INLEIDING ACCEPTANCE AND COMMITMENT THERAPY

Transcriptie

1 INLEIDING ACCEPTANCE AND COMMITMENT THERAPY Bea Van Coppenolle Francis Pascal-Claes Inleiding ACT-Vluchtelingen

2 Niets is zo praktisch als een goede theorie (Kurt Lewin -1951, p. 151) INLEIDING KADER ACT Inleiding ACT-Vluchtelingen

3 Acceptance and Commitment Therapy Een derde generatie gedragstherapie (samen met oa MBCT, DGT, BA) Wetenschappelijk, leertheoretisch onderbouwd: Relational Frame Theory (RFT) Empirisch ondersteund bij tal van problemen zoals: Inleiding ACT-Vluchtelingen

4 ACT Outcome onderzoek depressie, angst, OCD, psychose, chronische pijn, roken, middelen misbruik, diabetes, kanker, epilepsie, Inleiding ACT-Vluchtelingen

5 Een gedragstherapeutische visie: ACT Innerlijke ervaringen worden negatief geëvalueerd en als probleem gezien Taal maakt dat het oproepen van een gebeurtenis emotionele reacties in het heden oproept (bv ik ga een presentatie moeten doen).een mens kan daarom in elke situatie angst ervaren, en trachten die pijnlijke gedachten en gevoelens te vermijden (EV) Inleiding ACT-Vluchtelingen

6 Experiëntiële Vermijding (EV) Innerlijke ervaringen als problemen die vermeden moeten worden: strategieën die in de buitenwereld werken, werken niet met gedachten en gevoelens: hoe meer we iets niet willen, hoe meer het ons leven beheerst. (bv angst voor de angst) Daardoor vernauwing van aandacht en afname van psychische flexibiliteit Inleiding ACT-Vluchtelingen

7 EV Normaal Begrijpelijk Effectief op korte termijn Op lange termijn Inleiding ACT-Vluchtelingen

8 Deze experiëntiële vermijding is het proces waar we met ACT op willen inwerken = De neiging te proberen de vorm of frequentie van innerlijke ervaring (zoals gedachten, gevoelens, herinneringen ) te veranderen, vermijden of controleren, zelfs indien dit psychologische en gedragsmatige schade betekent Inleiding ACT-Vluchtelingen

9 Hogere EV scores zijn geassocieerd met Stress-intolerantie Hogere angst Middelenmisbruik Meer depressie Meer psychopathologie Zwakke werk-performantie Onmogelijkheid tot leren Lagere levenskwaliteit Hoog-risico sexueel gedrag Borderline PS en depressie Een geschiedenis van sexueel misbruik Gedachten verdringing Alexithymie Overgevoeligheid voor angst PTSD na trauma Inleiding ACT-Vluchtelingen

10 EA as a Core Process Anxiety Depression Chronic Pain Eating Disorders Substance Abuse Psychosis Borderline PD Treatment Dropout Experiential Avoidance Burnout & Stress Weight Loss/ Maintenance Health Care Utilization General Well Being/Functioning Work Performance Parenting Behaviors Stigma/ Prejudice Chronic Medical Problems Inleiding ACT-Vluchtelingen Recent Reviews: Biglan, Hayes & Pistorello, ; Chawla & Ostafin, 2007; Hayes et al., 2006

11 Wat onze geest met ons doet Bv evalueren: we kunnen iets als een bedreiging zien, terwijl een buitenstaander het anders ziet Inleiding ACT-Vluchtelingen

12 Een model, geen set technieken of methodes Het is experiëntieel werken: niet zo zeer begrijpen, eerder ervaren (vgl zwemmen, fietsen) Niet af, juist, het laatste model dat je ooit zal nodig hebben, de waarheid ; schrijft zich in in het wetenschappelijk denken... individueel en in groep Inleiding ACT-Vluchtelingen

13 Aanname: normale (!) psychologische processen dragen voor een groot deel bij aan het ontstaan en instandhouden van psychopathologie We zitten allemaal in hetzelfde schuitje -> Geeft op deze manier ook vorm aan therapeutische relatie en houding Welke normale processen? Inleiding ACT-Vluchtelingen

14 STOP... kijk om je heen Wat zie je? Inleiding ACT-Vluchtelingen

15 De ontwikkeling van de menselijke cognities en taal heeft ons een ongezien evolutionair voordeel gegeven...we overheersen deze wereld In stelt ons in staat tot kunst, literatuur, muziek, wetenschap, religie, rechtssysteem... Inleiding ACT-Vluchtelingen

16 Conclusie: We zijn de beste probleemoplossers en denkers die op deze planeet rondlopen We worden hier van kindsbeen af aan in getraind, we kunnen dit proces niet voorkomen of verzachten Inleiding ACT-Vluchtelingen

17 Naast het niet willen ervaren van pijn en de cognitieve fusie veroorzaakt door de aard van taal, is een derde belangrijke oorzaak van onze angsten onze associaties Inleiding ACT-Vluchtelingen

18 Herval Dit netwerk van verbanden verklaart herval Het is zo uitgebreid dat uitdoving in een context niet betekent dat het in een andere context ook zo is. Uitdoven is eerder aanleren van nieuwe relaties, dan afleren van oude Bv denk niet aan alcohol legt juist link Bij rokers meer roken bij suppressieconditie dan monitoring conditie Inleiding ACT-Vluchtelingen

19 No thought control Gedachtenonderdrukking is eindeloos door equivalentie Afleiding kan nieuwe relaties creëren en pijnlijke emoties triggeren in elke context Inleiding ACT-Vluchtelingen

