Inhoud. Voorwoord 4. Inleiding 6. Het Nederlandse Bestuursstelsel 16. Politiek-bestuurlijke verhoudingen binnen bestuurslagen 28

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Voorwoord 4. Inleiding 6. Het Nederlandse Bestuursstelsel 16. Politiek-bestuurlijke verhoudingen binnen bestuurslagen 28"

Transcriptie

1

2

3 Inhoud Voorwoord 4 Inleiding 6 Het Nederlandse Bestuursstelsel 16 Politiek-bestuurlijke verhoudingen binnen bestuurslagen 28 Burgerparticipatie in Nederland 36 Het bestuursstelsel in Denemarken 42 Politiek-bestuurlijke verhoudingen binnen Denemarken 48 Nederland Voorstellen voor een nieuw bestuurlijk stelsel in Nederland 56 I. Verantwoordelijkheden scherper afbakenen en minder bestuurslagen 59 II. Democratische scheiding der machten 64 III. Versterking van de representatiefunctie 69 Epiloog 74 Literatuur 75 2

4

5 Voorwoord Leefbaar Rotterdam en Leefbaar Zuid-Holland zijn lokale partijen, die geen landelijke binding hebben. Toch menen we met een discussiestuk te moeten komen dat, mocht het ooit zo ver komen, voornamelijk landelijke gevolgen zal hebben. Onze grote inspirator Pim Fortuyn heeft ons voorgehouden om kritiek te onderbouwen en met alternatieven te komen. Dit rapport komt voort uit kritiek die we hebben en het biedt alternatieven. Overigens niet het alternatief dat Fortuyn voor ogen stond, want hij heeft ons ook voorgehouden nooit klakkeloos ideeën van anderen - dus ook niet de zijne - te kopiëren. Zo progressief als wij Nederlanders ons graag voordoen, zo conservatief zijn we als het om de hervorming gaat van ons, door de eeuwen heen ongehinderd uitdijende, bestuurlijk stelsel. We hebben Internet en jumbojets, maar staatsrechtelijk gebruiken we de ganzenveer en trekschuit. Daar waar andere landen de staatshervormingen ter hand nemen, daar staan wij stil. Ooit een van de eerste republieken, nu de laatste Europese monarchie waar de vorst zich daadwerkelijk met de politieke besluitvorming bemoeit. Ooit één van de eerste landen waar gewone burgers naast de adel inspraak kregen in het bestuur, nu een land waar slechts tweeënhalf procent van de bevolking zich daadwerkelijk bezig houdt met politiek. Volgens ons ligt daar ook de oorzaak van onze conservatieve opstelling. Slechts tweeëneenhalf procent van de Nederlanders is lid van een politieke partij en die leden mogen tijdens de vergaderingen stemmen over het al of niet laten bestaan van bestuursorganen waar ze een goede boterham kunnen verdienen. De Tilburgse bestuurskundige professor Tops heeft wel eens gezegd dat in ons land net zo veel actieve politieke leden zijn als er politieke functies te verdelen zijn. Logisch dat er niets verandert. Waar leidt dit in de praktijk toe? Bij het verbreden van de toegangsweg van de A13 naar wat tegenwoordig heet Rotterdam-The Hague Airport, moeten de volgende organen geraadpleegd worden: de deelgemeente Overschie, de deelgemeente Noord, de gemeente Rotterdam, de gemeente Lansingerland, de regioraad Rotterdam, het waterschap Delfland, de provincie Zuid-Holland en het Rijk! Allemaal organen die geld kosten en de besluitvorming vertragen. De kosten van het Nederlands openbaar bestuur zijn enorm en drukken steeds zwaarder op de economie. Het wordt nogal eens vergeten, maar voordat de overheid geld uitgeeft, moet zij het eerst binnenhalen. De huidige crisis drukt ons met de neus op de feiten; als de overheid de burger vraagt de buikriem aan te halen, moet zij zelf in het korset. Volgens ons wordt het tijd de kat de bel eens aan te binden of zoals u wilt de knuppel in het hoenderhok te gooien. We danken André Krouwel en zijn medewerkers voor het vele werk dat ze hebben verricht en de vruchtbare samenwerking! Ronald Sørensen & Marco Bouman 4

6

7 Inleiding

8

9 Dit rapport is een pleidooi voor democratische vernieuwing van Nederland. Het geeft argumenten waarom het aantal bestuurslagen flink moet worden verminderd. Veel burgers zijn de weg kwijt geraakt in het woud van instituties en er zijn te veel overlappende bevoegdheden. Als iedereen verantwoordelijk is voor alles, is niemand verantwoordelijk. Dit rapport is ook een pleidooi voor een herziening van de onderlinge bestuurlijke verhoudingen in de richting van meer differentiatie in bevoegdheden tussen gemeenten en regio s. Een pleidooi dus voor asymmetrisch federalisme. Niet iedere stad of regio is hetzelfde en het wordt tijd deze verschillen ook tot uitdrukking te laten komen in de vormgeving van het openbaar bestuur. Ten slotte is een democratische vernieuwing binnen de bestuurslagen noodzakelijk. Het regentendom is niet langer acceptabel voor veel burgers en zij moeten meer invloed kunnen uitoefenen op wie hen regeert. Bestuurders die je niet kent, kun je ook niet vertrouwen. Verbouwen zonder vergunning en of bouwplan. De gelaagdheid van het Nederlandse politieke stelsel is zo zeer toegenomen dat behoud van het huidige stelsel niet meer te verdedigen is. Het Huis van Thorbecke is zowel van binnen en buiten verregaand vertimmerd zodat het in de verste verte niet meer lijkt op de originele bouwtekeningen. Op de benedenverdieping - de gemeenten - zijn er allerlei kamertjes ingebouwd - de deelraden - en er is, zonder bouwvergunning, een entresol toegevoegd: de regio-besturen. Op de tweede verdieping van dit historische pand zijn twaalf kamers - de provincies - in onbruik geraakt. Alle waterleidingen van het huis - de waterschappen - zijn vernieuwd, maar het lijkt wel of de loodgieters zonder technische tekening aan de slag zijn gegaan. Op de bovenverdieping, het Rijk, is er al jaren mot over het nut van het behouden van een chambre de reflection oftewel de Eerste Kamer. Op zolder is een enorme verbouwing in volle gang, de Europese Unie, waarvan het eindresultaat onduidelijk is omdat de architecten geen besluit durven te nemen over de uiteindelijke vorm. De bewoners van het huis klagen steen en been. Door al deze veranderingen kunnen zij vaak de weg niet meer vinden en zijn er veel doodlopende gangen ontstaan. De bewoners zouden graag meedenken over alle verbouwingen, maar de verantwoordelijken hebben zich verschanst in de Tweede Kamer omdat ze geen idee hebben hoe het nieuwe huis er uiteindelijk uit moet zien. Het bestuurlijke doolhof We zien in dit rapport wat de gevolgen zijn van alle vertimmeringen en vooral hoe de fundering en het casco van het Huis van Thorbecke hebben geleden onder alle kleine, ongecoördineerde, verbouwingen. In Nederland zijn de bevoegdheden gedelegeerd naar provincies, waterschappen, regiobesturen, deelraden en allerlei andere samenwerkingsverbanden. Door deze overvloed aan bestuurslagen ontstaat ten eerste onduidelijkheid over waar de verantwoordelijkheid ligt. Ten tweede voelen burgers zich niet betrokken bij het openbaar bestuur, waardoor de legitimiteit in termen van publieke steun wordt ondermijnd. Vele burgers hebben het gevoel dat ze te weinig invloed kunnen uitoefenen op wat er in hun leefomgeving gebeurt. 8

