ZWEMWATERPROFIEL PUT TE WERVE

Transcriptie

1 ZWEMWATERPROFIEL PUT TE WERVE

2 ZWEMWATERPROFIEL PUT TE WERVE 1 INLEIDING Zwemwaterprofiel Kwaliteitklassen en normen Routekaart zwemwaterprofiel 4 2 AANPAK 5 3 GEBIEDSBESCHRIJVING Algemeen Ecologie en hydromorfologie Begrenzing Gezondheisrisico s 13 4 HISTORISCHE DATA Normoverschrijdingen Historische data-analyse in relatie tot weersomstandigheden 15 5 POTENTIËLE BRONNEN 2 6 ZWEMPROF Watervogels Zwemmers/bezoekers Regenwater/Neerslag Stedelijk water 22 7 EVALUATIE EN CONCLUSIES 24 8 MAATREGELEN EN AANBEVELINGEN 25 9 LITERATUUR 26 1 COLOFON 27 BIJLAGE 1. Veldbezoek BIJLAGE 2. Betrokken instanties

3 1 INLEIDING De nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn (26/7/EG) is begin 26 vastgesteld. Het doel van deze richtlijn is het beschermen van de gezondheid van zwemmers in oppervlaktewateren. In de nieuwe richtlijn worden bepalingen neergelegd met betrekking tot de monitoring en de indeling van de zwemwaterkwaliteit in kwaliteitsklassen (uitstekend, goed, aanvaardbaar en slecht) alsmede de verstrekking van informatie daarover aan het publiek en de Europese Commissie. Een proactief beheer van de zwemwaterkwaliteit wordt voorgeschreven, risico s moeten in kaart worden gebracht in een zwemwaterprofiel en maatregelen moeten worden uitgevoerd om minimaal een aanvaardbare kwaliteit te kunnen bereiken en blootstelling van zwemmers aan verontreiniging te voorkomen. 1.1 Zwemwaterprofiel Van iedere zwemwaterlocatie zal moeten worden ingeschat welke emissiebronnen via welke verspreidingsroutes de zwemwaterkwaliteit negatief beïnvloeden. Hierbij spelen de locatiespecifieke eigenschappen van het zwemwater een belangrijke rol. Alle bevindingen komen samen in een zwemwaterprofiel van de desbetreffende zwemwaterlocatie. Het opstellen van een zwemwaterprofiel is ook een verplichting volgens de nieuwe zwemwaterrichtlijn. Op basis hiervan kan de beheerder maatregelen nemen om het risico op besmetting van de zwemmer (verder) te reduceren. Op het ogenblik wordt hoofdzakelijk op basis van expert judgement geredeneerd. Het zwemwaterprofiel, eventueel aangevuld met een aantal extra metingen, maakt het mogelijk om eventuele beheersmaatregelen beter te onderbouwen. Financiële middelen worden hierdoor effectiever ingezet. Tevens kan het zwemwaterprofiel ingezet worden voor communicatie naar de maatschappij/burger over de kwaliteit van de zwemwater(locatie) en de genomen beheersmaatregelen. Een zwemwaterprofiel is in eerste instantie bedoeld om inzicht te verkrijgen in de fecale verontreinigingsbronnen en routes en richt zich op de indicatoren voor fecale verontreinigingen (Escherichia coli en intestinale enterococcen). In deze zwemwaterprofielen worden echter ook overige gezondheidsrisico s meegenomen, zoals cyanobacteriën, zwemmersjeuk en botulisme. 1.2 Kwaliteitklassen en normen In de nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende kwaliteitsklassen. De indeling én de normen hierbij zijn weergegeven in tabel 1. Tabel 1. Parameter Intestinale enterococcen (kve/1 ml) Escherichia coli (kve/1 ml) Normen voor de verschillende kwaliteitsklassen voor zoet binnenwater wat betreft intestinale enterococcen en Escherichia coli * gebaseerd op een 95-percentiel ** gebaseerd op een 9-percentiel Uitstekende Goede kwaliteit * kwaliteit * Bevredigende/aanvaardbare kwaliteit ** Referentiemethoden voor de analyse ISO of ISO ISO of ISO

4 Als een fecale verontreiniging via oppervlaktewater naar een zwemwater wordt getransporteerd treedt verdunning op. De locatiespecifieke eigenschappen van het ontvangende zwemwater zijn van belang bij een beoordeling van de invloed van diverse routes op de bacteriologische kwaliteit van het zwemwater. Een belangrijke onderverdeling hierin is de verdeling tussen geïsoleerd of doorstroomd zwemwater. 1.3 Routekaart zwemwaterprofiel Het RIZA heeft een aantal pilot-onderzoeken laten uitvoeren en is gekomen tot een algemeen protocol voor het opstellen van een zwemwaterprofiel. Dit heeft geleid tot een routekaart (zie figuur 1) welke voor het opstellen van de zwemwaterprofielen gebruikt is. Deze aanpak volgens de routekaart resulteert in een algemeen beeld van de zwemwaterlocatie, zijn omgeving en de mogelijke bronnen, met een indicatie van de grootte van bijdrage van deze bronnen op de waterkwaliteit in de zwemlocatie. Beschrijving gebied/hydromorfologie Veldbezoek Historische waterkwaliteit Lijst: bronnen routes Meetprogramma Richtgetallen Analyseren Evalueren Zwemwater profiel Evalueren? Actieprogramma Figuur 1. Algemene routekaart om te komen tot een zwemwaterprofiel Het Hoogheemraadschap van Delfland heeft Grontmij en DHV gevraagd een zwemwaterprofiel op te stellen voor Put te Werve met gebruik van de Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel (Grontmij, RWS-RIZA 21 juni 25). 4