20 Dit verklaart waarom antabuse kan werken zonder dat iemand werkelijk misselijk is geworden, dus de verbaal belonende functie wordt bestraffend De overtuiging ik zal geen onthoudingsverschijnselen hebben veranderde de functie van de fysiologische ervaringen die met onthouding gepaard gaan bij placebo-nicotine kauwgom Inleiding ACT-Vluchtelingen

21 Het is makkelijk relaties te creëren Hoe is een Banaan beter dan een boek Auto verschillend een vrouw Kangoeroe oorzaak een gat Priester erger dan kaars Voetbal vader van kinderen Computer tegengesteld toilet Baas partner van oorlog Inleiding ACT-Vluchtelingen

22 Verschillende wijzen van oordelen Goed -slecht Aangenaam-onaangenaam Dragelijk ondragelijk cool - nerd Beter dan- slechter dan Veilig- gevaarlijk Verstandig- dom Mooi- mottig» Etc. Inleiding ACT-Vluchtelingen

23 Maar: er is een donkere zijde aan dit vermogen relaties te leggen: - We volgen verbale regels die soms niet op ervaring gebaseerd zijn, we kunnen droevig worden over zaken die ooit gebeurd zijn, of bang worden voor zaken die nog moeten gebeuren, we kunnen ons vergelijken met anderen... Inleiding ACT-Vluchtelingen

24 Zo worden gebeurtenissen die niet fysiek aanwezig zijn aversief of psychologisch aanwezig en verwerven zo aversieve functies door relational responding Bv. craving: wordt door gebruikers ervaren wanneer ze erover vertellen, een trauma wordt herbeleefd bij het vertellen, omdat het verbale rapporteren functies van het oorspronkelijke trauma meedraagt Door taal en cognities hebben we een schier onuitputtelijke bron van pijn Inleiding ACT-Vluchtelingen

25 In welke zin ben /is Taal leidt tot lijden Jij erger dan Lady Gaga/Johnny Depp Jij beter dan Lady Gaga/Johnny Depp Je loon lager dan dit van alle anderen Jij de oorzaak van hongersnood Inleiding ACT-Vluchtelingen

26 Verschil tussen eigenschappen/ oordelen Dit is een plastic stoel de stoel is lelijk De deur is rond Mijn collega praat Ik weeg 68 kg Ik heb blond haar de deur deugt niet mijn collega is dom Ik ben dik Blond is ordinair Inleiding ACT-Vluchtelingen

27 Taal schept lijden want Ik kan vergelijken met situatie van anderen ik kan me met idealen vergelijken Ik ben me bewust van de dood We kunnen ons toekomstige pijn voorstellen Inleiding ACT-Vluchtelingen

28 the single most remarkable fact about human existence is how hard it is for humans to be happy. (Hayes, Strosahl, Wilson, 1999) Inleiding ACT-Vluchtelingen

29 Wat doen mensen als ze niet gelukkig zijn, angsten hebben, depressies, traumatische herinneringen, obsessieve gedachten, lage zelfwaardegevoelens... Inderdaad: wat we gewoon zijn te doen: oplossingen zoeken! Inleiding ACT-Vluchtelingen

30 Culturele agenda Voel je goed om goed te leven: Gevoelens van angst, verdriet, angst, zelftwijfel zijn pathologisch als ze niet snel voorbij gaan Wanneer ik van deze slechte gedachten en gevoelens af geraak, en meer goede krijg, zal ik een waardevol leven kunnen lijden. Experiëntiele vermijding zit in taal gebakken. Inleiding ACT-Vluchtelingen

31 Wie is abnormaal? Aanname van gezonde normaliteit? Abnormaliteit is ziekte? Lijden pathologisch? Boomen van diagnostische categorieën, percentages van mensen die eronder vallen, comorbiditeiten. Inleiding ACT-Vluchtelingen

32 Feiten Nemesis onderzoek 2003, Trimbos Instituut Inleiding ACT-Vluchtelingen

33 Is deze aanname correct? Leiden slechte gedachten/gevoelens noodzakelijk tot een slecht leven? Misschien is het willen controleren van deze gedachten/gevoelens niet de beste manier om ermee om te gaan. ACT: voel je goed en leef wel Er is even veel leven in een moment van pijn als van vreugde Inleiding ACT-Vluchtelingen

34 Destructieve normaliteit Voorbeeld: zelfdoding: 10 % van menselijke bevolking doet ooit poging 20 % worstelt met gedachte,plan en middel 20% worstelt met gedachte zonder plan 50 % niet met DSM stoornissen gerelateerd Afwezig bij niet menselijke soorten Helft zelfdodingen zijn vermijden van aversieve gemoedstoestanden, negatief over zichzelf denken Bijna iedereen overweegt ooit zich van het leven te beroven (Chiles &Strosahl, 2004) Inleiding ACT-Vluchtelingen

35 Destructieve normaliteit ACT neemt aan dat normale psychologische processen, vooral die waar taal bij betrokken is, voor een groot deel bijdragen tot de psychopathologie Our clients are not broken, they are just stuck Alle mensen lijden, sommigen alleen wat meer dan anderen Inleiding ACT-Vluchtelingen

36 Implicaties taal-processen We stappen meer en meer in een verbale wereld die over iets gaat dat elders is Het gebabbel in ons hoofd neemt het meer en meer over Er is geen plaats die vrij van pijn is Je kan pijn niet reguleren door de situatie te manipuleren Wat we dan doen als zelfverdediging is experiëntiële vermijding Ingebakken in onze cultuur Inleiding ACT-Vluchtelingen

37 Experiëntiële vermijding Zulks kan leiden dat negatief geëvalueerde innerlijke ervaringen als gevaarlijk en te controleren worden gepercipieerd EV zijn de pogingen van een persoon innerlijke ervaringen te controleren, veranderen of eraan te ontsnappen, ook al veroorzaakt dit schade Inleiding ACT-Vluchtelingen

