksuele diversiteit ook voor speciaal onderwijs Looptijd: mei 2013 t/m oktober 2015

5 Doelstelling Leerlijn seksuele vorming ontwikkelen en inbedden in speciaal onderwijs Ontsluiten van practice based tools en wetenschappelijke kennis

6 Wat is er al gedaan? Grote Kick off in oktober 2013 Literatuuronderzoek Leerlijn Seksuele Vorming ZML SO en VSO 6 bijeenkomsten kennisgroep docenten Materialen gekoppeld aan leerlijnen

7 Wat is er al gedaan? Ouderbrochure Bijeenkomsten Klankbordgroep 1 film Verstandelijke beperking 1 film TOS en autisme Eerste bijeenkomst beleidsmakers Bijeenkomst ouders

8 Wat komt nog? 3 films doelgroepen Tweede bijeenkomst Beleidsmakers Implementatiemateriaal Eventueel: aanvullend materiaal Website Slotbijeenkomst in 2015

9 Waarom seksuele vorming? Kerndoelen: Scholen dienen hun onderwijs te richten op (de wettelijk vastgestelde) kerndoelen Nieuwe kerndoelen voor het VSO: Seksuele vorming wordt hierin ook benoemd

10 VSO M.b.t. Seksuele vorming kerndoelen uit: Mens, natuur en techniek Leren functioneren in sociale il situaties ti Ontwikkelen van een persoonlijk toekomst perspectief Mens en maatschappij

11 Voorbeeld kerndoel De leerling leert hoofdzaken te begrijpen van bouw en functie van het menselijk lichaam en van de lichamelijke, seksuele en geestelijke ontwikkeling van mensen en leert te zorgen voor de eigen lichamelijke, seksuele en psychische gezondheid. Uit: Mens, natuur en techniek, uitstroom Arbeid

12 Verstandelijke beperking Discrepantie tussen fysieke en sociaalemotionele ontwikkeling Minder toegang tot informatie en kunnen minder snel iets begrijpen Minder mogelijkheden om te experimenteren Grotere kans op misbruik Vertonen vaker ongepast gedrag

13 Visuele beperking Beperkt in het vergaren van kennis Beperkt in het communiceren en contact maken Onzekerheid over uiterlijk en anders zijn Minder mobiel Kleiner sociaal netwerk Minder en later ervaring met verkering en seks Grotere kans op misbruik

14 Auditieve beperking Communicatieproblemen Minder toegang tot informatie Minder autonomie Kleiner sociaal netwerk Minder en later ervaring met verkering e gen sekss Grotere kans op misbruik

15 Lichamelijke beperking Soms een eerder of later begin van de puberteit Onzekerheid over het lichaam en anders zijn Kleiner sociaal netwerk Minder mobiel Neurologische en fysieke belemmeringen bij seks Minder en later ervaring met verkering en seks Grotere kans op misbruik Veel vragen over reproductieve gezondheid

16 Autisme Net als jongeren zonder autisme seksuele gevoelens, verlangens en activiteit Missen de empathie, missen snel in te schatten wat anderen wel en niet willen Hebben zeer expliciete informatie nodig Grotere kans op ongepast en grensoverschrijdend gedrag

17 ADHD Minder sociaal vaardig Meer externaliserend probleemgedrag Meer ruzie thuis Meer foute vrienden Impulsiviteit Eerder seks en meer wisselende partners Vaker onbeschermde seks Meer soa en ongeplande zwangerschappen

18 Samenvattend Op veel punten niet anders dan jongeren zonder beperking Wel aantal specifieke belemmeringen, zoals: Minder toegang tot informatie Minder autonomie en privacy Minder mobiel en kleiner sociaal netwerk Onzekerheid over anders zijn Communicatieproblemen

19 Stellingen

20 Stelling 1 Seksuele vorming is voornamelijk de verantwoordelijkheid id van de ouders

21 Stelling 2 Op ons schoolplein wordt er niet gezoend met elkaar

22 Stelling 3 De lessen seksuele vorming kunnen het beste aan jongens door een man worden gegeven en aan meisjes door een vrouw

23 Stelling 4 Seksualiteit zou altijd een onderwerp moeten zijn tijdens de OPPgesprekken

24 Waarmee aan de slag? Cluster 1, 2 en 4 + cluster 3 uitstroom diplomagericht: Richtlijn seksuele en relationele vorming, Rutgers WPF + eindtermen ZML uitstroom dagbesteding en arbeid: Leerlijn Seksuele Vorming (SO en VSO)

25 Welke onderwerpen? SO ZML: Lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld Voortplanting Seksueel gedrag en seksuele weerbaarheid Relatievorming en seksuele diversiteit