10 In dit rapport vergelijken we het huis van Thorbecke met een situatie waarin de verbouwing wel structureel is aangepakt: Denemarken. Daar is het nut van de bestaande bestuurslagen heroverwogen en zijn bevoegdheden herverdeeld. In Denemarken is het huis van de democratie duidelijker vormgegeven. Hier is de macht meer geconcentreerd bij de twee bestuurslagen waar burgers zich wel betrokken bij voelen: de gemeenten en de nationale overheid. Dit is ten koste gegaan van allerlei tussenlagen, waardoor het voor de burger nu veel duidelijker is wie er verantwoordelijk is voor een beslissing. Gemeenten in Denemarken hebben meer autonomie gekregen. Ook zijn de Deense gemeenten versterkt tot stevige bestuursorganen met een duidelijk eigen belastinggebied. Door deze vormgeving vinden bewoners gemakkelijker de weg en is het meer comfortabel wonen. De laatste poging tot hervorming: het rapport Kalden In Nederland hebben zich al vele commissies en werkgroepen gebogen over de problemen in het openbaar bestuur. Het meest recente rapport komt van de werkgroep Kalden, één van de ambtelijke heroverwegingswerkgroepen die het kabinet-balkenende-iv in het najaar van 2009 instelde. Het rapport dat in april 2010 uitkwam, stelt dat het openbaar bestuur efficiënter en effectiever kan opereren met in de eerste plaats een toedeling van taken die maar voor één uitleg vatbaar is. In principe moeten beslissingen op een zo laag mogelijk bestuurlijk niveau worden genomen. De uitvoerende macht en omvang van gemeenten en provincies zou daarom vergroot moeten worden. Bovendien zou de overheid volgens Kalden efficiënter en effectiever worden als de overheid zou handelen vanuit vertrouwen. Uitgebreide regelgeving getuigd van weinig vertrouwen in de burger. Als laatste stelt Kalden dat het ontkokeren van de uitvoering veel zou besparen. Het Kalden-rapport beschrijft twee beleidsvarianten waarmee het openbaar bestuur vereenvoudigd kan worden, zodat er structureel bezuinigd kan worden. In de eerste variant, waarin gecentraliseerd wordt, bestaat er geen middenbestuur. De taken van de provincies en waterschappen worden overgeheveld naar de overige twee bestuurslagen. De 20 á 25 regiogemeenten die gevormd worden, 9

11 zullen de enige decentrale bestuurslaag vormen. Het wordt als nieuwe tussenlaag gezien tussen Europa en de gemeenten. In de tweede variant, de gedecentraliseerde versie, zullen de provincies zich vooral bezig houden met ruimtelijk-economische taken. Het aantal provincies zal tussen de vijf á acht liggen. De gemeenten, in de tweede variant 150 á 200, zijn voor burgers het eerste loket voor zorg en welzijn. De waterschappen kunnen gedeeltelijk worden ondergebracht bij gemeenten en provincies, maar kunnen ook blijven bestaan als functioneel bestuur. Iedereen ziet het al aankomen: deze tweede variant waarin bijna het gehele bestuurlijke stelsel overeind blijft zal in een sterk verwaterde versie worden ingevoerd, in fasen. Volgens Kalden is het mogelijk een gedeelte van de maatregelen al snel in te voeren om zo een structurele verandering van het openbaar bestuur in gang te zetten. Maar Kalden vergist zich: juist die kleine, incrementele stappen hebben weinig zin als er niet een duidelijk doel is waar naar toe wordt gewerkt. De kans is groot dat men wederom nieuwe structuren en overleggen in het leven roept, waardoor het doolhof nog verder uitbreidt. Het is tijd voor een fundamentele inhoudelijke heroverweging van het openbaar bestuur in Nederland. Consensus over de noodzaak van verandering, maar niet over de richting Er lijkt inmiddels brede consensus te bestaan dat er iets moet veranderen en dat het bestaande systeem zijn grenzen heeft bereikt. Maar wederom durft men niet duidelijk te kiezen. Die besluiteloosheid wordt vooral veroorzaakt doordat men binnen de bestaande structuren blijft denken. In dit rapport laten wij zien dat een fundamentele en structurele verandering noodzakelijk is in de richting van differentiatie van bestuur. Niet overal in Nederland hoeven dezelfde bestuurslagen te bestaan, want de lokale en regionale verschillen zijn te groot. Er is altijd wel en provincie, waterschap, regiobestuur, stad, dorp of deelraad die met goede argumenten kan aantonen dat de voorgestelde nationale blauwdruk voor hen onwerkzaam is. En vervolgens gaat het hele voorstel in de prullenbak. Zonder na te gaan of het elders wel zou werken. Of er komt een slap compromisvoorstel dat nergens goed werkt. Tijd dus voor een fundamentele heroverweging, waarbij de lokale en regionale behoeften voorop staan en niet de verstikkende eis van uniformiteit. Kalden is ook weinig doortastend als het gaat om een fundamentele beslissing ten aanzien van de keuze tussen meer centralisatie of meer decentralisatie. De werkgroep heeft geen duidelijk keuzen durven maken voor het verminderen van het aantal bestuurslagen. De ontsnappingsroute, in de vorm van de tweede variant, zal er toe leiden dat er maar half zal worden gekozen voor meer decentralisatie. In dit rapport wordt wel gekozen, en wel voor meer decentralisatie naar de bestuurslaag waar burgers een binding mee hebben: de gemeente waar ze wonen. Maar omdat iedere gemeente anders is en andere bestuurlijke behoeften heeft laten wij variatie toe in de bevoegdheden die gecentraliseerd worden. Dat hoeft niet hetzelfde pakket te zijn voor iedere gemeente. Omdat de lezer niet onmiddellijk overtuigd zal zijn, beschrijven we in dit rapport allereerst de drie belangrijkste problemen van de huidige Nederlandse democratie. Vervolgens nemen we de lezer mee door het doolhof van het Nederlandse bestuurlijke stelsel en laten zien waardoor die problemen worden veroorzaakt en soms zelfs versterkt. We zullen vooral op zoek gaan naar de redenen waarom burgers zo massaal afhaken in tweede orde verkiezingen, dat wil zeggen alle verkiezingen die niet gaan om zetels in de Tweede Kamer. Deze problematiek is niet puur Nederlands. In alle andere democratieën loopt men tegen dezelfde 10

12 problemen op, omdat men overal de toenemende complexiteit van problemen poogt op te lossen door ook steeds complexere bestuursvormen te creëren. Maar er zijn ook gevallen waarin een land een andere keuze maakt. Denemarken is zo n land waar een fundamenteel andere keuze is gemaakt, een keuze voor complexiteitsreductie in plaats van meer bestuurslagen. Natuurlijk is Denemarken Nederland niet, is het niet ideaal en kent het nog steeds democratische problemen, maar het is desalniettemin een belangrijke casus om nader te bestuderen door de fundamentele wijzigingen die zijn doorgevoerd in het openbaar bestuur. We zullen de Deense bestuurlijke vernieuwingen beschrijven en ook laten zien hoe deze onder druk van een nieuwe radicale politieke partij tot stand zijn gekomen. Ten slotte gaan we dromen. Dromen van een ideaal land, waar effectieve bestuurlijke vernieuwingen worden doorgevoerd en burgers uit het doolhof worden geleid door politici die duidelijk durven te kiezen. In dit Droomland worden de verworvenheden van de Nederlandse democratie behouden en de ontstane problemen zo vele mogelijk verholpen. Maar voor het dromen kan beginnen, nu eerst de harde realiteit. Drie democratische problemen: legitimiteit, representatie en verantwoording We komen in dit rapport niet zo maar tot de conclusie dat er iets mis is met het openbaar bestuur in Nederland. Ondanks veelvuldige pleidooien om maximaal twee bestuurslagen te betrekken bij ieder besluit, is de bestuurlijke spaghetti in Nederland nog steeds niet verminderd. Door de vele bestuurslagen is de bevoegdhedenstructuur zeer onduidelijk en diffuus geworden. Het complexe besluitvormingsproces maakt het voor burgers onmogelijk na te gaan wie eigenlijk verantwoordelijk is voor een besluit. Hierdoor is het moeilijk voor burgers om hun democratisch burgerschap uit te oefenen. Immers, welke verantwoordelijke machtshebbers moeten worden beloond met nog een termijn en welke moeten naar huis worden gestuurd? Als iedereen verantwoordelijk is voor alles, is uiteindelijk niemand echt verantwoordelijk. Vanzelfsprekend is dit geen typisch Nederlands probleem: alle representatieve democratieën kampen met eenzelfde paradox: hoe kun je politieke instituties en structuren creëren die zowel de volkswil accuraat kunnen vertalen en tegelijkertijd een krachtig overheidsoptreden mogelijk maken. Deze paradox leidt tot drie democratische problemen: het legitimiteitprobleem, het representatieprobleem en het probleem van controle en verantwoording. Het legitimiteitprobleem: vertrouwen van burgers Voor een democratisch politiek systeem is het essentieel dat burgers een zekere mate van vertrouwen ontwikkelen in de belangrijkste politieke instituties en gezagsdragers, dat ze begrijpen hoe het systeem ongeveer werkt en dat ze er een zekere binding mee ontwikkelen. Burgers kunnen best begrip opbrengen voor het feit dat problemen hardnekkig zijn en tijd kosten om aan te pakken. Maar wanneer burgers het gevoel hebben dat politici helemaal geen idee hebben van hun leefwereld en het niet duidelijk is wie verantwoordelijk is voor de probleemaanpak, dan neemt het vertrouwen af. Een dergelijk wantrouwen is funest voor een politiek systeem, vooral wanneer het gehele stelsel als onbetrouwbaar wordt gezien. Maar vanzelfsprekend is ook blind vertrouwen in alles en iedereen slecht voor de democratie. Gelukkig bestaan er maar weinig burgers die iedereen en alles vertrouwen, want een democratie heeft kritische burgers nodig. Bij politiek vertrouwen moet onderscheid worden gemaakt tussen vertrouwen in personen en in het politieke systeem als geheel. Maar wanneer alleen 11