38 Het lijkt alsof je negatieve gedachten in de weg staan, je verhinderen om de gewenste richting in te slaan Inleiding ACT-Vluchtelingen

39 Maar eigenlijk rijden die negatieve gedachten gewoon mee. Ze steken de kop op en roepen: naar rechts, naar rechts! Maar je kan nog steeds kiezen om naar links te gaan. Inleiding ACT-Vluchtelingen

40 Hoe we het erger maken EV verhoogt de impact en frekwentie van vermeden gedachten, gevoelens en ervaringen Cognitieve fusie verhoogt de impact en frekwentie van de negatieve gedachten die in elkaar haken; we zijn gevangen in taal Een persoon met depressie gaat uit van het feit dat niemand van hem houdt, ipv met de gedachte dat dit zo is Inleiding ACT-Vluchtelingen

41 Dit is bewezen door de literatuur Coping stijl (bv drugs) Gedachtenstop (geeft rebound) Emotionele verdringing Proces onderzoek psychotherapie Link met agressie en suicidegedrag Inleiding ACT-Vluchtelingen

42 oplossingsstrategieën ongedaan maken (bv compulsies) vermijden van situaties verdoven (bv. middelenmisbruik) afleiding (bv workoholic) directe controle (bv gedachtenstop) Inleiding ACT-Vluchtelingen

43 gevolgen Dit kost tijd, geld, energie en vaak maken de oplossingen de problemen enkel erger... Bovendien heeft het invloed op de kwaliteit van het leven ALS DAN Ervaren van pijn door in het verleden te leven Angst voor negatieve evaluaties, vooroordeel en stigma Voorspellen van negatieve gedachten en gevoelens die vermeden worden Inleiding ACT-Vluchtelingen

44 Merk op dat ACT kijkt naar de functie van gedrag, niet naar de inhoud... Het roken van een joint, het thuis blijven, het krassen, compulsies hebben vaak dezelfde functie: -> Experientiele vermijding vb trauma en middelen Inleiding ACT-Vluchtelingen

45 Wanneer controle controle verliest Controle werkt niet of averechts op onze binnenwereld Pijn = pijn Lijden= pijn+ niet aanvaarden van pijn Pijn is natuurlijk, het niet willen hebben geeft trauma Inleiding ACT-Vluchtelingen

46 Deze experiëntiële vermijding is het proces waar we met ACT op willen inwerken De tegenhanger is acceptatie -> niet vechten tegen je gedachten, gevoelens, herinneringen, lichamelijke gewaarwordingen (Omdat het niet helpt, het alles erger maakt...) Wel accepteren van innerlijke ervaringen (niet hetzelfde als goedkeuren!) Doel: tijd hebben om te doen wat je wilt doen in je leven Inleiding ACT-Vluchtelingen

47 EV vs Acceptatie Acceptatie refereert naar gedrag dat een actief en bewust omhelzen is van ervaringen (gevoelens, gedachten, herinneringen,.. zonder nodeloze pogingen deze te willen veranderen van vorm of frequentie De acceptatie regel voorspelt een aversieve situatie, terwijl controle van innerlijke ervaringen in de geschiedenis wordt ervaren als niet helpend op termijn. Inleiding ACT-Vluchtelingen

48 Het gastenhuis (Rumi, ) mens-zijn is als een gastenhuis, elke dag weer nieuw bezoek. Een vreugde, een depressie, een benauwdheid; een flits van inzicht komt als een onverwachte gast. Verwelkom ze, ontvang ze allemaal gastvrij! Zelfs als er een menigte verdrietigheden binnenkomt, die met geweld je hele huisraad kort en klein slaat, behandel dan elke gast toch met eerbied. Misschien komt hij de hele boel ontruimen om plaats te maken voor een nieuwe mogelijkheid. De donkere gedaante, schaamte, het venijn, ontmoet ze bij de deur met een brede grijns en vraag hen om erbij te komen zitten. Wees blij met iedereen die langskomt. Zij zijn stuk voor stuk gestuurd van gene zijde om jou als gids te dienen. Inleiding ACT-Vluchtelingen

49 Evaluaties gedachten en gevoelens die een interpretatie zijn Deze lokken oordelen uit over zichzelf/anderen, ervaringen en relaties Ook wanneer zulke evaluaties en oordelen noch nuttig of helpend zijn Inleiding ACT-Vluchtelingen

50 Automatisch negatieve gedachten Altijd/nooit denken madame soleil gedachten Gedachten lezen Schuldinductie over zichzelf Etiketteren Via fusie worden deze gedachten dingen die vermeden worden Inleiding ACT-Vluchtelingen

51 Relationele coherentie Problem solving vaak nodig om doelen te bereiken in de lijn van onze waarden Coherentie kan ook averechts werken: bv een verhaal van vermijding construeren en rechtvaardigen, gelijk hebben, maar toch geen leven hebben Inleiding ACT-Vluchtelingen

52 Redenen geven Dient vaak als rationalisatie en cultureel aanvaarde rechtvaardiging Deze verklaring rechtvaardigt het gebruik van niet werkbare coping-strategieën en zorgt ervoor dat iemand minder open staat voor handelen met de zich omringende werkelijkheid ik drink want ik had een slechte jeugd Inleiding ACT-Vluchtelingen

53 Doel : tijd hebben om te leven volgens je waarden: -> Het commitment deel van ACT (Niet ALS...DAN maar EN) Deze twee delen (acceptatie en commitment) zijn het best voor te stellen via het hexaflex model van ACT Dit hexaflex model beschrijft de zes processen waarop ACT wilt inwerken Inleiding ACT-Vluchtelingen