26 9 niveaus voor SO ZML 1. Lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld Herkent zichzelf in de spiegel en van een foto Wijst de verschillende lichaams-delen aan, inclusief de geslachtsdelen (hoofd, benen, armen, oren, ogen, neus en mond, piemel, plasser) Wijst bij anderen de belangrijkste lichaamsdelen (armen, benen, mond) aan Herkent verschillende lichaamsvormen (andere kleur haar, groter/ kleiner) Wijst op een foto de belangrijkste lichaamsdelen aan (van voren gezien) Wijst op een foto de belangrijkste lichaamsdelen aan (van achteren gezien) Benoemt bij zichzelf de verschillende lichaamsdelen, inclusief de geslachtsdelen Benoemt meer specifieke lichaamsdelen (elleboog, scheenbeen, schouder) Herkent en benoemt functies van verschillende lichaamsdelen Benoemt of hij een aanraking van zijn eigen lichaam als prettig of onprettig ervaart Wast ieder lichaamsdeel afzonderlijk als onderdeel van de dagelijkse hygiëne 5 Herkent van afbeeldingen de verschillende stadia van lichamelijke ontwikkeling (van baby tot bejaarde) en geeft aan waar hij zelf zit Benoemt dat er verschillen tussen mensen zijn in de lichamelijke ontwikkeling (groot/ klein, dik/ dun) Benoemt lichaamsvormen op verschillende leeftijden/ontwikkelingsstadia (jongen/ man en meisje/ vrouw) Reageert respectvol op verschillen tussen mensen in de lichamelijke ontwikkeling (niet lachen om dikke of dunne mensen) Herkent en benoemt de lichaamsdelen die te maken hebben met de seksuele ontwikkeling (borsten, penis, vagina) Weet dat het aanraken van (secundaire) geslachtskenmerken en andere gevoelige lichaamsdelen en/of het zien van seksueel getint materiaal (erotische plaatjes) gevoelens van (seksuele) opwinding kunnen oproepen Weet dat deze gevoelens van (seksuele) opwinding positief of negatief kunnen zijn Begrijpt dat dit natuurlijke reacties van het lichaam zijn Vertelt wat de puberteit is en weet dat lichamen tijdens de puberteit veranderen 9 Weet dat hij trots mag zijn op (een deel van) zijn eigen lichaam Kent globaal de functie van de (zowel primaire als secundaire) geslachtskenmerken

27 Welke onderwerpen? VSO Dagbesteding en Arbeid: Lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld Voortplanting Seksueel gedrag en seksuele weerbaarheid Relatievorming en seksuele diversiteit Veilige seks

28 16 niveaus voor VSO ZML 1. Lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld Herkent zichzelf in de spiegel en van een foto Wijst de verschillende lichaams-delen aan, inclusief de geslachtsdelen (hoofd, benen, armen, oren, ogen, neus en mond, piemel, plasser) Wijst bij anderen de belangrijkste lichaamsdelen (armen, benen, mond) aan Herkent verschillende lichaamsvormen (andere kleur haar, groter/ kleiner) Wijst op een foto de belangrijkste lichaamsdelen aan (van voren gezien) Wijst op een foto de belangrijkste lichaamsdelen aan (van achteren gezien) Benoemt de verschillende lichaamsdelen bij zichzelf, inclusief de geslachtsdelen Benoemt meer specifieke lichaamsdelen (elleboog, scheenbeen, schouder) Herkent en benoemt functies van verschillende lichaamsdelen Benoemt of hij een aanraking van zijn eigen lichaam als prettig of onprettig ervaart Wast ieder lichaamsdeel afzonderlijk als onderdeel van de dagelijkse hygiëne Herkent van afbeeldingen de Reageert respectvol op verschillen tussen Herkent en benoemt de lichaamsdelen die te Weet dat de puberteit ook voor verschillende stadia van lichamelijke ontwikkeling (van baby tot bejaarde) en geeft aan waar hij zelf zit Benoemt dat er verschillen tussen mensen zijn in de lichamelijke ontwikkeling (groot/ klein, dik/ dun) mensen in de lichamelijke ontwikkeling (niet lachen om dikke of dunne mensen) Weet wat er lichamelijk verandert in de puberteit (schaamhaar, baardgroei, borstgroei, menstruatie, stemverandering) maken hebben met de seksuele ontwikkeling (borsten, penis, vagina) veranderingen in je gevoel zorgt (onrustig gevoel, meer interesse in de andere sekse, sneller boos/ verdrietig) Weet dat het aanraken van (secundaire) geslachtsdelen en andere gevoelige lichaamsdelen en/of het zien van seksueel getint materiaal (erotische plaatjes) gevoelens van (seksuele) opwinding kunnen oproepen Weet dat deze gevoelens van (seksuele) opwinding positief of negatief kunnen zijn Begrijpt dat dit natuurlijke reacties es van het lichaam zijn Herkent de functies van de uitwendige geslachtsorganen van mannen en vrouwen Weet dat hij trots mag zijn op (een deel van) zijn eigen lichaam Benoemt de functies van de uitwendige geslachtsorganen van mannen en vrouwen Herkent de variëteit in lichamen en benoemt dit op een positieve manier (verschil in vorm en grootte van de penis, borsten en schaamlippen) Herkent de functies van de inwendige geslachtsorganen van mannen en vrouwen Weet dat mensen in de media mooier gemaakt worden dan dat ze in het echt zijn (onrealistisch beeld) Weet dat meningen van anderen invloed kunnen hebben op je eigen lichaamsbeeld (negatief zelfbeeld, eetstoornissen) Benoemt de functies van de inwendige geslachtsorganen van mannen en vrouwen Weet waar hij hulp kan zoeken als hij problemen heeft met zijn eigen lichaam Weet hoe hij er zelf goed uit kan zien en heeft hier een reëel beeld van (gebruik kleding en make-up; niet iedereen lijkt op een fotomodel) Weet dat alle lichamen uniek en speciaal zijn, met of zonder (zichtbare) beperking Geeft aan dat hij trots is op (een deel van) zijn eigen lichaam Kent de risico s van extreem lijngedrag (anorexia, boulimie, extreem sporten) Heeft een mening over lichaamsversieringen zoals tatoeages en piercings Weet wat besnijdenis is (verschil tussen cosmetische, religieuze en hygiënische reden; verschil tussen jongens en meisjes) Heeft een mening over de cosmetische industrie m.b.t. niet medisch noodzakelijke lichamelijke ingrepen (borstvergroting, facelift)

