ZWEMWATERPROFIEL DILKENSPLAS 2

Transcriptie

1 ZWEMWATERPROFIEL DILKENSPLAS 2 Rijkswaterstaat Limburg April 2009, aanvullingen maart 2010

2 Colofon Uitgegeven door: Verantwoordelijke RWS Dienst: Uitgevoerd door: Opmaak: Rijkswaterstaat Waterdienst Rijkswaterstaat Limburg Don Lukkenaar / Anouk Dewitte Imke Leenen / Martin de Haan Grontmij / DHV Datum: April 2009, aanvullingen maart 2010 Status: Eindrapportage 1

3 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING ZWEMWATERPROFIEL Zwemwaterprofiel Kwaliteitklassen en normen Routekaart zwemwaterprofiel Blauwalgen AANPAK GEBIEDSBESCHRIJVING DAGSTRAND DILKENPLAS Algemeen Hydromorfologie en ecologie Riolering en afvalwaterzuivering Begrenzing Gezondheidsrisico s BLAUWALGEN Relevante waterkwaliteitsgegevens Beoordeling: kans op proliferatie van toxische blauwalgen Nadere beschrijving ANALYSE VAN HISTORISCHE DATA POTENTIËLE VERONTREINIGINGSBRONNEN EN ROUTES RICHTGETALLEN (ZWEMPROF) EVALUATIE EN CONCLUSIES AANBEVELINGEN EN MAATREGELEN LITERATUUR...32 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 Verslag veldbezoek Betrokken organisaties Protocol voor begrenzing van zwemwater Invulblad ZWEMPROF 2

4 1 INLEIDING ZWEMWATERPROFIEL De nieuwe Europese Zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG) is begin 2006 vastgesteld. Het doel van deze richtlijn is het beschermen van de gezondheid van zwemmers in oppervlaktewateren. In de nieuwe richtlijn worden bepalingen neergelegd met betrekking tot de monitoring en de indeling van de zwemwaterkwaliteit in kwaliteitsklassen (uitstekend, goed, aanvaardbaar en slecht) alsmede de verstrekking van informatie daarover aan het publiek en de Europese Commissie. Een pro-actief beheer van de zwemwaterkwaliteit wordt voorgeschreven, risico s moeten in kaart worden gebracht in een zwemwaterprofiel en maatregelen moeten worden uitgevoerd om minimaal een aanvaardbare kwaliteit te kunnen bereiken en blootstelling van zwemmers aan verontreiniging te voorkomen. 1.1 Zwemwaterprofiel Van iedere zwemwaterlocatie zal moeten worden ingeschat welke emissiebronnen via welke verspreidingsroutes de zwemwaterkwaliteit negatief beïnvloeden. Hierbij spelen de locatiespecifieke eigenschappen van het zwemwater een belangrijke rol. Alle bevindingen komen samen in een zwemwaterprofiel van de desbetreffende zwemwaterlocatie. Het opstellen van een zwemwaterprofiel is ook een verplichting volgens de nieuwe zwemwaterrichtlijn. Op basis hiervan kan de beheerder maatregelen nemen om het risico op besmetting van de zwemmer (verder) te reduceren. Op het ogenblik wordt hoofdzakelijk op basis van expert judgement geredeneerd. Het zwemwaterprofiel, eventueel aangevuld met een aantal extra metingen, maakt het mogelijk om eventuele beheersmaatregelen beter te onderbouwen. Financiële middelen worden hierdoor effectiever ingezet. Tevens kan het zwemwaterprofiel ingezet worden voor communicatie over de kwaliteit van de zwemwater(locatie) en de genomen beheersmaatregelen naar de maatschappij/burger. Een zwemwaterprofiel is in eerste instantie bedoeld om inzicht te verkrijgen in de fecale verontreinigingsbronnen en routes en richt zich op de indicatoren voor fecale verontreinigingen (Escherichia coli en intestinale enterococcen). In deze zwemwaterprofielen worden echter ook overige gezondheidsrisico s meegenomen, zoals blauwalgen, zwemmersjeuk en botulisme. 1.2 Kwaliteitklassen en normen In de nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende kwaliteitsklassen. De indeling én de normen hierbij is weergegeven in tabel 1. Tabel 1.1 Parameter Normen voor de verschillende kwaliteitsklassen voor zoet binnenwater wat betreft intestinale enterococcen en Escherichia coli Goede kwaliteit * Uitstekende kwaliteit Intestinale enterococcen (kve/100 ml) Escherichia coli (kve/100 ml) * gebaseerd op een 95-percentiel ** gebaseerd op een 90-percentiel Bevredigende/ aanvaardbare kwaliteit ** Referentiemethod en voor de analyse ISO of ISO ISO of ISO Als een fecale verontreiniging via oppervlaktewater naar een zwemwater wordt getransporteerd treedt verdunning op. De locatiespecifieke eigenschappen van het ontvangende zwemwater zijn van belang bij een beoordeling van de invloed van diverse routes op de bacteriologische kwaliteit van het zwemwater. Een belangrijke onderverdeling hierin is de verdeling tussen geïsoleerd of doorstroomd zwemwater. 3

5 1.3 Routekaart zwemwaterprofiel Rijkswaterstaat Waterdienst heeft een aantal pilot-onderzoeken laten uitvoeren en is gekomen tot een algemeen protocol voor het opstellen van een zwemwaterprofiel. Dit heeft geleid tot een routekaart (zie figuur 1.1) welke voor het opstellen van de zwemwaterprofielen gebruikt is. Deze aanpak volgens de routekaart resulteert in een algemeen beeld van de zwemwaterlocatie, zijn omgeving en de mogelijke bronnen, met een indicatie van de grootte van bijdrage van deze bronnen op de waterkwaliteit in de zwemlocatie. Beschrijving gebied/hydromorfologie Veldbezoek Historische waterkwaliteit Lijst: bronnen routes Meetprogramma Richtgetallen Analyseren Evalueren Zwemwater profiel Evalueren? Actieprogramma Figuur 1.1 Algemene routekaart om te komen tot een zwemwaterprofiel Rijkswaterstaat Waterdienst heeft Grontmij en DHV gevraagd zwemwaterprofielen op te stellen voor 186 zwemlocaties met gebruikmaking van de Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel (Grontmij, RWS-RIZA, 2005). 1.4 Blauwalgen Algemeen De Europese Zwemwaterrichtlijn vraagt behalve om aandacht voor de bacteriële verontreiniging ook nadrukkelijk aandacht voor de risico s van cyanobacteriën. Cyanobacteriën worden In de volksmond ook wel blauwalgen genoemd. Voor de leesbaarheid hanteren wij ook de term blauwalgen. Ter ondersteuning bij het opstellen van het blauwalgendeel van een Zwemwaterprofiel is de handreiking Blauwalgen in het Zwemwaterprofiel opgesteld (DHV, 2007). De hierin voorgeschreven aanpak vindt plaats op basis van het stappenplan zoals weergegeven in figuur 1.2. Het aantal stappen is afhankelijk van de hoeveelheid beschikbare informatie en het oordeel over de kans op toxische bloei. Voor locaties die nooit problemen kennen met blauwalgen is het profiel eenvoudig. Voor locaties waar een aanzienlijke kans bestaat op een toxische bloei, is het profiel uitgebreider. 4

