SENSE OF SOUND Z33 Huis voor actuele kunst Zuivelmarkt 33, Hasselt (BE)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SENSE OF SOUND Z33 Huis voor actuele kunst Zuivelmarkt 33, Hasselt (BE) www.z33.be"

Transcriptie

1 SENSE OF SOUND tot LESMAP Basisonderwijs en secundair onderwijs Z33 Huis voor actuele kunst Zuivelmarkt 33, Hasselt (BE) 1

2 Inhoud 1. Inleiding: Wat is Z33? 2. De tentoonstelling Sense of Sound 3. Voorbereiding in de klas 4. Een bezoek aan Sense of Sound 5. Aanvullende workshop 6. Naverwerking in de klas 7. Prijzen & Praktisch 2

3 1. Inleiding: Wat is Z33? Z33 is een huis voor actuele kunst. Z33 heeft geen eigen collectie, maar een permanent tentoonstellingsaanbod. Z33 stelt zichzelf, samen met haar publiek, tot doel te reflecteren over actuele maatschappelijke ontwikkelingen. Op die manier moedigen zij hun bezoekers aan om dagdagelijkse dingen op een nieuwe, en vooral kritische, manier te bekijken. Het is een laboratorium en een onderzoekplaats waar er plaats is voor experiment en innovatie. Naast een onderzoekmatige insteek stelt Z33 multidisciplinariteit voorop. Zowel designers, kunstenaars, architecten, theatermakers, schrijvers, muzikanten en anderen komen aanbod in de tentoonstellingszalen. Voor meer informatie over het aanbod van Z33: 3

4 PUBLIEKSBEMIDDELING EN EDUCATIE Kunst flitst, prikkelt, kriebelt en daagt uit. Het educatieve aanbod van Z33 richt zich op kijken, begrijpen en beleven, op een eigen mening vormen, op reflecteren over het thema van de kunstwerken en zelf expressief en creatief aan de slag gaan. Een bezoek aan Z33 wordt omkaderd met een interactieve rondleiding met gids of bemiddelaar, een kijkwijzer of kinderblik, activiteiten in de publieksruimte en deze lesmap. Deze map stelt de tentoonstelling Atelier à Habiter op een educatieve manier voor en geeft tips om rond een bezoek aan deze tentoonstelling een voor- en naverwerking in de klas te verzorgen. Dit kan gebeuren in het kader van meerdere vakken, naar keuze van de leerkracht. PRAKTISCH De naam Z33 verwijst naar het adres: Zuivelmarkt 33. Z33 bevindt zich in de historische begijnhofsite in het centrum van Hasselt. Het is een cultuurschakel waardoor je er met De Lijn gratis kan geraken. Vanaf het station van Hasselt kom je er te voet of je neemt de boulevardpendel met als halte Kolonel Dusartplein. Voor meer informatie kan je terecht op de site van Canon Cultuurcel. Wil je in aanmerking komen voor DynamoOPWEG? Hier vind je zowel de link naar het invulformulier en de algemene voorwaarden. 4

5 2. De tentoonstelling SENSE OF SOUND Geluid en beweging zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bewegingen en trillingen transformeren in hoorbaar geluid en omgekeerd. Geluid manifesteert zich in deze tentoonstelling in vele gedaanten: trillingen, magnetische velden, elektrische ontladingen of golven van feedback. Luidsprekerelementen rijzen en dalen om geluidsgolven op te wekken die de ruimte herdefiniëren, de versplintering van minuscule korrels door een rotsblok wordt uitvergroot op een klankcanvas. De beweging strekt zich ook uit langs de lay-out van de expo tot voorbij het venster op de kop, waar ze de stad induikt en haar geluiden naar binnen brengt. Eén aspect hebben de uiteenlopende werken gemeen: altijd is geluid terug te voeren tot een wrijving die de wereld in beweging zet. Van de resonantie op je schedel tot in je middenoor of van het schommelende voltage tot aan de trillende magneet. Klank ontstaat wanneer energie ergens aan ontsnapt en zich via de lucht of via materialen transformeert tot een zintuiglijke gewaarwording. Sense of Sound is een samenwerking tussen Z33 en OVERTOON, een Brussels platform voor geluidskunst. Het OVERTOON platform heeft 3 ankerpunten: onderzoek, creatie en distributie. Het productieplatform biedt, in de vorm van langdurige residenties, aan diverse kunstenaars de kans om kunstwerken te ontwikkelen met het medium geluid. De geproduceerde werken worden daarna in binnen- en buitenland tentoongesteld en verder gedistribueerd. Het onderzoek- en kennisplatform zoekt samenwerkingsverbanden met onderzoeksinstellingen en organiseert workshops met experten op vlak van akoestiek, geluid en geluidskunst. Alle werken in Sense of Sound zijn nieuwe producties van huidige of toekomstige residenten van Overtoon. 5

6 Meer informatie over de tentoonstelling vind je via deze link: SENSE OF SOUND IN DE KLAS De tentoonstelling kan in verschillende vakken gekaderd worden. Door de bijzonder technische aard van de werken kan er vakoverschrijdend gewerkt worden tussen de verschillende natuurwetenschappelijke vakken (fysica, biologie) en de meer kunst beschouwende vakken (muzische vorming, plastische opvoeding, esthetica). In de hogere graden van het secundair kan de tentoonstelling bekeken worden in lessen over trillingen en golven of elektriciteit en magnetisme. Verschillende werken uit de tentoonstellingen experimenteren met deze fysische verschijnselen. Zo experimenteert Aernoudt Jacobs in zijn werk bijvoorbeeld met elektromagnetische inductie. Maar ook elektriciteit in zijn meest pure vorm of het fenomeen van (akoestische) feedback komt aanbod. In de eerste graad secundair kan een tentoonstellingsbezoek aansluiten bij het vak technologische opvoeding in combinatie met plastische en/of muzikale opvoeding. Hieronder vind je telkens enkele suggesties voor verschillende leerdoelen die aanbod kunnen komen tijdens een bezoek aan Sense of Sound. 6