5 2 AANPAK Voor het opstellen van het zwemwaterprofiel zijn, aan de hand van de in hoofdstuk 1 genoemde handreiking, alle stappen doorlopen. Hieronder is aangegeven in welke onderwerpen deze stappen terugkomen en waar in de rapportage deze zijn terug te vinden. De gepresenteerde aanpak kan dan ook worden gezien als leeswijzer. Hoofdstuk 3 Gebiedsbeschrijving Gebiedsbeschrijving algemeen. Hierin wordt de locatie, en de ligging van de locatie in de omgeving, beschreven op basis van de in de handreiking genoemde stappen locatiebeschrijving, gebiedsbeschrijving en veldbezoek. Hydromorfologie en ecologie. Deze paragraaf omvat de benodigde informatie over stromingen, peilen, flora en fauna (veldbezoek, hydromorfologie, gebiedsbeschrijving). Begrenzing. Het protocol binnenwater uit het rapport KRW en oppervlaktewater: Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water (V&W/RWS/RIZA, juni 25) is gebruikt om de begrenzing van een zwemzone vast te stellen. Gezondheidsrisico s. In deze paragraaf wordt gemeld of er meldingen van gezondheidsklachten (zwemmersjeuk, botulisme, enz) zijn geweest op deze locatie en/of bloeien van cyanobacteriën. Hoofdstuk 4 Historische data Analyse historische data. De microbiologische data van de zwemwaterbemonsteringen van de laatste drie tot vijf jaar vormen de basis voor de analyse van de historische waterkwaliteit. Deze historische databestanden worden gebruikt om te zien of er een bepaalde trend zichtbaar is die wijst op: invloed van weersomstandigheden, bijvoorbeeld indien overschrijdingen of verhogingen altijd optreden na hevige neerslag; een relatie met bepaalde bronnen, bijvoorbeeld wanneer alleen hoge waarden gevonden worden bij een hoge recreatiedruk; de relatie met een bepaalde periode in het jaar waarop verhogingen plaatsvinden; verhogingen kunnen van jaar tot jaar plaatsvinden op verschillende tijdsstippen, maar ze kunnen ook altijd in dezelfde periode plaatsvinden. De historische databestanden zijn deels gebaseerd op de huidige zwemwaterrichtlijn en bevatten dus de daarin opgenomen indicatoren van fecale verontreinigingen (thermotolerante bacteriën van de coligroep). Totaal bacteriën van de coligroep zijn niet meegenomen in deze analyse, omdat deze parameters geen duidelijke relatie heeft met fecale besmetting. Daarnaast zijn voor 24, 25 en 26 de parameters intestinale enterococcen en Escherichia coli geanalyseerd. Hoofdstuk 5 Potentiële bronnen Potentiële bronnen van verontreiniging. Op basis van het veldbezoek, de analyse van de historische data, de gegevens van de waterkwaliteitsbeheerder en de plattegronden is een lijst van alle potentiële verontreinigingsbronnen en routes voor fecale verontreiniging opgesteld. Alle potentiële bronnen en routes zijn op deze lijst gezet ook al lijken ze niet van belang. Soms blijkt dat juist een bron die vooraf niet als relevant werd beschouwd toch verhoogde waarden veroorzaakt óf 5

6 dat door samenloop van omstandigheden meerdere bronnen samen verantwoordelijk zijn voor verhoogde waarden. Elke bron kan dan meetellen. Hoofdstuk 6 ZWEMPROF Invullen richtgetallen. Met behulp van een eenvoudig spreadsheetmodel (ZWEMPROF) wordt de invloed van bronnen geschat. Het model geeft als resultaat aan of er a) geen invloed, b) geringe invloed, c) wezenlijke invloed of d) grote invloed is van belangrijke fecale verontreinigingen. Hoofdstuk 7 Evaluatie en conclusies Analyse en evaluatie van gegevens. Alle gegevens die afkomstig zijn uit de voorgaande stappen zijn naast elkaar gelegd en bekeken. Hierbij is vooral onderzocht welke potentiële bronnen die uit de analyse van de data van de waterkwaliteitsbeheerders, het veldbezoek en de plattegronden volgen, relevant zijn voor de zwemwaterkwaliteit op de locatie en zijn de resultaten van de spreadsheet modellering (ZWEMPROF) gebruikt. Daarnaast is een soort rangschikking van belangrijke bronnen gemaakt. Op deze manier is duidelijk waar de mogelijke knelpunten zitten en waar eventueel maatregelen genomen zouden moeten worden. Conclusies. De belangrijkste bevindingen en de (mogelijke) consequenties hiervan zijn op een rij gezet. Hoofdstuk 8 Maatregelen en aanbevelingen Maatregelen en bevindingen. Indien er geen problemen zijn geconstateerd bestaat er in beginsel weinig aanleiding om maatregelen te nemen. Indien er wel relevante verontreinigingsbronnen zijn gevonden of indien er onduidelijkheid is over de betrouwbaarheid van (enkele) resultaten, wordt in deze paragraaf een doorkijk gegeven naar mogelijke maatregelen. 6

7 3 GEBIEDSBESCHRIJVING 3.1 Algemeen Put te Werve is een oude zandwinput van ongeveer 1 ha, die in gegraven is voor het ophogen en bouwrijp maken van het huidige Laakkwartier in Rijswijk. In eerste instantie werd de plas tot een diepte van -7,4 m DP (Delfland Peil, is 37,4 cm lager dan NAP) uitgegraven. Later, in 1956 is de Plas verder uitgediept, tot -13,3 m DP, het zand werd destijds gebruikt voor de wegen in de onmiddellijke omgeving van de Put. Door afkalving van de oevers zijn deze in 1989 en 1991 verstevigd door onder andere puinstorting en het plaatsen van houten beschoeiing en metalen damwanden in het buitenbad De Put (noord-westelijk deel van de plas). Uit de meest recente dieptemetingen is gebleken dat De Put op de diepste plek nu 7,8 m diep is. Een overzichtskaart van De Put te Werve, met daarin aangegeven de belangrijkste kunstwerken, is gegeven in figuur 2. In figuur 3 is een luchtfoto van de plas gegeven waarin ook de begrenzing van de zwemzone is aangegeven. Figuur 2. Topografische kaart Put te Werve 7

8 Figuur 3. Luchtfoto Put te Werve, de begrenzing van de zwemzone is aangegeven Vroeger waren er in De Put te Werve twee buitenbaden, het eerste was eigendom van Shell en is inmiddels verdwenen, het tweede, buitenbad De Put is de huidige zwemwaterzone die in dit zwemwaterprofiel is beschreven. Buitenbad De Put bestaat uit twee gedeeltes, een ondiep gedeelte voor kleuters en een dieper zwemgedeelte. Een overzichtsfoto van de zwemzone, en het daartoe behorende ondiepe deel is gegeven in figuur 4 A en B. A B Figuur 4. Overzichtsfoto zwemzone Put te Werve (A) en het ondiepe deel van de zwemzone (B) Natuurzwembad De Put is aangelegd in de noord-westelijke hoek van Put te Werve in Rijswijk. De zwemzone wordt van de rest van de plas gescheiden door een drijflijn (figuur 4 A). Het ondiepe zwemgedeelte, van ongeveer 75 cm diep en een oppervlakte van 156 m 2, wordt van het diepe zwemgedeelte gescheiden door een houten steiger (figuur 4 B). Het diepe deel heeft een oppervlakte van ongeveer 15 m 2, met in het midden een zwemvlot (figuur 5 A). In de zwemzone van De Put is één meetpunt (code 96-13), waar het Hoogheemraadschap van Delfland eens per 14 dagen gedurende het zwemseizoen metingen verricht ten behoeve van de waterkwaliteit (dit meetpunt is in figuur 8 aangegeven met een rode stip). Het buitenbad De Put wordt beheerd door de Rijswijkse Zwem Vereniging (RZV) De Put. 8