6 Basale beschrijving Analyse toestandsvariabelen Aanwezigheidscheck gegevens cyanobacteriën Is informatie voldoende? ja nee Toestandsvariabelen alarmerend en/of onvoldoende? ja nee Inschatting kans op cyanobacteriën Cyanobacterie analyse Nadere beschrijving Inzicht in oor zaken ja Is er een aanzienlijke kans op toxische bloei in komende vijf jaar? nee geen verdere actie Maatregelen - informatie naar publiek - maatregelen ter vermindering van de kans op toxische bloei en drijflagen Figuur 1.2 Monitoring Stappenplan uit de handreiking Zwemwaterprofielen Blauwalgen Uit het stappenplan blijkt dat er voor elk zwemwater een basale beschrijving van het systeem gegeven wordt. Vervolgens dient er een historisch databestand te worden aangemaakt. Zo n historisch databestand is noodzakelijk om een beoordeling te kunnen geven over de mogelijke proliferatie van toxische algen in de komende jaren. Een gedegen beoordeling kan alleen plaats vinden als er voldoende informatie beschikbaar is. Daarom is een stap ingebouwd waarin dit wordt beoordeeld. Bij onvoldoende beschikbare informatie kan op basis van de analyse van toestandsvariabelen een inschatting worden gemaakt van eventuele algenbloei in het verleden. Als uit deze analyse blijkt dat mogelijk dominantie van blauwalgen is opgetreden, dan dient een passende monitoring te worden uitgevoerd in het komende seizoen. Indien er voldoende informatie verzameld is volgt de uiteindelijke beoordeling. Het blauwalgendeel van het Zwemwaterprofiel is gereed als de beoordeling luidt dat er geen aanzienlijke kans op een toxische bloei is in de komende vijf jaar. Dit oordeel en de onderbouwing maken deel uit van het Zwemwaterprofiel. Wanneer echter op basis van de historische data-analyse blijkt de kans op een toxische bloei in de komende vijf jaar wel aanzienlijk is, dan dient een nadere beschrijving van het systeem te worden gemaakt. Een nadere beschrijving van het systeem waarin de zwemlocatie zich bevindt, heeft tot doel inzicht te geven in de mogelijke werking van het systeem met betrekking tot het ontstaan van toxische algenbloei. Dit betekent dat de achterliggende oorzaken/factoren worden beschreven die mogelijk leiden tot de bloei van toxische blauwalgen. De nadere beschrijving maakt het mogelijk een oordeel te vormen over de meest effectieve maatregelen om de kans op blauwalgenbloei te doen afnemen. 5

7 2 AANPAK Voor het opstellen van het zwemwaterprofiel zijn, aan de hand van de Handreiking voor het opstellen van Zwemwaterprofiel, alle stappen doorlopen. Hieronder is aangegeven in welke onderwerpen deze stappen terugkomen en waar in de rapportage deze zijn terug te vinden. De gepresenteerde aanpak kan dan ook worden gezien als leeswijzer. Hoofdstuk 1 Inleiding De achtergrond voor het opstellen van een zwemwaterprofiel en een blauwalgenrapportage worden hierin beschreven, alsmede de normen en kwaliteitsklassen volgens de nieuwe zwemwaterrichtlijn. Hoofdstuk 2 Aanpak Hoofdstuk 3 Gebiedsbeschrijving Hierin wordt de zwemlocatie meer in detail beschreven op basis van de in de handreiking genoemde stappen locatiebeschrijving, gebiedsbeschrijving en veldbezoek. Hydromorfologie en ecologie. Deze paragraaf omvat de benodigde informatie over stromingen, peilen, flora en fauna (veldbezoek, hydromorfologie, gebiedsbeschrijving). Begrenzing. Het protocol binnenwater uit het rapport KRW en oppervlaktewater: Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water (DHV, 2005) is gebruikt om de begrenzing van een zwemzone voor te stellen. Gezondheidsrisico s. In deze paragraaf wordt gemeld of er meldingen van gezondheidsklachten (zwemmersjeuk, botulisme, enz) zijn geweest en/of bloeien van blauwalgen. Hoofdstuk 4 Blauwalgenrapportage In dit hoofdstuk wordt beschikbare informatie over de aanwezigheid van blauwalgen op een rij gezet. Op grond van veldwaarnemingen en metingen wordt de kans op blauwalgenoverlast in de toekomst beoordeeld. Vervolgens wordt een nadere beschrijving van de zwemwaterlocatie gegeven met als doel inzicht te geven in de mogelijke werking van het systeem met betrekking tot het ontstaan van toxische blauwalgenbloeien. De achterliggende oorzaken/factoren worden beschreven die mogelijk leiden tot de bloei van toxische blauwalgen. Hoofdstuk 5 Historische data Analyse historische data. De microbiologische data van de zwemwaterbemonsteringen van de laatste drie tot vijf jaar vormen de basis voor de analyse van de historische waterkwaliteit. Deze historische databestanden worden gebruikt om te zien of er een bepaalde trend zichtbaar is die wijst op: invloed van weersomstandigheden, bijvoorbeeld indien overschrijdingen of verhogingen altijd optreden na hevige neerslag; een relatie met bepaalde bronnen, bijvoorbeeld wanneer alleen hoge waarden gevonden worden bij een hoge recreatiedruk; de relatie met een bepaalde periode in het jaar waarop verhogingen plaatsvinden; verhogingen kunnen van jaar tot jaar plaatsvinden op verschillende tijdstippen, maar ze kunnen ook altijd in dezelfde periode plaatsvinden. De historische databestanden zijn deels gebaseerd op de huidige zwemwaterrichtlijn en bevatten dus de daarin opgenomen indicatoren van fecale verontreinigingen (thermotolerante bacteriën van de coligroep). Totaal bacteriën van de coligroep zijn niet meegenomen in deze analyse, omdat deze parameter geen duidelijke relatie heeft met fecale besmetting. De parameters behorende bij de nieuwe zwemwaterrichtlijn, intestinale enterococcen en Escherichia coli, zijn wanneer deze beschikbaar zijn eveneens geanalyseerd. 6

8 Hoofdstuk 6 Potentiële bronnen van bacteriële verontreiniging Potentiële bronnen van verontreiniging. Op basis van het veldbezoek, de analyse van de historische data, de gegevens van de waterkwaliteitsbeheerder en de plattegronden is een lijst van alle potentiële verontreinigingsbronnen en routes voor fecale verontreiniging opgesteld. Alle potentiële bronnen en routes zijn op deze lijst gezet ook al lijken ze niet van belang. Soms blijkt dat juist een bron die vooraf niet als relevant werd beschouwd toch verhoogde waarden veroorzaakt óf dat door samenloop van omstandigheden meerdere bronnen samen verantwoordelijk zijn voor verhoogde waarden. Elke bron kan dan meetellen. Hoofdstuk 7 ZWEMPROF Invullen richtgetallen. Na inventarisatie van bronnen en routes is met behulp van een eenvoudig spreadsheetmodel (ZWEMPROF) geschat in hoeverre een bepaalde bron of bronnen een bijdrage leveren aan fecale verontreiniging van het betreffende water. Het model geeft als resultaat aan of er a) geen invloed, b) geringe invloed, c) wezenlijke invloed of d) grote invloed is van belangrijke fecale verontreinigingen. Hoofdstuk 8 Evaluatie en conclusies Analyse en evaluatie van gegevens. Alle gegevens die afkomstig zijn uit de voorgaande stappen zijn naast elkaar gelegd en bekeken. Hierbij is vooral onderzocht welke potentiële bronnen die uit de analyse van de data van de waterkwaliteitsbeheerders, het veldbezoek en de plattegronden volgen, relevant zijn voor de zwemwaterkwaliteit op de locatie en zijn de resultaten van de spreadsheet modellering (ZWEMPROF) gebruikt. Daarnaast is een soort rangschikking van belangrijke bronnen gemaakt. Op deze manier is duidelijk waar de mogelijke knelpunten zitten en waar eventueel maatregelen genomen zouden moeten worden. Conclusies. De belangrijkste bevindingen en de (mogelijke) consequenties hiervan zijn op een rij gezet. Hoofdstuk 9 Aanbevelingen en maatregelen Maatregelen en bevindingen. Indien er geen problemen zijn geconstateerd bestaat er in beginsel weinig aanleiding om maatregelen te nemen. Indien er wel relevante verontreinigingsbronnen zijn gevonden of indien er onduidelijkheid is over de betrouwbaarheid van (enkele) resultaten, wordt in deze paragraaf een doorkijk gegeven naar mogelijke maatregelen. 7