7 BASISONDERWIJS Leerdoelen Muzische vorming 2. Muzische vorming - Muziek De leerlingen kunnen 2.1 muziek beluisteren en ervaren, muzikale impressies opdoen uit de geluidsomgeving met aandacht voor enkele kenmerken van de muziek: klankeigenschap 5. Muzische vorming - Media De leerlingen kunnen 5.3 soorten van eenvoudige hedendaagse audiovisuele opnamen en weergavetoestellen (informatiedragers) aanwijzen, benoemen en ze creatief bedienen. 5.4 een eigen audiovisuele taal gebruiken en het massale audiovisuele aanbod een relativerende plaats toekennen. 5.5 eenvoudige, audiovisuele informatie uit de eigen belevingswereld herkennen, onderzoeken en vergelijken. 6. Muzische vorming - Attitudes De leerlingen kunnen 6.1* blijvend nieuwe dingen uit hun omgeving ontdekken. 6.2* zonder vooroordelen naar kunst kijken en luisteren. Leerdoelen Wereldoriëntatie 2. Wereldoriëntatie - Techniek Kerncomponenten van techniek De leerlingen kunnen 2.6 illustreren hoe technische systemen onder meer gebaseerd zijn op kennis over eigenschappen van materialen of over natuurlijke verschijnselen; Techniek en samenleving De leerlingen kunnen 2.17 illustreren dat techniek en samenleving elkaar beïnvloeden; EERSTE GRAAD leerdoelen Technologische opvoering Interactie 10 in concrete voorbeelden aantonen dat er verschillende soorten krachten kunnen voorkomen tussen voorwerpen en dat een kracht de vorm of de snelheid van een voorwerp kan veranderen; 15 zichtbare en onzichtbare straling in verband brengen met verschijnselen en toepassingen uit het dagelijks leven; leerdoelen Plastische Opvoeding 5. De samenhang en beïnvloeding van beeld, geluid en beweging in allerhande mediaboodschappen ontdekken 6. Een concrete werkelijkheid van een gemanipuleerde werkelijkheid onderscheiden en interpreteren 17. Mogelijkheden van het gebruik van ict en media onderzoeken en toepassen in functie van de beeldende opdracht 25. Voor de beeldende kunst van eigen en andere culturen interesse tonen 7

8 DERDE EN TWEEDE GRAAD leerdoelen Fysica 2.3 Trillingen en golven De leerlingen kunnen F14 de oorzaak en eigenschappen van een harmonische trilling omschrijven en in concrete voorbeelden illustreren. F15 met behulp van het golfmodel interferentie, terugkaatsing en breking van licht of geluid beschrijven. F16 de energieoverdracht door mechanische en elektromagnetische golven aan de hand van verschillende verschijnselen, waaronder resonantie, illustreren. 2.4 Elektriciteit en magnetisme De leerlingen kunnen F17 het verband leggen tussen elektrische spanning, verandering van elektrische potentiële energie en elektrische lading. F18 voor een geleider in een gelijkstroomkring het verband tussen spanning, stroomsterkte en weerstand toepassen. F19 de energieomzettingen in elektrische schakelingen met voorbeelden illustreren en het vermogen berekenen. F20 met voorbeelden illustreren dat ladingen in beweging aanleiding geven tot magnetische krachten. F21 met behulp van de magnetische kracht de werking van een motor beschrijven. F22 met behulp van elektromagnetische inductie de werking van de generator beschrijven. 8

9 3. Voorbereiding in de klas Een voorbereiding in de klas biedt je de mogelijkheid om het thema van de tentoonstelling al eens van dichterbij te bekijken met jouw klas. Het zal de fantasie van je leerlingen prikkelen en hen motiveren tijdens het bezoek. Wij bieden je in deze lesmap een aantal suggestie voor voorbereidende opdrachten. Je vindt er onmiddellijk een aantal vakoverschrijdende eindtermen bij. ZET JE OREN OPEN! Het is geen eenvoudige opdracht om stil te staan bij geluid. We zijn het meer gewend om te kijken dan om te luisteren. Bij geluidkunst denken we ook vaak eerder aan muziek. Het geluid dat wij dagelijks rondom ons horen wordt vaak als storend ervaren. Een tikkende klok, gehoest achteraan in de klas. Geluid lijkt ons af te leiden. Het is de kunst om stil te staan bij het geluid dat ons omringd en hierin zelfs een bepaald ritme in te ontdekken. De volgende opdrachten kunnen helpen om hier samen met je leerlingen bij stil te staan. Je kan deze kaderen onder de volgende ontwikkelingsdoelen: 6. Muzische vorming - Attitudes De leerlingen kunnen 6.1* blijvend nieuwe dingen uit hun omgeving ontdekken. 6.2* zonder vooroordelen naar kunst kijken en luisteren. 6.3* genieten van het muzisch handelen waardoor hun expressiemogelijkheden 9