9 In het zwembad zijn verschillende voorzieningen aanwezig: toiletten (figuur 5 B), douches en afvalbakken. Deze voorzieningen worden goed onderhouden. De bezoekersaantallen worden door de beheerder bijgehouden. Bij mooi weer zijn er ongeveer 2 bezoekers per dag, het gemiddelde bezoekersaantal per dag ligt op 12. Het bad was in 26 geopend van 25 mei tot en met eind augustus, vanaf eind augustus gold namelijk een zwemverbod vanwege te hoge concentraties blauwalg. Bij een watertemperatuur lager dan 15 C en bij onweer is het bad gesloten. Het zwembad is niet openbaar toegankelijk, alleen leden van RZV De Put maken gebruik van het zwembad, tevens mogen per lid twee introducés mee. Het beheer van het landgoed waarin het natuurzwembad De Put is gelegen, is in handen van het Zuid-Hollands Landschap. A B Figuur 5. Vogelpoep op zwemvlot (A), toiletvoorzieningen bij natuurbad De Put (B) 3.2 Ecologie en hydromorfologie Ecologie. Op de plas en nabij de zwemzone zijn veel vogels aangetroffen, er waren nijlganzen, Canadese ganzen (figuur 6 A), aalscholvers (figuur 6 B), reigers (figuur 6 C), wilde eenden, meerkoeten, futen, meeuwen, smienten, kuifeenden en slobeenden. De ganzen en aalscholvers op de steiger die grenst aan de zwemzone produceren in een dag erg veel poep (figuur 6 A en B). De steiger wordt daarom dagelijks (in de ochtend) schoongespoten, zodat de maximaal één dag oude vogelpoep in de zwemzone terecht komt (figuur 6 D). Het schoonspuiten van de steigers gebeurt na de bemonstering van het waterschap. De oevers van het natuurbad De Put zijn beschoeid, de noordelijke oever is ook voornamelijk beschoeid, aan de zuidoever is veel riet. In De Put bevinden zich karpers die in de zwemzone gevoed worden door de beheerder (figuur 6 E). Aan de overzijde van de plas is een visvereniging (Hengel Sport Vereniging Te Werve), maar binnen de zwemzone wordt niet gevist. In de plas bevinden zich voornamelijk brasems en voorns, maar er zijn ook schub- en boerenkarpers. In het verre verleden (1973) is er grote vissterfte geweest in de plas, door zuurstofgebrek als gevolg van algengroei. Daarna zijn er opnieuw vissen in de plas uitgezet. Naast vissen zijn in het water ook zoetwatermossels aangetroffen, waaronder de driehoeksmossel, die alleen goed kan groeien in water met een goede kwaliteit. In 24 is voor Put te Werve een diagnostische STOWA analyse uitgevoerd in verband met de ecologische beoordeling. Omdat Put te Werve tot het watertype zand, grind- en kleigaten behoort is deze beoordeeld op de karakteristieken: trofie, saprobie, brakkarakter, zuurkarakter en habitatdiversiteit. Het oordeel van de trofie (voedselrijkdom) is het laagste kwaliteitsniveau, 9

10 de soortensamenstelling van het fytoplankton en de diatomeeën zijn slecht, het zijn allen soorten behorend tot eutrotroof water. De concentratie chlorofyl-a is goed, de concentratie nutriënten is echter slecht. Het oordeel van de saprobie (belasting met organische stof, zuurstofhuishouding) is het middelste kwaliteitsniveau. Voor diepe plassen is het normaal om een zeer goede zuurstofhuishouding te hebben, voor Put te Werve is er dus een geringe afwijking. Het brakkarakter van Put te Werve, waarbij getoetst wordt of de plas ten opzichte van zoet water niet te brak is, is van het bijna hoogste kwaliteitsniveau. De klassen waartoe de zoöplankton, diatomeeën en chloriniteit behoren zijn respectievelijk middel, goed en goed. Het zuurkarakter van Put te Werve is van het hoogste kwaliteitsniveau, doordat de zuurgraad van het water goed was. Tot slot is de habitatdiversiteit, de karakteristiek die iets zegt over de vestigingsmogelijkheden in de plas voor verschillende gemeenschappen, beoordeeld tot het middelste kwaliteitsniveau. De rijkdom van de hydrofyten en helofyten is slecht, de abundantie van de hydrofyten is goed, de abundantie van de helofyten, het onderwatertalud en het doorzicht zijn goed. Globaal kan gezegd worden dat Put te Werve te voedselrijk is, met als gevolg daarvan een iets te hoge saprobie. De vestigingsmogelijkheden voor een soortenrijke gemeenschap zijn onvoldoende. De voedselrijkdom kan blauwalgengroei stimuleren, wat een bedreiging vormt voor de zwemwaterfunctie van de plas. Hydromorfologie. Het watersysteem op het landgoed Put te Werve staat in verbinding met het stedelijke water in de wijken Plaspoelpolder en Schaapweipolder. Aan de zuidoost oever van de plas bevindt zich een stuw, het water kan onder deze stuw doorstromen. Bij extreme neerslag kan het water vanuit de stadswijken over de stuw de plas instromen. Nabij de stuw, aan de kant van de stadswijken, bevinden zich een aantal overstorten, die invloed kunnen hebben op de waterkwaliteit in de plas. De plas wordt daarnaast gevoed door regenwater en ook via het grondwater, dat onder andere wordt aangevuld door regenwater dat via het duinzand in de grond komt. In het waterplan van de gemeente Rijswijk is Put te Werve opgenomen als mogelijke locatie voor waterberging. Put te Werve is voor de Kaderrichtlijn Water geclassificeerd tot de klasse diepe put (M2). De meest recente dieptemeting liet zien dat de plas nu 7,8 m diep is. Deze daling ten opzichte van de meting in 199 (8,74 m diep) kan toegeschreven worden aan het dumpen van bagger, dat uit de sloten van het landgoed was gehaald, dit is ongeveer 3 jaar geleden gebeurd. A B C 1