9 3 GEBIEDSBESCHRIJVING DAGSTRAND DILKENPLAS Algemeen Het dagstrand Dilkensplas 2 ligt in het oostelijk winterbed van de Maas in de plaats Ohé en Laak. Ohé en Laak is onderdeel van de fusiegemeente Maasgouw in de provincie Limburg. Ohé en Laak ligt samen met Stevensweert op het Eiland in de Maas op de grens tussen België en Nederland. Door zand- en grindafgravingen op diverse plaatsen op het eiland zijn er rondom het dorp verschillende plassen ontstaan, waaronder de Dilkensplas 2, de Schroevendaalse plas en de Teggerse plas. Het dagstrand ligt ten westen van de kern Ohé en Laak en is niet vrij toegankelijk. Ten noordoosten van de zwemplas heeft recentelijk nog een afgraving plaatsgevonden. Een overzicht van het dagstrand Dilkensplas 2 en haar omgeving is te zien in figuur 3.1. Teggerse plas Ligging dagstrand Dilkensplas 2 Recente afgraving België Schroevendaalse plas Julianakanaal Nederland Maas (= tevens de grens tussen Nederland en België Figuur 3.1 Overzicht van de omgeving Het zwemwater Dilkensplas 2 wordt in het westen begrensd door de Maas. In het zuiden en westen van de plas staan veel bomen en struiken op de oever. In het oosten ligt de camping De Maasterp met circa 300 plaatsen voor stacaravans. In het zuidoosten is een jachthaven aanwezig met 450 ligplaatsen. Verder vindt in het noorden wat akkerbouw en veeteelt plaats. De Dilkensplas 2 heeft een oppervlak van ca. 15 ha. De zwemzone is circa 0,55 ha groot. De gemiddelde diepte van de zand- of grindafgraving bedraagt 14 meter, de maximale diepte 25 meter. Honden zijn in bepaalde zoneringen niet toegestaan op het dagstrand en er is geen zwerfvuil aanwezig. Er is geen toezicht op de zwemmers aanwezig. Op de oevers zijn veel fecaliën van watervogels waar te nemen. Een gedetailleerdere luchtfoto van het dagstrand is weergegeven in figuur

10 Akkerbouw en veeteelt percelen Camping De Maasterp Camping Dilkensplas 2 Dagstrand Ingang dagstrand Maas Jachthaven Figuur 3.2 Overzicht directe omgeving Beheer Het dagstrand Dilkensplas 2 ligt in de provincie Limburg. De provincie Limburg is officieel toezichthouder op de waterkwaliteit van het oppervlaktewater op deze en overige zwemwaterlocaties in Limburg. Daarnaast is de provincie verantwoordelijk voor de zwemverboden. De provincie heeft echter de taken krachtens de Wet Hygiëne en Veiligheid Badinrichtingen en Zwemgelegenheden (WHVBZ) aan het Waterschap Roer en Overmaas gedelegeerd. De locatie bevindt zich in de plaats Ohé en Laak (gemeente Maasgouw). Het dagstrandterrein wordt beheerd door de beheerders van camping de Maasterp. Rijkswaterstaat Limburg is verantwoordelijk voor zowel het beheer van de waterkwantiteit als de waterkwaliteit van de rijkswateren in de provincie Limburg. RWS Limburg is verantwoordelijk voor het laten uitvoeren van de waterkwaliteitsbemonstering. Faciliteiten Op het dagstrand zijn afvalbakken, picknicktafels en informatieborden aanwezig. Een impressie van het dagstrand is weergegeven in figuur 3. Het zwemstrand/ligweide is ca. 1 ha groot. De plas is niet bereikbaar voor de in de jachthaven aanwezige recreatievaart. Bij het dagstrand zijn parkeerplaatsen, horecagelegenheden en toiletten (2 eco toiletten) aanwezig. Er zijn geen douches op het dagstrand aanwezig. Op de camping zijn douchevoorzieningen voor de campingbezoekers. In het water is een drijflijn op 1,20 meter aanwezig. De frequentie van het schoonmaken van toiletten en het ledigen van de prullenbakken is dagelijks. Naast zwemmen kun je er surfen, kanovaren en vissen. Voor de niet beoefende zwemmer is een zone aanwezig die niet dieper dan 1,40 meter is. Honden mogen alleen aangelijnd in bepaalde zoneringen van het dagstrand komen. De ligging van deze zonering is onbekend (uitzoeken tijdens veldwerk). Gemiddeld zijn er 25 honden per week aanwezig. Ieder weekend worden er verschillende activiteiten op en rond het water georganiseerd. Bezoekersaantal Het gemiddeld aantal bezoekers is 250 personen. Maximaal aantal bezoekers wordt op 1000 geschat. 9

11 Waterkwaliteitsbemonstering RWS Limburg laat jaarlijks van mei tot en met september (1x per 2 weken) de zwemplaatsen in rijkswateren in Limburg bemonsteren en controleren. Dilkensplas 2 ligt in het beheersgebied van waterschap Roer en Overmaas. Op de website van het Waterschap ( kan informatie gevonden worden. Daarnaast kan actuele informatie worden nagelezen op NOS teletekst 725. De code van het meetpunt is CDILKE35, de xy-coördinaten zijn 51,1119 en 5, Hydromorfologie en ecologie Hydromorfologie De zwemplas Dilkensplas 2 is ontstaan door zand- en grindafgravingen in het stroomgebied van de Maas. De gemiddelde diepte van de plas is 14 meter. De maximale waterdiepte is 25 meter. De gemiddelde waterdiepte in de zwemzone is 1 meter, de maximale waterdiepte 1,4 meter. De plas heeft een breedte en lengte van ca. 385 meter. Dit resulteert in een oppervlak van ca. 15 ha. Het zomer- en winterpeil is 20,85 m+nap (stuwpand Grensmaas). Het dagstrand is een zandstrand. Het zandstrand loopt over in een slibachtige bodem. De plas heeft een redelijk steil onderwatertalud. Ter plaatse van de zwemzone loopt het talud geleidelijk af. De plas wordt gevoed door regenwater en door oppervlaktewater uit de Maas. Ecologie De Dilkensplas 2 heeft een algemeen ecologische functie en wordt omgeven door de PES In de omgeving van de zwemlocatie bevindt zich het Natura 2000 gebied Grensmaas (zie In een Natura 2000 gebied zijn aangewezen (vogel)soorten en/of habitattypen beschermd, voortvloeiend uit de Vogel- en Habitatrichtlijn. (zie figuur 3.3). Dilkensplas 2 Figuur 3.3 Natura 2000 gebied Grensmaas (uitsnede); de zwemlocatie is met een pijl aangegeven 10

12 Bij de Dilkensplas 2 komen veel watervogels voor. In de zwemzone zijn tijdens het veldbezoek 7 watervogels waargenomen. Tijdens het veldbezoek in juni 2008 zijn waterhoentjes, waterkoeten, futen, ganzen en een paar eenden waargenomen. Op de plas is een natuurlijke visstand aanwezig. Op de zuidoostelijke oever van het water mag gevist worden. In de zwemzone mag niet gevist worden. 3.3 Riolering en afvalwaterzuivering In de omgeving van de zwemwaterlocatie zijn geen overstorten of hemelwateruitlaten aanwezig (zie Gemeentelijk Rioleringsplan van de gemeente Maasgouw). Daarnaast vindt gemiddeld 1 keer per 2 jaar inundatie vanuit de Maas plaats. 3.4 Begrenzing De begrenzing van de zwemzone wordt weergegeven middels een drijflijn op 1,50 meter waterdiepte. De begrenzing van de zwemwaterzone is vastgesteld aan de hand van het rapport KRW en oppervlaktewater, Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water (DHV, 2005). Op basis van het protocol zwemwaterlocaties in binnenwateren is de zwemwaterzone bij het dagstrand Dilkensplas 2 bepaald als zone tussen oever en drijflijn. De begrenzing van de zwemzone is in figuur 3.4 met rood aangegeven. Meetpunt Figuur 3.4 Begrenzing van de zwemzone en waterkwaliteitsmeetpunt 11