10 verruimen. 6.4* vertrouwen op hun eigen expressiemogelijkheden en durven hun creatieve uitingen tonen. 6.5* respect betonen voor uitingen van leeftijdgenoten, behorend tot eigen en andere culturen. Je kan deze kaderen onder de volgende VOETEN: Communicatief vermogen 1 brengen belangrijke elementen van communicatief handelen in praktijk; (creativiteit) 2 kunnen originele ideeën en oplossingen ontwikkelen en uitvoeren; Esthetische bekwaamheid 6 kunnen schoonheid ervaren; Context 7: Socioculturele samenleving De leerlingen: 6 gaan actief om met de cultuur en kunst die hen omringen; 7 illustreren de wederzijdse beïnvloeding van kunst, cultuur en techniek, politiek, economie, wetenschappen en levensbeschouwing NEEM EEN GELUID MEE NAAR DE KLAS Vraag je leerlingen om een geluid mee te nemen naar de klas. Dit mag geen muziekinstrument zijn, gsm of andere elektronisch apparaat zijn waar geluid uit komt door op een knopje te drukken. Geluid is in feite een kleine verandering in de luchtdruk dat zich door de lucht voortplant en uit eindelijk wordt waargenomen door het gehoororgaan. Door wrijving kan er eveneens geluid ontstaan. Er ontstaat zo akoestische energie. Een voorbeeld hiervan is het bespelen van een viool. Door de strijkstok tegen de snaren te wrijven wordt er muziek gemaakt. Laat de leerlingen experimenteren met hun voorwerp en wrijving. Geef ze de tijd om zich open te stellen voor de klanken die ontstaan door wrijving. BESCHRIJF JE DAG IN GELUIDEN vaak staan we niet stil bij de geluiden die we de hele dag door horen. Dan hebben we het niet over de radio of tv die we bewust opzetten, maar alle andere kleine geluiden. Geef je leerlingen de opdracht om hun dag te beschrijven aan de hand van de geluiden die ze horen. Vanaf het piepen van de wekker tot het kraken van hun bed wanneer ze terug gaan slapen. Om hun oren nog meer open te stellen kan je ze ook de opdracht geven om een minuut te blijven zitten in de klas zonder met elkaar te spreken. Eventueel kan je hen ook vragen hun ogen te sluiten. Welke geluiden waren er te horen? VIDEOCLIPS ZONDER MUZIEK Op het net zijn er heel wat filmpjes te vinden van muziekclips waar de muziek van is weggelaten. Je krijgt enkel de geluiden te horen die op de achtergrond spelen. Getrappel van voeten en geschuifel langs de muren. Je kan enkele van deze onmuzikale clips bekijken om je leerlingen te helpen zich bewust te zijn van hun omgevingsgeluid. 10

11 Je kan ze ook de opdracht geven om de geluiden bij een zelf uitgekozen clip te bedenken en te spelen voor elkaar. 11

12 GELUID EN WETENSCHAP De werken in de tentoonstelling bevinden zich bijna allemaal op een raakvlak tussen kunst, beeld, geluid en wetenschap. Om het technische aspect van de tentoongestelde werken beter te begrijpen kan het interessant zijn om een aantal experimenten uit te laten voeren door de leerlingen. Op deze manier kan je eenvoudig aansluiting vinden bij de natuurwetenschappelijke vakken. De leerlingen krijgen zo de verschillende natuurwetenschappelijke fenomenen onder de knie. Tijdens het bezoek aan de tentoonstellingen kunnen ze deze ontdekken in de kunstwerken en wordt het duidelijk op welke manier de kunstenaars hiermee zijn omgegaan. Hieronder vind je de verschillende proeven die wij selecteerden met daarbij de link naar de bron. (extra opdracht: laat je leerlingen de verschillende proefjes zelf verbinden aan een kunstwerk) 12

13 PROEFJES BASISONDERWIJS bliksemballon chocolademelk luisteren flestelefoon gedonder met latten korter rietje kriebelend geluid springerig geluid 13

14 PROEFJES SECUNDAIR ONDERWIJS Geluidstrillingen: Geluid plant zich door de lucht voort. Maar als er geen lucht is? In deze proef is te zien dat geluid zich niet verplaatst door een vacuüm. Geluidsisolatie: Hoe kun je het aantal decibel verminderen? In deze proef wordt onderzocht welke materialen goede geluidsdempers zijn. Omzetten van mechanische energie in elektrische energie inductie Elektromagnetische Wervelstromingen Het geluid van een klappende zeepbel 14

15 GELUID EN ACTUALITEIT Geluid is regelmatig terug te vinden in de actualiteit. Vooral dan in de vorm van muziek. In de lente maken de vele muziekfestivals hun affiche bekend. Een moment waarop veel jongeren naar uitkijken. Sinds januari 2013 gelden in Vlaanderen geluidsnormen voor muziekactiviteiten. Hierrond ontstonden verschillende discussies. Recent wakkerde deze discussie opnieuw aan nu ook Nederland de geluidsnormen aan banden legt. Nederlandse-volumeknop-moet-omlaag-bij-concerten.dhtml Je kan deze artikels aanwenden om er een klasgesprek rond op te bouwen. Wie draagt er oordopjes naar een concert. Waarom wel/niet? Wat vinden zij zelf van de regelgeving omtrent de decibelbeperkingen? Dat geluid ook in het schoolgebouw een gevoelige rol speelt blijkt uit het artikel van 2011 in Klasse: De laatste jaren kwamen er verschillende klachten van bewoners in de buurt van scholen en speelpleinen. In september 2013 overkwam het nog een school in Lokeren: Wat vinden je leerlingen hiervan? Hebben zij een rustige klas of juist een luidruchtige? Zouden ze een oplossing kunnen vinden voor het geluidsoverlast dat de buren ervaren of vinden ze dat deze maar niet moeten klagen? 15