13 specifieke politici niet worden vertrouwd is er eigenlijk niets aan de hand. De meeste burgers vertrouwen slechts bepaalde politici, politieke instituties en organisaties en dan meestal in beperkte mate en ook nog op een specifiek terrein. Een dergelijk voorwaardelijk en gedeeltelijk vertrouwen is voldoende voor de legitimiteit (de steun) van het systeem. Burgers hebben dan een betrouwbare ingang in het politiek-bestuurlijke systeem. Als het politieke systeem dan in enige mate responsief is en er een zekere mate van overeenstemming is tussen de geleverde prestaties en de normatieve verwachtingen van burgers, dan zal men het systeem als geheel vertrouwen. Een kritische houding van burgers met een gedeeltelijk en voorwaardelijk vertrouwen is ook bevorderlijk voor de politieke participatie. Die link tussen vertrouwen en politieke deelname is complex, maar duidelijk is wel dat burgers die het systeem totaal wantrouwen veel minder de neiging hebben om aan bijvoorbeeld verkiezingen deel te nemen. Maar een beetje gezond wantrouwen blijkt juist weer bevorderlijk voor de politieke deelname. Belangrijk is dat burgers de bestaande instituties als rechtvaardig beschouwen en ze weten hoe ze zich moeten gedragen - bijvoorbeeld in het stemhokje - om gewenste uitkomsten te verkrijgen. Deze passieve aanvaarding van de juistheid van het systeem moet wil een democratie zichtbaar gedragen worden door de bevolking leiden tot daadwerkelijke politieke participatie van een groot deel van de bevolking. Naarmate burgers vaker en regelmatig actief deelnemen aan het politieke besluitvormingsproces wordt een systeem meer legitiem. Op deze plek moeten we een belangrijk punt maken: burgers zullen alleen deelnemen aan de politieke besluitvorming als zij een binding hebben met de bestuurslaag en met de politieke actoren. Als burgers niet weten waar een bestuurslaag over beslist, als ze niet weten wie de besluitvormers zijn en niet begrijpen hoe ze moeten stemmen om iets voor elkaar te krijgen of tegen te houden, dan zullen ze niet actief deelnemen. Deze lage mate van binding en gering inzicht in de werking komt natuurlijk het meest voor bij nieuwe bestuurslagen. We zagen bijvoorbeeld bij de meest recente waterschapsverkiezingen dat veel burgers niet wisten welke inhoudelijke en politieke keuzes hen werden voorgehouden. Men wist niet welke politieke groeperingen deelnamen, waar deze voor stonden en wat de consequentie van hun keuze voor de een of andere partij zou zijn voor het gevoerde beleid. Dit is de kern van het probleem van de Nederlandse democratie: er zijn te veel intermediaire bestuurslagen gecreëerd waar burgers geen of weinig binding mee hebben en waarvan zij niet weten hoe ze de besluitvorming kunnen beïnvloeden. Nog problematischer is het als bevoegdheden worden overgedragen aan bestuurslagen waar burgers helemaal geen invloed op kunnen uitoefen, zoals de regiobesturen. Wanneer bevoegdheden naar dergelijke bestuurslagen wordt overgeheveld zal het gevoel van onvermogen, onbehagen en onmacht van burgers toenemen. Het representatieprobleem Het tweede democratische probleem dat in Nederland opdoemt, is het representatietekort. Veel burgers voelen zich weinig of geheel niet gerepresenteerd door hun volksvertegenwoordigers. Dit representatiedeficit ligt in onze democratie voornamelijk binnen de politieke partijen. Er is sprake van functioneel verval van politieke partijen in termen van representatie. De binding tussen burger en politieke representanten in de wetgevende macht wordt enerzijds verzwakt omdat partijen niet langer verschillende sociale groepen vertegenwoordigen en mobiliseren, maar zich bijna zonder uitzondering richten op de brede middenklasse in Nederland. Anderzijds zijn partijen in Nederland elkaar beleidsmatig zo dicht genaderd dat burgers makkelijker kunnen wisselen van politieke voorkeur. Deze 12

14 ontwikkelingen, die sterk samenhangen met de ontzuiling, leiden tot een zwakke partijbinding bij veel Nederlandse kiezers. Daarnaast hebben politieke partijen zelf het zwaartepunt van hun activiteiten verlegd van de mobilisatie van burgers en de articulatie en aggregatie van hun belangen naar meer procedurele functies. Echter, ook in termen van procedurele functionaliteit is duidelijk sprake van een kwalitatieve vermindering: de politieke elite wordt uit een steeds smallere sociale basis gerekruteerd, voornamelijk uit de bureaucratisch-politieke sfeer. In simpele woorden: de vertegenwoordigers van de verschillende politieke partijen lijken steeds meer op elkaar, spreken dezelfde ambtelijke taal en hebben een vergelijkbare beroepsachtergrond. Door de eenzijdige samenstelling van alle parlementaire fracties is het voor burgers ook moeilijker zich duidelijk te associëren met een politieke partij. Deze ontwikkeling past in een meer algemene sociale ontworteling van partijen, waarbij partijen hun heil steeds meer zoeken door functionele en personele verknoping met de staat en hun ledenorganisatie verwaarlozen. Hierdoor wordt het voor burgers steeds moeilijker en onaantrekkelijker deel te nemen aan verkiezingen, laat staan om te participeren binnen politieke partijen. Het probleem van de politieke controle en verantwoording Het Nederlandse politieke bestel zit met een derde probleem in de vorm van verantwoording en controle, omdat het parlement de regering eigenlijk niet controleert. Ook de Provinciale Staten controleren de Gedeputeerde Staten niet wezenlijk en hetzelfde geldt voor de gemeenteraad van het college van B&W. In parlementaire stelsels, waar de uitvoerende macht rechtstreeks voortkomt uit de wetgevende macht, is sprake van een diepe verknoping van controlerende volksvertegenwoordigers en besturende ministers, Gedeputeerden of wethouders. Weliswaar is de kern van de politieke verantwoordelijkheid van ministers vastgelegd in artikel 42, paragraaf 2 van de Grondwet dat zegt: De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk. Uit dit artikel blijkt ondubbelzinnig dat ministers voluit verantwoordelijk zijn voor alles wat hun ministerie aangaat. Uiteraard leggen de ministers deze verantwoording af aan het parlement, de rechtstreeks gekozen vertegenwoordigers van het volk. Het is een cruciaal beginsel in de democratie, want wanneer dit beginsel zou worden losgelaten draagt niemand meer de verantwoordelijkheid voor wat de overheid doet. Echter, in Nederland is het beginsel van de absolute politieke ministeriele verantwoordelijkheid losgelaten en zijn verantwoordelijkheidstructuren zeer diffuus geworden. Politieke en bestuurlijke verantwoordelijkheden zijn in Nederland niet goed gescheiden of worden ontlopen, omdat er vaak te veel instanties en bestuurslagen betrokken zijn bij de totstandkoming en uitvoering van beleid. Deels is dat natuurlijk het gevolg van de complexiteit van maatschappelijke vraagstukken waar burgers om een oplossing schreeuwen, maar deels wordt de bestuurlijke wanorde willens en wetens opgebouwd. Door de politiek-bestuurlijke inrichting van ons land en de daaraan gerelateerde regentencultuur, waarbij bestuurders zelden rechtstreeks worden gekozen, ontbreekt een cultuur van publieke verantwoording door gezagsdragers. Dit gebrek aan verantwoording is zo cruciaal dat we het wat nader bekijken. Monisme In ons parlementaire stelsel zijn de politieke verantwoordelijkheden diffuus geworden omdat de grondwettelijke scheiding der machten niet langer goed functioneert. Er heeft zich een sterke monistische tendens voorgedaan waarbij de regeringsfracties zijn versmolten met de ministers die de partij aan het kabinet heeft geleverd. Hierdoor vervullen parlementariërs, leden van Provinciale Staten 13