29

30

31 Welke materialen Veel gebruikt in s(b)o: HALLO IK; doelgroep verstandelijke beperking Relaties en seksualiteit; doelgroep basisonderwijs STIP; doelgroep ZML

32 Welke materialen Veel gebruikt invso: Praten over seks; doelgroep Verstandelijke beperking vanaf 12 jaar Relaties en seksualiteit; doelgroep Basisonderwijs ij doelgroep Verstandelijke beperking PrOmotie; doelgroep Praktijkonderwijs Lang leve de liefde; doelgroep praktijkonderwijs en vmbobb STIP; doelgroep ZML Toolkit Totale communicatie ; niet meer verkrijgbaar

33

34 Vragen

Workshop 7. Seksuele opvoeding en afstemming met ouders

Workshop 7. Seksuele opvoeding en afstemming met ouders Workshop 7. Seksuele opvoeding en afstemming met Sanna Maris (Rutgers) & Tim Micklinghoff (CED-Groep) Welkom! Seksuele opvoeding: verschillende petten Ouderbetrokkenheid: verschillende vormen Ouderbetrokkenheid:

Nadere informatie

Schoolstandaard van de Waterlelie

Schoolstandaard van de Waterlelie Doelenkaart SO & VSO Domein Seksuele Vorming Schoolstandaard van de Waterlelie Uitstroom Uitstroomperspectief (UPP) Speciaal Onderwijs (SO) - profiel vervolgonderwijs Voortgezet Speciaal Onderwijs ( Oriëntatiefase

Nadere informatie

SO ZML Leerlijn Seksuele Vorming

SO ZML Leerlijn Seksuele Vorming SO ZML Leerlijn Seksuele Vorming INLEIDING Fasen in de regulier verlopende seksuele ontwikkeling Baby s (0 en 1 jaar; ontdekken) zijn louter gericht op het ervaren van zintuigen. Door te voelen, te luisteren,

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Schoolstandaard van de Waterlelie

Schoolstandaard van de Waterlelie Doelenkaart SO & VSO Domein Seksuele Vorming Schoolstandaard van de Waterlelie Uitstroom Uitstroomperspectief (UPP) Speciaal Onderwijs (SO) - profiel vervolgonderwijs Voortgezet Speciaal Onderwijs ( Oriëntatiefase

Nadere informatie

VSO Leerlijn Seksuele Vorming

VSO Leerlijn Seksuele Vorming VSO Leerlijn Seksuele Vorming INLEIDING Fasen in de regulier verlopende seksuele ontwikkeling Baby s (0 en 1 jaar; ontdekken) zijn louter gericht op het ervaren van zintuigen. Door te voelen, te luisteren,

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

VSO Leerlijn Seksuele Vorming

VSO Leerlijn Seksuele Vorming VSO Leerlijn Seksuele Vorming INLEIDING Fasen in de regulier verlopende seksuele ontwikkeling Baby s (0 en 1 jaar; ontdekken) zijn louter gericht op het ervaren van zintuigen. Door te voelen, te luisteren,

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Relaties en seksualiteit

Relaties en seksualiteit Seksualiteit ontwikkelt zich vanaf de geboorte en is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het hele leven. Seksualiteit wordt geuit en ervaren in gevoelens, gedachten, opvattingen, rollen

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Resultaten onderzoek Rutgers i.s.m. het NOS Jeugdjournaal 2016 Samenvatting. Utrecht, maart 2016 Auteur: Hanneke de Graaf.

Resultaten onderzoek Rutgers i.s.m. het NOS Jeugdjournaal 2016 Samenvatting. Utrecht, maart 2016 Auteur: Hanneke de Graaf. Arthur van Schendelstraat 696 3511 MJ Utrecht Postbus 9022 3506 GA Utrecht +31(0)30 231 34 31 office@rutgers.nl www.rutgers.nl www.rutgers.international Utrecht, maart 2016 Auteur: Hanneke de Graaf BIC

Nadere informatie

Voorstellen R E LA T I E S E N S E K S U A L I T E I T Mariette Haak Gezondheidsbevorderaar GGD HM mhaak@ggdhm.nl Aandachtsgebieden Gezonde school, genotmiddelen, seksualiteit, voeding, bewegen en mondzorg