13 3.5 Gezondheidsrisico s Doorzicht en ph De ph-waarde schommelde in 2006 tussen de 8,28 en 9,07. Het doorzicht was in 2006 zeer goed. Tijdens het veldbezoek in 2008 was het doorzicht ook goed. Botulisme en Zwemmersjeuk Er zijn geen gevallen van zwemmersjeuk en / of botulisme gemeld. Blauwalgen Regelmatig zijn blauwalgen op de zwemwaterlocatie Dilkensplas 2 waargenomen. In hoofdstuk 4 wordt de blauwalgenrapportage gepresenteerd. 12

14 4 BLAUWALGEN 4.1 Relevante waterkwaliteitsgegevens Zwemwaterlocatie Dilkensplas 2 is gelegen in oppervlaktewater Borgharen-Wessem. Voor dit oppervlaktewater (en dus ook voor de daarin gelegen zwemwaterlocaties) is de kans op proliferatie van blauwalgen beoordeeld in de rapportage Blauwalgenrapportage voor zwemwaterlocaties in rijkswateren (DHV/Grontmij, 2008). Daaruit bleek dat er mogelijk kans is op een (toxische) bloei van blauwalgen. Om nu de kans op proliferatie van toxische blauwalgen op de zwemwaterlocatie zelf te beoordelen zijn gegevens van de zwemwaterlocatie en het oppervlaktewater verzameld. De hieronder behandelde gegevens zijn relevant voor die beoordeling. Blauwalgen op de zwemwaterlocatie Waarnemingen In 2005, 2006 en 2008 zijn bij de zwemwaterlocatie Dilkensplas 2 blauwalgen waargenomen. Het betrof onder meer Anabaena spiroides, Anabaenopsis en Aphanizomenon. Drijflagen Op deze locatie zijn in ieder geval in 2005, 2006 en 2008 drijflagen van blauwalgen waargenomen. Metingen van microcystine Op deze locatie zijn in de jaren 2005, 2006 en 2008 diverse malen microcystine metingen uitgevoerd. In 2007 heeft dat niet geleid tot de overschrijding van de richtlijn van 20 µg/l. In 2005 en 2008 zijn is er in de drijflagen normoverschrijdende microcystine concentraties gemeten: 84 µg/l respectievelijk 4700 µg/l. Microcystine (µg/l) Datum In waterkolom In drijflaag ,27 8, , ,11 84, , , , , , <0,085 <1, ,18 < 1, , , , , < 1, Zwemontradingen en verboden De provincie heeft in augustus 2005 en in juli-augustus 2006 voor de zwemlocatie Dilkensplas 2 een negatief zwemadvies afgegeven in verband met de aanwezigheid van blauwalgen. Blauwalgentellingen Met ingang van het zwemseizoen (mei t/m september) van 2009 worden op deze zwemwaterlocatie iedere twee weken monsters genomen waarin tellingen van potentieel toxische blauwalgengenera zijn uitgevoerd. De resultaten van deze tellingen voor 2009 zijn hieronder gepresenteerd (figuur 4.1, 4.2 en 4.3). 13

15 Aantallen van verschillende soorten blauwalgen *1000 [cellen/ml] Datum Figuur 4.1 Verloop van potentieel toxische blauwalgen gedurende het zwemwaterseizoen Op deze locatie zijn in september zeer hoge dichtheden Planktothrix gemeten: cellen/ml op 7 september en cellen/ml op 22 september. Daarmee is de kritische grens van cellen/ml vele malen overschreden. Om beter zicht te krijgen op de blauwalgensoorten die eerder in het seizoen voorkomen is in de onderstaande figuur ingezoomd. Aantallen van verschillende soorten blauwalgen *1000 [cellen/ml] Figuur Datum Ingezoomd verloop van de potentieel toxische blauwalgen gedurende het zwemwaterseizoen Uit de bovenstaande figuur blijkt dat Anabaena en Microcystis al vroeg in het seizoen in lage dichtheden aanwezig zijn. Vanaf eind juli komt Aphanizomenon erbij en nemen de dichtheden toe. Daarna komt ook Planktothrix opzetten en deze is aan het einde van het zwemseizoen zeer dominant aanwezig. 14

16 Totaal aantal blauwalgen 1200 Som van Totaal 1000 *1000 [cellen/ml] Datum Figuur 4.3 Som van de potentieel toxische blauwalgen gedurende het zwemwaterseizoen De bovenstaande grafiek geeft de som van de aantallen cellen van alle waargenomen blauwalgen samen. De kritische grens van cellen/ml wordt viermaal overschreden, met een maximumwaarde van meer dan cellen/ml op 7 september. Fysisch-chemische waterkwaliteit Het oppervlaktewater Grensmaas heeft het watertype R16: snelstromende rivier/nevengeul op zandbodem of grind. Bij de onderstaande grafieken voor zuurgraad, doorzicht en temperatuur zijn de klassen(grenzen) uit de KRW-maatlat voor de algemene fysisch-chemische kwaliteitselementen van het watertype R16 weergegeven. Daarbij is de onderstaande officiële kleurcodering gehanteerd: Maximaal Ecologisch Potentieel (MEP) Goed Ecologisch Potentieel (GEP) Matig Ontoereikend Slecht Doorzicht op de zwemwaterlocatie Uit onderstaande grafiek is het doorzicht voor de jaren gepresenteerd (figuur 4.4). In de maanden mei en juni is er op deze locatie over het algemeen bodemzicht (> 1,0 meter). Vanaf juli neemt het doorzicht in veel jaren af tot circa 3,0 decimeter. Afhankelijk van het jaar blijft het doorzicht in de maanden augustus / september beperkt. In 2006 en 2007 herstelt het doorzicht aan het einde van het zwemseizoen tot 1 meter. Voor het watertype R16 bestaat vanuit de KRW voor het doorzicht geen richtlijn. 15

17 doorzicht op meetpunt Dilkensplas 2 Grensmaas (R16) ZICHT [dm] jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.4 Doorzicht op meetpunt Dagstrand Dilkensplas 2 Temperatuur op de zwemwaterlocatie De watertemperatuur op de meetlocatie varieerde gedurende de verschillende zwemwaterseizoenen tussen de 10 graden in het voor- en najaar tot 25 ºC in de zomer. De KRW norm van 25 graden wordt één enkele keer overschreden: op 25 juli 2006 wordt het 26,2 ºC. Over het algemeen zijn blauwalgen bij een hoge watertemperatuur in het voordeel ten opzichte van overige algengroepen. temperatuur op meetpunt Dilkensplas 2 Grensmaas (R16) T [ C] jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.5 Temperatuur op meetpunt Dagstrand Dilkensplas 2 16

18 Zuurgraad (ph) op de zwemwaterlocatie Voor de meetwaarden van de ph geldt dat deze gedurende de diverse zwemwaterseizoenen schommelen tussen 7,5 en 10. Over het algemeen neemt de ph vanaf augustus toe. Uitzondering hierop is het jaar 2008, waarin de zuurgraad gedurende het seizoen afneemt. In de jaren komt het diverse malen voor dat er een zuurgraad aangetroffen wordt die hoger is dan de waarde 9,0. Vanuit de KRW betekent dat een ontoereikende situatie. Enkele malen is zelfs een ph aangetroffen van meer dan 9,5, waarmee sptrake is van een slechte toestand op de KRW-maatlat. zuurgraad op meetpunt Dilkensplas 2 Grensmaas (R16) ,5 9 ph [-] 8,5 8 7,5 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.6 Zuurgraad op meetpunt Dagstrand Dilkensplas 2 Chlorofyl-a in het oppervlaktewater Chlorofyl-a is van 2004 tot en met 2008 niet op de zwemwaterlocatie Dagstrand Dilkensplas 2 gemeten. Het dichtstbijzijnde RWS-meetpunt is meetpunt Stevensweert in de rivier De Grensmaas. Dit meetpunt wordt representatief geacht voor de waterkwaliteit in het oppervlaktewater Borgharen- Wessem en geeft daarmee tot op zekere hoogte ook informatie voor de zwemwaterlocatie Dagstrand Dilkensplas 2. De chlorofyl-a-concentraties zijn niet bijzonder hoog (voor het type R16 is geen norm beschikbaar). De chlorofylgegevens van de rivier laten zien dat in 2004 en 2005 er vooral in het voorjaar hoge concentraties zijn gemeten (figuur 4.6). In deze tijd van het jaar worden verhoogde concentraties over het algemeen niet geassocieerd met blauwalgenbloei. De voorjaarspieken in 2004 / 2005 zijn vermoedelijk veroorzaakt door bloeien van diatomeeën. In de meeste jaren is ook in augustus een piek waar te nemen, mogelijk duidt een dergelijke piek op de groei van blauwalgen. 17