15 en gemeenteraadsleden geen duidelijke controlerende rol. Om de meestal brede coalities overeind te houden, ons kiesstelsel genereert nu eenmaal geen parlementaire meerderheden, achten politici het wenselijk om de inhoudelijke discussies zoveel mogelijk aan het zicht van de burger te onttrekken. Openlijke conflicten kunnen immers gemakkelijk leiden tot regeringscrises. Dus schrijft men uitgebreide regeerakkoorden bij de vorming van coalities. Dit creëert geen sfeer waarin men gedwongen wordt openlijk verantwoording af te leggen, maar coalitiepartijen alle publieke debatten mijden en hun ministers, Gedeputeerden of wethouders uit de politieke wind houden. Hierdoor gunt het Nederlandse stelsel weinig ruimte aan de controlefunctie van volksvertegenwoordigers en aan publieke verantwoording van machtshebbers. Het tegenspel wordt dan ook meer verwacht vanuit het maatschappelijke middenveld, dat echter ruimhartig door de regering wordt gesubsidieerd. Veel van deze organisaties zijn niet alleen financieel afhankelijk van de overheid, maar hebben in ons corporatistische overlegdemocratie ook nog eens een geprivilegieerde positie in de beleidsvorming. Zij zullen zich dus doorgaans zeer gematigd en coöperatief opstellen tegenover de machtshebbers om hun privileges niet te verliezen. De Nederlandse representatieve democratie is begrijpelijk vanuit historisch oogpunt van een sterk verdeelde samenleving - vooral gericht op representatie. De legitimatie wordt dus vooral gezocht aan de input kant. Maar moderne burgers, met een steeds minder sterke binding aan politieke partijen, beoordelen het systeem in toenemende mate ook op basis van de output, op de geleverde resultaten. Logischerwijze moeten we dus toewerken naar een systeem waar burgers meer directe invloed kunnen uitoefenen op de personele en partij-politieke samenstelling van de uitvoerende macht, in plaats van alleen op de volksvertegenwoordigers in de wetgevende macht. Door die directe invloed krijgen burgers meer grip op het gevoerde beleid en moeten bestuurders ook duidelijker verantwoording afleggen over beleidsbeslissingen. Nederland moet dus minder parlementair worden met een monistische verwevenheid van wetgevende en uitvoerende macht, en toegroeien naar een meer presidentieel systeem waarin burgers de samenstelling van de uitvoerende macht bepalen. Dit vereist een fundamentele verandering van een benoemingscultuur (appointive culture) in een verkiezingscultuur (elective culture). Hieronder zullen we laten zien dat dit niet onmiddellijk het einde is van de consensusdemocratie en alle macht in handen komt van enkele direct gekozen personen. Er bestaan goed functionerende varianten waarin meer partijen de uitvoerende macht delen, maar wel directer verantwoording meten afleggen. Deze alternatieven zullen we aan het einde van dit rapport beschrijven. Hierboven zijn drie democratische problemen in Nederland gesignaleerd: het probleem van de legitimiteit in termen van steun, het probleem van de representatie in termen van binding tussen kiezers en gekozenen en het probleem van de democratische verantwoording en controle in termen van het monisme. Deze problematiek wordt nog versterkt door het proces van politieke eenwording in Europa. Europa trekt beleidsvorming en democratische controle uit elkaar Door het proces van Europese integratie is de democratische logica van nationale politiek dramatisch gewijzigd: een groot deel van de beleidsontwikkeling is verschoven naar Europa, terwijl het proces van politieke verantwoording op het nationale niveau is gebleven. Deze uiteenrafeling betekent dat 14

16 politieke partijen en hun leiders nog steeds politieke macht moeten verwerven in een nationale politieke context, maar hun succes steeds afhankelijker wordt van beleidsontwikkeling op het Europese niveau. Anders gezegd: politiek is nog steeds een nationaal proces, terwijl beleidsformulering steeds meer supranationaal van karakter wordt. Nationale politieke leiders maken natuurlijk dankbaar gebruik van de mogelijkheid om beleid te formuleren op Europees niveau, omdat zij zich daardoor grotendeels kunnen onttrekken aan parlementaire controle. Je kunt dus wel stellen dat door de breuk tussen de nationale arena van machtsvorming en de supranationale arena van beleidsvorming, regeringen steeds meer autonomie hebben ten opzichte van hun nationale parlementaire controleurs. Volksvertegenwoordigers hebben minder mogelijkheden voor controle over de nationale regering, die immers altijd kan claimen dat het voorgestelde beleid een Europees compromis is, dat tot stand is gekomen na moeizame onderhandelingen en er op korte termijn geen gelegenheid is om iets te wijzigen. De zeer gefragmenteerde en vaak complexe wet- en regelgeving die vanuit Brussel in Den Haag neerslaat maakt het voor nationale parlementariërs moeilijk om beleidsveranderingen tot stand te brengen, laat staan een radicale beleidswijziging. Hierdoor zijn Nederlandse politici niet alleen minder responsief ten opzichte van eisen uit de bevolking, maar ze kunnen ook geen grote veranderingen beloven. Zie hier de keerzijde van die grotere autonomie van regeringen ten opzichte van hun nationale controleurs: nationale regeringen hebben wel steeds minder bewegingsruimte. Immers, een toenemend aantal beleidsterreinen is binnen de dampkring van de EU gebracht, in het bijzonder het politiek cruciale macro-economische beleid. En het zijn juist deze landelijke sociaal-economische issues die domineren tijdens nationale verkiezingen en waarop politieke leiders worden afgerekend door burgers. Bij het bepalen van hun partijkeuze kijken veel kiezers nog steeds naar mogelijke gevolgen voor hun inkomen sociale zekerheid die de verzorgingsstaat biedt voor de zieke en oude dag. En terwijl deze economische welvaart en zekerheid in steeds grotere mate afhangt van Europese wetgeving, speelt Europa meestal geen enkele rol van betekenis in nationale verkiezingen. Sterker, zelfs de campagnes voor Europese verkiezingen hebben doorgaans een nationale focus en zijn meestal een populariteitstest voor de zittende regering. Kortom, het verlies aan controle over macro-economische sturingsmechanismen van nationale regeringen en het verlies aan controlemechanismen bij nationale volksvertegenwoordigers verdiept het gevoel van politieke onmacht bij politici en burgers. En, zoals we hierboven hebben gezien, vergroot het proces van Europese eenwording het legitimiteitsprobleem, het representatieprobleem en het probleem van de politieke controle en verantwoording. We staan dus opnieuw voor de zeer fundamentele vraag hoe we ons politieke systeem zo democratisch mogelijk kunnen maken, en toch effectief kunnen blijven besturen. Bestuurlijke vernieuwingen om de Nederlandse democratie te verdiepen en bovenstaande problematiek te verminderen is noodzakelijk. De ernst van de problematiek is voldoende aanleiding om het Nederlandse politieke en bestuurlijke stelsel grondig te herzien. Maar in welke richting? Daarvoor is eerst een korte beschrijving van het huidige bestel nodig. 15