54 Inleiding ACT-Vluchtelingen

55 Inleiding ACT-Vluchtelingen

56 Inleiding ACT-Vluchtelingen

57 ACT Triflex-model Inleiding ACT-Vluchtelingen

58 Informed consent en therapeutisch contract Betrekken van patiënt en systeem garage -kinderen Behandeling kan pijn doen Modder in het glas Tandarts Touwtje springen Inleiding ACT-Vluchtelingen

59 Angst en vrees Vrees is in hier en nu als reactie op reëel of denkbeeldig gevaar. Vrees is vaak adaptief want het mobiliseert ons om actie te ondernemen (bv paniekaanval) Angst is gemoedstoestand die op de toekomst is gericht, gepaard met negatieve verwachtingen, gepieker en verhoogde activiteit van sympathisch zenuwstelsel (spierspanning, beklemd gevoel op borst, ) Inleiding ACT-Vluchtelingen

60 Nut van angst en vrees Motiveert op dreiging te reageren, werkt motiverend Normale angst en spanning (voelt iedereen), wordt pathologisch als we niet bereid zijn ze te ervaren en ons leven ten dienste stellen van ze te vermijden Inleiding ACT-Vluchtelingen

61 Onze geest is gevaarsdetector Inleiding ACT-Vluchtelingen

62 Nieuwe roofdieren In de 21-ste eeuw zijn we aan andere gevaren blootgesteld Negatieve gedachten en gevoelens kunnen snel getriggerd worden Al worden we niet noodzakelijk opgegeten in volgende situatie: Inleiding ACT-Vluchtelingen

63 Sociale angst Inleiding ACT-Vluchtelingen

64 prevalentie Lifetime populatie alle angststoornissen: 33 % (Bijl et al Nemisis) -M/V: ½ GAS: 5 % (piekeren als cognitieve vermijding) Specifieke fobie: 11 % Sociale fobie : 8 % (70 % Vrouw) Paniekstoornis : M/V: ½ (mannen alcohol-8%) PTSD: 9 % -15 % subklinisch (39 % maakt iets traumatisch mee en 24 % ontwikkelt PTSD) Inleiding ACT-Vluchtelingen

65 Verbale regels Zonder taal kunnen we geen verleden of toekomst oproepen We volgen vaak de ongeschreven regel dat lijden slecht is en afwezigheid daarvan goed Als er iets slecht is, moet je daar vanaf proberen te geraken of er direct actie op ondernemen Inleiding ACT-Vluchtelingen

66 Verbale regels Hoewel deze regel goed in de buitenwereld werkt, lukt het niet met gedachten en gevoelens De regel ik moet af van pijnlijke gedachten en angstige gevoelens door ze te vermijden of maskeren (drank, drugs, afleiding, ) werkt niet op de lange duur. Inleiding ACT-Vluchtelingen

67 Het is niet steeds eenvoudig de associaties die ons niet verder helpen te identificeren, die ons leven bepalen We kunnen bv van onze ouders geleerd hebben dat als je geen topscore hebt op een examen, je een mislukking bent. Aan sommige patiënten is zulks verteld, en dit impliceert dat een mislukking zijn een ramp is Inleiding ACT-Vluchtelingen

68 Angst² Stel dat iemand hoogtevrees heeft, maar mee met de kinderen op een skywalk 100 meter hoog wil gaan Ze wil de angst niet ervaren, of slechts in een minimale dosis Ze denkt ik hoop dat ik geen paniekaanval krijg, ik ga er proberen niet aan te denken. Inleiding ACT-Vluchtelingen

69 Zoals duidelijk zal het zinnetje ik kan een paniekaanval krijgen als stimulus fungeren voor het angstig voelen en de bijhorende gedachten Gedachten zoals ik mag X niet ervaren bevatten de exacte woorden die de geassocieerde gevoelens uitlokken: wat ik niet wil heb ik (angst). Inleiding ACT-Vluchtelingen

70 Wanneer ze de skywalk doet en het lukt: prima! Dan denkt ze: het gaat goed, ik heb geen paniekaanval gehad Dit is het niet willen ervaren van de angst, dan wil je steeds controleren of ze er niet is, maar dan is de kans natuurlijk groot dat ze pas opduikt. Inleiding ACT-Vluchtelingen

71 Inleiding ACT-Vluchtelingen

72 Cognitie fusie Wat gebeurt er wanneer je een gedachte niet wil hebben? Cognitieve fusie is een belangrijke bron van psychologische pijn. Het gebeurt wanneer mensen gedachten voor letterlijk, werkelijk houden waar ze voor staan. Dit is door de bi-directionele stimuluseigenschappen van taal Inleiding ACT-Vluchtelingen

73 Men onderscheid twee manieren om met deze producten van ons verstand om te gaan: fusie en defusie Inleiding ACT-Vluchtelingen

74 Defusie van letterlijkheid van woorden, gedachten, zelf-als-inhoud Kill yourself every day Basisniveau kenmerk taal en denken Tonen hoe makkelijk willekeurige relaties gevormd worden op conceptueel vlak Aanpakken van fusie van evaluaties Verleggen aandacht naar proces van denken ipv de producten Inleiding ACT-Vluchtelingen

75 2 de generatie gedragstherapie (cognitieve therapie): Cognitieve verandering staat centraal; TH en CL werken samen om het denken weer met de realiteit te laten overeenstemmen (Clark, 1995) Ze zoeken naar een verandering van vorm of frequentie van niet-helpende gedachten en emoties (Ciarrochi & Bailey, 2008) Inleiding ACT-Vluchtelingen

76 False beliefs, cognitieve distorsies en dergelijke meer liggen aan de basis van het probleem Men maakt gebruik van technieken zoals cognitief herstructureren, uitdagen van gedachten, realiteitstoetsing... DOEL = ingaan op de INHOUD van de gedachten en deze trachten te veranderen Inleiding ACT-Vluchtelingen