Nadere informatie

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen Dr. Hanneke de Graaf Seks onder je 25e 2005 2012 Methode Werving via scholen en gemeenten; 3926 meisjes en 3915 jongens; 12-25 jaar (gemiddeld 18,4); Representatief

Nadere informatie

3 Competenties en indicatoren...11

3 Competenties en indicatoren...11 Inhoudsopgave 1 Achtergronden... 5 1.1 Seksuele gezondheid jongeren nog niet altijd optimaal...5 1.2 Belangrijke rol voortgezet onderwijs...6 1.3 Aandacht voor het thema in de kennisbases...7 1.4 Leervraag

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Jaarcongres 2011 Het Jonge Kind Melanie Linssen-Meijer 1 november 2011 Programma Introductie Weerbaarheid Seksuele ontwikkeling van kinderen Eigen

Nadere informatie

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF Het is heel belangrijk om je eigen lijf goed te kennen. Als je wordt geboren, ben je een meisje of een jongen. In de loop van de tijd groeit je lijf groeit hard tot je volwassen en uitgegroeid

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Seksuele opvoeding van kinderen (0 18 jaar) met een beperking. Brochure voor ouders

Seksuele opvoeding van kinderen (0 18 jaar) met een beperking. Brochure voor ouders Seksuele opvoeding van kinderen (0 18 jaar) met een beperking Brochure voor ouders 1 Inhoudsopgave Pagina 12 Verstandelijke beperking Er ontstaat bij deze kinderen een verschil tussen wat het lichaam kan

Nadere informatie

: Mw F. Langerak- Oostrom

: Mw F. Langerak- Oostrom RAADSVOORSTEL ter besluitvorming in de raad Datum Forum vergadering : 1 december 2015 Zaaknummer :203787 Datum Raadsvergadering : 14 december 2015 Portefeuillehouder Verantwoordelijk MT-lid : Mw F. Langerak-

Nadere informatie

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Opbouw presentatie 1. Aanleiding en ontwikkeling richtlijn 2. Definities en begripsafbakening 3. Seksuele ontwikkeling kinderen 4. Seksuele ontwikkeling jongeren

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Kennis Vaardigheden Attitudes Informatie verstrekken over Kinderen in staat stellen Kinderen helpen bij het ontwikkelen van

Kennis Vaardigheden Attitudes Informatie verstrekken over Kinderen in staat stellen Kinderen helpen bij het ontwikkelen van 0-4 jaar het menselijk lichaam en ontwikkeling alle lichaamsdelen en functies van het lichaam lichaamsdelen kunnen benoemen een positief lichaamsbeeld en zelfbeeld: zelfrespect verschillende lichaamsvormen

Nadere informatie

Puberteit - HV 2. Saskia Tuenter. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Puberteit - HV 2. Saskia Tuenter. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Puberteit - HV 2 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Saskia Tuenter 06 March 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/72986 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: In de eerste bijeenkomsten hebben we besproken dat er veel verandert in de puberteit. Je lichaam verandert en de omgang met je ouders en vrienden. Maar er gebeurt

Nadere informatie

DE SEKSUELE LEVENSLOOP

DE SEKSUELE LEVENSLOOP DE SEKSEE EVENSOOP Aart Beekman Polikliniek Psychosomatische gynaecologie en Seksuologie Keuzevak seksuologie 2008-2009 Psycho-seksuele anamnese Invloed van de persoonlijke geschiedenis op seksuele betekenisgeving

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Info. Activiteiten. Schrijf je in voor het zwemtoernooi op zondag 5 maart! NIEUWE BAAN JUFFROUW SASKIA ZWEMTOERNOOI

Nieuwsbrief. Info. Activiteiten. Schrijf je in voor het zwemtoernooi op zondag 5 maart! NIEUWE BAAN JUFFROUW SASKIA ZWEMTOERNOOI O B S B I B I T M i l l i n g e n s t r a a t 8 5 0 4 5 J A T I L B U R G 013-5 7 1 1 0 5 5 E m a i l : o b s. b i b i t @ o p m a a t - s c h o l e n. n l Nieuwsbrief J a a r g a n g 5 n r : 1 7 S c h

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: De komende weken gaan we het hebben over de verschillende veranderingen die jongens en meisjes in de puberteit doormaken. Het is een periode die ongeveer drie jaar

Nadere informatie

Iva Bicanic Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht

Iva Bicanic Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht Normale seksuele ontwikkeling van kinderen & jongeren Iva Bicanic Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht Kinderseksualiteit Intimiteit Lichamelijkheid Seksuele identiteit 0-2 jaar Ontdekken van wereld

Nadere informatie

Flyer relaties en seksualiteit

Flyer relaties en seksualiteit Inleiding Kinderen komen dagelijks via de media, ervaringen thuis of op straat in aanraking met positieve en negatieve aspecten van relaties en seksualiteit. Logisch dat ze daar op school over vertellen

Nadere informatie

Beleid RIS Relaties, Intimiteit en Seksualiteit

Beleid RIS Relaties, Intimiteit en Seksualiteit Beleid RIS Relaties, Intimiteit en Seksualiteit Beleid RIS: MR heeft instemming verleend op: februari 2015 1 Inleiding Het beleidsstuk RIS is opgesteld om antwoord en ondersteuning te geven bij hulpvragen