11 DHV / Grontmij D E G F I H Figuur 6. A t/m I. Foto s genomen tijdens het veldbezoek Aan de noordkant van de plas staat, op het punt waar de plas het smalste is, een pompstation (figuur 6 F). Deze pomp pompt het water vanuit de plas omhoog in de sloten van het terrein van het landgoed (figuur 6 G). Het waterniveau van de sloten is -,8 m NAP. Het waterpeil van de plas volgt het peil van de polder. Wanneer het water de sloten heeft doorlopen komt het water op ongeveer 25 m vanaf de zwemzone weer terug in de plas (figuur 6 H). De nabije omgeving van de zwemzone is begroeid met riet en andere oeverbegroeiing (figuur 6 I). De eerder genoemde vissterfte in 1972 was aanleiding voor Shell, destijds de beheerder van het terrein, om een puntbeluchter midden in de plas te plaatsen. De plaats van de 11

12 beluchtinginstallatie is aangegeven in figuur 7 A. Tijdens het veldbezoek (2 juli 26) was de beluchtinginstallatie in werking (figuur 7 B). De beluchting heeft als gevolg dat er meer zuurstof in het water komt en de stratificatie van het meer wordt verstoord door stroming. Dit blijkt uit de daling van de watertemperatuur met ongeveer 2 graden nadat de beluchtinginstallatie was aangezet, ondanks dat de luchttemperatuur nog steeds erg hoog was in die periode van 26. A B Figuur 7. Beluchtingssysteem in Put te Werve, overzichtsfoto (A) en systeem in werking (B) 3.3 Begrenzing De zwemzone is begrensd volgens het protocol Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater bestemd voor drinkwater bereiding (RIZA, 25). In het natuurzwembad De Put is de zwemzone duidelijk gescheiden van de rest van de plas door de aanwezige drijflijn. In de zwemzone bevindt zich een zwemvlot. Omdat deze binnen de begrenzing van de zwemzone valt, hoeven hier geen verdere maatregelen voor te worden genomen. De begrenzing is aangegeven in figuur 8, tevens is in deze figuur het meetpunt van het Hoogheemraadschap van Delfland met een rode stip weergegeven. Figuur 8. Begrenzing zwemzone Put te Werve, met het meetpunt van het Hoogheemraadschap van Delfland (rode stip) 12

13 3.4 Gezondheidsrisico s Uit de gegevens van de provincie Zuid-Holland blijkt dat er in de periode alleen in 26 een zwemverbod is geweest voor Put te Werve. Dit verbod is ingesteld als gevolg van de aanwezigheid van giftige blauwwieren. Daarnaast is nog eenmaal, in 23, een negatief zwemadvies uitgevaardigd voor deze zwemlocatie. Dit negatieve advies was ingesteld als gevolg van de vele gezondheidsklachten en de verslechterde waterkwaliteit in de gehele provincie. Bij de provincie zijn geen gezondheidsklachten binnengekomen met betrekking tot het zwemmen in het buitenbad De Put. Cyanobacteriën. In Put te Werve is in het verleden (1997, 1998, 1999, 21, 22, 23 en 25) regelmatig blauwalgenbloei waargenomen. Ook tijdens het veldbezoek op 2 juli 26 zijn de eerste tekenen van blauwalgenbloei waargenomen (figuur 9 A en B). Dit jaar is er in de plas voor het eerst Microcystis gedetecteerd, andere jaren was Aphanizomenon veelvuldig aangetroffen. Op 31 juli 26 is vanwege de aanwezigheid van blauwalgen door de provincie Zuid-Holland een zwemverbod afgekondigd voor het natuurbad De Put. Dit verbod werd echter na een aantal dagen alweer opgeheven. Vanaf eind augustus 26 is opnieuw een verbod afgekondigd, dit verbod gold tot het einde van het zwemseizoen. Figuur 9. Eerste tekenen van blauwalgenbloei in zwemzone Put te Werve (A en B) Doorzicht. Het doorzicht in Put te Werve voldoet meestal aan de norm voor doorzicht van 1 cm (figuur 1). Zeven keer is een overschrijding van deze norm waargenomen in de periode 21-25, eenmaal was het doorzicht precies 1 cm. Op andere zwemlocaties zal een te laag doorzicht een gevaar kunnen vormen doordat badgasten de bodem niet goed zien, waardoor op de bodem liggende stenen of scherpe voorwerpen verwondingen kunnen veroorzaken. Put te Werve is echter een diepe plas, met in de zwemzone al een diepte van maximaal 3,8 m, veiligheidsrisico s met betrekking tot doorzicht zullen dan ook zeer klein zijn. 13

14 Jaartrends van het doorzicht Norm 6 5 Doorzicht (cm) Apr May Jun Jul Aug Sep Figuur 1. Jaartrends van het doorzicht op de zwemwaterlocatie Put te Werve ph-waarden. In de periode is 55 maal de ph in Put te Werve bepaald. Van deze 55 metingen was de ph maar liefst 23 maal hoger dan de kritische grens van 9, eenmaal was de ph precies 9 (figuur 11). Deze norm is opgenomen in de oude zwemwaterrichtlijn. Een ph waarde van 1, waarbij daadwerkelijk gezondheidseffecten denkbaar zijn, wordt niet overschreden. 12 Jaartrends van de ph Norm Gezondheidsrisico 1 8 ph Apr May Jun Jul Aug Sep Figuur 11. Jaartrends van de ph op de zwemwaterlocatie Put te Werve Zwerfvuil. Zwerfvuil in het water en op de ligweide kan verwondingen veroorzaken en vormt daardoor een veiligheidsrisico. Bij het natuurbad De Put is de kans op verwondingen door zwerfvuil klein, er zijn prullenbakken aanwezig en het terrein wordt zeer goed onderhouden en schoongemaakt. 14