19 chlorofyl-a op meetpunt Stevensweert Grensmaas (R16) CHLFa [ug/l] jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.6 Chlorofylconcentraties gedurende de jaren 2004 t / m 2006 en Overzicht fysische / chemische waterkwaliteit In geval van overmatige (blauw)algenbloei is de verwachting dat er verband is tussen doorzicht, zuurgraad en chlorofyl. Hoog chlorofyl duidt op verhoogde dichtheden algen wat op haar beurt het doorzicht kan verslechteren en de zuurgraad verhogen. Wanneer deze parameters voor Dagstrand Dilkensplas 2 bekeken worden, valt op dat er zeker in de jaren een verslechterd doorzicht samen gaat met een verhoogde ph. Dit impliceert een hoge algenbiomassa. In 2008 daarentegen neemt het doorzicht in de maanden augustus september toe wat samenvalt met een afname van de zuurgraad. Een verband met het chlorofyl is niet te vinden. De chlorofyl pieken in het voorjaar zijn zeer waarschijnlijk het gevolg van diatomeeën bloei, de pieken in augustus zouden wel kunnen duiden op blauwalgenbloei maar de concentraties blijven zeer laag. De metingen van het chlorofyl vinden plaats op de rivier zelf en geven mogelijk geen volledig beeld van het biomassa verloop op deze locatie. 18

20 4.2 Beoordeling: kans op proliferatie van toxische blauwalgen Na analyse van beschikbare gegevens is geconcludeerd dat er wel een risico bestaat op toxische bloei van blauwalgen. Deze beoordeling is gebaseerd op: - Geregistreerde waarnemingen van blauwalgen (inclusief drijflagen) in 2005, 2006 en Er zijn in 2005 en 2008 microcystine concentraties aangetroffen die de 20 µg/l ruimschoots overschrijden. - In 2005 en 2006 zijn voor de zwemlocatie Dagstrand Dilkensplas 2 negatieve zwemadviezen afgegeven. - In sommige jaren valt een afname van het doorzicht samen met een toename van de ph. Dit duidt op een mogelijke blauwalgenbloei. - De blauwalgenanalyses uit het jaar 2009 laten zeer hoge dichtheden zien (met name Planktothrix) met een maximale dichtheid van ruim cellen/ml. - In overeenstemming met de Handreiking Blauwalgen in het zwemwaterprofiel (DHV, 2008) dient voor deze zwemwaterlocatie een nadere beschrijving te worden opgesteld. 4.3 Nadere beschrijving Om inzicht te krijgen in de oorzaken (bronnen) die proliferatie van blauwalgen teweegbrengen en versterken worden hieronder de factoren genoemd die invloed hebben op de levenscyclus en groeikansen van blauwalgen op de zwemlocatie Dagstrand Dilkensplas 2. Het oppervlaktewater Borgharen-Wessem maakt deel uit van het KRW-oppervlaktewaterlichaam Grensmaas. Aan dit oppervlaktewaterlichaam is het type R16 toegekend: snelstromende rivier/nevengeul op zandbodem of grind. Hydromorfologie Dagstrand Dilkensplas 2 ligt in het westelijke winterbed van de Maas. De Dilkensplas 2 heeft een oppervlak van ca. 15 ha. De zwemplas Dilkensplas 2 is ontstaan door zand- en grindafgravingen in het stroomgebied van de Maas. De gemiddelde diepte van de plas is 14 meter. De maximale waterdiepte is 25 meter. Het zomer- en winterpeil is 20,85 m+nap (stuwpand Grensmaas). 19

21 Nutriënten In de onderstaande grafieken zijn de beschikbare waterkwaliteitsgegevens gepresenteerd voor de periode 2004 t/m 2008 voor meetpunt Stevensweert in de rivier De Grensmaas. Dit meetpunt wordt representatief geacht voor de waterkwaliteit in het oppervlaktewater Borgharen-Wessem en geeft daarmee tot op zekere hoogte ook informatie voor de zwemwaterlocatie Dagstrand Dilkensplas 2. De gekleurde balk aan de rechterzijde van de grafiek voor totaal-fosfaat, totaal-stikstof en chloride geven de klassen(grenzen) weer zoals opgenomen in de KRW-maatlat voor de algemene fysischchemische kwaliteitselementen van watertype R16 (zie toelichting in paragraaf 4.1). Nutriënten: fosfaat totaal fosfaat op meetpunt Stevensweert Grensmaas (R16) 0, ,6 0,5 P [mg/l] 0,4 0,3 0,2 0,1 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.7 Totaal fosfaatconcentraties gedurende de jaren 2004 tot en met Uit de meetgegevens van totaal-fosfaat blijkt dat de concentraties totaal-fosfaat in het algemeen de GEP concentratie van 0,14 mg/l ruimschoots overschrijden (zie figuur 4.7). Het grootste deel van de tijd kan de toestand met betrekking tot fosfaat worden gekenschetst als ontoereikend, in een aantal gevallen zelfs als slecht. In ieder geval laten de meetgegevens duidelijk zien dat fosfaat niet limiterend is in de Grensmaas, zodat blauwalgen voldoende van deze nutriënt beschikbaar hebben om te groeien. 20

22 orthofosfaat op meetpunt Stevensweert Grensmaas (R16) 0, ,5 0,4 PO4 [mg/l] 0,3 0,2 0,1 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.8 Orthofosfaatconcentraties gedurende de jaren 2004 tot en met De concentraties ortho-fosfaat vertonen in de jaren 2004 en 2006 tot en met 2008 een vergelijkbaar beeld; relatief hoge waarden die vooral in de zomermaanden variëren tussen 0,15 en 0,30 mg/l. In het voorjaar is de concentratie significant lager, rond 0,1 mg/l. Het jaar 2005 was uitzonderlijk, met concentraties die rond de 0,4 mg/l schommelen. Ortho-fosfaat is de direct opneembare vorm van fosfaat. Bij een ortho-fosfaatconcentratie lager dan 0.01 mg P/l is dit element limiterend. Dit betekent dat de groei van blauwalgen in geen enkel jaar / seizoen gelimiteerd wordt door dit element. Nutriënten: stikstof totaal stikstof (Kj-N+NO2+NO3) op meetpunt Stevensweert Grensmaas (R16) t-n [mg/l] jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.9 Totaal stikstofconcentraties gedurende de jaren 2004 tot en met

23 De totaal-stikstof concentraties zijn altijd hoger dan de GEP-waarde. In de zomerperiode zijn de totaalstikstofgehalten in het algemeen iets lager dan in de rest van het jaar. Dit hangt mogelijk samen met de hoge denitrificatiesnelheden in de zomer, waardoor stikstof als stikstofgas (N 2 ) uit de waterkolom verdwijnt. Wanneer concentraties onder de GEP waarde komen, betekent dit overigens niet dat de groei van blauwalgen wordt geremd; deze grens ligt lager (zie komende paragrafen). Blauwalgen hebben hierdoor het gehele jaar voldoende nutriënten beschikbaar, zowel stikstof als fosfaat, om te groeien. som anorganisch stikstof (NH4+NO2+NO3) op meetpunt Stevensweert Grensmaas (R16) s-n-anorg [mg/l] jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.10 Anorganisch stikstofconcentraties gedurende de jaren 2004 tot en met Anorganische stikstof is het door algen opneembare deel van stikstof. De grafiek van de concentraties opgelost anorganisch stikstof (zie figuur 4.10) geeft de ieder jaar optredende (geringe) afname in de zomer weer, ten gevolge van opname door (blauw)algen. Bij een anorganische stikstofconcentratie lager dan 0.08 mg N-anorg/l is dit element limiterend (Verspagen, 2006). Dit betekent dat de groei van blauwalgen gelimiteerd wordt. Op deze locatie zijn nooit metingen genoteerd onder de limitatiegrens. Blauwalgen hebben dus altijd voldoende opneembaar stikstof tot hun beschikking om te kunnen groeien. 22