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

B Volwassen worden. B1 Meisjes worden vrouw 3 B2 Ongesteld zijn 8 B3 Jongens worden man 14 B4 Zaadlozing 19 B5 Lichaamsverzorging 23

B Volwassen worden. B1 Meisjes worden vrouw 3 B2 Ongesteld zijn 8 B3 Jongens worden man 14 B4 Zaadlozing 19 B5 Lichaamsverzorging 23 B Volwassen worden B1 Meisjes worden vrouw 3 B2 Ongesteld zijn 8 B3 Jongens worden man 14 B4 Zaadlozing 19 B5 Lichaamsverzorging 23 B1 Meisjes worden vrouw Herkent van afbeeldingen de verschillende stadia

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen kunnen verschillende betekenissen geven aan seksualiteit. Kinderen zijn zich ervan bewust dat iedereen seksuele gevoelens heeft, en dat je je daarvoor

Nadere informatie

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller Lichaamstaal en sekspraat Leonora van der Beek en Esther Keller Even voorstellen Leonora van der Beek Communicatiedeskundige Kentalis, regio west, Zoetermeer Werkzaam binnen de doelgroep Communicatief

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: In de eerste twee bijeenkomsten over seksualiteit hebben we al besproken dat er veel verandert in de puberteit. Je lichaam verandert en de omgang met je ouders

Nadere informatie

leerlijnenpakket VSO 2012

leerlijnenpakket VSO 2012 leerlijnenpakket VSO 2012 Hoofdleergebied Leergebied Leerlijn Bewegen en Sport Culturele oriëntatie en creatieve expressie Engels uitstroom arbeid Leergebied overstijgend leren Bewegen en sport Culturele

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Wat gebeurt er met je als je een leuk meisje of jongen tegenkomt. Je vindt de ander leuk en misschien word je wel verliefd. Dan wil je heel vaak bij hem of bij

Nadere informatie

Matrix seksuele en relationele vorming

Matrix seksuele en relationele vorming 11 Matrix seksuele en relationele vorming In de matrix staat per leeftijdsfase welke thema s aandacht zouden moeten krijgen in de seksuele en relationele vorming. Deze thema s worden toegespitst in wat

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Beeldvorming van seksuele ontwikkeling bij mensen met een ernstige verstandelijke (meervoudige) beperking

Beeldvorming van seksuele ontwikkeling bij mensen met een ernstige verstandelijke (meervoudige) beperking Beeldvorming van seksuele ontwikkeling bij mensen met een ernstige verstandelijke (meervoudige) beperking Mariska Schutte Gedragsdeskundige Syndion Programma Visie Seksuele ontwikkeling 0-7 jaar Hermeneutische

Nadere informatie

Verantwoording herziening leerlijnen VSO. Uitstroom dagbesteding en arbeid. Tim Micklinghoff Laura Meijer Linda Jonkman

Verantwoording herziening leerlijnen VSO. Uitstroom dagbesteding en arbeid. Tim Micklinghoff Laura Meijer Linda Jonkman Verantwoording herziening leerlijnen VSO Uitstroom dagbesteding en arbeid Tim Micklinghoff Laura Meijer Linda Jonkman CED-Groep, juli 2012 Inleiding Veel VSO-scholen werken met de leerlijnen die de CED-Groep

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Mensen vinden het vaak prettig om elkaar aan te raken. Dat kan een knuffel zijn van je ouders, een vriendschappelijke stomp tijdens een stoeipartij met vrienden

Nadere informatie

Handreiking Seksualiteit

Handreiking Seksualiteit Handreiking Seksualiteit Mannelijke seksualiteit speelt een centrale rol in belangrijke maatschappelijke vraagstukken rondom seksualisering, pornoficatie, en grensoverschrijdend gedrag. Emancipatiebeleid

Nadere informatie

Seksuele opvoeding van kinderen jaar. met een beperking. Kenniscentrum seksualiteit

Seksuele opvoeding van kinderen jaar. met een beperking. Kenniscentrum seksualiteit Seksuele opvoeding van kinderen met een beperking 0-18 jaar Kenniscentrum seksualiteit 02 Seksuele opvoeding 03 van kinderen met een beperking Verstandelijke beperking Lichamelijke beperking Er ontstaat

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Wat gebeurt er met je als je een leuk meisje of jongen tegenkomt. Je vindt de ander leuk en misschien word je wel verliefd. Dan wil je heel vaak bij hem of bij

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: De puberteit is naast de lichamelijke veranderingen ook de periode waarin je op een andere manier naar jezelf en de mensen om je heen gaat kijken. Dit komt omdat

Nadere informatie

Doelen relationele vorming

Doelen relationele vorming Doelen relationele vorming RV 1 Kinderen hebben vertrouwen in zichzelf RV 1.1. Ontdekken dat ieder uniek is. RV 1.2. Zich bewust worden van hun eigen kwetsbaarheid en ermee kunnen omgaan. RV 1.3. Eigen

Nadere informatie

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag SOCIALE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING: ZELFBEELD EN SOCIAAL GEDRAG Leerlijnen Kerndoelen 1.1. Jezelf presenteren 1.2. Een keuze