15 4 HISTORISCHE DATA De analyse van de historische data is opgebouwd uit twee delen. Ten eerste is gekeken naar de normoverschrijdingen van de afgelopen jaren. Ten tweede is een historische data-analyse uitgevoerd met de bacteriologische data van de afgelopen vijf jaar, in vergelijking met de klimatologische gegevens in die periode. 4.1 Normoverschrijdingen Put te Werve heeft één meetpunt dat zich in de zwemzone bevindt. Op dit meetpunt hebben zich in de periode geen overschrijdingen voorgedaan wat betreft de thermotolerante bacteriën van de coligroep. Er zijn bij Put te Werve in 24, 25 en 26 ook metingen verricht naar concentraties Escherichia coli en intestinale enterococcen. In 25 is er eenmalig een overschrijding geweest wat betreft de Escherichia coli concentratie (op 23 augustus 25). Voor E. coli en intestinale enterococcen zijn als norm de waarden gebruikt die behoren bij zwemwater van een goede kwaliteit in de nieuwe zwemwaterrichtlijn (respectievelijk 1 kve E. coli per 1 ml en 4 kve intestinale enterococcen per 1 ml). 4.2 Historische data-analyse in relatie tot weersomstandigheden Om een beeld te krijgen van mogelijke verontreinigingsbronnen en routes op deze locatie is een historische data-analyse uitgevoerd voor de periode Om de klimatologische invloed te bepalen zijn microbiologische gegevens van het zwemwater vergeleken met de klimatologische gegevens van het KNMI in Rotterdam. Daarnaast is gekeken of een jaarlijks terugkerende gebeurtenis in een bepaald gedeelte van het seizoen invloed heeft op de waterkwaliteit, door alle metingen per jaar met elkaar te vergelijken. In deze analyse zijn met het oog op de nieuwe normen alleen de thermotolerante bacteriën van de coligroep en dus niet het totale aantal bacteriën van de coligroep meegenomen. In de periode zijn in de tweede helft van het zwemseizoen in 21, 23, 25 en 26 een aantal verhogingen in de concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep waargenomen (figuur 12). De concentratie Escherichia coli is gedurende het hele seizoen laag, behalve de overschrijding op 23 augustus 25 (figuur 13 A). De concentraties intestinale enterococcen zijn in de tweede helft van het zwemseizoen af en toe verhoogd (figuur 13 B). 3 Jaartrends van thermotolerante bacteriën van de coligroep Norm Thermotolerante bacteriën van de coligroep (kve/1ml) Apr May Jun Jul Aug Sep Figuur 12. Concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep in de periode 21-26, Put te Werve 15

16 Jaartrends van Escherichia coli Jaartrends van intestinale enterococcen extreme Norm Norm Escherichia coli (kve/1ml) A Apr May Jun Jul Aug Sep Intestinale enterococcen (kve/1ml) 6 5 B Apr May Jun Jul Aug Sep Figuur 13. Concentraties Escherichia coli (A) en intestinale enterococcen (B) in 24, 25 en 26, Put te Werve Op 23 augustus 25 overschrijdt de Escherichia coli concentratie de norm voor goede waterkwaliteit, op deze datum waren ook de concentraties intestinale enterococcen en thermotolerante bacteriën van de coligroep verhoogd. Deze overschrijding en de verhogingen kunnen moeilijk verklaard worden aan de hand van de klimatologische gegevens van drie dagen voor tot op de dag van de overschrijding. De temperatuur was niet extreem hoog (2-23 C), en het aantal zonne-uren was laag (2-9 uur). De wind die uit het zuid-zuidoosten kwam was niet extreem (3,3 m/s). Er is geen neerslag geweest in de drie dagen voorafgaand aan de meting op het KNMI station Rotterdam; op de dag zelf was er echter wel neerslag (6,7 mm in 3.6 uur). Op het meetstation Eshofpolder van het Hoogheemraadschap van Delfland, was drie dagen voor de meting 3 mm neerslag gevallen en op de dag van de meting 12,3 mm, de gevolgen van deze neerslag zouden van invloed kunnen zijn geweest op de waterkwaliteit in natuurbad De Put (figuur 14). Op 8 augustus 21 en op 8 augustus 26 waren de concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep verhoogd (respectievelijk 62 en 6 kve / 1 ml). De verhoging in 21 kan het gevolg zijn van de neerslag die op de dag zelf (6,5 mm in 1,6 uur, KNMI) en de dag voorafgaand (2,4 mm in 8,8 uur, KNMI) aan de meting is gevallen (figuur 15). De verhoging in 26 kan niet gerelateerd worden aan de neerslaggegevens. In de drie dagen voorafgaand aan de meting heeft het nauwelijks geregend (,9, en,2 mm (KNMI, figuur 16 A) en,, en mm (Eshofpolder) respectievelijk), wel was het drie dagen voorafgaand aan de meting mooi weer (temperatuur >23 C, figuur 16 B), hoewel het niet heel erg zonnig was (figuur 16 C). Misschien dat de recreatiedruk een rol gespeeld heeft bij de verhoogde concentratie in 26. De windrichting heeft geen invloed op de verhoogde concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep. In 21 was de windrichting het zuidoosten (figuur 17 A), in 26 was de windrichting het noorden (figuur 17 B) Op basis van de historische data-analyse zou alleen de neerslag mogelijk van invloed kunnen zijn op de waterkwaliteit in natuurbad De Put. De overige onderzochte klimatologische invloeden: zonne-uren, maximum temperatuur, windrichting en snelheid kunnen niet als bron worden aangewezen. 16

17 Neerslaghoeveelheid en Escherichia coli 25 Neerslag data extreme Norm 3 14 Neerslaghoeveelheid (mm) Escherichia coli (kve/1 ml) Apr May Jun Jul Aug Sep Figuur 14. Concentraties Escherichia coli vergeleken met de neerslaghoeveelheid (station Eshofpolder) in 25, locatie Put te Werve 16 Neerslag en thermotolerante bacteriën van de coligroep 21 Neerslag (mm/h) data Norm 3 Neerslag (mm/h) Thermotolerante bacteriën van de coligroep (kve/1 ml) Apr May Jun Jul Aug Sep Figuur 15. Concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep vergeleken met de neerslagintensiteit (gegevens KNMI Rotterdam) in 21, locatie Put te Werve 17

18 Neerslag (mm/h) Neerslag en thermotolerante bacteriën van de coligroep 26 A Neerslag data Norm Thermotolerante bacteriën van de coligroep (kve/1 ml) Apr May Jun Jul Aug Sep Buitentemperatuur ( C) Maximum luchttemperatuur en thermotolerante bacteriën van de coligroep 26 B Maximum luchttemperatuur data Norm Thermotolerante bacteriën van de coligroep (kve/1 ml) Apr May Jun Jul Aug Sep Zonne-uren en thermotolerante bacteriën van de coligroep 26 zonne-uren (uren) C data norm Thermotolerante bacteriën van de coligroep (kve/1 ml) 18-Apr 2-May 16-May 3-May 13-Jun 27-Jun 11-Jul 25-Jul 8-Aug 22-Aug 6-Sep 2-Sep Figuur 16. Concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep vergeleken met de neerslagintensiteit (A), maximum temperatuur (B) en aantal zonne-uren drie dagen voorafgaand aan de meting (C) in 26, locatie Put te Werve 18

