Inhoudsopgave Leeswijzer...7 Proloog...9 1 Inleiding...13 1.1 Historie...13 1.2 Huidige situatie...15 1.3 Doelstelling onderzoek...19 1.4 Maatschappelijke relevantie...20 1.5 Wetenschappelijke relevantie...22 1.6 Onderzoeksvraag...23 1.7 Onderzoeksopzet...24 1.8 Documenten...25 1.9 Notatieafspraken...26 1.9.1 Definities en diagrammen...27 1.9.2 Figuren en wiskundige formulering...27 2 Van Onderzoeksvraag naar Ontwerp...31 2.1 Empirische cyclus...31 2.2 Richtinggevende uitgangspunten voor het ontwerp...33 2.2.1 Waarheid...33 2.2.2 Maximale informativiteit, eenvoud en domein...34 2.2.3 Geldigheid, bruikbaarheid en uitvoerbaarheid...34 2.3 Informatieverzameling...35 2.3.1 Informatiebronnen en strategieën...35 2.3.2 Verdieping van onderzoeksvraag en vermoeden...36 2.3.3 Model...38 2.3.4 Literatuurrelatiediagram en Definitierelatiediagram...38 2.4 Onderzoekstype...40 2.5 Onderzoeksstrategie...42 2.6 Leeswijzer sectie Onderzoeksontwerp...45 3 Wat is een (Nederlandse) (lucht vaart ) sector?...46 3.1 Verkenning begrip sector...46 3.1.1 Het maatschappelijk leven...46 3.1.2 Productie en functie...47 3.1.3 Organisatieomgeving...47 3.2 De sector als systeem...48 3.2.1 Systeemleer...48 3.2.2 Aggregatieniveau...50 3.2.3 Demarcatie...53 3.2.4 Gezichtspunt...54 3.3 De sector als waardeketen...56 3.3.1 Definitie waardeketen...56 3.3.2 Waardeketen als systeem...58 3.4 De sector als onderdeel van een cluster...59 3.4.1 Organisaties en clusters...59 3.4.2 Kenmerken van een cluster...61 3.4.3 Classificatie van clusters...62 Schiphol is groter dan Nederland 1
3.5 Het Nederlandse lucht vaart cluster...65 3.6 De sector of het cluster als netwerk...67 3.6.1 Clusterconcept versus netwerkconcept...67 3.6.2 Netwerkconcept...69 3.7 Definitie van de Nederlandse lucht vaart sector...73 4 Wat is productiviteit?...75 4.1 Productiviteit als theoretisch begrip...75 4.1.1 Productiviteit van een systeem...75 4.1.2 Systeem en doel...77 4.1.3 Efficiëntie en effectiviteit...78 4.2 Productiviteit van een mens...80 4.2.1 Mens en motivatie...80 4.2.2 Voorbeeld theorie ten aanzien van inhoud...81 4.2.3 Voorbeeld theorie ten aanzien van proces...82 4.3 Productiviteit van een organisatie...83 4.4 Productiviteit van een (lucht vaart )netwerk...85 4.4.1 Productiviteit waardeketen...85 4.4.2 Productiviteit (productie)netwerk...87 4.4.3 Productiviteit Nederlands lucht vaart netwerk...88 4.5 Productiviteit op macroniveau...90 4.6 Definitie van productiviteit...98 5 Wat is besturing?...102 5.1 (Be)sturing als theoretisch begrip...102 5.1.1 Verkenning besturingsdefinitie...102 5.1.2 Besturingsparadigma...103 5.2 Besturing van een mens...104 5.3 Besturing van een organisatie...106 5.3.1 Organisatie en besturingsparadigma...107 5.3.2 Organisatie en doel(en)...108 5.3.3 Besturing en doelcongruentie...110 5.4 Besturing van twee organisaties...111 5.4.1 Besturingsparadigma voor twee organisaties...111 5.4.2 Samenwerkingsvormen...112 5.4.3 Besturing van samenwerking...115 5.4.4 Besturingsaspecten en gezichtspunten...117 5.5 Besturing van (waarde)netwerken...118 5.5.1 Waardeketen en verticale besturing...118 5.5.2 Waardeketen en horizontale besturing...121 5.5.3 Besturing van een netwerk of cluster...125 5.6 De omgeving van een netwerk...127 5.6.1 Systeemleer en besturing van een netwerk...127 5.6.2 De Nederlandse lucht vaart sector en het macroniveau...129 5.6.3 Productiviteit en samenleving...130 5.6.4 Quartaire organisaties en besturing...131 5.7 Definitie van besturen...135 6 Stellingen...137 6.1 Onderzoeksvraag en vermoeden...137 2 Schiphol is groter dan Nederland