Nadere informatie

Klien van der Burgt

Klien van der Burgt 4-11-2015 Klien van der Burgt 1 Programma 4-11-2015 Klien van der Burgt 3 Normaliseren van relaties en seksualiteit Norm: onze persoonlijke en/of omgevingsnorm Normaal: wat is normaal 4-11-2015 Klien

Nadere informatie

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Normen en waarden De spelleider wijst iemand aan die een casus voorlegt waarin seksuele voorlichting is gegeven aan een cliënt. Bespreek in tweetallen

Nadere informatie

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid PRODUCTENGIDS Seksuele gezondheid SEKSUELE GEZONDHEID BELANGRIJK? JAZEKER! Een aantal feiten* op een rij: Seksueel actieve jongeren communiceren onvoldoende over gebruik van condooms. Een kleine groep

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Vandaag gaat het voor de tweede keer over de puberteit. Dit is een periode die ongeveer drie jaar duurt bij zowel jongens als meisjes. Het is een periode waarin

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Mensen vinden het vaak prettig om elkaar aan te raken. Dat kan een knuffel zijn van je ouders, een vriendschappelijke stomp tijdens een stoeipartij met vrienden

Nadere informatie

Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen

Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen RV 1 Kinderen hebben vertrouwen in zichzelf. RV1.1 RV1.2 RV1.3 RV1.4 Ontdekken dat iedereen uniek is. Ik heb door dat iedereen

Nadere informatie

Kalender. Kalender. Parkeren. Overblijven

Kalender. Kalender. Parkeren. Overblijven Kalender Kalender 20 februari Oudergesprekken Gr. 1 t/m 7 25 februari Oudergesprekken Gr. 1 t/m 7 27 februari Rapporten mee naar huis Gr. 1 t/m 7 28 februari Carnavals-viering Alle groepen 3 mrt t/m 7

Nadere informatie

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 1. Leskatern 3. Geschikt voor. praktijkonderwijs Basis - Kader

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 1. Leskatern 3. Geschikt voor. praktijkonderwijs Basis - Kader em ex jk ki In KIJK! mijn leven Leerjaar 1 aa pl SEKSUALITEIT Leskatern 3 r Geschikt voor praktijkonderwijs Basis - Kader Seksualiteit INLEIDING Aan het begin van het voortgezet onderwijs verandert er

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Sommige meisjes zijn heel snel verliefd, andere meisjes zullen niet snel of misschien zelfs helemaal niet verliefd worden. Dit is bij ieder meisje anders. Wat gebeurt

Nadere informatie

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs.

Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Een onderzoek naar seksuele voorlichtingslessen onder leerlingen uit de onderbouw van het Nederlands voortgezet onderwijs. Uitgevoerd door Scholieren.com, in opdracht van Rutgers WPF. April/mei 2013 Voorwoord

Nadere informatie

mei 2015 Beleid seksualiteit binnen SKSG

mei 2015 Beleid seksualiteit binnen SKSG mei 2015 Beleid seksualiteit binnen SKSG Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Hoe verloopt de seksuele ontwikkeling?... 3 3. Visie SKSG over omgaan met seksualiteit... 4 3.1. Omgeving... 5 3.2. Pedagogisch klimaat...

Nadere informatie

LICHAMELIJKE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING groep per

LICHAMELIJKE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING groep per LICHAMELIJKE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING groep per 5 prior 5 per 6 prior 6 per 7 prior 7 per 8 prior 8 A. ANATOMIE EN FYSIOLOGIE B. VOORTPLANTING elk lichaamsdeel heeft een naam en een functie de geslachtsdelen,

Nadere informatie

!"# $ % & ' (!)*+),-./0.1//2

!# $ % & ' (!)*+),-./0.1//2 !"# $ % & ' (!)*+),-./0.1//2 !! " #!#$%!!&!& '!!! (! %)(%)(!! * &!# '! +!(,-#!&!# %#."'! $ '#$'$!!& '!& '# '! # %'!! % ##%! '!/!& '#'!%'!! # 01.$ 2* '#!& %!&!!!!! % #! 3' 1 4!! -(,!!#!& '#!!# %#."'! $'#(

Nadere informatie

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef Reacties van docenten die de nieuwe lessen testten: Welkom op School helpt leerlingen zich daadwerkelijk thuis te voelen op onze scholen. Deze methode is goed bruikbaar op de ISK omdat hij toegespitst

Nadere informatie

Utrecht, maart Rutgers Arthur van Schendelstraat MJ Utrecht Postbus GA Utrecht

Utrecht, maart Rutgers Arthur van Schendelstraat MJ Utrecht Postbus GA Utrecht Arthur van Schendelstraat 696 3511 MJ Utrecht Postbus 9022 3506 GA Utrecht +31(0)30 231 34 31 office@rutgers.nl www.rutgers.nl www.rutgers.international Utrecht, maart 2017 BIC ABNA NL 2A IBAN NL18 ABNA

Nadere informatie

De seksuele ontwikkeling. van kinderen (0 tot 18 jaar)) en wat ouders kunnen doen