16 4. Een bezoek aan Sense of Sound Bij elke tentoonstelling ontwikkelt Z33 een aangepast aanbod voor leerkrachten, studenten aan een lerarenopleiding, jongeren en kinderen in klasverband. De beste manier om de tentoonstelling te beleven is onder leiding van een bemiddelaar, die het verhaal van de tentoonstelling enthousiast en interactief brengt. Tijdens een interactieve rondleiding geven kunstwerken hun geheimen prijs en leren de toeschouwers meer over hedendaagse kunst. Doordat de leerlingen het kunstwerk beter begrijpen, is het makkelijker voor hen een gegronde mening te vormen over kunst. De bemiddelaars laten de deelnemers beter kijken en gaan met hen in gesprek. Voor elke leeftijd (kleuter-, lager-, middelbaar en hoger onderwijs) is er de keuze uit een gewone rondleiding (1u) en een lange rondleiding (2u of meer). Tijdens deze laatste worden de leerlingen ook creatief aan het werk gezet. Prijzen en mogelijkheden voor een groep van maximum 20 deelnemers: o Interactieve klasrondleiding: 1u, 20; o Interactieve klasrondleiding met creatieve verwerking: 2u, 40. Voor kleuters is er een kleuterrondleiding van ong. 45 min, waarin een kleine selectie van kunstwerken aanleiding vormt voor korte spel- of creatieopdrachten. Voor 6- tot 9-jarigen is er naast de rondleiding het Kinderblik. Met één blik op de kunstwerken en één blik in je handen word je geleid langs de meest indrukwekkende werken uit de tentoonstelling. Hierin vind je leuke materialen om de tentoonstelling op een speelse en creatieve manier te ontdekken. Het laat de leerlingen de tentoonstelling ontdekken en 16

17 beleven. Natuurlijk neem je je eigen creatie na afloop mee naar huis. Het Kinderblik is gratis en wordt aan elk kind van 6 tot 9 jaar aangeboden. Naast het Kinderblik biedt Z33 ook de Kijkwijzer aan voor kinderen van 10 tot 14 jaar. Met de Kijkwijzer leggen kinderen en tieners een eigen parcours af doorheen de tentoonstelling. De jonge bezoeker vindt er informatie over de kunstwerken, inzicht in het thema van de tentoonstelling, verbanden met de eigen leefwereld, waarnemings- of zoekopdrachten en de kans om je mening te geven, zelf creatief na te denken, te ontwerpen... De Kijkwijzer laat hen met andere woorden kijken, (onder)zoeken, oplossen, tekenen, ontwerpen en bedenken. Ook de Kijkwijzer is gratis en wordt aan elk kind van 10 tot 14 jaar aangeboden. Specifiek voor Sense of Sound zijn er aan de opdrachten met het kinderblik en de Kijkwijzer ook opdrachten verbonden die gebruik maken van een opnameapparaat. Deze toestellen zijn voor individuele bezoekers gratis te ontlenen aan de balie. Groepsbezoeken kunnen enkel mits reservatie van een gids van deze toestellen gebruik maken. Meer informatie vind je via deze link: 17

18 5. Aanvullende workshop: Sense of Listening Aifoon ontwikkelde een educatief aanbod voor de tentoonstelling Sense of Sound. Aifoon is een kunsteducatieve organisatie die werkt rond geluid en luisteren. Zij gaat hierbij uit van het nieuwe begrip luisterkunst. Met dit begrip wil Aifoon enerzijds een andere houding aannemen tegenover geluidskunst en diezelfde geluidskunst anderzijds met meer aandacht en nieuwsgierigheid benaderen. Waar wij geluidskunst, in eerste instantie, ervaren als beeldende kunst met een uitbreiding richting geluid waarbij de toeschouwer nog steeds visueel ingesteld is wil Aifoon de verantwoordelijkheid meer bij die toeschouwer leggen en het luisteren zelf gaan onderzoeken als praktijk en als kunstvorm. Hierbij maken ze aanspraak op de aandacht en het bewustzijn van die toeschouwer en nodigen ze die uit om zijn of haar luisteren te gaan beschouwen door stil te staan bij de eigen positie in de ruimte, hoe het lichaam reageert, hoe we onze waarnemingen voortdurend meten aan onze voorbije ervaringen en op basis daarvan gaan associëren. Met de aanvullende workshop Sense of Listening kan je op een andere en intense manier het thema van de tentoonstelling onderzoeken. Sense of Listening is een spannende onderzoekstocht door de wereld van klank en geluid! Je leert je oren wakker maken en op een ander manier luisteren! Je gaat op onderzoek met opname apparatuur en leert zo de tentoonstelling in Z33 en de Stad Hasselt op een nieuwe manier beluisteren en kennen! Deze workshop is voor iedereen van 6 tot 106 jaar die iets wil bijleren over geluiden en luisteren. Er is geen voorkennis vereist om te kunnen deelnemen, enkel een stel frisse oren en een flinke dosis openheid en nieuwsgierigheid! 18