24 Overige chemie: chloride chloride op meetpunt Stevensweert Grensmaas (R16) Cl [mg/l] jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Figuur 4.11 Chlorideconcentraties gedurende de jaren 2004 tot en met De chloride-concentratie schommelt gedurende de jaren tussen de 20 en 80 mg/l, en komt nooit boven de 100 mg/l. Dit is ruimschoots beneden de GEP waarde voor chloride in R16-watertypen van 150 mg/l. De blauwalgen Microcystis en Anabaena hebben in zoete wateren een voordeel ten opzichte van overig fytoplankton als de chlorideconcentratie verhoogd is. Microcystis en Anabaena tolereren namelijk licht brak water. Hiervan is echter geen sprake zodat deze soorten geen concurrentie voordeel hebben. De chlorideconcentraties zijn zo laag, zodat de groei van blauwalgen hierdoor niet wordt geremd. Vegetatie en visstand Specifiek voor de zwemwaterlocatie Dagstrand Dilkensplas 2 zijn geen gegevens van vegetatie, macrofauna en vis beschikbaar. De zwemwaterlocatie maakt deel uit van het KRWoppervlaktewaterlichaam Grensmaas. Van dit oppervlaktewaterlichaam zijn wel biologische gegevens beschikbaar die zijn gebruikt om de ecologische toestand van het oppervlaktewaterlichaam vast te stellen (bron: Brondocument waterlichaam Grensmaas, Rijkswaterstaat, 2009). De biologische gegevens zijn getoetst met de referentiemaatlat voor watertype R16. Dit heeft geleid tot de volgende resultaten (EKR = Ecologische Kwaliteits Ratio): Tabel 4.2 Samenvatting huidige ecologische situatie Grensmaas (R16) per kwaliteitelement, geaggregeerd over Schaal: 1,0 zeergoed 0,8>goed 0,6>matig 0,4>ontoereikend 0,2> slecht 0,0. kwaliteitselement Huidige situatie (EKR) fytoplankton - macrofyten 0.65 macrofauna 0.41 vis 0.37 Bij biologische monitoring in het kader van de KRW worden zwemwaterlocaties gemeden. Mede daarom worden de gepresenteerde KRW-monitoringgegevens voor het waterlichaam hoogstens indicatief, maar niet representatief geacht voor de zwemwaterlocatie Dagstrand Dilkensplas 2. 23

25 In algemene zin scoort de EKR voor macrofyten in de Grensmaas matig. Het aantal habitatniches door onder meer normalisatie en peilbeheer geringer dan in het verleden. Als gevolg van hydropeaking (periodiek grote debieten met hoge stroomsnelheden) is in de huidige toestand de karakteristieke macrofauna te weinig aanwezig. Stroomminnende vissen zijn onvoldoende aanwezig, mede vanwege de beperkte trekmogelijkheden en een tekort aan paaihabitat en opgroeimogelijkheden voor jonge vis. Als gevolg hiervan herbergt de Grensmaas wel veel zoetwatervissen, maar relatief weinig echte riviervissen, zoals de Rivierprik. Maatregelen Om de ecologische toestand van het oppervlaktewaterlichaam Grensmaas te verbeteren is een aantal KRW-maatregelen gepland: het gaat met name om de aanleg en het herstel van natuurvriendelijke oevers, om herstel van een natuurlijker peilbeheer, om aanleg van nevengeulen, om verbetering van vismigratiemogelijkheden door bijvoorbeeld aanleg van vispassages. Naast deze fysieke ingrepen zijn er ook maatregelen gepland en in uitvoering om fysisch- chemische doelen te realiseren. Zo wordt de emissie van nutriënten vanuit de landbouw aangepakt middels het generieke mestbeleid op basis van het Nitraatactieprogramma en door scherpere gebruiksnormen voor fosfor en stikstof. Daarnaast worden de emissie van stikstof en fosfor door de glastuinbouw aangepakt, worden innovatieve pilots in de regio georganiseerd en wordt maatschappelijke dienstverlening (blauwe / groene diensten) gestimuleerd. Naar verwachting zullen de maatregelen de chemische en de ecologische toestand verbeteren maar in 2015 nog niet hebben geleid tot het behalen van het GEP. 24

26 5 ANALYSE VAN HISTORISCHE DATA De analyse van de historische data is opgebouwd uit twee delen. In het eerste deel is gekeken naar de normoverschrijdingen van de indicatororganismen (thermotolerante bacteriën van de coligroep, fecale streptococcen, Escherichia coli en intestinale enterococcen) in jaren Hierna is beoordeeld of het zinvol is om een nadere analyse van de historische data uit te voeren. Een nadere analyse is alleen uitgevoerd wanneer er sprake is geweest van normoverschrijdingen en / of verhogingen van concentraties gedurende de jaren Een verhoging is hier gedefinieerd als een concentratie die hoger is dan de helft van de norm van één van de parameters. In het tweede deel is (indien nodig) een data-analyse uitgevoerd met de bacteriologische data, in vergelijking met de klimatologische gegevens in de periode Met het oog op de nieuwe normen zijn historische data-analyses alleen uitgevoerd met de thermotolerante bacteriën van de coligroep, fecale streptococcen, Escherichia coli en intestinale enterococcen. De concentraties van deze indicatororganismen zijn bepaald met respectievelijk NEN 6570, NEN 6562, ISO en ISO In onderstaande analyses is een overschrijding gedefinieerd als een concentratie die hoger is dan de norm, een verhoging als een concentratie die hoger is dan de helft van de norm. Een concentratie die meer dan 1,5 maal de norm is wordt geclassificeerd als extreem. In de grafieken wordt met een lijn klasse (goed) aangegeven. Voor de parameter Thermotolerante bacteriën hebben geen overschrijdingen en/of verhogingen plaatsgevonden in de periode (figuur 5.1). Voor de parameters E.coli en Intestinale enterococcen hebben in het jaar 2007 geen overschrijdingen en/of verhogingen plaatsgevonden (figuur 5.2). Van de Fecale streptococcen zijn geen metingen beschikbaar. Thermotolerante bacteriën van de coligroep Thermotolerante bacteriën van de coligroep [kve/100ml] Thermotolerante bacteriën van de coligroep - norm DAGSTRAND DILKENSPLAS 2- zoet apr mei jun jul aug sep Figuur 5.1 Jaartrends van de Thermotolerante bacteriën van de coligroep van 2003 t / m

27 1500 E. coli en Intestinale enterococcen 2007 Escherichia coli Extremen Escherichia coli Escherichia coli - klasse (goed) Intestinale enterococcen Extremen Intestinale enterococcen Intestinale enterococcen - klasse (goed) DAGSTRAND DILKENSPLAS 2- zoet Escherichia coli [kve/100 ml] Intestinale enterococcen [kve/100 ml] LIMBURG 0 apr mei jun jul aug sep Figuur 5.2 Jaartrends van de E.coli en Intestinale enterococcen Tabel 5.1 Kwaliteitsklasse bepaling en DAGSTRAND DILKENSPLAS 2- zoet Zwemwaterklasse op basis van Logpercentielen aant waarn oordeel aant waarn oordeel Escherichia coli 0 nvt 11 nvt Intestinale enterococcen 0 nvt 11 nvt Thermotolerante bacteriën van de coligroep 24 Uitstekend 36 Uitstekend Fecale streptococcen 0 nvt 0 nvt Tabel 5.1 geeft de klassebeoordeling van het zwemwater. De beoordeling is uitgevoerd op basis van de nieuwe zwemwaterrichtlijn, dus thermotolerante bacteriën van de coligroep zijn hier beoordeeld als Escherischia coli. Bij afwezigheid van voldoende gegevens van de nieuwe parameters staat de nieuwe richtlijn dit toe. Het zwemwater Dilkensplas 2 valt dan in de kwaliteitsklasse uitstekend. Er zijn geen overschrijdingen of verhogingen geconstateerd in de jaren Het is niet nodig om te onderzoeken of er een relatie met weersomstandigheden of dergelijke aanwezig is. 26