De seksuele ontwikkeling. van kinderen (0 tot 18 jaar)) en wat ouders kunnen doen De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar)) en wat ouders kunnen doen Seksuele opvoeding gaat over meer dan alleen seksualiteit De seksuele ontwikkeling van kinderen en wat ouders kunnen doen

Nadere informatie

Richtlijn seksuele en relationele vorming

Richtlijn seksuele en relationele vorming Richtlijn seksuele en relationele vorming 1 Inhoudsopgave Over deze brochure Deze brochure bevat een verkorte versie van de Europese standaard seksuele en relationele vorming. 1 Begrippen en plaatsbepaling

Nadere informatie

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12 Help? Thema MediaWijsheid Zicht op specifieke van informatieverwerking van mensen met lvg/autisme voor mensen met LVB / autisme Media Stand van zaken media Gebruik Competenties Kansen / Bedreigingen Sociale

Nadere informatie

draaiboek Kriebels op school

draaiboek Kriebels op school draaiboek Kriebels op school Voor een ouderavond relationele en seksuele vorming in het speciaal onderwijs Kenniscentrum seksualiteit Kriebels op school Voor een ouderavond relationele en seksuele vorming

Nadere informatie

Seksuele opvoeding van kinderen. 6-9 jaar. Kenniscentrum seksualiteit

Seksuele opvoeding van kinderen. 6-9 jaar. Kenniscentrum seksualiteit Seksuele opvoeding van kinderen 6-9 jaar Kenniscentrum seksualiteit 02 03 Seksuele ontwikkeling Kinderen groeien niet alleen in de lengte, ze groeien ook in hun seksualiteit. Dat doen ze tijdens hun hele

Nadere informatie

Seksuele ontwikkeling van kinderen. 0-18 jaar. Kenniscentrum seksualiteit

Seksuele ontwikkeling van kinderen. 0-18 jaar. Kenniscentrum seksualiteit Seksuele ontwikkeling van kinderen 0-18 jaar Kenniscentrum seksualiteit 02 03 Als mijn kind doktertje speelt, moet ik me dan zorgen maken? Is het normaal dat mijn puber op internet op zoek gaat naar seks?

Nadere informatie

Seks en relaties Woordenlijst

Seks en relaties Woordenlijst Seks en relaties Woordenlijst Inhoud Vriendschappen en relaties 3 Lichaamsdelen 4 Seksualiteit 6 Seks en masturbatie 8 Veilige seks en voorbehoedsmiddelen 10 Misbruik 12 2 Vriendschappen en relaties Vriendje

Nadere informatie

De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar) en wat ouders kunnen doen

De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar) en wat ouders kunnen doen De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar) en wat ouders kunnen doen Wat kun je doen als je vader of moeder bent? Je kunt je kinderen helpen bij hun seksuele ontwikkeling. Als ze klein zijn

Nadere informatie

Inhoud onderbouw. Relaties en seksualiteit onderbouw 39

Inhoud onderbouw. Relaties en seksualiteit onderbouw 39 Inhoud onderbouw Introductie onderbouw 41 Onderwijspakket Relaties en seksualiteit 41 De algemene informatie 41 De lessen voor de onderbouw 41 Planningsformulier 41 Seksuele en relationele ontwikkeling

Nadere informatie

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Naam jeugdige: Geboortedatum: Sekse jeugdige: Man Vrouw Datum van invullen: Ingevuld door: Over dit instrument Dit instrument is een hulpmiddel

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan

Nadere informatie

Veilig op school. Triangel Rouveen

Veilig op school. Triangel Rouveen Veilig op school Triangel Rouveen Stop-oefening: herkennen van grenzen erkennen van grenzen STOP zeggen = basis van weerbaarheid en veiligheid Pijlers van een veilige school Fysieke veiligheid Sociale

Nadere informatie

Bijlage Lang Leve de Liefde

Bijlage Lang Leve de Liefde Bijlage Lang Leve de Liefde Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Lang Leve de Liefde, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat een bevruchte eicel : nieuw individu

Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat een bevruchte eicel : nieuw individu Thema 3. Voortplanting en ontwikkeling 1. Voorplanting en bevruchting Voorplanting begint bij de bevruchting Bevruchting : het versmelten van de kern van een eicel + zaadcel - door bevruchting ontstaat

Nadere informatie

Richtlijn seksuele en relationele vorming

Richtlijn seksuele en relationele vorming Richtlijn seksuele en relationele vorming Visie, doelen en uitgangspunten Visie, doelen en uitgangspunten 1 2 Richtlijn seksuele en relationele vorming Inhoudsopgave Over deze brochure Deze brochure bevat

Nadere informatie

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner

(Seksuele) voorlichting aan meisjes met het Syndroom van Turner Uw dochter heeft het Syndroom van Turner. Hoe licht u uw dochter voor? In deze folder leest u meer over hoe en wanneer u uw dochter kunt voorlichten over haar aandoening. (Seksuele) voorlichting aan meisjes

Nadere informatie

Doelenkaart SO. Domein Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag. Schoolstandaard van de Waterlelie