17 Het Nederlandse bestuursstelsel

18

19 Het Nederlandse Openbaar Bestuur: een veelkoppig monster Oorspronkelijk kende het bestuurlijk stelsel van Nederland drie bestuurslagen, maar sinds het midden van de 19 e eeuw zijn daar allerlei bestuurslagen en bestuursorganen tussen en omheen gegroeid. Het stelsel is als geheel nog nauwelijks te doorgronden. Toch een poging. Formeel is Nederland een gedecentraliseerde eenheidsstaat: dat wil zeggen een eenheidsstaat met een soeverein staatshoofd, maar wel met een zekere wettelijke autonomie voor de lagere overheden. De Nederlandse Grondwet (artikelen 42 en 123) onderscheidt sinds 1848 drie lagen van algemeen, ofwel territoriaal bestuur: de rijksoverheid, de provincies en de gemeenten. Nederland kent 12 provincies en 441 gemeenten (begin 2009). Het bestuur van provincies en gemeenten is geregeld in respectievelijk de Provinciewet en de Gemeentewet. Op al deze drie bestuursniveaus staat het betreffende overheidsbestuur onder politieke controle van een direct gekozen volksvertegenwoordiging. Deze drie bestuurslagen hebben op grond van de Grondwet (art. 124) een open huishouding: ze zijn vrij om voor hun eigen grondgebied op alle beleidsterreinen initiatieven te nemen, tenzij deze in strijd zijn met hogere wet- of regelgeving. Vele bestuurslagen Behalve de drie lagen van algemeen bestuur kennen we in Nederland ook zogenaamd functioneel bestuur. De bekendste voorbeelden zijn de waterschappen en de politie, maar er zijn er veel meer. Functionele bestuursorganen hebben een beperkt, in wetten vastgelegd takenpakket. Zo mogen waterschappen zich alleen met taken op het terrein van water bezighouden en niet bijvoorbeeld jeugdzorg gaan aanbieden. Sommige waterschappen houden zich echter wel bezig met natuurbeheer en soms zelfs met hulp aan ontwikkelingslanden op het gebied van waterbeheer. De functionele bestuursorganen kennen in het algemeen elk een andere indeling en omvang: de kaart met 26 waterschappen is een andere dan die van de 25 politieregio s, en beide passen ook weer niet goed in de territoriale indeling in provincies en gemeenten. Bestuurlijk is Nederland hierdoor een zeer gelaagd bestuurlijk stelsel, waarin veel overlappende competenties voorkomen. In de loop van de tijd zijn er nog allerlei bestuurslagen en -organen bijgekomen, die een complicatie of aanvulling vormen op de simpele driedeling rijksoverheid-provincies-gemeenten. We zetten ze hier kort op een rijtje, van beneden naar boven: Stadsdelen of deelgemeenten: Sinds 1992 biedt de Gemeentewet de mogelijkheid om deelgemeenten in te stellen, een niveau onder dat van het gemeentelijk bestuur. Alleen de grote gemeenten Rotterdam en Amsterdam kennen deelgemeenten, die in Amsterdam stadsdelen worden genoemd, met een eigen volksvertegenwoordiging. Hier is dus feitelijk een nieuwe laag van algemeen, territoriaal bestuur gecreëerd. Gemeentelijke samenwerkingsverbanden: Samenwerking tussen gemeenten is niks nieuws: al in de eerste Gemeentewet van 1851 zijn voorschriften voor gemeentelijke samenwerking te vinden. In 1950 trad de eerste Wet Gemeenschappelijke Regelingen (Wgr) in werking, die zowel vrijwillige als verplichte samenwerking tussen gemeenten (en eventueel provincies en waterschappen) regelt. Enkele jaren geleden zijn de intensieve samenwerkingsverbanden rondom de grote steden in Nederland ook onder de Wgr geschoven: zij heten sindsdien Wgr-plus-gebieden, maar velen kennen 18

20 ze nog onder hun vorige naam: stadsregio s. Rechtstreekse verkiezingen voor gemeentelijke samenwerkingsverbanden (stadsregio s) zijn in ons land niet mogelijk. Landsdelen: ook provincies werken samen. Zo werken de drie noordelijke provincies al vele jaren samen in het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN), sinds 1992 in de vorm van een Gemeenschappelijke regeling volgens de Wgr. Ook in andere delen van het land wordt samengewerkt, maar wel minder intensief. Euregio s: Met de EU kwam ook het verschijnsel Euregio op de Europese kaart, een grensoverschrijdend samenwerkingsverband tussen regio s in twee of meer verschillende Europese landen. De regio s werken samen op een beperkt aantal terreinen, veelal sterk uitvoerend gericht. (voorbeeld?) Zelfstandige bestuursorganen (ZBO): ZBO s zijn organisaties die overheidstaken uitvoeren, maar niet direct onder het gezag van een ministerie vallen. Er zijn er honderden van in Nederland, variërend van het CBR en de Luchtverkeersleiding Nederland tot het COA en de Commissie Gelijke Behandeling. De verschillen qua status, bevoegdheden en budget zijn groot. De betreffende vakminister heeft meestal wel enkele bevoegdheden t.a.v. de ZBO, zoals het benoemen van leden van de Raad van Toezicht, en kan wel ingrijpen als er sprake is van ernstige misstanden bij het betreffende orgaan, maar doet niet de dagelijkse aansturing. Publieke ondernemingen: in de loop van de tijd zijn veel nutsbedrijven en overheidsonderdelen omgevormd tot publieke ondernemingen, dat wil zeggen verzelfstandigde organisaties met een publieke taak. Voorbeelden zijn er in ruime mate: woningcorporaties, zorginstellingen, gas- en elektriciteitsbedrijven, post, water, openbaar vervoer (NS), etc. Publieke ondernemingen worden niet aangestuurd door de overheid maar worden geacht op de vrije markt te opereren. Wel pogen ministers soms invloed uit te oefenen op de taakuitvoering, denk hierbij aan de pogingen om gelden van de woningcorporaties in te zetten in zwakke wijken (prachtwijken) in de periode Internationale instanties: ook boven het nationale niveau zijn er bestuurlijke organen bijgekomen in de naoorlogse periode. Vanaf vlak na de Tweede Wereldoorlog werkt Nederland al samen in een douane-unie met België en Luxemburg. De belangrijkste nieuwe bestuurslaag voor Nederland is natuurlijk de EU: de nationale overheden in Europa hebben sinds de jaren vijftig veel en belangrijke bevoegdheden aan deze supranationale bestuurslaag overgedragen. Van belang is hier met name de ontwikkeling van een gezamenlijk interne markt en monetaire unie, waarbij bevoegdheden op economisch terrein zijn overgedragen aan supranationale instellingen (zoals de Europese Bank in Frankfurt). Kortom: het Nederlandse bestuursstelsel is zeer gelaagd. Behalve de drie traditionele bestuurslagen zijn er allerlei tussenlagen bijgevoegd, waardoor het geheel zeer complex wordt. Een daadwerkelijke vernieuwing moet deze complexiteit van het stelsel verminderen. Voorstellen zoals de tweede variant van Kalden, waarin taken wel worden gedecentraliseerd 19

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50 Inhoud Voorwoord XI 1 Nederland vergeleken 1 1.1 Bestaat Nederland nog? 1 1.2 De Staat der Nederlanden 3 1.3 Nederland en de wereld 6 1.4 Vragen en perspectieven 8 1.5 Nederland vergeleken 12 Internetadressen

Nadere informatie

Vernieuwen en vertrouwen

Vernieuwen en vertrouwen Vernieuwen en vertrouwen Samenvatting Vernieuwen en vertrouwen Gemeenten krijgen er in 2015 drie grote taken bij in het sociaal domein: jeugd, zorg en werk. Bovendien moeten gemeenten het sociaal domein

Nadere informatie

Financiële vertaling Profiel provincies

Financiële vertaling Profiel provincies Financiële vertaling Profiel provincies De provincies leveren al een forse bijdrage aan het op orde brengen van de overheidsfinanciën. In de periode 2008-2011 wordt jaarlijks 200 miljoen euro bijgedragen

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa. Het gesproken woord geldt Speech VNG-voorzitter Jorritsma Rob, 25 november 2013 Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 VII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2016 Nr. 11

Nadere informatie

Lange Voorhout 8 Voorzitter van de Tweede Kamer

Lange Voorhout 8 Voorzitter van de Tweede Kamer Algemene Rekenkamer Lange Voorhout 8 Voorzitter van de Tweede Kamer Postbus 20015 der Staten-Generaal 2500 EA Den Haag Binnenhof 4 r 070-342 43 44 DEN HAAG E voorlichbng@rekenkamer.nl w www.rekenkamer.ni

Nadere informatie

Beginselen van het Nederlands Staatsrecht

Beginselen van het Nederlands Staatsrecht Prof.mr. A.D. Belinfante Mr. J.L. de Reede Beginselen van het Nederlands Staatsrecht druk Samsom H.D. Tjeenk Willink Alphen aan den Rijn 1997 VOORWOORD II AFKORTINGEN 13 I INLEIDING 15 1. Benadering van

Nadere informatie

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Oostenrijk Oostenrijk is een van de vele landen in Europa waar verkiezingen plaatsvinden volgens het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Toch heeft Oostenrijk weer bepaalde

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

Onderwerp: Gemeentelijke opschaling, regionale samenwerking en decentralisaties

Onderwerp: Gemeentelijke opschaling, regionale samenwerking en decentralisaties Voorstel aan de raad Nummer: 131027418 Portefeuille: Programma: Programma onderdeel: Steller: Afdeling: Telefoon: E-mail: G.M. Asselman BLD Beleid Burgemeester 2.6 Voor de Lelystedeling 2.6.1 Gemeentelijke

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad,

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad, Raadsvoorstel Griffiersnummer: Onderwerp: Vaststelling herindelingsontwerp Datum B&W-vergadering: 17 juli 2012 Datum raadsvergadering: 30 juli 2012 Datum politieke avond: 11 juli 2012 Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Wormerland

Aan de raad van de gemeente Wormerland RAADSVOORSTEL Aan de raad van de gemeente Wormerland Datum aanmaak 11-12-2013 Onderwerp Programma en portefeuillehouder Inkoopsamenwerking decentralisaties Zaanstreek-Waterland, Regeling Zonder Meer Anna

Nadere informatie

Polen. Staten en kiesstelsels

Polen. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Polen Sinds de val van het communisme in 1989 heeft Polen in staatkundig opzicht grootschalige hervormingen doorgevoerd. Ook het kiesstelsel heeft verschillende wijzigingen ondergaan.