28 6 POTENTIËLE VERONTREINIGINGSBRONNEN EN ROUTES Op basis van de historische data, de gebiedsbeschrijving, gegevens van beheerders, een analyse van de plattegronden, internetbronnen en het veldbezoek kunnen voor de zwemwaterlocatie Dagstrand Dilkenplas 2 een aantal mogelijke bronnen voor verontreiniging worden aangemerkt die de zwemwaterkwaliteit negatief beïnvloeden: Bezoekers Het gemiddeld aantal bezoekers ligt tussen de 200 en 250. Het maximaal aantal bezoekers is ongeveer Bezoekers kunnen de zwemwaterkwaliteit altijd negatief beïnvloeden. Watervogels Bij de Dilkensplas 2 zijn veel watervogels aanwezig. Tijdens veldbezoeken zijn op de oevers veel vogels en fecaliën van watervogels waargenomen. Honden In bepaalde zoneringen mogen honden aangelijnd op de ligweide / dagstrand komen. Afspoeling akkerbouw en/of veeteelt Het in het noorden gelegen akkerbouwperceel kan voor afspoeling van mest zorgen. Het is echter zeer onwaarschijnlijk dat eventueel afspoelend mest in de zwemplas terecht komt. Daarnaast loopt in het natuurgebied rondom de Dilkensplas 2 een groep Gallowayrunderen rond. De mest van deze dieren kan in het water komen door afspoeling. Invloed Maaswater Dilkensplas 2 staat in open verbinding met de Maas. Mogelijke verontreiniging kan via deze weg tot in de zwemzone komen. Daarnaast vindt gemiddeld 1 keer per 2 jaar inundatie vanuit de Maas plaats. 27

29 7 RICHTGETALLEN (ZWEMPROF) Met behulp van het spreadsheetmodel ZWEMPROF is een schatting gemaakt van de invloed die de verschillende bronnen kunnen hebben op de kwaliteit van het zwemwater. Het programma is gebaseerd op de nieuwe zwemwaterrichtlijn en dus op de nieuwe normen. Het programma geeft, op basis van de ingevoerde randvoorwaarden en mogelijke vervuilingsbronnen, een indicatie van de invloed van de verschillende bronnen op de zwemwaterkwaliteit. De basis hiervoor wordt gevormd door de berekende concentratie in het zwemwater (kve/100 ml) van intestinale enterococcen en Escherichia coli. In tabel 1.1 staan de nieuwe zwemwaternormen vermeld. In figuur 7.1 is de uitslag van ZWEMPROF voor de zwemzone van Dilkensplas 2 reeds gegeven. De toelichting op deze figuur staat in de volgende paragrafen vermeld en het invoerblad dat daaruit volgt is gegeven in bijlage 4. Figuur 7.1 Uitslag ZWEMPROF van de zwemzone van Dilkensplas 2 Bezoekers Het gemiddeld aantal bezoekers ligt tussen de 200 en 250. Het maximaal aantal bezoekers is ongeveer De badgasten hebben geen negatieve invloed op de zwemwaterkwaliteit. Watervogels Bij de Dilkensplas 2 zijn veel watervogels aanwezig. Tijdens veldbezoeken zijn op de oevers veel vogels en fecaliën van watervogels waargenomen. Er zijn maximaal 15 vogels in, en 40 vogels buiten de zwemzone aanwezig. Volgens de berekeningen van ZWEMPROF hebben de watervogels geen invloed op de waterkwaliteit. Honden In bepaalde zoneringen mogen honden aangelijnd op de ligweide / dagstrand komen. Daarnaast komen wel eens honden in de zwemzone voor, dit is maximaal 1 hond in de zwemzone en 25 honden buiten de zwemzone. De honden hebben geen negatieve invloed op de waterkwaliteit. Afspoeling akkerbouw en/of veeteelt Het in het noorden gelegen akkerbouwperceel kan voor afspoeling van mest zorgen. Daarnaast lopen in het natuurgebied rondom de Dilkensplas 2 Gallowayrunderen rond. De mest van deze dieren kan in het water komen door afspoeling. Uit de berekening van ZWEMPROF blijkt dat eventuele afspoeling de waterkwaliteit niet negatief beïnvloed. 28

30 Invloed Maaswater Dilkensplas 2 staat middels een duiker in verbinding met de Maas. Daarnaast vindt gemiddeld 1 keer per 2 jaar inundatie vanuit de Maas plaats. Het Maaswater heeft echter geen negatieve invloed op de zwemwaterkwaliteit in de zwemzone. ZWEMPROF Zoals reeds eerder aangegeven, is bij de bovenstaande analyse gebruik gemaakt van het computermodel ZWEMPROF. De uitkomsten bij ZWEMPROF zijn erg afhankelijk van de ingevoerde hydrologische/morfologische parameters. Hierbij valt te denken aan waterdiepte, breedte en het verversingsdebiet. Indien het debiet afneemt, is de kans op een overschrijding groter en/of de nauwkeurigheid van de uitslag lager. 29

31 8 EVALUATIE EN CONCLUSIES Algemeen Het dagstrand Dilkensplas 2 is een mooi dagstrand dat gelegen is in het oostelijk winterbed van de Maas in de plaats Ohé en Laak. Ohé en Laak is onderdeel van de fusiegemeente Maasgouw. Het dagstrand wordt goed onderhouden. Dagstrand Dilkensplas 2 wordt bezocht door bezoekers van de aangrenzende camping De Maasterp en het is middels betaling toegankelijk voor overige recreanten. Fecale bacteriën Uit het opgestelde zwemwaterprofiel komt naar voren dat in de periode geen overschrijdingen van de parameters Thermotolerante bacteriën, E.coli en Intestinale enterococcen zijn waargenomen. Van de Fecale streptococcen zijn geen metingen beschikbaar. Het zwemwater van dagstrand Dilkensplas 2 valt in de kwaliteitsklasse uitstekend. Uit het veldbezoek, de historische data-analyse en de bestudering van kaarten van de omgeving van het dagstrand Dilkensplas 2 is naar voren gekomen dat er meerdere potentiële bronnen te onderscheiden zijn: Bezoekers Watervogels Honden Afspoeling akkerbouw en veeteelt Invloed Maaswater Met behulp van het spreadsheet model ZWEMPROF is bekeken in hoeverre deze bronnen invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit. Uit de berekeningen is naar voren gekomen dat de grootste bron van (mogelijke) fecale besmettingen vogels zijn. Tijdens het veldbezoek in juni 2008 zijn fecaliën van watervogels op het strand waargenomen. Gemiddeld zijn er circa 15 watervogels in de nabijheid van de zwemzone aanwezig, maximaal zijn dat er 40. Naast watervogels kunnen de bezoekers een bron van fecale besmetting zijn. Blauwalgen Op grond van beschikbare gegevens over blauwalgen, microcystine en blauwalgen gerelateerde toestandsvariabelen (ph, chlorofyl-concentratie en doorzicht) is vastgesteld dat er ook voor de komende jaren een kans bestaat op bloei van toxische blauwalgen. Daarom is er een nadere beschrijving uitgevoerd. Hieruit blijkt dat blauwalgen dankzij de hydrologie van de plas waarin de zwemwaterlocatie ligt (diepte, open verbinding met de Maas) en de beschikbaarheid van nutriënten tot bloei kunnen komen. Over de vegetatie en visstand ter plaatse van de zwemwaterlocatie is weinig bekend. Door uitvoering van KRW-maatregelen, met name de aanleg en het herstel van natuurvriendelijke oevers, herstel van een natuurlijker peilbeheer, aanleg van nevengeulen en verbetering van vismigratiemogelijkheden, zal de ecologische toestand van de Grensmaas en daaraan gelegen plassen verbeteren. Daarnaast zal de emissie van nutriënten vanuit de landbouw en de glastuinbouw worden aangepakt. Naar verwachting zullen de maatregelen de chemische en de ecologische toestand verbeteren maar in 2015 nog niet hebben geleid tot het behalen van het GEP. Ook blijft er vooralsnog, ondanks de te treffen maatregelen, een kans op bloei van blauwalgen bestaan. 30