77 3 de generatie gedragstherapie: In ACT/RFT gaat men er van uit dat we geen controle hebben over het proces van denken, maar wel op de manier waarop we omgaan met de producten van ons denken Men gaat niet in op de inhoud, maar op de FUNCTIE van gedachten Wsl. werkt CT niet om de reden dat ze zegt te werken (maar omdat status cognities wijzigt) Inleiding ACT-Vluchtelingen

78 Experiëntiële vermijding vs.acceptatie De tegenhanger is acceptatie -> niet vechten tegen je gedachten, gevoelens, herinneringen, lichamelijke gewaarwordingen (Omdat het niet helpt, het alles erger maakt...) Wel accepteren van innerlijke ervaringen (niet hetzelfde als goedkeuren!) Doel: tijd hebben om te doen wat je wilt doen in je leven Inleiding ACT-Vluchtelingen

79 Doel : tijd hebben om te leven volgens je waarden: -> Het commitment deel van ACT (Niet ALS...DAN maar EN) Deze twee delen (acceptatie en commitment) zijn het best voor te stellen via het hexaflex model van ACT Dit hexaflex model beschrijft de zes processen waarop ACT wilt inwerken Inleiding ACT-Vluchtelingen

80 ACT Casus-conceptualisatie 1. Het door de cliënt gepresenteerde probleem: Doelen van cliënt: wat wil hij/zij bereiken met therapie: ACT-herformulering van het probleem: 2. Welke gedachten, emoties, gevoelens, herinneringen, sensaties, scenario s is cliënt niet bereid te ervaren: 3. Wat doet de cliënt om deze ervaringen te vermijden? Overt vermijdingsgedrags (o.a. activiteiten/situaties/mensen die gestopt of vermeden worden) Intern en externe emotionele controlestrategieën (o.a. afleiding, zelfinstructie, dissociatie, drugs, zelf-beschadigend gedrag): Vermijding of controlegedrag tijdens de sessie (o.a. verandering van onderwerp, geneigdheid tot argumenteren, afspraken afzeggen): 4) Relevante motivationele factoren (o.a. de prijs van dit gedrag, ervaring van onwerkbaarheid, duidelijkheid van doelen/waarden, sterkte van de therapeutische relatie ): 5) Barrières in de omgeving die verandering verhinderen (o.a. negatieve bekrachtigingen, niet-ondersteunende omgeving, onveranderbare omstandigheden, financiële omstandigheden, de prijs van verandering): 6) Factoren die bijdragen aan psychologische inflexibiliteit: 7) Factoren die bijdragen aan psychologische flexibiliteit (de kracht van de cliënt): 8) Welke behandelingsdoelen en daarmee geassocieerde interventies: 9) ACT behandelingsplan: Inleiding ACT-Vluchtelingen

81 Toepassingen voor specifieke Naargelang het een trauma (PTSD), dwang of fobie betreft, zal de therapie wat andere accenten krijgen, al zijn de basiselementen gelijk. Goede inleiding is angststoornissen Inleiding ACT-Vluchtelingen

82 trauma Emoties, gedachten en herinneringen zijn in zichzelf niet pathologisch 60 % populatie maakt iets mee, 10 % PTSD De pogingen ze te vermijden of verminderen zijn dat wel (Bv doos vol met spullen - metafoor) Therapie is niet gericht op de inhoud doch op de wijze van reageren Inleiding ACT-Vluchtelingen

83 trauma Uitleggen dat wat ooit nodig was om de situatie te overleven, nu niet meer werkbaar/leefbaar is. Valkuil dat controle loslaten wordt gezien als de dader opnieuw macht te geven over jezelf Veel validatie is nodig en ervaring laten spreken Inleiding ACT-Vluchtelingen

84 trauma Om psychologische monsters te kunnen toelaten, is er een veilige plek nodig, die steeds aanwezig is en niet bedreigd wordt door psychologische inhoud: daarom zijn Zelfals- Context oefeningen erg belangrijk bij trauma Van hieruit kan mindfulness: kijken naar inhouden en andere aspecten van zichzelf, beleving of context, ongeacht de valentie Inleiding ACT-Vluchtelingen

85 trauma Daarom moet het geconceptualiseerde zelf (bv identiteit als slachtoffer) vanuit een waardegerichte houding in vraag kunnen gesteld worden (bv metafoor van van de haak laten ) Versterken van Zelf-als-Context via oefeningen, metaforen zodat pt zich bewust is van de psychologische inhoud en dat weet, zonder er volledig mee samen te vallen (Bv ZaC-Robyn Walser-oefening) Inleiding ACT-Vluchtelingen

86 Wanneer behandeling? Geen zin trauma te behandelen in onveilige of onzekere situatie: beter in hier en nu werken, concreet Oog hebben voor traumatische gebeurtenissen die hier gebeuren, niet alles op geschiedenis schrijven Inleiding ACT-Vluchtelingen

87 Trauma-populaties Interpersoonlijk trauma Revictimisatie (als volwassenen na sex misbruik kinderjaren) met oa dissociatie POW populatie (die hun waarden gedood hebben) Terrorisme en natuurrampen (voor de 9 % tot 37 % die PTSD zal ontwikkelen) Traumatisch verlies en rouw (bv de pijn reflecteert de waarden, de zorg Inleiding ACT-Vluchtelingen

88 Inleiding ACT-Vluchtelingen

89 Inleiding ACT-Vluchtelingen

90 When suffering knocks at your door and you say there is no seat for him, he tells you not to worry because he has brought his own stool Chinua Achebe, Arrow of God, p 84 Inleiding ACT-Vluchtelingen