Nadere informatie

DÉ LANDELIJKE BEROEPSVERENIGING VOOR ONAFHANKELIJKE RAADSLEDEN

DÉ LANDELIJKE BEROEPSVERENIGING VOOR ONAFHANKELIJKE RAADSLEDEN DÉ LANDELIJKE BEROEPSVERENIGING VOOR ONAFHANKELIJKE RAADSLEDEN Alkmaar, 10 december 2015 Geacht bestuur en fractie, De lokale partijen hebben in onze democratische rechtstaat een zeer belangrijke functie.

Nadere informatie

Gekozen burgemeester in één klap invoeren

Gekozen burgemeester in één klap invoeren Opgave 2 De gekozen burgemeester tekst 7 Gekozen burgemeester in één klap invoeren Van onze redactie politiek DEN HAAG D66-minister Thom de Graaf wil geen geleidelijke invoering van zijn systeem voor de

Nadere informatie

Wie bestuurt de provincie?

Wie bestuurt de provincie? Wie bestuurt de provincie? Nederland heeft twaalf provincies. En die provincies hebben allemaal hun eigen volksvertegenwoordigers en hun eigen bestuurders. De provincies staan tussen het Rijk en de gemeenten

Nadere informatie

Handelen in de geest van wens en wet

Handelen in de geest van wens en wet 13 OKTOBER 2013 Handelen in de geest van wens en wet Stand van zaken en ontwikkelingen rond de gemeenschappelijke regeling en dualisme Mogelijkheden voor de GR Drechtsteden om de griffier door het AB te

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Lesmateriaal voor het (V)MBO

Lesmateriaal voor het (V)MBO Lesmateriaal voor het (V)MBO Binnenkort nemen uw leerlingen deel aan een Jongerengemeenteraad. Het project Jongerengemeenteraad laat jongeren in de leeftijd van 14 19 jaar zien hoe beleid tot stand komt

Nadere informatie

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren.

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren. Quiz over politiek, Europa en staatsrechtelijke spelregels Toelichting In de periode 2008-2010 werkte ik als staatsrechtjurist binnen het projectteam versterking Grondwet bij het Miniserie van BZK. Dit

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

Samenwerken: waarom eigenlijk?

Samenwerken: waarom eigenlijk? Samenwerken: waarom eigenlijk? Samenwerking is geen doel op zich maar een keus om een bepaald doel te bereiken. Over het algemeen zijn er vijf hoofdredenen te onderscheiden waarom gemeenten samenwerken:

Nadere informatie

Wie bestuurt de provincie?

Wie bestuurt de provincie? Wie bestuurt de provincie? Nederland heeft twaalf provincies. En die provincies hebben allemaal hun eigen volksvertegenwoordigers en hun eigen bestuurders. De provincies staan tussen het Rijk en de gemeenten

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009. Dames en heren,

Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009. Dames en heren, Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009 Dames en heren, Een maand geleden mocht ik in Utrecht samen met vertegenwoordigers van 47 Europese landen

Nadere informatie

Samenvatting. Pagina 7

Samenvatting. Pagina 7 Samenvatting De rijksoverheid ziet zich de komende jaren voor grote uitdagingen gesteld. Als gevolg van de financiële en economische crisis is de overheidsbegroting uit het lood geslagen. De oplopende

Nadere informatie

Wie bestuurt de gemeente?

Wie bestuurt de gemeente? Wie bestuurt de gemeente? De gemeente iedereen heeft er op een of andere manier mee te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw huishoudelijk afval wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden

Nadere informatie

2) Instemmen met de benoeming van de voorgedragen leden van de Raad van Toezicht van de Stichting openbaar onderwijs Marenland;

2) Instemmen met de benoeming van de voorgedragen leden van de Raad van Toezicht van de Stichting openbaar onderwijs Marenland; Gemeente Appingedam Raadsvoorstel Raadsagenda d.d.: 14 maart 2016 Voorstel nummer : 8 Behandelend ambtenaar : Willem van der Oest Telefoonnummer : 0596 691194 E-mailadres : w.vanderoest@appingedam.nl Portefeuillehouder

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Convenant Versterking Samenwerking Verkeer en Vervoer

Convenant Versterking Samenwerking Verkeer en Vervoer Convenant Versterking Samenwerking Verkeer en Vervoer 1 december 2014, eindversie ten behoeve van de ondertekening door de vertegenwoordigers van het het openbaar lichaam Stadsregio Amsterdam, de gemeenten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

In maart 2011 telde het Verenigd Koninkrijk 63.181.775 inwoners, als volgt verdeeld over de vier gebiedsdelen:

In maart 2011 telde het Verenigd Koninkrijk 63.181.775 inwoners, als volgt verdeeld over de vier gebiedsdelen: Staten en kiesstelsels Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland was tot het einde van de twintigste eeuw een sterk centralistisch bestuurd land. Sindsdien hebben

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Van: Aan: Onderwerp: Brief gemeente Utrechtse Heuvelrug met zienswijze Noordvleugelprovincie Datum: dinsdag, 1 oktober 2013 14:05:40 Bijlagen: Verzonden brief UH met Zienswijze Noordvleugelprovincie.pdf

Nadere informatie

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Leeuwarden 15 oktober 2013 Aan: Ministerie van BZK, Postbus 20011, 2500 AE Den Haag Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Zienswijze Noordvleugelprovincie

Nadere informatie

gezien het voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van 30 september 2008, Nr. SBC/2008/934; besluit:

gezien het voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van 30 september 2008, Nr. SBC/2008/934; besluit: Dordrecht Ontwerp besluit De RAAD van de gemeente Dordrecht; Raadsgriffie Spuiboulevard 238 3311 GR Dordrecht gezien het voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van 30 september 2008, Nr.

Nadere informatie

Zeggenschap: hoe DOE je dat?

Zeggenschap: hoe DOE je dat? Zeggenschap: hoe DOE je dat? Werken aan nieuwe democratie startdocument bij de partijbrede discussie Harmen Binnema 22 maart 2016 Waar gaat het over? GroenLinks heeft een brede agenda van democratisering,

Nadere informatie

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Wijziging van de Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers in verband met de aanpassing van de duur van de voortgezette uitkering (Wet aanpassing duur voortgezette uitkering Appa) Wij Willem-Alexander,

Nadere informatie

Gefaseerde invulling congruent samenwerkingsverband 3 decentralisaties sociaal domein

Gefaseerde invulling congruent samenwerkingsverband 3 decentralisaties sociaal domein Gefaseerde invulling congruent samenwerkingsverband 3 decentralisaties sociaal domein Inleiding Op 1 januari 2015 krijgen gemeenten de verantwoordelijkheid voor een aantal nieuwe taken in het sociale domein

Nadere informatie

Onderwerp: Statutenwijziging Stichting openbaar onderwijs Marenland.