19 Deze workshop wordt ook in het kader van het project De Unie Hasselt-Genk, het tweede project met kunst in de open ruimte van Z33, aangeboden. Één van de belangrijkste kunstwerken in De Unie is een geluidsperformance op 5 oktober aan de tuikabelbrug aan het Albertkanaal die Het Geluid van Hasselt-Genk zal evoceren. Aan de hand van een afgeleide van deze workshop kan je op zoek gaan naar de auditieve identiteit van je eigen stad. Ontwikkelingsdoelen: 2. Muzische vorming - Muziek 2.2 improviseren en experimenteren, klankbronnen en muziekinstrumenten uittesten op hun klankwaarde en in een muzikaal (samen)spel daarvan gebruik maken. 2.4* genieten van zingen en musiceren en dit gebruiken als impuls voor nieuwe muzikale spelideeën of andere aanverwante expressiewijzen. 2.5 vanuit het eigen muzikaal aanvoelen praten over het zingen en het musiceren. VOETEN: (esthetische bekwaamheid) 6 kunnen schoonheid ervaren; 7 kunnen schoonheid creëren; Context 3: Sociorelationele ontwikkeling 11 gebruiken cultuur- en kunstuitingen om begrip op te brengen voor de leefwereld van anderen. Context 7: Socioculturele samenleving 6 gaan actief om met de cultuur en kunst die hen omringen; 7 illustreren de wederzijdse beïnvloeding van kunst, cultuur en techniek, politiek, economie, wetenschappen en levensbeschouwing. 19

20 6. Naverwerking in de klas Een nabespreking zorgt ervoor dat het thema van de tentoonstelling langer nazindert bij de leerlingen. Het zorgt ervoor dat ze verder aan de slag kunnen met de informatie die ze opdeden tijdens het bezoek. Als je de tentoonstelling bezocht met een bemiddelaar heeft deze waarschijnlijk al algemeen gepolst wat je leerlingen hebben ervaren tijdens hun bezoek. Het kan echter geen kwaad om de ervaring en mening over de tentoonstelling nog eens te bevragen in de veilige omgeving van de school. Je kan hiervoor de volgende vragen gebruiken: Wat is volgens jou geluid? Wat heb je gehoord in de tentoonstelling? Kan je een geluid uit de tentoonstelling nabootsen? Welk geluid is jou bijgebleven? Luister je nu op een andere manier naar geluid? Waarom wel/niet? Wat hoor je nu dat je vroeger niet hoorde? Wat is je favoriete/ minst favoriete geluid? Hoort iedereen hetzelfde? Wat doet geluid met jou? maakt je omgeving geluid? Wat voor geluiden kan je horen in je omgeving? Kan geluid een landschap zijn? 20

21 OPEN JE OREN VOOR GELUID IN JE OMGEVING Ondertussen zouden de leerlingen door moeten hebben dat het luisteren naar geluid meer is dan muziek beluisteren. Je kan als het ware luisteren naar het omgevingsgeluid alsof het muziek is. Je vindt hieronder enkele suggesties voor opdrachten om verder aan de slag te gaan met het onderwerp van de tentoonstelling. Dit kan gebeuren in en rond het schoolgebouw. De leerlingen ontdekken zo het geluidslandschap van de school en de akoestische mogelijkheden van hun onmiddellijke omgeving. Je gaat als het ware een geluidswandeling maken. (Dit kan gecombineerd worden met de workshop Sense of Listening.) 21

22 BASISONDERWIJS Geluidenbingo Dit is een spel waarbij je de omgevingsgeluiden van de school in kaart kan brengen. Je maakt een wandeling met heel de klas, in stilte. Dat wil zeggen dat de leerlingen zelf geen geluid mogen maken, buiten de geluiden die ontstaan door te wandelen. Verzamel, voor je aan de wandeling begint, kleine afbeelding van dingen die geluid maken en die je waarschijnlijk zult horen op de te maken wandeling. Eventueel kan je dit samen met de leerlingen opstellen. Welke geluiden verwachten zij te horen tijdens de wandeling? Je kan dit ook doen met woorden in de plaats van afbeelding als je dat liever hebt. Het is de bedoeling dat de leerlingen tijdens de wandeling alles aanduiden wat ze horen. Geef ze ook ruimte om geluiden op te schrijven of te tekenen die ze opmerken, maar die niet op het blad staan. Kijk achteraf welke geluiden iedereen heeft aangekruist. Heeft iedereen hetzelfde gehoord of juist niet? Welke geluiden heb je niet gehoord waarvan je eerst dacht ze wel te gaan horen? Welke geluiden heb je wel gehoord, waarvan je niet dacht ze te gaan horen? Hoe komt dit? BASISONDERWIJS EN EERSTE GRAAD SECUNDAIR ONDERWIJS Klap in die handen: Ga op stap met je leerlingen in en rond het schoolgebouw. Sta op verschillende plaatsen stil En klap telkens eenmaal hard in je handen terwijl de groep stil en luistert naar de akoestische eigenschappen van de plaats waar je staat. Dit kan gebeuren binnen het schoolgebouw maar het is aan te raden om dit te doen gedurende een langer traject. Luister naar het verschil als je klapt in een smal straatje, op een open plein, in een park, in een bos, dicht bij een muur, ver van een muur Voor het secundair onderwijs kan je dit koppelen aan het krantenbericht dat op 4 maar 2014 in de standaard verscheen. Waar op school bevindt zich de ideale concertzaal? Laat je leerlingen in groepjes hiernaar op zoek gaan. 22