91 wat een cliënt ervaart, is niet de vijand! Acceptatie = bereid zijn je innerlijke ervaringen te accepteren, zelfs als je ze niet wilt De tegenhanger hiervan is experiëntiële vermijding Vermijding = voortdurend in strijd zijn met je innerlijke ervaringen Inleiding ACT-Vluchtelingen

92 Het idee van aanvaarden roept heel wat op bij cliënten. waarom zou ik het in hemelsnaam allemaal aanvaarden?, jij hebt makkelijk spreken, ik wil dit niet -> eerst werken we aan de creatieve hopeloosheid van de cliënt, in de veronderstelling dat we van hieruit naar aanvaarding kunnen gaan. Inleiding ACT-Vluchtelingen

93 Je begint in het ACT werk met het uitdagen van de veranderingsagenda van de cliënt. Wat wil je niet in je leven? (En wat wel?) Wat heb je al gedaan om hiervan af te geraken? Heeft dit geholpen? Wat waren de kosten? Wat zegt je ervaring: kan je afgeraken van innerlijke ervaringen? Inleiding ACT-Vluchtelingen

94 De kleine prins, XII (De dronkaard) De dronkaard is in fusie met het gevoel van schaamte dat hij wil vermijden met drinken Het gevolg is meer schaamte, die hij met de fles bestrijdt Er zijn steeds meer dingen om beschaamd over te zijn De oplossing is het probleem geworden en hoe harder hij het probleem probeert op te lossen, hoe erger het wordt Inleiding ACT-Vluchtelingen

95 Inleiding ACT-Vluchtelingen

96 Touwtrekken tegen het monster Inleiding ACT-Vluchtelingen

97 Cirkels van pijn en lijden Inleiding ACT-Vluchtelingen

98 0. Creatieve hopeloosheid Chinese vingervallen Touwtrekken met het monster Feedback metafoor Illusie van controle adhv zaag, roze olifant, polygraaf, klein experiment Oud bos afbranden om iets nieuw te planten Drijfzand metafoor Inleiding ACT-Vluchtelingen

99 I used to think that the brain was the most wonderful organ in my body then I realized who was telling me this. Emo Philips Inleiding ACT-Vluchtelingen

100 Niemand gaat beweren dat denken nutteloos is Leren volgens regels ipv door trial en error Problemen oplossen Maar het kan ook nefast zijn Regels, redenen, beoordelingen, vergelijken kunnen ook negatief zijn -> vooral de manier waarop je je verhoudt ten opzichte van je gedachten lijkt een rol te spelen. Inleiding ACT-Vluchtelingen

101 De-fusie Doel: gedachten en gevoelens leren zien hoe ze zijn (een verbaal onontwarbaar proces van de denkmachine) ipv wat ze zeggen te zijn (gestructureerde realiteit). Maw: niet de inhoud veranderen, maar wel de context van letterlijkheid -> de manier waarop een therapeut met gedachten omgaat, is wezenlijk verschillend tussen een 2 de en 3 de generatie gedragstherapeut Inleiding ACT-Vluchtelingen

102 Defusie Is kijken naar gedachten ipv vanuit gedachten Observeren van gedachten ipv erin gevangen te zijn Inleiding ACT-Vluchtelingen

103 3 de generatie gedragstherapie: In ACT/RFT gaat men er van uit dat we geen controle hebben over het proces van denken, maar wel op de manier waarop we omgaan met de producten van ons denken Men gaat niet in op de inhoud, maar op de FUNCTIE van gedachten Inleiding ACT-Vluchtelingen

104 Defusie stelt ons in staat gedachten te zien voor wat ze zijn: gedachten Gedachten zien als pop-ups op een computerscherm Oefening met blad Als verhalen De (talrijke) defusie technieken zijn bedoeld om cliënten los te weken uit de greep van taal en cognities Zeg je gedachten met een grappige stem, zing ze, zeg ze 100x De technieken zijn als steunwieltjes bij het leren fietsen Inleiding ACT-Vluchtelingen

105 Ommetje met je verstand: deel 1 Groepjes van twee personen; één ervan speelt de persoon, de andere het verstand Personen gaan waar ze kiezen / het verstand moet volgen personen, dit is je opdracht: Ga waar je wilt gaan Zie, hoor, voel, ruik merk op wat er in en rond jou gebeurd. En luister op een zachte, vriendelijke manier naar je verstand, en verzet je er niet tegen of laat je er niet door leiden Inleiding ACT-Vluchtelingen

106 Verstand: dit is jullie opdracht: Blijf dicht bij de persoon en communiceer constant: evalueer, beschrijf, analyseer, bemoedig, vergelijk, waarschuw, vat samen, voorspel Personen mogen niet communiceren met hun verstand (verstand let hier op) Na vijf minuten wissel van rol Inleiding ACT-Vluchtelingen

107 Ommetje met je verstand deel 2 In dit tweede deel stapt iedereen apart. Als je wandelt, wandel op een opmerkzame manier, en merk op dat je nog steeds een verstand mee hebt op je tocht. Volg dezelfde regels als hierboven, met als enige verschil dat je verstand nu geen externe persoon is, maar het kwetterende deel van jou Inleiding ACT-Vluchtelingen

108 ...is it good, bad or is it just there? Hank Rob Inleiding ACT-Vluchtelingen

109 Observerend zelf- ZaC Het perspectief van waaruit gedachten als gedachten geobserveerd kunnen worden, emoties als emoties ervaren kunnen worden, herinneringen als herinneringen geobserveerd kunnen worden in plaats van : zich er volledig door in beslag te laten nemen Inleiding ACT-Vluchtelingen