19 Thermotolerante bacteriën van de coligroep en windrichting en -snelheid, 21 A meetgegevens norm 3 Thermotolerante bacteriën van de coligroep en windrichting en -snelheid, 26 B meetgegevens 3 norm Figuur Concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep vergeleken met de windrichting en snelheid in 21 (A) en 26 (B), locatie Put te Werve -3 19

20 5 POTENTIËLE BRONNEN De historische data analyse, het veldbezoek en de analyse van de beschikbare plattegronden brachten enkele mogelijke bronnen naar voren. Dit zijn: Watervogels. Tijdens het veldbezoek zijn veel watervogels in de omgeving van de zwemzone aangetroffen. Daarnaast is veel vogelpoep op de steiger, die grenst aan de zwemzone, aangetroffen, die dagelijks met de hogedrukspuit gedeeltelijk in de zwemzone wordt gespoten. Ook bij hevige neerslag zou afspoeling van vogelpoep vanaf de steiger kunnen plaatsvinden. Zwemmers/bezoekers. Uit de historische data-analyse kwam niet naar voren dat de recreatiedruk van invloed is op de zwemwaterkwaliteit. Circa 2 bezoekers maken op een zomerse dag gebruik van zwembad De Put. Bezoekers zouden toch een bron kunnen zijn. Regenwater/Neerslag. De gevolgen van neerslag (afspoeling en riooloverstorten) zouden van invloed kunnen zijn op de zwemwaterkwaliteit. Stedelijk water. Het water in de plas staat in verbinding met het water in de stadswijken Plaspoelpolder en Schaapweipolder. Het water stroomt namelijk onder de aanwezige stuw door. Bij veel neerslag kan ook water over de stuw heen stromen, waarbij de overstorten nabij de stuw invloed kunnen hebben op de waterkwaliteit in de zwemzone. 2

21 6 ZWEMPROF Met behulp van het spreadsheetmodel ZWEMPROF is een schatting gemaakt van de invloed die de verschillende bronnen kunnen hebben op de kwaliteit van het zwemwater. Het programma is gebaseerd op de nieuwe zwemwaterrichtlijn en dus op de nieuwe normen. Het programma geeft, op basis van de ingevoerde randvoorwaarden en mogelijke vervuilingsbronnen, een indicatie van de invloed van de verschillende bronnen op de zwemwaterkwaliteit. De basis hiervoor wordt gevormd door de berekende concentratie in het zwemwater (kve / 1 ml) van intestinale enterococcen en Escherichia coli. In tabel 1 staan de nieuwe zwemwaternormen reeds vermeld. In figuur 18 is de uitslag voor Put te Werve gegeven, de toelichting op deze figuur staat in de volgende paragrafen vermeld. Bijdrage bronnen legenda EC Geen invloed op zwemwaterkwaliteit (E.c <2KVE/1ml) Geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit (E.c tussen 2 en 5KVE/1ml) Wezenlijk invloed; gemiddelde onder de norm, maar incidenteel overschrijdingen te verwachten (E.c tussen 5 en 9KVE/1ml) Grote invloed bron: maatregelen noodzakelijk (E.c >9KVE/1ml) Naam locatie: Put te Werve Datum beoordeling: 3936 legenda IC Geen invloed op zwemwaterkwaliteit (IE <1KVE/1ml) Geringe invloed op de zwemwaterkwaliteit (IE tussen 1 en 2KVE/1ml) Wezenlijk invloed; gemiddelde onder de norm, maar incidenteel overschrijdingen te verwachten (IE tussen 2 en 33KVE/1ml) Grote invloed bron: maatregelen noodzakelijk (IE >33KVE/1ml) gemiddeld EC zeer druk EC gemiddeld IE zeer druk IE eindoordeel EC eindoordeel EC Zwemmers gemiddeld zeer druk Recreatievaart RWZI eindscore IC eindscore IC Agrarisch achterland gemiddeld zeer druk RioolOverstort gemengd stelsel gescheiden stelsel Lozingen slachthuis of mestverwerkend bedrijf Ongezuiverde lozingen Afstromend wegwater Beroepsvaart Jachthavens Watervogels Lokale bron (Incidenteel) Lokale bron (continue belasting) Figuur 18. Uitslag ZWEMPROF voor Put te Werve 6.1 Watervogels Op de wandelpaden van het natuurbad De Put zijn tijdens het veldbezoek een aantal reigers waargenomen (figuur 6 C). Op de steiger die grenst aan de zwemzone zijn ganzen en aalscholvers gespot en er is erg veel vogelpoep op aangetroffen (figuur 6 A en B). De hoeveelheid poep op de steiger is het resultaat van één dag, omdat de steiger dagelijks wordt schoongespoten (figuur 6 D). Uitgaande van de situatie zoals aangetroffen tijdens het veldbezoek (± 25 vogels op de steiger grenzend aan de zwemzone en een toegekende fractie naar de zwemzone van 1%), hebben watervogels geen invloed op de zwemwaterkwaliteit. Pas wanneer 75 vogels zich continu in de zwemzone zouden bevinden, zouden deze een geringe invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit. 6.2 Zwemmers/bezoekers Geschat is dat er gemiddeld 12 zwemmers per dag zijn. Op een mooie warme zomerse dag is dit aantal geschat op 2. Uit ZWEMPROF komt naar voren dat zwemmers geen invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit van natuurbad De Put. 21