Onderwerp: Statutenwijziging Stichting openbaar onderwijs Marenland. Raadsvergadering 22 februari 2016 Nr.: 10 AAN de gemeenteraad Onderwerp: Statutenwijziging Stichting openbaar onderwijs Marenland. Portefeuillehouder: Wethouder B. Schollema. Ter inzage liggende stukken:

Nadere informatie

Het raadslid. Taken raadslid

Het raadslid. Taken raadslid Het raadslid Nederland kent op 1 januari 2008 443 gemeenten die allen bestuurd worden door de gemeenteraad als algemeen bestuur en een college van burgemeester en wethouders als dagelijks bestuur. Gemeenten

Nadere informatie

PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008

PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008 PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008 Deze profielschets is tot stand gekomen nadat de gemeenteraad uitgebreid heeft ingezet op het horen van meningen over het gewenste profiel van de

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : M.M. Kool AB CATEGORIE : A-STUK (Afdoeningsstuk) VERGADERING D.D. : 25 maart 2014 NUMMER : WM/MBZ/NdL/8126 OPSTELLER : Mr. N. de Lange-Liemburg, 0522-276 721

Nadere informatie

40 jaar Vlaams parlement

40 jaar Vlaams parlement Hugo Vanderstraeten 40 kaarsjes eenheidsstaat of een unitaire staat: één land met één parlement en één regering. De wetten van dat parlement golden voor alle Belgen. In de loop van de 20ste eeuw hadden

Nadere informatie

Gevolgen van de Wet goed onderwijs Goed onderwijsbestuur voor de verhouding tussen gemeenten en verzelfstandigd openbaar onderwijs.

Gevolgen van de Wet goed onderwijs Goed onderwijsbestuur voor de verhouding tussen gemeenten en verzelfstandigd openbaar onderwijs. Gevolgen van de Wet goed onderwijs Goed onderwijsbestuur voor de verhouding tussen gemeenten en verzelfstandigd openbaar onderwijs. Per 1 augustus 2010 is de Wet Goed onderwijs Goed onderwijsbestuur in

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

BIJLAGE 4 INSTELLINGSBESLUIT NATIONAAL COÖRDINATOR GRONINGEN

BIJLAGE 4 INSTELLINGSBESLUIT NATIONAAL COÖRDINATOR GRONINGEN BIJLAGE 4 INSTELLINGSBESLUIT NATIONAAL COÖRDINATOR GRONINGEN Besluit van de Minister van Economische Zaken van 1 mei 2015, nr. WJZ/15057631, tot instelling van de Nationaal Coördinator Groningen en de

Nadere informatie

Water. Goed voor elkaar! Model Profielschets Waterschapsbestuurders ChristenUnie

Water. Goed voor elkaar! Model Profielschets Waterschapsbestuurders ChristenUnie Model Profielschets Waterschapsbestuurders ChristenUnie Dit is een model profielschets voor ChristenUnie-kandidaten voor het algemeen en dagelijks bestuur van waterschappen. 1 Het model is opgesteld door

Nadere informatie

Zorgtaken voor de gemeente

Zorgtaken voor de gemeente De Sociale Databank Nederland presenteert in samenwerking met de gemeente een verbreding van inzicht en kennis over structurele oorzaken van de crisis met het terugeisen van 50,9 miljard aan verdwenen

Nadere informatie

Bijlage 1: wetteksten met toelichting cliënten- en burgerparticipatie

Bijlage 1: wetteksten met toelichting cliënten- en burgerparticipatie In deze informatie-set vindt u voorbeelden van documenten en profielen die door Wmo Adviesraden zijn gebruikt in het Plan van aanpak bij de omvorming naar een brede Adviesraad Sociaal Domein of Participatieraad.

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

De gemeente van de toekomst

De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst Focus op strategie Sturen op verbinden Basis op orde De zorg voor het noodzakelijke Het speelveld voor de gemeente verandert. Meer taken, minder

Nadere informatie

WIE BESTUURT DE GEMEENTE?

WIE BESTUURT DE GEMEENTE? WIE BESTUURT DE GEMEENTE? De gemeente dichtbij Dagelijks heeft u met de gemeente te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw vuilnis wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden aangelegd. Bij

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Nevenfuncties lokale volksvertegenwoordigers en bestuurders = een handreiking voor D66-bestuurders =

Nevenfuncties lokale volksvertegenwoordigers en bestuurders = een handreiking voor D66-bestuurders = Nevenfuncties lokale volksvertegenwoordigers en bestuurders = een handreiking voor D66-bestuurders = Inleiding Het verrichten van functies naast je rol als volksvertegenwoordiger of bestuurder is vaak

Nadere informatie

Regeling omtrent de selectie en benoeming van vertegenwoordigers. van de categorie Bedrijven in het algemeen bestuur van een

Regeling omtrent de selectie en benoeming van vertegenwoordigers. van de categorie Bedrijven in het algemeen bestuur van een Regeling omtrent de selectie en benoeming van vertegenwoordigers van de categorie Bedrijven in het algemeen bestuur van een waterschap door de Kamer van Koophandel als bedoeld in artikel 3, vijfde lid,

Nadere informatie

Nieuwjaarsspeech VNG-voorzitter Annemarie Jorritsma

Nieuwjaarsspeech VNG-voorzitter Annemarie Jorritsma HET GESPROKEN WOORD GELDT Nieuwjaarsspeech VNG-voorzitter Annemarie Jorritsma 8 januari 2015 U bent getuige van mijn eerste nieuwjaarsspeech als VNG-voorzitter, op een dag die wordt overschaduwd door de

Nadere informatie

Woonruimtebemiddeling: samen leven met minder regels

Woonruimtebemiddeling: samen leven met minder regels POSITION PAPER Woonruimtebemiddeling: samen leven met minder regels VNG-INZET VOOR DE NIEUWE HUISVESTINGSWET Inleiding In delen van het land is nog steeds sprake van knelpunten op de woningmarkt, met gevolgen

Nadere informatie

Een Lokaal Referendum of niet?

Een Lokaal Referendum of niet? Een Lokaal Referendum of niet? Een eerste discussie over een lokaal in Krimpen aan den IJssel als onderdeel van burgerparticipatie. Inleiding In ons land zijn de afgelopen periode op het gebied van de

Nadere informatie

A.J. Gerritsen 25 september 2014

A.J. Gerritsen 25 september 2014 Portefeuillehouder Datum raadsvergadering A.J. Gerritsen 25 september 2014 Datum voorstel 15 juli 2014 Agendapunt Onderwerp Publicatie van gemeentelijke kennisgevingen De raad wordt voorgesteld te besluiten:

Nadere informatie

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden en kansen door samenwerking van gemeenten Samen voor ons eigen. Inleiding Gemeenten kunnen bijna niet meer zonder elkaar. Bezuinigingen, efficiency en steeds

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Aanpassing reglementen waterschappen Rijnland, Delfland, Schieland en de Krimpenerwaard en Hollandse Delta"

Initiatiefvoorstel Aanpassing reglementen waterschappen Rijnland, Delfland, Schieland en de Krimpenerwaard en Hollandse Delta Initiatiefvoorstel Aanpassing reglementen waterschappen Rijnland, Delfland, Schieland en de Krimpenerwaard en Hollandse Delta" Samenvatting Met dit statenvoorstel stellen Provinciale Staten voor om de

Nadere informatie

Gewesten en gemeenschappen

Gewesten en gemeenschappen Staten en kiesstelsels België België is, anders dan Nederland, een federatie. Juist ook omdat België een land is met verschillende taalgebieden, is de structuur van deze staat veel ingewikkelder dan die

Nadere informatie

Knelpunten Hieronder worden de 10 belangrijkste knelpunten bij de vormgeving van de regierol op het gebied van integrale veiligheid samengevat.

Knelpunten Hieronder worden de 10 belangrijkste knelpunten bij de vormgeving van de regierol op het gebied van integrale veiligheid samengevat. Gemeentelijke regie bij integrale veiligheid Veel gemeenten hebben moeite met het vervullen van de regierol op het gebied van integrale veiligheid. AEF heeft onderzoek gedaan naar knelpunten bij de invulling

Nadere informatie

Artikelsgewijze toelichting

Artikelsgewijze toelichting Artikelsgewijze toelichting Artikel 1 Dit artikel bevat enkele algemene begripsbepalingen die gelden voor de gehele gemeenschappelijke regeling. Daarnaast worden begrippen gehanteerd zoals die in het algemeen

Nadere informatie

voor onder meer buitenlandse zaken, defensie, nationale veiligheid, monetaire zaken, belastingheffing en de olie-industrie.

voor onder meer buitenlandse zaken, defensie, nationale veiligheid, monetaire zaken, belastingheffing en de olie-industrie. Staten en kiesstelsels Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland was tot het einde van de twintigste eeuw een sterk centralistisch bestuurd land. Sindsdien hebben

Nadere informatie

Vragenlijst effectmeting herindeling gemeenten provincie Zuid-Holland

Vragenlijst effectmeting herindeling gemeenten provincie Zuid-Holland Vragenlijst effectmeting herindeling gemeenten provincie Zuid-Holland De Rijksuniversiteit Groningen (RuG) en Berenschot onderzoeken in opdracht van de provincie Zuid-Holland gemeentelijke herindelingen.