110 Korte introductie Kun je in het hier en nu, je vingers voelen? er is een jij die dit voelt en zich daar bewust van is. Hoor je geluiden? merk op dat er een jij is die deze geluiden hoort "Ik kan het niet vinden" Merk op dat er een jij is die zich daar bewust van is Inleiding ACT-Vluchtelingen

111 Zelf-als-context (observerende zelf) = de persoon die ik ik noem weet wat ik ervaar, maar is verschillend van deze processen Zelf-als-inhoud (geconceptualiseerde zelf) = de persoon die ik ik noem, bestaat uit al mijn ervaringen Inleiding ACT-Vluchtelingen

112 Zelf-als-inhoud Of geconceptualiseerde zelf, zelfbeeld: allemaal namen voor hetzelfde: -> Hoe we onszelf zien, verschillend in verschillende contexten... Ik ben... Ik denk Dit zelfbeeld is nodig voor onder andere communicatie Inleiding ACT-Vluchtelingen

113 Het kan echter ook nefast werken: ik ben zo, de aard van het beestje verander je niet, ik ben iemand die -> het zelfbeeld kan op deze manier invloed uitoefenen op gedrag (mensen willen consistent zijn met hun zelfbeeld). Op deze manier kan dit zelfs een selffulfilling prophecy worden (vgl. testdieren) Inleiding ACT-Vluchtelingen

114 De inhoud van het zelfbeeld heeft dus een invloed. (vgl. verwachting zelfvertrouwen) De vraag is: zijn we wie we denken te zijn? Inleiding ACT-Vluchtelingen

115 We zijn een persoon verschillend van ons zelfbeeld We vallen niet samen met de inhouden Inleiding ACT-Vluchtelingen

116 Inleiding ACT-Vluchtelingen

117 Inleiding ACT-Vluchtelingen

118 Inleiding ACT-Vluchtelingen

119 The mystery of life is not a problem to be solved, but a reality to be experienced Zen Saying Inleiding ACT-Vluchtelingen

120 Deeltje waar we het minste uitleg over zullen geven; is het beste gekend Niet in het verleden of de toekomst zijn (afgeleide verbanden), maar in het hier en nu in je ervaring, zonder oordeel, ongeacht de valentie Vanuit het hier en nu naar je stroom innerlijke ervaringen kunnen kijken: om te kunnen ervaren wat er te ervaren valt, moet je immers mindfull zijn Inleiding ACT-Vluchtelingen

121 Let op: waak er over dat mindfulness niet als tactiek wordt gezien mindfulness heeft niet als doel rustig te worden of wat dan ook. De bedoeling is om mindfulness vaardigheden aan te leren Je kan deze vaardigheid onder de knie krijgen door onder andere mindfulness meditatie aan te leren. -> het uiteindelijke doel is mindful zijn tijdens het dagelijkse leven ( met Joshua Bell) Inleiding ACT-Vluchtelingen

122 Meest gebruikte oefeningen Adem-mindfulness Body-scan Mindful stappen Gebruik van metaforen: bv surfen op je sensaties zoals je op een golf zou surfen, ipv ertegen te vechten Inleiding ACT-Vluchtelingen

123 Hij die niet weet welke koers hij vaart, heeft nooit wind in de zeilen Inleiding ACT-Vluchtelingen

124 Inleiding ACT-Vluchtelingen

125 Waar de pijn is, is de waarde Inleiding ACT-Vluchtelingen

126 De roos (T. Lundgren & J.-A. Dahl) In de roos Zeer dichtbij dichtbij In de buurt Ver van Inleiding ACT-Vluchtelingen

127 Elke tocht van duizend mijl, begint met enkele stap Lao Tzu Inleiding ACT-Vluchtelingen

128 Leven volgens je waarden doe je niet door er over na te denken, wel door actie te ondernemen Van waarden -> doelen Van doelen -> actie Vandaag, deze week, deze maand, dit jaar... Inleiding ACT-Vluchtelingen

129 Merk op: het proces is belangrijk, niet de uitkomst Metafoor van het skiën Uitschuivers zullen er zijn; het belangrijkste is de draad opnieuw oppikken Bergbeklimmer metafoor Het is een keuze; 2 treinen metafoor Inleiding ACT-Vluchtelingen

130 Inleiding ACT-Vluchtelingen

131 Inleiding ACT-Vluchtelingen

132 Inleiding ACT-Vluchtelingen

133 Inleiding ACT-Vluchtelingen

134 Inleiding ACT-Vluchtelingen

135 There will come a time when you believe everything is finished. That will be the beginning (Louis L Amour) GROEPSPROTOCOL IN VOGELVLUCHT 135

136 Wat wel wat niet? Geen kookboek - al kan je cliënten niet laten leiden zoals in individuele therapie (soms voordeel). Er zit structuur in de processen; de oefeningen zijn maar tips. Waarden en Mindfulness: opgebouwd doorheen de sessies. Follow-up sessie 9 10 (proef) Voordeel niet door wachtlijst, wel door efficiëntie verhoging Werken in kleinere subgroepjes per therapeut bij onduidelijkheden, moeilijkheden Inleiding ACT-Vluchtelingen

137 Sessie 1 : kennismaking, motivatie om deel te nemen, waarden: biografie Mindfulness: Rozijnoefening Sessie 2: creatieve hopeloosheid, uitdagen agenda (fantastisch in groep!) Mindfulness: Handoefening Sessie 3: Defusie Mindfulness: ademhalingsoefening Inleiding ACT-Vluchtelingen

138 Sessie 4: Wie zijn we, over zelfbeeld (labeloefening) zo naar Zelf-als-context Zelf-als-contextoefening Sessie 5: Herhaling 1-4 adhv busmetafoor, bereidheid Korte observerend-ik oefening Sessie 6: waarden: kaartspel acceptatie, kaartspel waarden, opbouw vanuit biografie naar levensdomeinen naar waarden. Korte observerende-ik oefening Inleiding ACT-Vluchtelingen