22 6.3 Regenwater/Neerslag Uit de historische data-analyse kwam naar voren dat de verhoogde concentraties thermotolerante bacteriën van de coligroep, een aantal keer zijn gemeten na veel regenval. Dit kan het gevolg zijn van riooloverstorten of afspoeling. Riooloverstorten en afspoelend wegwater uit het stedelijk gebied zullen besproken worden in de volgend paragraaf ( 6.4). Afspoeling van de ligweide en de wandelpaden bij natuurbad De Put zullen hier besproken worden. Het oppervlak van de ligweide en de wandelpaden is ongeveer 25 m 2. Bij een bui met 4 mm neerslag is het volume van de lozing 1 m 3. Het strand grenst aan de zwemzone (afstand m) en de volledige lozing komt in de zwemzone (toegekende fractie 1%). Onder deze omstandigheden heeft afstromend wegwater geen invloed op de zwemwaterkwaliteit in natuurbad De Put. Bij deze berekening is geen rekening gehouden met de enorme hoeveelheid verse vogelpoep op de steiger, omdat in ZWEMPROF gemiddelde waarden worden aangehouden. Als de steiger als incidentele bron wordt beschouwd, met de volgende aannames: lengte steiger 4 m, breedte steiger 1½ m, neerslaghoeveelheid 25 mm in 1 uur, totaal hoeveelheid feces op de steiger van 5 vogels (met per vogel kve) en een fractie van 1% naar de zwemzone, heeft deze ook geen invloed op de zwemwaterkwaliteit. 6.4 Stedelijk water Het watersysteem op het landgoed Put te Werve staat in verbinding met het stedelijke water in de wijken Plaspoelpolder en Schaapweipolder. Aan de zuidoost oever van de plas bevindt zich een stuw, het water kan onder deze stuw doorstromen en bij extreme neerslag kan het water vanuit de stadswijken over de stuw de plas instromen. Om te bepalen of het stedelijk water invloed heeft op de zwemwaterkwaliteit in natuurbad De Put, zijn in ZWEMPROF de karakteristieken voor afstromend wegwater en riooloverstorten ingevuld. De volgende aannames zijn gemaakt betreffende het afstromend wegwater: lengte wegen: 1. m, breedte 1 m, een bui van 5 mm, afstand tot de zwemplek 35 m en de toegekende fractie 25%. Afstromend wegwater heeft dan geen invloed op de zwemwaterkwaliteit in het natuurbad De Put. Zelfs wanneer aal dit afstromende wegwater in de zwemzone zou komen, heeft deze geen invloed op de zwemwaterkwaliteit. De dichtstbijzijnde riooloverstorten (putnummer CB25 en CB2) bevinden zich op ongeveer 4 m van de zwemzone. Overstorten BB1 en BB1 bevinden zich hemelsbreed veel dichter bij Put te Werve, het ontvangende water staat echter niet in directe verbinding met Put te Werve, maar via de verbinding aan de zuidkant van de plas. In ZWEMPROF zijn berekeningen uitgevoerd met de volgende gegevens: de overstorten zijn overstorten van een gemengd stelsel, het overstort volume is gemiddeld 276 m 3 (voor putten CB25 en CB2) en 841 m 3 (voor putten BB1 en BB1) per jaar, de afstand tot de zwemzone is gemiddeld 4 m en de toegekende fractie 1 (worst case scenario). Uit ZWEMPROF blijkt dat concentraties van de indicator organismen weliswaar iets verhoogd zullen zijn, maar het algemene beeld is dat riooloverstorten geen invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit van de zwemzone van Put te Werve. In 1995 heeft het adviesbureau Witteveen & Bos, in opdracht van het Hoogheemraadschap van Delfland, een onderzoek uitgevoerd naar de gevolgen van riooloverstorten in het stedelijk water, op de waterkwaliteit van Put te Werve. Uit dat onderzoek blijkt dat de riooloverstorten een grote invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit van Put te Werve. De belangrijkste oorzaak van dit verschil wordt waarschijnlijk veroorzaakt door het meenemen van de afstand van de overstort (4 m) tot de zwemzone in Put te Werve in de berekeningen in ZWEMPROF. Wanneer deze afstand niet meegenomen wordt in de berekeningen in ZWEMPROF, dan is de uitkomst van ZWEMPROF overeenkomstig het rapport van Witteveen & Bos, namelijk dat de 22

23 riooloverstorten een grote invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit in Put te Werve. Een ander aspect dat meespeelt is de afname van het overstortvolume sinds

24 7 EVALUATIE EN CONCLUSIES Put te Werve, gelegen in Rijswijk, is een oude zandwinput van ongeveer 1 ha, met in de noordwest hoek van de plas natuurbad De Put. Dit natuurbad, afgescheiden van de rest van de plas, wordt goed onderhouden door de beheerder RZV De Put en het bad is alleen toegankelijk voor leden van de zwemvereniging en hun introducés. Uit het opgestelde zwemwaterprofiel komt naar voren dat in de periode éénmaal een overschrijding van de norm vastgesteld is voor wat betreft de microbiologische parameters. Op 23 augustus 25 was de concentratie Escherichia coli boven de norm voor een goede waterkwaliteit (1 kve / 1 ml). In de gehele periode (21-26) zijn metingen verricht om te voldoen aan de oude normen (thermotolerante bacteriën van de coligroep en totaal aantal bacteriën van de coligroep). In 24, 25 en 26 zijn ook de indicatororganismen voor de nieuwe Europese zwemwaterrichtlijn (Escherichia coli en intestinale enterococcen) bepaald. Om overschrijdingen in de toekomst te voorkomen zullen op deze zwemwaterlocatie maatregelen moeten worden genomen. Uit het veldbezoek, de historische data-analyse en de bestudering van kaarten van de omgeving van Put te Werve is naar voren gekomen dat er meerdere potentiële bronnen te onderscheiden zijn: Watervogels Zwemmers/bezoekers, Regenwater/neerslag, Stedelijk water Met behulp van het spreadsheet model ZWEMPROF is bekeken in hoeverre deze bronnen invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit. Uit de berekeningen is naar voren gekomen dat geen van de potentiële bronnen alleen verantwoordelijk kan zijn voor de overschrijding. Hoogstwaarschijnlijk is een combinatie van factoren de oorzaak van de overschrijding geweest. Hoewel alle bronnen samen in ZWEMPROF ook niet naar voren komen als oorzaak van een incidentele overschrijding. In ZWEMPROF wordt uitgegaan van menging in de gehele plas. Wanneer alleen de zwemzone als plas wordt ingevuld in ZWEMPROF, dan blijkt dat alle bronnen samen een geringe invloed hebben op de zwemwaterkwaliteit, waarvan de watervogels de grootste bijdrage vormen. Ook is in ZWEMPROF een functie opgenomen waarmee de onzekerheden van de berekeningen wordt aangegeven. Hieruit blijkt dat vooral de berekeningen van de bijdrage van de watervogels als fecale besmettingsbron onzeker is. Dat wil zeggen dat wanneer bij de berekeningen in ZWEMPROF de meest ongunstige omstandigheden als uitgangspunt worden genomen, de watervogels een grote invloed zouden kunnen hebben op de zwemwaterkwaliteit in natuurbad De Put. Bacteriologische verontreinigingen vormen waarschijnlijk niet het grootste gezondheidsrisico in Put te Werve. In 26 is voor Put te Werve een zwemverbod ingesteld vanwege de aanwezigheid van giftige blauwalgen. 24