6.2 Definitie van gezichtspunten en besturingsrelaties...139 6.2.1 Waarde...140 6.2.2 Coöperatie...141 6.2.3 Cultuur...143 6.2.4 Kennis...145 6.2.5 Informatie...146 6.2.6 Basisstelling...148 6.3 Coherentie gezichtspunten in relatie tot productiviteit...149 6.3.1 Volledigheid...150 6.3.2 Onafhankelijkheid...150 6.3.3 Significantie...151 6.4 Patronen in gezichtspunten en besturingsrelaties...152 6.4.1 Coöperatie, cultuur en waarde...153 6.4.2 Informatie, coöperatie en cultuur...154 6.4.3 Cultuur, informatie en kennis...155 6.4.4 Waarde, informatie en kennis...156 6.4.5 Waarde, coöperatie en informatie...157 6.4.6 Kennis, cultuur en coöperatie...158 6.5 Stellingen uit Interview I, II en III...159 6.5.1 Stellingen over de structuur van een netwerk...160 6.5.1.1 Klieken en clusters binnen de Nederlandse lucht vaart sector...160 6.5.1.2 Centraliteit KLM en NVLS in het netwerk...161 6.5.1.3 Mensen in relatie tot organisaties...163 6.5.1.4 Perceptie in de Nederlandse lucht vaart sector...164 6.5.2 Stellingen over patronen van besturingsrelaties...166 6.5.2.1 Binding en doelcongruentie...166 6.5.2.2 Egoïsme en opportunisme...167 6.5.2.3 Complexiteit en informatie...169 6.5.3 Stellingen over (soorten) organisaties...170 6.5.3.1 Publiek-private samenwerking binnen de Nederlandse lucht vaart sector...170 6.5.3.2 Terugtrekkende overheid...172 6.5.3.3 Hybride organisaties...174 6.5.4 Stellingen over de tijd...176 6.5.4.1 Overheid en doelcongruentie...177 6.5.4.2 Productiviteit, doelcongruentie en tijd...180 6.5.4.3 Kenniserosie bij overheidspartijen...183 7 Casusselectie en invulling...187 7.1 Casusonderzoek in relatie tot onderzoeksontwerp...187 7.2 Eenheid van analyse...188 7.2.1 Interview II...189 7.2.2 Korte beschrijving casussen...190 7.2.3 Soorten casusonderzoek...192 7.2.4 Criteria voor casusdefinitie...193 7.2.5 Definitie van casussen...194 7.3 Protocol voor het casusonderzoek...196 7.3.1 Elementen van het casusonderzoek...196 7.3.2 Strategie voor dataverzameling...197 Schiphol is groter dan Nederland 3
7.4 Onderzoekspopulatie...198 7.4.1 Opbouw onderzoekspopulatie...198 7.4.2 Onderzoekspopulatie in relatie tot het domein...200 7.4.3 Onderzoekspopulatie en power...200 8 Onderzoeksmodel...203 8.1 Modellering van een sector...203 8.1.1 Grafentheorie als basis van het onderzoeksmodel...204 8.1.2 Van graaf naar netwerk...205 8.1.3 Gericht en gewogen netwerk...206 8.1.4 Modellering van een sector als netwerk...208 8.2 Modellering van productiviteit...209 8.3 Modellering van besturing...210 8.3.1 De verzameling gezichtspunten...211 8.3.2 De verzameling besturingsrelaties...211 8.3.3 Deelverzamelingen besturingsrelaties en gezichtspunten...212 8.3.4 Besturingsfunctie...212 8.4 Modellering van een casus...213 8.4.1 De verzameling casussen...213 8.4.2 De verzameling tijdstippen...214 8.4.3 De verzameling productiviteiten...214 8.4.4 De verzameling netwerken...215 8.4.5 De verzameling respondenten...216 8.5 Modellering van het onderzoek...217 8.5.1 Persoonsdata...217 8.5.2 Bedrijfsdata...217 8.5.3 Jaardata...217 8.5.4 Aggregatie naar besturing...218 8.6 Formulering vermoeden met basisstelling...218 9 Van ontwerp naar gegevensverzameling...221 9.1 Enquête...222 9.1.1 Vereisten casusopzet...222 9.1.2 Grootte onderzoekspopulatie...223 9.1.3 Enquêteopzet voor de casus...225 9.2 Operationalisering...226 9.2.1 Operationaliseren...226 9.2.2 Operationaliseren van doelen en productiviteit...228 9.2.3 Operationaliseren van besturingsrelaties...231 9.2.3.1 Reciprociteit...231 9.2.3.2 Productfit...232 9.2.3.3 Doelcongruentie...233 9.2.3.4 Binding...235 9.2.3.5 Vertrouwen...236 9.2.3.6 Macht...237 9.2.3.7 Kennisbeschikbaarheid...237 9.2.3.8 Kenniscomplementariteit...238 9.2.3.9 Tijdigheid van informatie...239 9.2.3.10 Bruikbaarheid van informatie...240 4 Schiphol is groter dan Nederland