23 23

24 SECUNDAIR ONDERWIJS Onomatopeeën-spel Een onomatopee is een klanknabootsing uitgedrukt in taal. Bijvoorbeeld: Koekoek, zegt de koekoek. Hierbij zijn zowel de uitroep koekoek als de naam van het dier een onomatopee van het geluid dat het dier maakt. Vele woorden in onze taal hebben een oorsprong in de klanknabootsing. Denk maar aan het kraken van de trap. Kraken klinkt effectief als het geluid dat de trap maakt, de Krrrr en de k leggen nadruk op het harde geluid. We kunnen dit gegeven gebruiken als basis voor een spel, hier zijn een aantal varianten mogelijk. 1) Ga op zoek naar woorden die duidelijke klanknabootsing zijn. Ga na als die ook in andere betekenissen worden gebruikt die een minder direct verband hebben met het oorspronkelijke geluid waarnaar ze verwijzen. Bijvoorbeeld: sissen, het sissen van een slang, of een persoon die verbitterde woorden sist 2) Onderzoek of er zelfstandige naamwoorden zijn die een klanknabootsing zijn of zouden kunnen zijn van dat waar ze naar verwijzen. Bijvoorbeeld meeuw of kip of kraai, drie vogelnamen die waarschijnlijk hun oorsprong hebben in klanknabootsing. Zo zijn er nog vele. 3) Vroaaar, Kaboem, Kleng... we zien ze veel in strips. Probeer ze nu zelf ook te maken! Neem een geluid op, beluister het een paar keer en probeer een zo accuraat mogelijke onomatopee te bedenken en schrijf hem op. Bespreek welke moeilijkheden er zijn. Zijn er letters en klanken genoeg? Hoort iedereen dezelfde klanken? Of zou iemand er een andere onomatopee voor verzinnen. 24

25 7. Prijzen & Praktisch RONDLEIDING/WORKSHOP BOOKEN Het verhaal van de tentoonstelling brengen we op maat van de leerlingen. Wat wil de kunstenaar zeggen? Wat vertelt een kunstwerk in het geheel van de tentoonstelling? Tijdens een interactieve rondleiding met een gids geven kunstwerken hun geheimen prijs en krijgen de leerlingen de sleutels om ze te begrijpen. En als je een kunstwerk begrijpt, is het mogelijk je er een mening over te vormen, groeit je eigen kijk op kunst en gaan je vingers jeuken om zelf aan de slag te gaan. Interactie zit vervat in élke rondleiding, maar wie een meerwaarde zoekt, kan de tentoonstelling met de klas ook creatief verwerken. Met kleuters werken we speels en creatief rond slechts vier of vijf kunstwerken. Als creatieve verwerking bij sense of sound bieden we de workshop Sense of Listening aan.. In deze workshop trekken leerlingen met geluidsapparatuur de straat op en ontdekken ze de stad met hele nieuwe oren. Tot slot worden alle geluiden in de City Mixer geüpload en zo een nieuwe imaginaire wereld gecreëerd. De City Mixer werd ontwikkeld door Aifoon, een educatieve kunstenorganisatie die luisteren en geluid centraal stelt in haar onderzoek rond stilte. PRIJZEN. Kleuterrondleiding: 45 min., 20 euro, max 20 kleuters. Interactieve rondleiding: 1u, 20 euro, max. 20 leerlingen. Interactieve rondleiding met creatieve verwerking (workshop Sense of Listening): 2u, 40 euro (+20 euro/extra uur), max. 20 leerlingen PRAKTISCH Rondleidingen boeken kan je via het reservatieformulier op Een reservatie is pas in orde na bevestiging door een Z33 medewerker Gelieve 3 weken op voorhand te boeken, enkel zo kunnen we de juiste gids/begeleider voor jouw specifieke groep voorzien. Schoolrondleidingen met gids kunnen ook plaatsvinden op maandag of van maandag tot vrijdag voor openingstijd tussen 9 en 11 Bij kleuterrondleidingen voorziet de school extra begeleiding Specifieke verzoeken of andere formules worden steeds onderzocht, maar kunnen niet gegarandeerd worden. 25

Atelier à Habiter. Lesmap. 01.12.2013 tot 30.03.2014. Kleuter en eerste graad lager onderwijs Derde graad secundair onderwijs

Atelier à Habiter. Lesmap. 01.12.2013 tot 30.03.2014. Kleuter en eerste graad lager onderwijs Derde graad secundair onderwijs Atelier à Habiter 01.12.2013 tot 30.03.2014 Lesmap Kleuter en eerste graad lager onderwijs Derde graad secundair onderwijs Z33 huis voor actuele kunst Zuivelmarkt 33 Hasselt (BE) www.z33.be Inhoud 1. Inleiding:

Nadere informatie

eindtermen basisonderwijs

eindtermen basisonderwijs STAM op schoolmaat eindtermen basisonderwijs inhoudstafel 1. inleiding...3 2. leergebied overschrijdende eindtermen...3 2.1. ICT...3 2.2. sociale vaardigheden...3 3. eindtermen leergebieden...4 3.1. muzische

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Interactieve rondleiding 1 ste graad LO Met de poesjepoppen doorheen Antwerpen

Interactieve rondleiding 1 ste graad LO Met de poesjepoppen doorheen Antwerpen Interactieve rondleiding 1 ste graad LO Met de poesjepoppen doorheen Antwerpen De Poesjepoppen zijn onze gids in de tentoonstelling over Antwerpen als wereldstad. Hoe verplaatste men zich vroeger? Is de

Nadere informatie

Klankmakerij - lesdoelen

Klankmakerij - lesdoelen Klankmakerij - lesdoelen Noot: de Klankmakerij streeft vanaf jonge leeftijd universele eindtermen en -doelen na en deze worden aanpast (lees verdiept ) als de mogelijkheid daartoe bestaat. De teksten hieronder

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 Muzische opvoeding Muzikale opvoeding klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 1. Het kind musiceert met klank en muziek 3 1.1 Musiceren en experimenteren met de stem, met aandacht voor een goed stemgebruik

Nadere informatie

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost- Afrikaanse keuken DOELGROEP : Kleuter

Nadere informatie

De Oude Kaasmakerij. Algemeen

De Oude Kaasmakerij. Algemeen Lesbrief De Oude Kaasmakerij Algemeen Deze lesbrief is opgemaakt voor het lager onderwijs. Voor leerlingen uit eerste, tweede en derde graad van het basisonderwijs werd een specifieke rondleiding uitgewerkt

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

Dagactiviteit: AFRIKA VERTELT : ÇA BOUGE EN DAT BEWEEGT VZW Doedeskaden

Dagactiviteit: AFRIKA VERTELT : ÇA BOUGE EN DAT BEWEEGT VZW Doedeskaden 1 Dagactiviteit: AFRIKA VERTELT : ÇA BOUGE EN DAT BEWEEGT VZW Doedeskaden Hoofddisciplines: dans en muziek Andere disciplines die aan bod komen: drama en eventueel media (filmopname) Aanbod geschikt voor:

Nadere informatie

JK OK L1 L2 L3 L4 L5 L6

JK OK L1 L2 L3 L4 L5 L6 Atelier: Een reclamefilmpje maken JK OK L1 L2 L3 L4 L5 L6 Eindtermen: Wereldoriëntatie 1.16 De leerlingen kunnen met enkele voorbeelden aantonen dat energie nodig is voor het functioneren van levende en

Nadere informatie

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen.

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Vak: MUVO Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Doelen: Eindtermen: Muvo 1.2 De leerlingen kunnen door betasten en voelen (tactiel), door kijken

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad

Nadere informatie

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA PEDAGOGISCHE FICHE Laatst gewijzigd op: 27/Mar/09 ORGANISATIE: ECUADORGALLERY METHODIEK: CREATIEVE SCHILDEREN 1. Algemene info Adres: Bretagnestraat 25, 17 1200 Brussel Tel: 027704310-0494486164 Fax: /

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Paper-Scissors-Stone

Paper-Scissors-Stone Paper-Scissors-Stone 11.05 tot 31.08.2014 Lesmap Basisonderwijs en secundair onderwijs Z33- huis voor actuele kunst Zuivelmarkt 33 Hasselt (BE) www.z33.be Inhoud 1. Inleiding: Wat is Z33? 2. De tentoonstelling

Nadere informatie

Interactieve rondleiding Op pelgrimstocht LO Heilige Plaatsen

Interactieve rondleiding Op pelgrimstocht LO Heilige Plaatsen Interactieve rondleiding Op pelgrimstocht LO Heilige Plaatsen Waarom leggen pelgrims honderden of soms zelfs duizenden kilometers af naar een heilige plek? De leerlingen bezoeken de tentoonstelling net

Nadere informatie

LeerkrachteN Basis onderwijs. M HKA Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen

LeerkrachteN Basis onderwijs. M HKA Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen 1 M H KA LeerkrachteN Basis onderwijs M HKA Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen 2 Beste leerkracht, Je reserveerde een interactieve rondleiding of een labo in het M HKA. In dit document vind je: 1 2

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

PEDAGOGISCHE FICHE. Afrika zoals alleen Afrikanen het kennen en ervaren.

PEDAGOGISCHE FICHE. Afrika zoals alleen Afrikanen het kennen en ervaren. Laatst gewijzigd op: 19-04-2011 PEDAGOGISCHE FICHE ORGANISATIE: VZW AFRIKA AT HOME METHODIEK: AFRIKAANSE CULTUURDAG 1. Algemene info Adres: VADDENHOEK 25, 9700 OUDENAARDE-MULLEM Tel: 0473 21 08 79 0486

Nadere informatie

ONTRAFEL MET JE KLAS DE VELE GEHEIMEN VAN DE NATUUR! EDUCATIEVE PROJECTEN BASISONDERWIJS

ONTRAFEL MET JE KLAS DE VELE GEHEIMEN VAN DE NATUUR! EDUCATIEVE PROJECTEN BASISONDERWIJS ONTRAFEL MET JE KLAS DE VELE GEHEIMEN VAN DE NATUUR! EDUCATIEVE PROJECTEN BASISONDERWIJS OP STAP MET TRUISJE DE BOSMUIS VERNIEUWD! EXPLORER De kleuters leren de leefwereld van een bosmuis kennen: uiterlijke

Nadere informatie

Piramide 4: muzische vorming

Piramide 4: muzische vorming Piramide 4: muzische vorming Muziek 1. Welkom Kriebels - De kinderen kunnen spontaan vakantieherinneringen ophalen. - De kinderen kunnen herkenbare passages vergelijken met situaties uit hun leefwereld.

Nadere informatie

Interactieve rondleiding 2 de graad LO Megamachtig

Interactieve rondleiding 2 de graad LO Megamachtig Interactieve rondleiding 2 de graad LO Megamachtig Macht heeft voor iedereen een andere betekenis. Zou jij graag veel macht hebben? Wat zou je doen met je macht? Is macht iets van deze tijd of van vroeger?

Nadere informatie

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE!

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! In Atheneum Brussel gaat een heel specifieke onderwijswereld voor je open. Met lessen die het klaslokaal overstijgen, kleine leerlingengroepen,

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle groepen 9 3 Kunsteducatieproject voor

Nadere informatie

Cijfers en letters. Zelfstandig spelen. Ontmoeten

Cijfers en letters. Zelfstandig spelen. Ontmoeten Cijfers en letters Zelfstandig spelen Schrijfhoekje: ( MO ) 45 kleinmotorisch bewegen Met allerlei schrijfmaterialen experimenteren op verschillende soorten papier < een juiste pengreep nadoen bij het

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Interactieve rondleiding 3 de graad LO Waar water waakt

Interactieve rondleiding 3 de graad LO Waar water waakt Interactieve rondleiding 3 de graad LO Waar water waakt Waar water waakt... Daar is de haven! Tijdens deze rondleiding schepen de leerlingen in voor een bootreis langs de geschiedenis van de haven van