Nadere informatie

Inhoudstafel. 1. Inleiding...1. 2. De Europese integratieparadox...11

Inhoudstafel. 1. Inleiding...1. 2. De Europese integratieparadox...11 Inhoudstafel 1. Inleiding.............................................................1 1.1. Probleemstelling........................................................1 1.2. Onderzoeksopzet.......................................................3

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL. Aan de Raad van de gemeente Hattem, Inhoud Onderwerp. : Nieuwe governance-structuur Openbaar Onderwijs Zwolle Indiener

RAADSVOORSTEL. Aan de Raad van de gemeente Hattem, Inhoud Onderwerp. : Nieuwe governance-structuur Openbaar Onderwijs Zwolle Indiener RAADSVOORSTEL Inhoud Onderwerp : Nieuwe governance-structuur Openbaar Onderwijs Zwolle Indiener : College van B en W Voorstel behandeling : Ter vaststelling door gemeenteraad Bevoegd orgaan : Gemeenteraad

Nadere informatie

Internetpublicatiemodel Decentrale Regelgeving. Deel II: Soorten regelgeving

Internetpublicatiemodel Decentrale Regelgeving. Deel II: Soorten regelgeving Internetpublicatiemodel Decentrale Regelgeving Deel II: Soorten regelgeving IPM Decentrale Regelgeving Versie 4.0, Augustus 2008 ICTU / Overheid heeft Antwoord Wilhelmina van Pruisenweg 104 2595 AN Den

Nadere informatie

Aan de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (070) 373 8365 BJZ/BB/200601944. 15 december 2006

Aan de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (070) 373 8365 BJZ/BB/200601944. 15 december 2006 Aan de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal doorkiesnummer (070) 373 8365 onderwerp Reactie VNG op beschouwing Raad van State over de interbestuurlijke verhoudingen uw kenmerk ons kenmerk BJZ/BB/200601944

Nadere informatie

Met dit initiatiefvoorstel stel ik u voor het volgende besluit te nemen: II. in te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel;

Met dit initiatiefvoorstel stel ik u voor het volgende besluit te nemen: II. in te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel; Gemeenteblad Jaar 2015 Publicatiedatum * Agendapunt * Datum initiatiefvoorstel 02 juni 2015 Onderwerp ter instemming van het raadslid de heer Ernsting van GroenLinks, getiteld: Open aadsinformatie en open

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

ECSD/U201601088 Lbr. 16/067

ECSD/U201601088 Lbr. 16/067 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ontwikkelingen Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang uw kenmerk ons kenmerk ECSD/U201601088 Lbr. 16/067

Nadere informatie

Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013.

Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013. Openingswoord van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de bijeenkomst over burgerinitiatieven in Overijssel op 2 oktober 2013. Dames en heren, Wat fijn dat u vandaag bij ons bent. Ik heet u hartelijk welkom

Nadere informatie

Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij

Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij 2004-98 Subsidiëring Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland ten behoeve van de Drentse Participatie Maatschappij Voorgestelde behandeling: - Statencommissie Bestuur, Financiën

Nadere informatie

'1010 ZDB 2 2 DEC 2G03

'1010 ZDB 2 2 DEC 2G03 '1010 ZDB 2 2 DEC 2G03 Hendrik-Ido-Ambacht Drechtraad en Drechtstedenbestuur p/a Bureau Drechtsteden Postbus 619 3300 AP DORDRECHT uw brief van uwkenmerk SBC/aooS/gsS onskenmerk 65111 datum \ O/V*2-/ '^CrCiCS

Nadere informatie

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND Nederland moet snel uit de crisis. Steden zijn de economische motor van Nederland. Zij vormen de spil in krachtige netwerken met het bedrijfsleven, het

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Onderwerp: Instelling werkgeverscommissie griffie ex artikel 83 Gemeentewet

Onderwerp: Instelling werkgeverscommissie griffie ex artikel 83 Gemeentewet Raadsvergadering, 26 oktober 2010 Voorstel aan de Raad Onderwerp: Instelling werkgeverscommissie griffie ex artikel 83 Gemeentewet Nr.: 411 Agendapunt: 10 Datum: 11 oktober 2010 Voorgesteld besluit 1)

Nadere informatie

Raadsvergadering van 14 maart 2013 Agendanummer: 9.1. Onderwerp: Inrichting stelsel Zorg voor jeugd (transitie jeugdzorg)

Raadsvergadering van 14 maart 2013 Agendanummer: 9.1. Onderwerp: Inrichting stelsel Zorg voor jeugd (transitie jeugdzorg) RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 386736 Raadsvergadering van 14 maart 2013 Agendanummer: 9.1 Onderwerp: Inrichting stelsel Zorg voor jeugd (transitie jeugdzorg) Verantwoordelijk portefeuillehouder: A. Grootenboer-Dubbelman

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

Beoogd effect een efficiënte en klantgerichte uitvoering van de taken op het vlak van belastingen, met geminimaliseerde bedrijfsrisico's.

Beoogd effect een efficiënte en klantgerichte uitvoering van de taken op het vlak van belastingen, met geminimaliseerde bedrijfsrisico's. Portefeuillehouder Datum raadsvergadering E.Th. Kamminga 25 oktober 2012 Datum voorstel 18 september 2012 Agendapunt Onderwerp Samenwerking op het vlak van belastingen De raad wordt voorgesteld te besluiten:

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 656 Samenvoeging van de gemeenten Buren, Lienden en Maurik Nr. 3 MEMORIE VAN TOELICHTING Inhoudsopgave Het advies van de Raad van State wordt

Nadere informatie

Voor de actualisering en modernisering van de Edese Welstandsnota wordt voorgesteld drie thema's nader te uit te werken:

Voor de actualisering en modernisering van de Edese Welstandsnota wordt voorgesteld drie thema's nader te uit te werken: Gemeente Ede Memo Aan : Raadcommissie Ruimtelijke Ontwikkeling Van : College van burgemeester en wethouders Datum : 30 oktober 2012 Registratienummer : 727161 Opgesteld door : Rob Luca Bijlage : Werkschema

Nadere informatie

Intergemeentelijke samenwerking: klaar voor de toekomst?

Intergemeentelijke samenwerking: klaar voor de toekomst? LECTORAAT I-THORBECKE Intergemeentelijke samenwerking: klaar voor de toekomst? Samenvatting verkennend onderzoek, februari 2013. KENNIS EN BEDRIJF Lectoraat i-thorbecke LECTORAAT I-THORBECKE Intergemeentelijke

Nadere informatie

Onderzoek onder Raadsleden naar regionale samenwerking, gemeenschappelijke regelingen en herindeling

Onderzoek onder Raadsleden naar regionale samenwerking, gemeenschappelijke regelingen en herindeling Onderzoek onder Raadsleden naar regionale samenwerking, gemeenschappelijke regelingen en herindeling 13 januari 2014 Uitgevoerd door Overheid in Nederland in opdracht van Raadslid.Nu www.overheidinnederland.nl

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Hoe groot, is groot genoeg?

Hoe groot, is groot genoeg? Hoe groot, is groot genoeg? Bas Denters (Bestuurskunde, Universiteit Twente) Kennisnetwerk Lokaal 13 Den Haag 17 april 2015 Schaalvergroting door de tijd Grotere gemeenten Minder gemeenten Schaal gemeenten

Nadere informatie

RAADSBERICHT (voor de leden van de raad en de algemene raadscommissie)

RAADSBERICHT (voor de leden van de raad en de algemene raadscommissie) RAADSBERICHT (voor de leden van de raad en de algemene raadscommissie) Van Aan : het college van burgemeester en wethouders : de raads- en commissieleden Datum : 23 juni 2015 Nr. : 2015-66 Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Raadsvergadering, 25 juni 2013. Voorstel aan de Raad

Raadsvergadering, 25 juni 2013. Voorstel aan de Raad Raadsvergadering, 25 juni 2013 Voorstel aan de Raad Nr.: 20130625 8 RV Agendapunt: 8 Datum: 21 mei 2013 Onderwerp: Algemene verordening ondergrondse infrastructuur (AVOI) gemeente Wijk bij Duurstede (en

Nadere informatie

De Zesde Staatshervorming

De Zesde Staatshervorming De Zesde Staatshervorming Grondwetsherzieningen en het provinciale bestuursniveau VVP Colloquium 19/10/2013 Jürgen Vanpraet Kabinet van de Staatssecretaris voor Staatshervorming en voor de Regie der Gebouwen

Nadere informatie