10 Casus Open Skies...241 10.1 Internationale verdragen in de lucht vaart...241 10.2 Periode vóór 1978: Airline Deregulation Act...243 10.3 Periode 1978 tot 1989: Open Cities Program...245 10.4 Periode 1989 tot 1992: Open Skies-verdrag...248 10.5 Periode 1992 tot 2007: Open Skies-verdrag EU-VS...250 11 Casus Japan...251 11.1 Periode tot 1953: Een bijzonder begin...251 11.2 Periode 1954-1963: Karel Doorman en Nieuw-Guinea...254 11.3 Periode 1964-1973: Verbetering relaties en uitbreiding landingsrechten...257 11.4 Periode 1974-1983: Groeiende relaties en gebruik Boeing 747...259 11.5 Periode 1984-1993: Meer Boeing 747 s...260 11.6 Periode 1994-2007: Martinair en uitbreiding naar Sapporo...261 12 Casus Aanleg Vijfde Baan en Lucht vaart wet...264 12.1 Periode 1967-1979: Turbulente start...265 12.2 Periode 1980-1989: Intermezzo...269 12.3 Periode 1989-1995: De PKB-procedure...271 12.4 Periode 1995-1998: Voorbereidingen voor de aanleg...276 12.5 Periode 1998-2003: Aanleg en ingebruikname...281 12.6 Periode 2003-2007: Eerste gebruiksfase en evaluatie normenstelsels...285 13 Casus Privatisering Schiphol...289 13.1 Periode tot 1995: Eerste ideeën over privatisering...289 13.2 Periode 1995-2000: Opmaat naar groen licht...290 13.3 Periode 2000-2002: Uitstel besluitvorming...294 13.4 Periode 2002-2006: Opnieuw op weg naar overeenstemming...295 13.5 Periode 2006-2007: Van uitstel naar afstel?...298 14 Van gegevensverzameling naar data-analyse...303 14.1 Onderzoeksvraag, vermoeden en data-analyse...303 14.2 Analysetechnieken...305 14.3 Controle en aanpassing van data...308 14.4 Verkenning onderzoeksdata...310 14.4.1 Casus Open Skies...311 14.4.2 Casus Japan...311 14.4.3 Casus Vijfde baan...311 14.4.4 Casus Privatisering...311 14.4.5 Integrale casus...312 15 Toetsing b-stellingen...317 15.1 Analyse bivariate stellingen...317 15.2 Analyse basisstelling...320 15.2.1 Factoranalyse...324 15.2.2 Multiple regressie...326 16 Toetsing p-stellingen...329 16.1 Analyse afzonderlijke stellingen...329 16.2 Analyse integraal model...334 17 Toetsing i-stellingen...338 17.1 Stellingen over structuur netwerk...338 17.2 Stellingen over patronen van besturingsrelaties...348 Schiphol is groter dan Nederland 5
17.3 Stellingen over (soorten) organisaties...352 17.4 Stellingen over de tijd heen...355 17.5 Overzicht toetsing i-stellingen...365 18 Synthese van analyseresultaten...366 18.1 Coöperatie als belangrijkste gezichtspunt...366 18.2 Productiviteit in de tijd...368 18.2.1 (Bedrijfs)economische doelen...369 18.2.2 Ecologische doelen...371 18.2.3 Sociale doelen...373 18.3 Productiviteit en gepercipieerde productiviteit...377 19 Van Data-analyse naar Conclusies...385 19.1 Van vermoeden naar conclusie...388 19.2 Conclusies per casus...391 19.2.1 Bilaterale verdragen (Open Skies)...392 19.2.2 Aanleg vijfde baan en Lucht vaart wet...396 19.2.3 Privatisering Schiphol...401 19.3 Coöperatie en doelcongruentie in de tijd...405 19.4 De lucht vaart sector op macroniveau...414 20 Evaluatie onderzoeksopzet...418 20.1 Inhoudsvaliditeit...418 20.2 Interne validiteit...419 20.2.1 Statistische validiteit...421 20.2.2 Causale interpretatievaliditeit...422 20.3 Externe validiteit...425 20.3.1 Begripsvaliditeit...426 20.3.2 Populatievaliditeit...427 20.3.3 Ecologische validiteit...427 21 Aanbevelingen voor nader onderzoek...428 21.1 Bestuurlijke vraagstukken Nederlandse lucht vaart sector...428 21.2 (Sub)clusters en lucht vaart gerelateerde sectoren...428 21.3 Valorisatie van onderzoeksmechaniek...431 21.4 Wetenschappelijk gebruik en onderzoek...431 Epiloog...433 Literatuurlijst...439 Samenvatting...453 Summary...466 Bijlage 1: Afkortingen...478 Bijlage 2: Lijst van geïnterviewden...480 Bijlage 3: Analysetechnieken...489 Curriculum Vitae...497 6 Schiphol is groter dan Nederland