139 Sessie 7: toegewijde actie (heel concreet). Huiswerkopdracht is actie Bladeren op de stroom oefening Sessie 8: bekijken van huiswerkopdracht en herhalen waar en indien nodig. Bladeren op de stroom oefening Sessie 9 en 10: zie sessie 8 Inleiding ACT-Vluchtelingen

140 Opvolging van deze groepen dmv een aantal (zelfrapportage) vragenlijsten AAQ-II-NL (Jacobs, Kleen, De Groot & A-Tjak, 2008): 10 vragen op 7-punten Likertschaal (1=nooit waar, 7= altijd waar). Een hogere score wijst op meer aanvaarding en actie MANSA (Priebe, Huxley, Knight & Evans, 1999): 12 vragen op een 7-punten Likertschaal (1=kan niet slechter, 7=kan niet beter) en 4 ja-neen vragen. Een hogere score wijst op een betere kwaliteit van leven. DASS (de Beurs, Van Dyck, Marquenie, Lange en Blonk, 2001). 21 of 42 vragen op een 4-punten Likertschaal (0=helemaal niet of nooit van toepassing, 1=zeer zeker of meestal van toepassing). Drie subschalen waarbij een hogere score wijst op meer depressie, angst en stress Inleiding ACT-Vluchtelingen

141 Deze metingen op 3 meetmomenten: T1 voor de eerste sessie T2 na de laatste sessie T3 na de follow-up sessie 3 maanden later Hypotheses: AAQ-II-NL: stijging op T2 die behouden blijft op T3 MANSA: stijging op T3 (misschien al op T2?) DASS: daling op T3 (misschien al op T2?) Inleiding ACT-Vluchtelingen

142 AAQ-II-NL Verschil T1 en T2: t(27)= 5,173, p<.01 Verschil T1 en T3: t(14)= -3,865, p<.01 Klinisch significant bij 54% vd deelnemers Inleiding ACT-Vluchtelingen

143 MANSA Verschil T1 en T2: t(25)= -3,045, p<.01 Verschil T1 en T3: t(13)= -3,310, p<.01 Inleiding ACT-Vluchtelingen

144 DASS depressie Verschil T1 en T2: t(27)= 3,693, p<.01 Verschil T1 en T3: t(14)= 2,761, p<.05 Klinisch significant bij 47% van de cliënten Inleiding ACT-Vluchtelingen

145 DASS angst Verschil T1 en T2: t(27)= 3,677, p<.01 Verschil T1 en T3: t(14)= 2,440, p<.05 Klinisch significant bij 60% van de cliënten Inleiding ACT-Vluchtelingen

146 DASS stress Verschil T1 en T2: t(27)= 3,677, p<.01 Verschil T1 en T3: t(14)= 2,440, p<.05 Klinisch significant bij 73% van de cliënten Inleiding ACT-Vluchtelingen

147 Dus: onze hypotheses lijken bevestigd, maar: Drop-out Geen normen/betrouwbaarheden van MANSA Meer meetmomenten? RCT?... Nieuwe ontwikkelingen Gebruik WHO-QOL ipv MANSA N=60 3 meetmomenten blijven behouden, na experimenten met 5 meetmomenten. Inleiding ACT-Vluchtelingen

148 Inleiding ACT-Vluchtelingen

149 ACT vraag (2) Ben je bereid om deze zaken te nemen, volledig en zonder verweer Acceptance Contact with the Present Moment (6) Op dit moment, in deze situatie? Values Als het antwoord ja is, geeft dit... Defusion (3) Zoals ze zijn, en niet zoals ze zeggen dat ze zijn, Psychologische Flexibiliteit (5) Van je gekozen waarden (4) EN te doen wat je in de richting brengt Committed Action Self as Context (1) Gegeven het verschil tussen jezelf en de zaken waar je mee worstelt en welke je probeert te veranderen Inleiding ACT-Vluchtelingen

150 Hayes, Strosahl & Wilson (2006). ACT, een experiëntiële weg naar gedragsverandering. Harcourt, ISBN (het ACT basisboek) Greco & Hayes (2008). Acceptance & Mindfulness treatments for children & adolescents; a practitioner s guide. Context Press, ISBN Back & Moran (2008). ACT in practice: case conceptualisation in acceptance and commitment therapy. New Harbinger, ISBN Inleiding ACT-Vluchtelingen

151 A-Tjak & De Groot (2008). Acceptance & Commitment Therapy: een praktische inleiding voor hulpverleners. Bohn Stafleu van Loghum, ISBN Luoma, B., Hayes, S. & Walser, R. (2008) Leer ACT, Vaardigheden voor Therapeuten. Bohn Stafleu van Loghum, ISBN Russ Harris (2010) Acceptatie en commitment therapie in de praktijk, Een heldere en toegankelijke introductie op ACT Hogrefe, ISBN Inleiding ACT-Vluchtelingen

152 Bohlmeijer (2009) Voluit Leven. Boom, ISBN Harris (2009). De valstrik van het geluk. Bohn Stafleu van Loghum, ISBN Hayes (2006). Uit je hoofd, in je leven. Nieuwezijds, ISBN Inleiding ACT-Vluchtelingen

153 Contextual Behavioral Science site (ACBS): een schat aan informatie rond oa RFT en ACT, zowel wetenschappelijk, theoretisch als praktisch Values-based dues, open community Internationale ACT listserve: dcommitmenttherapy/ Hiervoor moet je lid zijn van ACBS Inleiding ACT-Vluchtelingen

154 Nederlandstalige ACT online intervisie groep Verdere vragen/opmerkingen? Inleiding ACT-Vluchtelingen