Doelenkaart SO. Domein Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag. Schoolstandaard van de Waterlelie [Geef tekst op] Doelenkaart SO Domein Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag Schoolstandaard van de Waterlelie A Plus Speciaal Onderwijs (SO) Uitstroom profiel vervolg onderwijs

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Week van de Lentekriebels De projectweek Week van de Lentekriebels, georganiseerd door Rutgers WPF samen met alle GGD-en in Nederland, bestaat dit jaar 10 jaar. Tijdens het project geven basisscholen in

Nadere informatie

Curriculum Leerroute 4 en 5 Sociale en emotionele ontwikkeling

Curriculum Leerroute 4 en 5 Sociale en emotionele ontwikkeling Curriculum Leerroute 4 en 5 Sociale en emotionele ontwikkeling Dit curriculum is van 4 t/m 13 jaar gebaseerd op de ZML SO leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag, CED-groep

Nadere informatie

JGZ richtlijn seksuele ontwikkeling 0-19 jaar. Ineke van der Vlugt Programma coördinator 23 september 2014 PAOG nascholing JGZ

JGZ richtlijn seksuele ontwikkeling 0-19 jaar. Ineke van der Vlugt Programma coördinator 23 september 2014 PAOG nascholing JGZ JGZ richtlijn seksuele ontwikkeling 0-19 jaar Ineke van der Vlugt Programma coördinator 23 september 2014 PAOG nascholing JGZ Opbouw presentatie 1. Aanleiding en ontwikkeling richtlijn 2. Definities en

Nadere informatie

HANDLEIDING OUDERAVOND seksuele ontwikkeling en weerbaarheid

HANDLEIDING OUDERAVOND seksuele ontwikkeling en weerbaarheid HANDLEIDING OUDERAVOND seksuele ontwikkeling en weerbaarheid Voor ouders van kinderen in groep 7 en 8 inhoud 1 Introductie 4 1.1 Weerbaarheid: de rol van ouders 4 1.2 Ouderavond 4 1.3 Doelgroep 6 1.4 Aansluiting/Inbedding

Nadere informatie

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen De leerling heeft zicht op wat hij/zij kan. (1) De leerling gaat op een gepaste manier om met dingen die hij/zij niet

Nadere informatie

Astma of COPD en seksualiteit

Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD en seksualiteit Astma of COPD kan invloed hebben op uw seksleven. Dat kan door de ziekte zelf komen, maar ook door medicijnen of door de manier waarop u ermee

Nadere informatie

ontwikkelingsperspectief

ontwikkelingsperspectief ontwikkelingsperspectief Leerlijnen OPP uitstroombestemming Thema nieuwsbrief schooljaar 2013-2014 IvOO - VSO Diplomastroom 15-11-2013 In oktober is er een ouderavond geweest met als onderwerp het (document)

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Wat gebeurt er met je als je een leuk meisje of jongen tegenkomt? Je vindt de ander leuk en misschien word je wel verliefd. Eerst wil je heel vaak bij hem of haar

Nadere informatie

Vaderbetrokkenheid staat volop in de

Vaderbetrokkenheid staat volop in de Vertellen hoe de baby uit de buik komt, doktertje -spel bijsturen, waarschuwen voor risico s... Van oorsprong zijn het vooral de moeders die de seksuele opvoeding op zich nemen, maar ook vaders kunnen

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Voor Praktijkonderwijs en vmbo-bb

Docentenhandleiding. Voor Praktijkonderwijs en vmbo-bb Lang Leve de Liefde Docentenhandleiding Voor Praktijkonderwijs en vmbo-bb Inhoudsopgave Deel 1: Algemene informatie Wat is Lang Leve de Liefde? bladzijde Doel van Lang Leve de Liefde bladzijde Kerndoelen

Nadere informatie

DE SEKSUELE ONTWIKKELING VAN KINDEREN MET EEN BEPERKING OF PSYCHIATRISCH PROBLEEM

DE SEKSUELE ONTWIKKELING VAN KINDEREN MET EEN BEPERKING OF PSYCHIATRISCH PROBLEEM DE SEKSUELE ONTWIKKELING VAN KINDEREN MET EEN BEPERKING OF PSYCHIATRISCH PROBLEEM DE SEKSUELE ONTWIKKELING VAN KINDEREN MET EEN BEPERKING OF PSYCHIATRISCH PROBLEEM Utrecht, 2 december 2014 Auteurs: Hanneke

Nadere informatie

5 juni 2012 ONDERZOEK BEPERKT WEERBAAR

5 juni 2012 ONDERZOEK BEPERKT WEERBAAR 5 juni 2012 ONDERZOEK BEPERKT WEERBAAR HET ONDERZOEK In opdracht van het ministerie van volksgezondheid, welzijn en sport Uitgevoerd door onderzoekers van Rutgers WPF en Movisie Hoofdvragen Hoe vaak komt

Nadere informatie

VSO Leerlijn Sociale competentie

VSO Leerlijn Sociale competentie VSO Leerlijn Sociale competentie Dit is een deel van de leerlijn Leergebiedoverstijgend en omvat: leren leren; leerlijn 1.1 Ervaringen delen leren taken uitvoeren; leerlijn 5.1 Opkomen voor jezelf leren

Nadere informatie