25 8 MAATREGELEN EN AANBEVELINGEN De zwemwaterkwaliteit van Put te Werve kan negatief beïnvloed worden door de watervogels op de plas en in de zwemzone en dan met name op de steiger die aan de zwemzone grenst. Daarnaast komt uit ZWEMPROF naar voren dat alle besmettingsbronnen samen ook van invloed kunnen zijn op de zwemwaterkwaliteit. Mogelijke maatregelen om deze besmettingsbronnen te verminderen zijn: Verwijderen steiger. Het verwijderen van de steiger en deze vervangen door een drijflijn Vogel onvriendelijke oevers. De oevers nabij de zwemzone vogel onvriendelijk inrichten, door deze te maaien en bomen te verwijderen Put te Werve afsluiten van het stedelijke water. Voorkomen dat stedelijk water in de zwemzone terecht komt door de plas af te sluiten van dit stedelijke water. Wanneer dit niet gebeurt, omdat in het waterplan vermeld staat dat de plas als waterberging zal kunnen gaan dienen, wordt aanbevolen om het stedelijk water net voor binnenkomst van de plas te bemonsteren, om de bijdrage van het stedelijk water aan de verontreinigingen te kunnen kwantificeren. Goede informatievoorziening. Actief informeren op of bij het strand over het gebruik van de zwemzone, door bezoekers te wijzen op het effect van hygiëne in de zwemzone. Zwemwaterprofiel Cyanobacteriën opstellen. In Put te Werve hebben zich de laatste jaren regelmatig problemen voor gedaan met betrekking tot blauwalgenbloei. In 26 is er een zwemverbod geweest in Put te Werve vanwege blauwalgen. Om een goed beeld te krijgen van deze problematiek wordt aanbevolen om voor deze zwemwaterlocatie een zwemwaterprofiel cyanobacteriën op te stellen. 25

26 9 LITERATUUR KRW en Oppervlaktewater Bescherming van zwemwater en oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding onder de Europese Kaderrichtlijn Water Ministerie V&W / RWS/ RIZA 25 Beheer zwemwaterkwaliteit Richtlijn 26/7/EG van het Europees parlement en de Raad 26 Handreiking voor het opstellen van een zwemwaterprofiel Ministerie van Verkeer en Waterstaat en Rijkswaterstaat 25 26

27 1 COLOFON Opdrachtgever: Titel: Realisatie: Dossiernummer DHV: Documentnummer Grontmij: Auteur: Projectleiding: Hoogheemraadschap van Delfland Zwemwaterprofiel Put te Werve DHV en Grontmij A / /IS dr. ir. Melanie Kuiper drs. Martin de Haan en dr. ir. Imke Leenen Datum: 8 december 26 Gecontroleerd: drs. Martin de Haan 27

28 BIJLAGE 1. Veldbezoek. Op donderdag 2 juli 26 is `s ochtends Put te Werve bezocht door Edwin Kardinaal (DHV), Melanie Kuiper (Grontmij) en Jack Mangelaars (Hoogheemraadschap van Delfland). Op 2 juli was het erg zonnig en de luchttemperatuur was circa 29 C. Tijdens het veldbezoek werd in eerste instantie aangenomen dat de plas m diep is, na een gesprek met leden van de aanwezige natuurhistorische vereniging bleek dat de plas tegenwoordig 7,8 m diep is. De plas behoort tot klasse M2, diepe put. Tot 5 à 6 jaar geleden waren er op de plas twee meetpunten, namelijk één meetpunt midden op de plas en één meetpunt op de steiger in de zwemzone, deze laatste is nu het huidige en enige meetpunt. Ten tijde van het veldbezoek werd ervan uitgegaan dat de Plas een geïsoleerde plas is, en dat de plas gevoed werd door regenwater dat via het duinzand in de Put terecht komt. Binnen het landgoed wordt het water wel rondgepompt. Dit omdat het peil in het water in de sloten van het landgoed 1 cm hoger ligt dan in de plas. Dit bleek later echter niet het geval te zijn, de plas staat aan de zuidwest oever in verbinding met stedelijk water. Natuurbad De Put is alleen toegankelijk voor leden van de Rijswijkse Zwem Vereniging (RZV) De Put en hun introducés. Het gemiddelde bezoekersaantal is ±12, bij mooi weer ongeveer 2 bezoekers. Bij een watertemperatuur <15 C is het bad gesloten. In De Put zijn sanitaire voorzieningen (toilet en douche) aanwezig en deze zijn ook open. De zwemzone bestaat uit een ondiep deel (±75 cm diep) en een diep deel. Het ondiepe deel wordt van het diepe deel gescheiden door een steiger. De totale zwemzone wordt van de rest van de plas gescheiden door een drijflijn en een steiger. Op deze steiger waren vogels en er was erg veel vogelpoep. Deze vogelpoep wordt dagelijks van de steiger gespoten met een hoge drukspuit en komt zo in de zwemzone terecht. In de zwemzone bevindt zich een zwemvlot waar ook veel vogelpoep opligt. Het natuurbad is in beheer van RZV De Put, het omliggende landgoed is in beheer van het Zuid Hollands landschap. Op de plas is een visvereniging, namelijk HSV te Werve. Door de leden wordt wel op de plas gevist, maar niet in de zwemzone. In de plas bevinden zich o.a. brasems, voorns en karpers (schub en boerenkarpers). De karpers worden wel gevoed binnen de zwemzone. In 1972 is er veel vissterfte in de plas geweest, door zuurstof tekort. Daarom is door de vorige beheerder, Shell, en bubbelinstallatie op de bodem van de plas geïnstalleerd om lucht in het water te blazen. Deze bubbelinstallatie stond tijdens het veldbezoek ook aan. Vanwege de aanwezige blauwalgen in het water. Dit jaar zijn er voor het eerst Microcystis soorten gedetecteerd in Put te Werve, ander jaren waren het voornamelijk Aphanizomenon. Op en nabij de plas zijn de volgende vogelsoorten waargenomen: nijlganzen, Canadese ganzen, reigers, aalscholvers, eenden, meerkoeten, futen, meeuwen, smienten, kuifeenden, slobeenden. In het gebied zijn geen vogels uitgezet. Tevens zijn er zoetwatermosselen (driehoeksmosselen) en diatomeden aangetroffen. Drie jaar geleden zijn de sloten in het omliggende landgoed gebaggerd, de bagger is in de Put gestort.

29 BIJLAGE 2. Betrokken instanties: Terreinbeheerder Rijswijkse Zwem Vereniging (RZV) De Put Huis te Landelaan SE Rijswijk telefoon: Waterbeheerder Hoogheemraadschap van Delfland Phoenixstraat 32 Postbus DB Delft telefoon: Provincie Provincie Zuid-Holland Zuid-Hollandplein 1 Postbus LP Den Haag telefoon: