De psychologie van acute versus chronische pijn. Dr. AJ van Wijk Sociale Tandheelkunde en Gedragswetenschappen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De psychologie van acute versus chronische pijn. Dr. AJ van Wijk Sociale Tandheelkunde en Gedragswetenschappen"

Transcriptie

1 De psychologie van acute versus chronische pijn Dr. AJ van Wijk Sociale Tandheelkunde en Gedragswetenschappen 1

2 Overzicht presentatie Voorstellen Psychologie en acute pijn Chronische pijn en psychologie Gevolgen voor de behandelaar Behandelopties 2

3 Voorstellen AJ van Wijk Psycholoog/methodoloog Gepromoveerd op Acute pain in dentistry (2006) Werkzaam als UHD bij sectie Sociale Tandheelkunde Voornamelijk onderzoek naar pijn (psychologisch) Maar ook bv kwaliteit van leven en agenesieën Onderwijs statistiek en methodologie 3

4 Wat is pijn? Behoeft eigenlijk geen introductie Iedereen weet wat pijn is Elk mens is een ervaringsdeskundige Universeel verschijnsel Pijn is een signaal van gevaar Pijn signaleert weefselbeschadiging Pijn is onmisbaar om te overleven Evolutionair gezien is pijn functioneel 4

5 Pijn is functioneel Enerzijds bescherming Voorkomen van erger Bevorderen van genezing Anderzijds Sterke negatieve beloning Leereffect (vaak angst) Pain guides us through life by telling us what not to do (van Wijk, 2006) 5

6 Pijn is onmisbaar om te overleven Congenitale analgesie (Hereditary Sensory Autonomic Neuropathy) Aangeboren onvermogen om pijn te voelen Gabby Gringras A life without pain 2004 Brilletje Kniebeschermers Helmpje Functioneel 6

7 Niet functioneel Als de pijn aanhoudt nadat de pijnlijke stimulus weg is Chronische pijn Fantoom pijn (ook in getrokken elementen) Als er pijn is zonder daadwerkelijke weefselbeschadiging Neuropathische pijn Complex regionaal pijnsyndroom Burning mouth syndrome 7

8 BioPsychoSociaal Pijn wordt tegenwoordig gezien als een biopsychosociaal fenomeen Biopsychosociaal is een model om aan te geven dat biologische, psychologische en sociale factoren een voorbeschikkende, uitlokkende, onderhoudende of versterkende rol spelen bij psychische, sociale of lichamelijke problematiek en/of herstel daarvan. 8

9 Model van Loeser Nociceptie Weefselbeschadiging Stimulatie receptoren Overbrenging signalen Biologische aspect 9

10 Model van Loeser Gewaarwording Nociceptie Sensatie Signaal bereikt hersenen Lichaam weet dat er pijn is Reflexen 10

11 Model van Loeser Pijnbeleving Gewaarwording Nociceptie Perceptie Interpretatie van signaal Bewustzijn is nodig Emotionele aspect Psychologische toestand Cognities (kennis, ervaringen overtuigingen, verwachtingen) Persoonlijkheid 11

12 Model van Loeser Gedrag Pijnbeleving Uiting van pijn Communicatieve betekenis Sociale context Cultuur Gewaarwording Nociceptie 12

13 Model van Loeser Gedrag Sociaal / cultureel Pijnbeleving Psychologisch Gewaarwording Biologisch Nociceptie Biologisch 13

14 Definitie van pijn Definitie van pijn door IASP: An unpleasant sensory and emotional experience associated with actual or potential tissue damage, or described in terms of such damage. Pijn is een onplezierige, sensorische en emotionele ervaring die gepaard gaat met feitelijke of mogelijke weefselbeschadiging, of die beschreven wordt in termen van een dergelijke beschadiging Is pijn eigenlijk wel altijd een ongewenste of onplezierige ervaring? 14

15 Pijn altijd ongewenst? Pijn die wordt ondergaan in religieuze rituelen, verleent sociale status en aanzien aan hen die dat ondergaan 15

16 Pijn altijd ongewenst? Pijn in een dergelijke sociale context kan worden gezien als een middel om spirituele reinheid te bereiken, volwassenheid of volledigheid te verwerven, of het tonen van moed of mannelijkheid 16

17 Pijn altijd ongewenst? Voorgaande foto s laten duidelijke culturele verschillen in pijnbeleving zien waarin de sociale context bepalend is voor de wijze waarop pijn ervaren wordt. De sociale context verleent een andere BETEKENIS aan de pijn Je zou denken, dergelijke rituelen vinden vooral plaats in onderontwikkelde landen, echter 17

18 Ook in westerse landen 18

19 Ook in westerse landen 19

20 Ook in westerse landen 20

21 Ook in westerse landen 21

22 Ook in westerse landen 22

23 Ook in westerse landen 23

24 Ook in westerse landen 24

25 Pijn is niet altijd ongewenst Soms kiezen we er expliciet voor om pijn te ondergaan als dit bepaalde voordelen met zich meebrengt (zoals status en aanzien) Eigenlijk wordt pijn in dergelijke omstandigheden gezien als een minder belangrijke bijzaak Het is de betekenis van de pijn welke bepaalt of deze dragelijk is! 25

26 I d rather have a baby than go to the dentist* Aantal mogelijke verklaringen * Wong & Lytle, 1991; Linda

27 I d rather have a baby than go to the dentist* Aantal mogelijke verklaringen Slechte tandarts * Wong & Lytle, 1991; Linda

28 I d rather have a baby than go to the dentist* Aantal mogelijke verklaringen Slechte tandarts Leuke gyneacoloog * Wong & Lytle, 1991; Linda

29 I d rather have a baby than go to the dentist* Aantal mogelijke verklaringen Slechte tandarts Leuke gyneacoloog Onrealistische verwachtingen over de tandheelkunde * Wong & Lytle, 1991; Linda

30 I d rather have a baby than go to the dentist* Aantal mogelijke verklaringen Slechte tandarts Leuke gyneacoloog Onrealistische verwachtingen over de tandheelkunde Het verschil zit in de betekenis van de pijn! 30

31 Pijn zit tussen de oren Pijn zit inderdaad tussen de oren Echter, de hele wereld buitenwereld zoals we die waarnemen bestaat voornamelijk tussen onze oren Kleur, geluid, smaak, reuk en tast (alle perceptie) worden door de hersenen gecreëerd om een beeld te vormen welke representatief is voor de buitenwereld Elke zintuigelijke waarneming is feitelijk een elektrisch signaal wat zich door een zenuwcel heenbeweegt Pas als dergelijke signalen de hersenen bereiken worden deze geïnterpreteerd, en vormen een afspiegeling van de buitenwereld 31

32 Psychologie en acute pijn 32

33 Pijn is een menselijke ervaring Pijn (beleving) is vooral een menselijke ervaring Pijn is de perceptie (bewuste beleving) van weefselbeschadiging Er is een bewustzijn voor nodig! Overigens kunnen alle levende organismen pijn waarnemen (sensatie) 33

34 Het bewustzijn The mind is fundamentally an anticipator, an expectation-generator. It mines the present for clues, which it refines with the help of materials it has saved from the past, turning them into anticipations of the future. (Daniel C. Dennet) 34

35 Pijn is een menselijke ervaring Pijn is subjectief en bestaat dan ook geheel in het hoofd Dit geldt dus voor alle zintuigelijke waarnemingen De perceptie van pijn wordt actief gecreëerd door de hersenen Pijn is, net als perceptie van andere zintuigen, dan ook te beïnvloeden De hersenen maken gebruik van datareductie Selectieve aandacht Op basis van verwachtingen (eerdere ervaringen) Op basis van emoties Informatie kan extra waarde krijgen D.m.v. emoties 35

36 Perceptie is een actief proces 36

37 Perceptie is relatief 37

38 De Muller-Lyer illusie 38

39 De Muller-Lyer illusie 39

40 Perceptie Het bewustzijn is een informatieverwerkend systeem Datareductie vindt plaats door selectieve aandacht De wereld om ons heen wordt actief waargenomen, perceptie is een gestuurd proces (door emoties en verwachtingen) Ook pijn, een zeer belangrijk fundamenteel mechanisme, is onderhavig aan deze actieve perceptie DE context die pijnbeleving kleurt is de psychologische gemoedstoestand van een persoon, ofwel emoties 40

41 Pijn is te beïnvloeden Wrijven over een zere plek Acupunctuur Hypnose Witte jas (Eastman Dental Hospital) Placebo Nocebo Locatie van de pijn (betekenis) 41

42 Psychologische toestand Wat is een emotie eigenlijk? Emotie is de voorloper van gezond verstand Emoties zijn een functionele state of being Welke emoties kennen we eigenlijk? vreugde verdriet angst woede verbazing afschuw (basis of universele emoties) 42

43 Psychologische toestand Wat is een emotie eigenlijk? Emotie is de voorloper van gezond verstand Emoties zijn een functionele state of being Welke emoties kennen we eigenlijk? vreugde verdriet angst woede verbazing afschuw (basis of universele emoties) 43

44 Psychologische toestand bewondering jaloezie afgunst hoop wanhoop verwijt liefde trots spijt berouw haat schaamte schuldgevoel minachting 44

45 Psychologische toestand Angst is een zeer sterke emotie Niet alleen bij de tandarts Angst voor communisme Angst voor terrorisme Angst voor de crisis Angst brengt u in een toestand die anticipeert op waargenomen gevaar Angst is een autonoom proces, u kunt het niet aan of uitzetten Prepareert een persoon op vechten of vluchten 45

46 Voorbeeld angstreactie 46

47 Wat gebeurt er bij emoties? Lichamelijke reaktie bij angst Subjectieve ervaring van emotie Reakties in het lichaam Cognities over emotie Gezichtsuitdrukking Reaktie t.a.v. de emotie Actie tendens Toename hartslag en bloeddruk Snellere ademhaling Verwijding van de pupillen Bloedsuiker neemt toe Specifieke bloedtoevoer Snellere stolling bloed 47

48 Angst Wat is het gevolg? Angst is de voorbereiding van het lichaam op waargenomen gevaar Pijn is evolutionair gezien het belangrijkste gevaar voor een persoon Vanuit een evolutionair standpunt is angst is de logische volgende stap na het pijnsysteem Angst heeft een intensiverende werking op de pijnbeleving Het lichaam verhoogt de aandacht en waarnemend vermogen om de stimulus die wijst op gevaar zo snel mogelijk te ontdekken Met dank aan Prof. dr. Ad de Jongh 48

49 Psychologie van acute pijn In de praktijk Samenvatting De beleving van acute pijn wordt beïnvloed door: Emoties Cognities Sociale en culturele context Pijn is de alarmbel van onze psyche! Voorbereiding (voor behandeling) Inventariseren In positieve gemoedstoestand brengen (sfeer, vertrouwen) Informeren (voorbereiden) Controle geven Begeleiding (tijdens behandeling) Wat gebeurt er in de mond Hoe lang duurt dit nog Waarschuwen bij vervelend/gemeen gevoel (=pijn) Afleiden Evaluatie (na de behandeling) Wat vond de patiënt er van? Viel het mee of viel het tegen? En waarom? Benadrukken dat de patiënt het uitstekend heeft gedaan Schouderklopjes 49

50 Overzicht presentatie Voorstellen Psychologie en acute pijn Chronische pijn en psychologie Gevolgen voor de behandelaar Behandelopties 50

51 Chronische pijn Wat is chronische pijn? Pijn noemen we chronisch wanneer deze: Langer aanhoudt dan 3 tot 6 maanden Continu of afwisselend aanwezig is (maar dus niet overgaat) Vaak voorkomend kenmerk is dat de pijn niet goed kan worden verklaard door een beschadiging in het lichaam 51

52 Chronische pijn Hoe vaak komt chronische pijn eigenlijk voor? Rapport uit 2011 Gegevens over Nederland Chronische pijn >= 6 maanden Meerdere keren pijn afgelopen week Laatste pijn een score >= 5 op een 10-punts NRS 18% van de Nederlanders heeft last van chronische pijn 52

53 Chronische pijn Hoe vaak komt chronische pijn eigenlijk voor? Rapport uit % heeft last van musculoskeletale pijn 0.8% heeft last van ernstige pijn (zonder oorzaak) 53

54 Chronische aangezichtspijn Hoe vaak komt chronische aangezichtspijn eigenlijk voor? Is sterk afhankelijk van het type aangezichtspijn Internationale literatuur suggereert een prevalentie van rond de 10% Een recente Duitse studie onder ruim 7000 mensen leverde een schatting op van 16% Prevalentie onder vrouwen was ongeveer 2 keer zo hoog als bij mannen 45% van de mensen met orofaciale pijn rapporteerde ook pijn in 5 of meer andere locaties 54

55 Het effect van chronische pijn Chronische pijn heeft een sterk direct psychologisch effect op mensen De alarmbel staat constant aan en leidt tot: Vermoeidheid Boosheid Frustratie Irritatie Machteloosheid/hulpeloosheid Niet kunnen functioneren Sociaal isolement Uit onderzoek blijkt dan ook: Fysieke en psychologische symptomen gaan hand in hand Patiënten met een angst- of gedragsstoornis hebben meer fysieke symptomen zoals pijn Patiënten met een chronische pijn aandoening hebben een verhoogde kans op psychopathologie (angststoornis, depressie, paniekstoornis, substance abuse ) Kip en het ei verhaal Er is sprake van elkaar wederzijds beïnvloedende systemen Angst Depressie 55

56 Pijn in patiënten met een depressie Depressie in patiënten met (chronische) pijn De prevalentie van pijn(symptomen) in patiënten met de diagnose depressie is gemiddeld 65% (over 14 studies) met een range van 15%-100% Prevalentie leek niet samen te hangen met de setting van het onderzoek (psychiatrie patiënten, eerstelijns gezondheidszorg, vrijwilligers) Verschillen in prevalentie komen voornamelijk voort uit verschillen in definitie van het pijnsydroom, locatie, duratie van de klachten en de wijze van meten (type schaal gebruikt, interview, zelf-rapportage etc) De prevalentie van major depression varieert afhankelijk van de setting waarin het onderzoek uitgevoerd is Prevalentie ligt tussen de 13% (gyneocologie) en de 85% (dental clinics ter behandeling van aangezichtspijn) Pijnsydromen waarbij sprake is van een specifieke diagnose kennen een lagere prevalentie van depressie dan bij onverklaarde pijn Verschillen in prevalentie ligt enerzijds in het type pijnsyndroom dat men onderzoekt, maar ook in de gebruikte meetinstrumenten om depressie vast te stellen 56

57 Chronische pijn en psychopathologie Een bestaande depressie verhoogt de kans op het hebben/ontwikkelen van een chronische pijnaandoening Een bestaande chronische pijnaandoening verhoogt de kans op het hebben/ontwikkelen van een depressie Behandeling van een depressie met antidepressiva heeft ook vaak tot gevolg dat de pijn afneemt of zelfs geheel verdwijnt Vergelijkbare resultaten bestaan voor de relatie tussen een chronische pijnaandoening en angst- en paniekstoornissen, zij het in minder mate 57

58 Chronische pijn en psychologie Samenvatting Chronische pijn heeft een sterk effect op de psychologie van een persoon Chronische pijn leidt tot sterke negatieve emoties en cognities Negatieve emoties en cognities hebben een invloed op de wijze waarop de pijn beleefd wordt (neerwaartse spiraal) 58

59 Overzicht presentatie Voorstellen Psychologie en acute pijn Chronische pijn en psychologie Gevolgen voor de behandelaar Behandelopties 59

60 Gevolgen behandelaar Gefrustreerde patiënt Heeft vaak bij meerdere specialisten geshopt Is ten einde raad Zoekt wanhopig hulp Kan zeer veeleisend zijn Gevaar Zorgverlener wil graag helpen Neiging behandelingen uit te voeren die tot de mogelijkheden behoren maar niet noodzakelijkerwijs een oplossing voor het probleem Tip: vraag naar andere pijnen en negatieve gevoelens 60

61 Overzicht presentatie Voorstellen Psychologie en acute pijn Chronische pijn en psychologie Gevolgen voor de behandelaar Behandelopties 61

62 Behandelopties Chronische pijn is niet voor niets chronisch, er is vaak geen universele of werkzame behandeloptie beschikbaar Behandeling zou een multidisciplinair karakter moeten hebben In het verleden kwam het er op neer dat een uitbehandelde patiënt te horen kreeg: Er is geen aanwijsbare oorzaak voor uw pijn Het zit tussen uw oren We kunnen verder niets voor u doen Wat doen dergelijke uitspraken met een persoon? Tegenwoordig is het anders (zou het anders moeten zijn) Tegen een uitbehandelde patiënt wordt nu gezegd: Er is geen aanwijsbare oorzaak waar we iets aan kunnen doen in termen van medicatie of operatie Wat we wel kunnen doen, is u leren hoe u met uw pijn kunt leren leven, hoe de pijn tot een acceptabel niveau te brengen Bv: pijneducatie, mindfulness 62

63 Pijneducatie Wat is het? Pijn (fysiologie) educatie geeft uitgebreide uitleg over de werking van onze hersenen en de fysiologie van het pijnsysteem (zenuwen, het centrale zenuwstelsel, het alarmsysteem in algemene zin), over ontstekingen, gewrichten, spieren, huid en weke delen etc. Het doel is negatieve cognities en overtuigingen te veranderen (bv catastroferen, fear-avoidance belief, of het idee dat pijn altijd wijst op weefselbeschadiging) Hoe werkt het? Benadrukt dat er niet noodzakelijkerwijs schade is in het lichaam Geeft inzicht in de wijze waarop toch pijnsignalen de hersenen bereiken terwijl er niets aan de hand is Leidt tot een herconceptualisering van het concept pijn en heeft een effect op de overtuigingen en attitudes van de patiënt Hierdoor nemen angsten en onzekerheid af, en de patiënt krijgt meer zelfvertrouwen, positieve cognities en emoties nemen toe waardoor de patiënt in een opwaartse spiraal kan komen 63

64 Pijneducatie Kan leiden tot substantiële vermindering van de pijn en een toename in functioneel herstel (bv bij lage rugklachten) Zou vooral werken bij pijnaandoeningen waarbij sprake is van sensitisatie van het centrale zenuwstelsel Is gebaseerd op het werk van GL Moseley ( ) Verschillende boeken (Butler & Moseley, Jo Nijs en Paul van Wilgen) 64

65 Mindfulness Wat is het? Mindfulness is een vorm van meditatie waarin men zich op een nietreactieve manier bewust is van de fysieke en geestelijke sensaties en situaties van het moment (wiki) Een Boeddhistische aandacht training Acceptatie van onvermijdelijke negatieve en positieve ervaringen: aanvaarding Hoe werkt het? Als we pijn voelen dan willen we dat het weg gaat Zodra pijn begint komen er negatieve gedachten en gevoelens op ( ik haat de pijn, dit gaat nooit meer over, waarom ik? ) Dergelijke negatieve gedachten en gevoelens versterken juist de pijn, en vormen de brandstof voor het ontwikkelen van depressies of angsten. 65

66 Mindfulness Er zijn flink wat studies die sterke positieve effecten laten zien van Mindfulness op chronische pijn Systematische reviews van literatuur op dit gebied zijn minder overtuigend Verschillende verklaringen: Methodologisch: lage N in studies, geen controle groepen, geen randomisatie, geen interventie check, etc etc. Mindfulness zou voor de een goed kunnen werken maar voor een ander niet (mensen verschillen bv ook op hypnotiseerbaarheid) 66

67 Behandelopties In het verleden kreeg een uitbehandelde patiënt te horen: Er is geen aanwijsbare oorzaak voor uw pijn Het zit tussen uw oren We kunnen verder niets voor u doen De patiënt gaat naar huis met een schuldgevoel, is aan het einde gekomen van een doodlopend pad, met het vooruitzicht de rest van het leven, gevuld met emotioneel en lichamelijk lijden, te doorstaan Tegenwoordig krijgt de uitbehandelde patiënt te horen Er is geen aanwijsbare medische oorzaak waar we iets aan kunnen doen Wat we wel kunnen doen, is u leren hoe u met uw pijn kunt leren leven, hoe de pijn tot een acceptabel niveau te brengen De patiënt staat aan het begin van een nieuw te bewandelen pad, met het vooruitzicht grip te krijgen op de pijn, en deze tot een dragelijk niveau te brengen 67

68 Einde presentatie Vriendelijk bedankt voor uw aandacht Dr. A.J. van Wijk Academic Centre for Dentistry Amsterdam Section Social Dentistry and Behavioural Sciences Universiteit van Amsterdam and Vrije Universiteit Gustav Mahlerlaan 3004, 1081 LA, Amsterdam The Netherlands Tel: Website: 68

Chronische pijn: enkele inzichten in een multifactoriële problematiek

Chronische pijn: enkele inzichten in een multifactoriële problematiek Chronische pijn: enkele inzichten in een multifactoriële problematiek Stefaan Van Damme - er is geen enkel belangenconflict of financiële band met de industrie - slaapproblemen angst werkverzuim/conflict

Nadere informatie

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen maar het zit toch niet tussen mijn oren John van der Meij Trilemma: Praktijk voor Training, Coaching en Therapie (Oegstgeest) Instituut voor

Nadere informatie

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening 1. Wat is stress? 2. Een aandoening als oorzaak voor stress en psychosociale problematiek 3. Problematiek

Nadere informatie

Patiënten ervaren minder pijn met pijneducatieprogramma

Patiënten ervaren minder pijn met pijneducatieprogramma 26 Verklaring voor chronische pijnaandoeningen Patiënten ervaren minder pijn met pijneducatieprogramma Tekst: Sanne van der Poel Voor mensen met chronische pijnklachten is het vaak lastig en frustrerend

Nadere informatie

Angst en onzekerheid bij erfelijke hartaandoeningen

Angst en onzekerheid bij erfelijke hartaandoeningen Angst en onzekerheid bij erfelijke hartaandoeningen 1. Acute stress 2. Chronische stress 3. Angst en onzekerheid bij erfelijke hartaandoeningen 4. Omgaan met angst en onzekerheid Jos van Erp Hartstichting

Nadere informatie

Jos van Erp Hartstichting / De Hart&Vaatgroep. Stress en gezondheid

Jos van Erp Hartstichting / De Hart&Vaatgroep. Stress en gezondheid Jos van Erp Hartstichting / De Hart&Vaatgroep Stress en gezondheid Acute stress Het stressmechanisme is een overlevingsmechanisme Stressor Het stressmechanisme: Een fysiologisch systeem dat functioneert

Nadere informatie

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Stress en hart- en vaatziekten Indeling Het stressmechanisme Psychologische stress Stress en het ontstaan

Nadere informatie

SENSITISATIE. Chronische pijn is een aandoening 23-10- 14. Pijn! Abe Lenstra AGENDA. Acute pijn is een symptoom

SENSITISATIE. Chronische pijn is een aandoening 23-10- 14. Pijn! Abe Lenstra AGENDA. Acute pijn is een symptoom PIJNEDUCATIE IN TRANSDISCIPLINAIRE ZORG IN DE EERSTE LIJN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE PIJN? Pijn! Prof. Dr. C. Paul van Wilgen Fysiotherapeut, Gezondheidspsycholoog, Epidemioloog AGENDA Abe Lenstra Hoe

Nadere informatie

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

Pijn, leg dat maar eens uit

Pijn, leg dat maar eens uit Pijn, leg dat maar eens uit Een how-to-manual voor fysiotherapeuten In opdracht van het rug-netwerk Ronald Kan Fysiotherapeut Heliomare Uitgangspunten Deze uitleg geldt voor patiënten met chronische benigne

Nadere informatie

Patiënten ervaren minder pijn met pijneducatieprogramma

Patiënten ervaren minder pijn met pijneducatieprogramma 26 Verklaring voor chronische pijnaandoeningen Patiënten ervaren minder pijn met pijneducatieprogramma Tekst: Sanne van der Poel Voor mensen met chronische pijnklachten is het vaak lastig en frustrerend

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Emotionele Balans. Een aantal psychologische stromingen onderscheiden tot wel acht basis of kern emoties.

Emotionele Balans. Een aantal psychologische stromingen onderscheiden tot wel acht basis of kern emoties. Emotionele Balans Werken met kern emoties in hulpverlenings en coaching processen Achtergrond informatie 1 Als het hulpverlenings proces zich richt op gevoelens, zijn het vaak niet de eigenlijke gevoelens

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Omgaan met Chronische ziekte & stress Informatie Wat is stress? Draagkracht

Nadere informatie

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel De psychologische aspecten van pijn Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel Wat is pijn? Definitie: pijnis eenonplezierige, zintuiglijkeen emotioneleervaring

Nadere informatie

Infobrochure. Pijn... en nu? mensen zorgen voor mensen

Infobrochure. Pijn... en nu? mensen zorgen voor mensen Infobrochure Pijn... en nu? mensen zorgen voor mensen Sinds enkele jaren heeft het Mariaziekenhuis een pijncentrum. Dit centrum legt zich vooral toe op de behandeling van chronische pijn. Samen met de

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Educatie bij chronische pijn, een systematische aanpak met een model van gevolgen en beïnvloedende factoren.

Educatie bij chronische pijn, een systematische aanpak met een model van gevolgen en beïnvloedende factoren. Educatie bij chronische pijn, een systematische aanpak met een model van gevolgen en beïnvloedende factoren. Carla Palmen, psychosomatisch fysiotherapeut Adelante Zorgroep, Volwassenen, Afd. pijn, Hoensbroek

Nadere informatie

Rita Schiphorst Preuper DEPARTMENT OF REHABILITATION MEDICINE / CENTER FOR REHABILITATION

Rita Schiphorst Preuper DEPARTMENT OF REHABILITATION MEDICINE / CENTER FOR REHABILITATION Rita Schiphorst Preuper DEPARTMENT OF REHABILITATION MEDICINE / CENTER FOR REHABILITATION Chronische pijn en hulpmiddelen, voorzieningen en aanpassingen Chronische pijn 3 miljoen Nederlanders Kosten Medische

Nadere informatie

Bewegingsangst: een sterk invaliderende factor

Bewegingsangst: een sterk invaliderende factor Bewegingsangst: een sterk invaliderende factor Definitie: Bewegingsangst is een specifieke cognitie, gekoppeld aan een emotie en gekoppeld aan gedrag Eén van de yellow flags is: vrees-vermijdingsgedrag

Nadere informatie

Pijn bij ouderen Algologisch team. Patiënteninformatie

Pijn bij ouderen Algologisch team. Patiënteninformatie Pijn bij ouderen Algologisch team Patiënteninformatie 2 Inhoudstafel 1. Inleiding... 4 2. Wat is pijn?... 4 2.1. Acute pijn... 4 2.2. Chronische pijn... 5 3. Geef je pijn aan... 5 4. Behandeling... 6 4.1.

Nadere informatie

observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014

observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014 observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014 Pijn is een onplezierige, gevoelsmatige en emotionele beleving die wordt geassocieerd met een daadwerkelijke of dreigende beschadiging

Nadere informatie

Workshop ziekte-specifiek programma: chronische pijn. Ronde 1 en 2 Linda de Vries-Rijkuiter Ronde 3 en 4 Linda de Vries-Rijkuiter en John Voorham

Workshop ziekte-specifiek programma: chronische pijn. Ronde 1 en 2 Linda de Vries-Rijkuiter Ronde 3 en 4 Linda de Vries-Rijkuiter en John Voorham Ronde 1 en 2 Linda de Vries-Rijkuiter Ronde 3 en 4 Linda de Vries-Rijkuiter en John Voorham Programma Introductie Kennisoverdracht Casus Oefening met casus Smaakmaker Discussie/vragen Workshop ziekte-specifiek

Nadere informatie

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger In elk mens schuilt een potentiële moordenaar! Wat als zij straks het schelmes neemt? ANGSTEN OVERWINNEN

Nadere informatie

Pijneducatie Chronische pijn: hoe leg je dat uit? Agenda. Nociceptieve pijn 11/06/2014. Harkema. Dr. Doeke Keizer, huisarts

Pijneducatie Chronische pijn: hoe leg je dat uit? Agenda. Nociceptieve pijn 11/06/2014. Harkema. Dr. Doeke Keizer, huisarts Pijneducatie Chronische pijn: hoe leg je dat uit? Dr. Doeke Keizer, huisarts Harkema Geen sponsoring vanuit industrie Agenda Even voorstellen Soorten pijn Chronische pijn > sensitisatie Pijneducatie Anderhalvelijnszorg

Nadere informatie

Wat het beste bij je past, werkt het best.

Wat het beste bij je past, werkt het best. Wat het beste bij je past, werkt het best. Als pijn je leven dwarszit, dan is pijnrevalidatie het overwegen waard. Het maakt vloeibaar wat vast zit. Zo krijg je energie voor de dingen die je wilt doen.

Nadere informatie

Wat het beste bij je past, werkt het best. Pijnrevalidatie

Wat het beste bij je past, werkt het best. Pijnrevalidatie Pijnrevalidatie Wat het beste bij je past, werkt het best. Als pijn je leven dwarszit, dan is pijnrevalidatie het overwegen waard. Het maakt vloeibaar wat vast zit. Zo krijg je energie voor de dingen die

Nadere informatie

8-11-2011. Agenda. Pijn in het brein, de fysiotherapeut als hersenchirurg? Prevalentie Chronische pijn. Functie. Acute (nociceptieve) pijn

8-11-2011. Agenda. Pijn in het brein, de fysiotherapeut als hersenchirurg? Prevalentie Chronische pijn. Functie. Acute (nociceptieve) pijn Pijn in het brein, de fysiotherapeut als hersenchirurg? Agenda Pijn Pijn typen Pijn modellen Paul van Wilgen Fysiotherapeut, Gezondheidspsycholoog, Epidemioloog Chronische pijn Sensitisatie (CZS, brein)

Nadere informatie

Signaleren, volgen en verdiepen. Werk in uitvoering

Signaleren, volgen en verdiepen. Werk in uitvoering Signaleren, volgen en verdiepen Werk in uitvoering Everlien de Graaf Verpleegkundige, Verplegingswetenschapper, Promovenda Hospicezorg & Symptomen en klachten van patiënten Expertise centrum Palliatieve

Nadere informatie

Pijn. Matthieu Berenbroek. Pijn 2 - Matthieu Berenbroek 1998-2008 PIJN. Wat is Pijn?

Pijn. Matthieu Berenbroek. Pijn 2 - Matthieu Berenbroek 1998-2008 PIJN. Wat is Pijn? Pijn Matthieu Berenbroek PIJN Wat is Pijn? 1 PIJN Pijn is een onaangename, sensorische en emotionele ervaring die gepaard gaat met feitelijke of mogelijke weefselschade of die wordt beschreven in termen

Nadere informatie

SaMenvatting (SUMMARy IN DUTCH)

SaMenvatting (SUMMARy IN DUTCH) Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting In hoofdstuk 1 wordt de algemene introductie van dit proefschrift beschreven. De nadruk in dit proefschrift lag op patiënten met hoofd-halskanker (HHK) en

Nadere informatie

Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving. Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken

Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving. Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving Verklaringsmodellen Model van

Nadere informatie

Suïcide bij ouderen in Nederland

Suïcide bij ouderen in Nederland Suïcide bij ouderen in Nederland 19-27 AJFM Kerkhof ajfm.kerkhof@psy.vu.nl www.kerkhofpsychotherapie.nl Afdeling Klinische Psychologie Vrije Universiteit Amsterdam 2 18 16 14 12 1 8 6 4 2 19 196 Suïcide

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten in de 1e lijn Ingrid Arnold

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten in de 1e lijn Ingrid Arnold Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten in de 1e lijn Ingrid Arnold LUMC Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde Huisarts te Leiderdorp Uw spreekuur Moeheid Pijnklachten Buikpijn Hoofdpijn

Nadere informatie

Naar een objectieve meting van pijn: utopie, fictie of realiteit? Guy Hans

Naar een objectieve meting van pijn: utopie, fictie of realiteit? Guy Hans Naar een objectieve meting van pijn: utopie, fictie of realiteit? Guy Hans Definitie van Pijn De definitie van pijn volgens de International Association for the Study of Pain is: Pijn is een onaangename

Nadere informatie

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Netwerk OLK (NOLK) Conceptrichtlijn 2009: Somatisch Onvoldoende verklaarde

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Pijnschalen. Prof. dr. J Devulder Diensthoofd Pijnkliniek Universitair Ziekenhuis Gent

Pijnschalen. Prof. dr. J Devulder Diensthoofd Pijnkliniek Universitair Ziekenhuis Gent Prof. dr. J Devulder Diensthoofd Pijnkliniek -Wat? -Problemen in ziekenhuisverband -Waarom? -Belang? -Wat ermee aanvangen? -Casus -Besluit Downloaded from: Wall and Melzack's Textbook of Pain, 5th Edition

Nadere informatie

Let s talk. Trea Broersma psychiater

Let s talk. Trea Broersma psychiater Let s talk about SOLK Trea Broersma psychiater SOLK??? Let s talk about..solk SOLK in de huisartsenpraktijk Lichamelijke klachten zonder somatische oorzaak SOLK en somatisatie Problemen bij SOLK en somatisatie

Nadere informatie

Samen op weg: communicatie met kinderen en jongeren met SOLK. Voorbij de scheiding tussen lichaam en geest. Yvette Krol, klinisch psycholoog,

Samen op weg: communicatie met kinderen en jongeren met SOLK. Voorbij de scheiding tussen lichaam en geest. Yvette Krol, klinisch psycholoog, Samen op weg: communicatie met kinderen en jongeren met SOLK. Voorbij de scheiding tussen lichaam en geest. Yvette Krol, klinisch psycholoog, Deventer Ziekenhuis Ingeborg Visser, GZ-psycholoog i.o. tot

Nadere informatie

Waarde van ACT voor de behandeling van CLRP

Waarde van ACT voor de behandeling van CLRP Supporting self-help ACT with e-mail counseling Waarde van ACT voor de behandeling van CLRP RNT 03-04-2014 Prof. dr. Karlein Schreurs Psychologie, Gezondheid en Technologie Revalidatiecentrum Roessingh,

Nadere informatie

Stress en hart- en vaatziekten. Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep

Stress en hart- en vaatziekten. Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep Wat is ons standpunt m.b.t. de relatie tussen stress en HVZ? Probleem: Is er een relatie tussen stress

Nadere informatie

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Van DSM IV naar DSM 5 DSM IV - somatisatie stoornis, - somatoforme

Nadere informatie

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Relatie en Intimiteit Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Wat hoop je vandaag mee te nemen, te horen en/of te leren? Wat is communicatie Communicatie is een proces tussen zender en ontvanger De boodschap

Nadere informatie

De huisarts. De psycholoog. Published on 113Online zelfmoordpreventie (https://www.113online.nl)

De huisarts. De psycholoog. Published on 113Online zelfmoordpreventie (https://www.113online.nl) Published on 113Online zelfmoordpreventie (https://www.113online.nl) Home > Over hulpverleners Verschillende soorten hulpverleners hebben verschillende opleidingen. Door dit verschil zijn ze goed in verschillende

Nadere informatie

Sarkow. revalidatiehulpmiddelen. ExMocise therapeutisch kaartspel. Ter stimulering van de gezondheid van kinderen

Sarkow. revalidatiehulpmiddelen. ExMocise therapeutisch kaartspel. Ter stimulering van de gezondheid van kinderen ExMocise therapeutisch kaartspel Ter stimulering van de gezondheid van kinderen Gebrek aan lichaamsbeweging resulteert in fysieke, mentale en emotionele immobiliteit. Pasgeborenen hebben 230 miljoen stappen,

Nadere informatie

Ja maar, wat als bewegen pijn doet?

Ja maar, wat als bewegen pijn doet? Ja maar, wat als bewegen pijn doet? Najaarscongres NVFG 23 sep 16 Luc Boon Fysiotherapie Gestel, Eindhoven luc@fysiotherapie-gestel.nl Introductie Najaarscongres NVFG 23 sep 16 Luc Boon Fysiotherapie Gestel,

Nadere informatie

Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg. Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011. www.stichtingiton.

Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg. Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011. www.stichtingiton. Instituut voor toegepaste Neurowetenschappen Faculteit der Bewegingswetenschappen Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011

Nadere informatie

Gelukkig ondanks pijn

Gelukkig ondanks pijn Gelukkig ondanks pijn Een online positieve psychologie interventie voor patiënten met chronische musculoskeletale pijn Elke Smeets, Madelon Peters, Marion Feijge, Steven Linton, & Gerhard Andersson Positieve

Nadere informatie

De rol van de psycholoog. Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be

De rol van de psycholoog. Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be De rol van de psycholoog Prof. dr. Geert Crombez Geert.Crombez@UGent.be Chronisch VermoeidheidsSyndroom Fukuda et al., 1994 Natuurlijk verloop 80% Costs 26% 17% 13% 8% 7 days 4 weeks 7 weeks 12 weeks 6

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Annelies Dalman, neuroloog Jaarvergadering CVA, MS en Parkinson 4 april 2016 Slaap en vermoeidheid Inleiding Slaap Vermoeidheid MS en slaap

Nadere informatie

Workshop: eigen regie en zelfmanagement. Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur Hartstichting / De Hart&Vaatgroep

Workshop: eigen regie en zelfmanagement. Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur Hartstichting / De Hart&Vaatgroep Workshop: eigen regie en zelfmanagement Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur Hartstichting / De Hart&Vaatgroep j.v.erp@hartstichting/.nl Definitie zelfmanagement (Chronic care model) Het individuele

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

CHRONISCHE PIJN FRANCISCUS GASTHUIS

CHRONISCHE PIJN FRANCISCUS GASTHUIS CHRONISCHE PIJN FRANCISCUS GASTHUIS Inleiding Deze folder is bedoeld voor patiënten die onder behandeling zijn (geweest) en bekend zijn met chronische pijn. Pijn is een natuurlijk beschermingsmechanisme.

Nadere informatie

HELP, I need somebody Hèèèèlp!!

HELP, I need somebody Hèèèèlp!! HELP, I need somebody Hèèèèlp!! Paniek in de huisartsenpraktijk. Wat is het verschil tussen angst en paniek? Wat is angst? Angst = universeel Angst = functioneel Angst = ons lichaam maakt zich klaar om

Nadere informatie

Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica

Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica Dokter, voelt U mijn pijn?! Over yellow flags en psychologische behandeling Tamara Sinnaeve, klinisch psychologe AZ Monica 2 Geef me de kalmte om te accepteren wat ik niet kan veranderen, De moed om te

Nadere informatie

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen CVS : forensisch psychiatrische overwegingen ZOL Genk 17 Februari 2011 Prof Dr Dillen Chris Forensisch Psychiater Vrije Universiteit Brussel, Faculteit Recht - Criminologie Porseleinwinkel Etiologie Chronisch

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen.

Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen. Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen. Een osteopaat gaat uit van de visie dat de mens biologisch één geheel is en dat alle afzonderlijke delen (systemen)

Nadere informatie

Goed pijnmanagement op de SEH, belangrijk voor zowel acute als chronische pijn!

Goed pijnmanagement op de SEH, belangrijk voor zowel acute als chronische pijn! Goed pijnmanagement op de SEH, belangrijk voor zowel acute als chronische pijn! Jorien Pierik -Minisymposium pijnbestrijding van A tot Z- 1 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Psychologische behandeling van bipolaire patiënten. Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden

Psychologische behandeling van bipolaire patiënten. Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden Psychologische behandeling van bipolaire patiënten Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden Omgaan met stessoren (1) Stressgevoeligheid Stress Generation theory The

Nadere informatie

Met pijn aan de slag!

Met pijn aan de slag! Met pijn aan de slag! De macht van pijn Als pijn de hoofdrol in je leven gaat spelen, kun je je erg machteloos voelen. Alles draait om de pijn. Maar ben je werkelijk zo machteloos als je je voelt of zou

Nadere informatie

Inhoud. H.E. van der Horst. T.C. olde Hartman en P.L.B.J. Lucassen. A.H. Blankenstein. H. Woutersen-Koch

Inhoud. H.E. van der Horst. T.C. olde Hartman en P.L.B.J. Lucassen. A.H. Blankenstein. H. Woutersen-Koch VII 1 Inleiding SOLK in de huisartsenpraktijk: begrippen en epidemiologie... 1 H.E. van der Horst 1.1 Wat is SOLK?... 2 1.2 Andere (veel)gebruikte termen.... 3 1.3 Relatie tussen SOLK en somatisatie....

Nadere informatie

Appendix. Nederlandstalige samenvatting (Dutch summary)

Appendix. Nederlandstalige samenvatting (Dutch summary) Appendix Nederlandstalige samenvatting (Dutch summary) 93 87 Inleiding Diabetes mellitus, kortweg diabetes, is een ziekte waar wereldwijd ongeveer 400 miljoen mensen aan lijden. Ook in Nederland komt de

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38701 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Visschedijk, Johannes Hermanus Maria (Jan) Title: Fear of falling in older patients

Nadere informatie

Welkom! 11 congressen in samenwerking met Hogrefe Uitgevers

Welkom! 11 congressen in samenwerking met Hogrefe Uitgevers Welkom! 11 congressen in samenwerking met Hogrefe Uitgevers Hondje van Pavlov Gedragstherapie 1ste generatie: klassieke en operante conditionering (outside the black box) =Gedrag wordt contextueel bepaald

Nadere informatie

Vroegsignalering van angst bij kanker

Vroegsignalering van angst bij kanker Vroegsignalering van angst bij kanker Symposium juni 2016, Amsterdam Hoe harder we angst bevechten, hoe meer ze ons verleidt en verstikt. Hoe meer we de angst in de ogen zien, hoe sneller ze vrijheid biedt.

Nadere informatie

Pijn bij dementie. Monique Durlinger, Specialist Ouderengeneeskunde Vivre. dialogen rond dementie, 5 september 2012

Pijn bij dementie. Monique Durlinger, Specialist Ouderengeneeskunde Vivre. dialogen rond dementie, 5 september 2012 Pijn bij dementie Monique Durlinger, Specialist Ouderengeneeskunde Vivre 1 Inhoud l Definitie pijn l Hoe vaak komt pijn voor bij ouderen? l Pijnbeleving bij ouderen l Pijn bij dementie: anders? l Gevolgen

Nadere informatie

MINDFULNESS EN AANVAARDING HELPEN BIJ CHRONISCHE PIJN

MINDFULNESS EN AANVAARDING HELPEN BIJ CHRONISCHE PIJN MINDFULNESS EN AANVAARDING HELPEN BIJ CHRONISCHE PIJN Karlein Schreurs 16 mei 2014 Het gaat redelijk goed. Ik doe weer wat in de tuin en ik help mijn zoon op de boerderij. Maar die pijn, die pijn is niet

Nadere informatie

Neurowetenschappen als inspiratiebron voor nieuwe pijninterventies

Neurowetenschappen als inspiratiebron voor nieuwe pijninterventies Neurowetenschappen als inspiratiebron voor nieuwe pijninterventies Dr. Ben van Cranenburgh, neurowetenschapper Stichting ITON: www.stichtingiton.nl Symposium KNGF Scheutig met pijn 15 april Alkmaar, 20

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Mindfulness voor kinderen Introductie

Mindfulness voor kinderen Introductie Mindfulness voor kinderen Introductie Mindfulness voor kinderen - Introductie Mindfulness algemeen Wat? Geschiedenis Waarom? Hoe? Mindfulness kinderen Mindfulness voor kinderen Mindful Kids training Mindful

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Is er vaker sprake van angst en depressie in de palliatieve fase?

Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Is er vaker sprake van angst en depressie in de palliatieve fase? Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij (oudere) mensen met een verstandelijke beperking Is er vaker sprake van angst en depressie in de palliatieve fase? Kennis over angst en depressie Risicofactoren

Nadere informatie

CHRONISCHE PIJN EN PIJNEDUCATIE, WAT IS DE ROL VAN DE MANUEEL THERAPEUT?

CHRONISCHE PIJN EN PIJNEDUCATIE, WAT IS DE ROL VAN DE MANUEEL THERAPEUT? CHRONISCHE PIJN EN PIJNEDUCATIE, WAT IS DE ROL VAN DE MANUEEL THERAPEUT? Prof. Dr. C. Paul van Wilgen Fysiotherapeut, Gezondheidspsycholoog, Epidemioloog Pijn! AGENDA De Belgische pijn in de kuip Sensitisatie

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT)

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Mindfulnesstraining Aandachttraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT). De mindfulnesstraining wordt aangeboden

Nadere informatie

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase JOS KITZEN, ONCOLOOG COBIE VAN BEUZEKOM,VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST Inhoud van de presentatie Even voorstellen Definitie palliatieve zorg Definitie pijn Hoe

Nadere informatie

Woede heeft een slechte reputatie. We staan er wantrouwig tegenover omdat woede vaak geassocieerd wordt met geweld en agressie. Toch heeft woede ook

Woede heeft een slechte reputatie. We staan er wantrouwig tegenover omdat woede vaak geassocieerd wordt met geweld en agressie. Toch heeft woede ook Woede heeft een slechte reputatie. We staan er wantrouwig tegenover omdat woede vaak geassocieerd wordt met geweld en agressie. Toch heeft woede ook positieve kanten: zonder woede zouden we onze rechten

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Chronische pijn - pijnstoornis Kenmerken van chronische pijn

Wat gaan we doen? Chronische pijn - pijnstoornis Kenmerken van chronische pijn Wat gaan we doen? Stressoren behandeling bij chronisch pijnpatienten Yvonne Museler pijnconsulent bij DC Klinieken Rob Ruimschotel psychiater bij PsyToBe Arthur Hartog anesthesioloog-pijnspecialist bij

Nadere informatie

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION

Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Platform epilepsieverpleegkundigen i.s.m. SEPION Leven met epilepsie: Zelfmanagement Loes Leenen, MANP PhD trainee zelfmanagement Inleiding Achtergrond Zelfmanagement Zelfmanagement & Kwaliteit van leven

Nadere informatie

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o.

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness bij somatoforme stoornissen Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) bij somatoforme stoornissen Onverklaarde lichamelijke klachten 20% Persisterende

Nadere informatie

Pijn en MS in de medische literatuur. Omschrijving probleem. Prevalentie. Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %)

Pijn en MS in de medische literatuur. Omschrijving probleem. Prevalentie. Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %) Pijn en MS in de medische literatuur Roger Haenen, Revalidatiearts Orbis Medisch Centrum Sittard - Geleen Omschrijving probleem Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %) RRMS 50% PPMS 70% SPMS 70 % 25 % ervaart

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

University of Groningen. Living with Rheumatoid Arthritis Benka, Jozef

University of Groningen. Living with Rheumatoid Arthritis Benka, Jozef University of Groningen Living with Rheumatoid Arthritis Benka, Jozef IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Onverklaard maakt onbemind

Onverklaard maakt onbemind Onverklaard maakt onbemind 6 december 2012 Henriëtte van der Horst Dit komt aan de orde Wat is SOLK Werkwijze huisartsen LO?K-spreekuur Effectieve interventies/ lopend onderzoek Vragen en discussie 2 Wat

Nadere informatie

Epilepsie. Wat de docent moet weten.

Epilepsie. Wat de docent moet weten. Epilepsie Wat de docent moet weten. Sommige epileptische aandoeningen zijn moeilijker onder controle te brengen dan andere, maar de kans is groot dat de voorgeschreven medicijnen goed werken. Epilepsie

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Week 1 Focus Mindfulness beoefenen

Week 1 Focus Mindfulness beoefenen Week 1 Focus Mindfulness beoefenen Vaak schenkt onze geest geen aandacht aan wat er nu gebeurt, maar denken we na over iets dat gebeurd is of maken we ons zorgen over de toekomst. Dat zorgt ervoor dat

Nadere informatie