32 9 AANBEVELINGEN EN MAATREGELEN De zwemwaterkwaliteit van dagstrand Dilkensplas 2 kan beïnvloed worden door watervogels, honden en bezoekers. Om de zwemwaterkwaliteit te handhaven of nog verder te verbeteren kunnen de volgende maatregelen, gericht op het voorkomen van fecale verontreiniging, worden overwogen: Verwijderen vogelpoep Uit ZWEMPROF zijn vogels / ganzen niet als bron naar voren gekomen. Wel kunnen vogels een potentiële bron zijn. In de praktijk zal het lastig zijn om hiervoor maatregelen te nemen. Wel kan gedacht worden om de effecten van de afspoeling van vogelpoep te reduceren, het dagstrand en gras zou dan regelmatig geharkt moeten worden om de vogelpoep te verzamelen en te verwijderen. Verbod honden Hoewel tijdens de zomer honden niet op het zwemstrand en in de zwemzone zijn toegestaan, worden incidenteel hondenprenten en honden in de zwemzone waargenomen. Het verbod op honden in de zwemzone zou door de toezichthouder strenger gehandhaafd kunnen worden. Nadere monitoring Hoewel niet in Zwemprof naar voren komt dat vogels een besmettingsbron vormen, kan de invloed van het grote aantal worden onderzocht. Dit kan bijvoorbeeld door aanvullend het water te bemonsteren op Campylobacter (RIZA, 2004). Deze bacteriën worden in verband gebracht met grote aantallen vogels in het water. Om de kans op bloei van toxische blauwalgen nog verder te verminderen zijn de volgende maatregelen denkbaar: Nutriëntenreductie Nationale en internationale generieke maatregelen ter reductie van emissie van nutriënten vanuit de landbouw en andere bronnen zullen op termijn leiden tot lagere fosfaat- en stikstofgehalten. Dat hiermee de bloei van toxische blauwalgen op korte termijn gestopt kan worden is onwaarschijnlijk, omdat daarvoor de nutriëntconcentraties met genoemde maatregelen onder de groeilimitatiegrens zouden moeten komen. Aangezien dit naar verwachting niet gebeurt als gevolg van alleen de voorgenomen maatregelen (inclusief het huidige KRW-maatregelenpakket) is ook in de toekomst, in ieder geval voorlopig, groei van blauwalgen niet uitgesloten. Maatregelen om de informatievoorziening en de algemene hygiëne op het strand te verbeteren zijn: Informeren bezoekers en zwemmers Het is altijd belangrijk om de badgasten duidelijk te informeren over het gebruik van de zwemzone en te wijzen op het effect van hygiëne in de zwemzone. 31

33 10 LITERATUUR DHV, KRW en oppervlaktewater, Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water. In opdracht van het Ministerie van Verkeer & Waterstaat, Rijkswaterstaat, RIZA. DHV, Handreiking Blauwalgen in het Zwemwaterprofiel. Hulpmiddel voor het opstellen van het voor blauwalgen relevante deel van zwemwaterprofielen. In opdracht van Rijkswaterstaat, RIZA DHV/Grontmij, Blauwalgenrapportage voor zwemwaterlocaties in rijkswateren. In opdracht van Rijkswaterstaat, Waterdienst. Europese Unie, Richtlijn 2006/7/EG van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2006 betreffende het beheer van de zwemwaterkwaliteit en tot intrekking van Richtlijn 76/160/EEG. Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat, Handreiking bij het opstellen van een zwemwaterprofiel. RIZA-Grontmij Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat, Brondocument waterlichaam Grensmaas. Doelen en maatregelen rijkswateren. RIZA, Campylobacter in water, Onderzoek naar de aanwezigheid van Campylobacter in zwemwater en in mogelijke emissiebronnen. RIZA rapport Internetsites: Overige bronnen: Google Earth 32

34 BIJLAGE 1 Verslag veldbezoek Dagstrand Dilkensplas 2 (camping De Maasterp), 10 juni 2008 Datum: Aanwezigen: 10 juni Anouk Dewitte, DHV Don Lukkenaar, DHV Paul Steegemans, Waterschap Roer en Overmaas Michel van Eck, Beheerder camping de Maasterp Op dinsdag 10 juni 2008 is het veldbezoek uitgevoerd. Tijdens het veldbezoek is niet alleen de directe omgeving van de zwemwaterlocatie bekeken, maar ook het omliggende gebied om zo alle bronnen in kaart te brengen. De zwemlocatie is een zand- of grindafgraving van de Maas en staat middels een duiker in open verbinding met de Maas. De plas is ook onderhavig aan kwel. In het voorjaar van 2008 heeft het waterniveau circa 3 meter hoger gestaan door hoogwater in de Maas. Het strand en de ligweides werden daarbij geïnundeerd. In de zwemzone en in de nabijheid van de zwemzone zijn tijdens het veldbezoek waterhoenen, waterkoeten, futen, ganzen en een paar eenden waargenomen. Op het strand en op de ligweides is veel vogelpoep aanwezig. Zie foto C. De vogelpoep wordt regelmatig weg geharkt. Het gemiddeld aantal bezoekers is , maximaal De plas is afgesloten voor recreatie- en beroepsvaart. Er wordt buiten de zwemzone gevist maar het is niet veel. Ook wordt er af en toe op de plas gesurft. Op het strand wordt 1x per jaar een beachparty gehouden. In de zwemzone zijn honden verboden. Daarbuiten mogen honden komen. Buiten de zwemzone is een extensief natuurgebied (BBL) aanwezig waar Galloway runderen lopen. A B

35 C D A-D. Foto s genomen tijdens het veldbezoek

36 BIJLAGE 2 Betrokken organisaties Terreinbeheerder Eldorado parken de heer Hoeben Witteweg AE Plasmolen telefoon: [email protected] Waterbeheerder locatie Rijkswaterstaat Limburg de heer Sico Bouwsma Postbus MA Maastricht telefoon: [email protected] Waterschap Roer en Overmaas de heer P. Steegeman Parklaan KG Sittard telefoon: [email protected] Waterschapsbedrijf Limburg Postbus AH Roermond Telefoon: [email protected] Rioleringsbeheerder Gemeente Maasbracht Markt DZ Maasbracht telefoon: [email protected] Provincie Provincie Limburg de heer A.J.M.M. Gullikers Limburglaan GA Maastricht telefoon: [email protected]

37 BIJLAGE 3 Protocol voor begrenzing van zwemwater 1. Is de locatie op een diepte van circa 1.50 m optisch afgebakend? nee 5. Bepaal de grenzen van het zwemstrand ja 2. Zijn er locatiespecifieke problemen? nee ja 3. Controleer de locatiespecifieke richtlijnen *, pas deze toe indien relevant 4. De zwemwaterzone is het gebied binnen de afscheiding 6. Markeer de punten waar de grenzen van het zwemstrand de waterlijn raken 7. Is het water 50 m uit de oever minder dan 1,50 m diep? ja nee 8. Is er sprake van een gevaarlijke functie binnen 50 m van de oever? nee ja 10. Is er sprake van een gevaarlijke functie voordat een diepte van 1,5 m wordt bereikt? ja nee 9. Markeer punten op 50 m vanaf de waterlijn 11. Markeer punten op een diepte van 1,50 m 12. Markeer punten op 50 m. vanaf de gevaarlijke zone 13. Verbind de punten in het water met een rechte lijn 14. Zijn er locatiespecifieke problemen? ja = Vraag = Actie = Zwemwaterzone nee 15. Controleer de locatiespecifieke richtlijnen *, pas deze indien relevant toe 16. De zwemwaterzone is het gebied binnen de twee punten op het zwemstrand en de twee punten in het water * Zie beschrijving op bladzijde 22

38 BIJLAGE 4 Invulblad ZWEMPROF