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

LESVOORBEREIDING. Gegevens over de student Gegevens over de school en de klas Gegevens over de les Naam: Vak: Muzische vorming Groep: 1A

LESVOORBEREIDING. Gegevens over de student Gegevens over de school en de klas Gegevens over de les Naam: Vak: Muzische vorming Groep: 1A Studiegebied Onderwijs, campus Brugge Opleiding bachelor lager onderwijs Xaverianenstraat 10-8200 Brugge (Sint-Michiels) Tel. 050 30 51 38 Fax 050 30 51 01 coördinator: lieve.lootens@khbo.be contactpersoon:heidi.vereecke@khbo.be

Nadere informatie

Reservatie: www.mu-zeemu-zee-um vzw Romestraat 11a 8400 Oostende info@mu-zee-um.be T 059/269064 F 059/517559

Reservatie: www.mu-zeemu-zee-um vzw Romestraat 11a 8400 Oostende info@mu-zee-um.be T 059/269064 F 059/517559 2014 TEN) EERKRACH /L R E G O EN IR/H OLWASSEN /SECUNDA /V IS D S G A U E (B J S N ONDERWIJ + GROEPE ging! een uitda, e n li ip c is sitie of d een expo s u gaan. s r e v op pad te m ngeren o jo d f ig

Nadere informatie

onderwerp: Ik ruik mensenvlees ( drama- beweging)

onderwerp: Ik ruik mensenvlees ( drama- beweging) onderwerp: Ik ruik mensenvlees ( drama- beweging) -lln. kn. zich soepel bewegen op de muziek; -lln. kn. sprookjesfiguren uitbeelden met de nadruk op één zintuig; -plezierbeleving; -lln. durven expressief

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor VMBO/HAVO/VWO 9 2.1 Kies je Kunst 9

Nadere informatie

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE. Hoofdthema: elektriciteit / energie Onderwerp : Eenvoudige stroomkring maken Doelgroep: 2 e graad

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE. Hoofdthema: elektriciteit / energie Onderwerp : Eenvoudige stroomkring maken Doelgroep: 2 e graad 1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE Hoofdthema: elektriciteit / energie Onderwerp : Eenvoudige stroomkring maken Doelgroep: 2 e graad Timing: 1 á 2 lestijden De les in het kort: De leerlingen

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus Docentenhandleiding Educatieprogramma Ik bied Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum p. 3 Algemene doelstelling programma p. 3 Aansluiting bij kerndoelen p. 3-4 Programma Ik Bied.

Nadere informatie

Lesmap lager onderwijs

Lesmap lager onderwijs Lesmap lager onderwijs Inleiding tot de tentoonstelling MIXED EMOTIONS / GEMENGDE GEVOELENS Is het jouw ook al opgevallen dat er steeds meer en meer de nadruk wordt gelegd op emoties in de media: tijdens

Nadere informatie

Creatief Denken. Ideeën Werkplaats Groep 3 Groep 4 Groep 5

Creatief Denken. Ideeën Werkplaats Groep 3 Groep 4 Groep 5 Creatief Denken Ideeën Werkplaats Groep 3 Groep 4 Groep 5 Inleiding Creativiteit is een proces waardoor je laat zien dat alles wat is ook altijd anders kan zijn. Kijken naar de werkelijkheid, dat koppelen

Nadere informatie

Echte helden. ALICE PANTERMULLER, Christiane Hansen ISBN 9789059241060 NUR 273 D/2014/6186/20. Uitgeverij Bakermat. Suggesties: Emy Geyskens

Echte helden. ALICE PANTERMULLER, Christiane Hansen ISBN 9789059241060 NUR 273 D/2014/6186/20. Uitgeverij Bakermat. Suggesties: Emy Geyskens ALICE PANTERMULLER, Christiane Hansen ISBN 9789059241060 NUR 273 D/2014/6186/20 Suggesties: Emy Geyskens Korte inhoud 1 Grappig, spannend, heldhaftig: de avonturen van Frederik Kikker! Frederik Kikker

Nadere informatie

Alle ruimte. voor jou w groei BEROEPSONDERWIJS

Alle ruimte. voor jou w groei BEROEPSONDERWIJS Alle ruimte voor jou w groei BEROEPSONDERWIJS Campus Het Spoor Mol 02 Leerlingen leren door te doen, te ondervinden, mee te maken,. Ze beleven met hun zintuigen, verstand en gevoel, alleen of in groep.

Nadere informatie

KureghemNet is een project van MAKS vzw. Computerles Programmaboekje sep dec 2014

KureghemNet is een project van MAKS vzw. Computerles Programmaboekje sep dec 2014 @ KureghemNet is een project van MAKS vzw Computerles Programmaboekje sep dec 2014 2 Iedereen mee met de PC Heb je nog nooit een computer gebruikt en wil je de basis leren? Zoek je werk of wil je beter

Nadere informatie

De horizontale lijnen geven de normale luchtdruk weer. Boven de horizontale lijn verhoogt de luchtdruk, onder de lijn vermindert de luchtdruk.

De horizontale lijnen geven de normale luchtdruk weer. Boven de horizontale lijn verhoogt de luchtdruk, onder de lijn vermindert de luchtdruk. Audio Introductie Geluid is een trilling van deeltjes, die zich voortplant in lucht of in een ander medium, zoals water. Een andere definitie: geluid is een voortschrijdende verandering van luchtdruk.

Nadere informatie

Doelenlijst G-start voor VVKBaO

Doelenlijst G-start voor VVKBaO 1 1. OVER -START -start is een CTO-uitgave over het stimuleren van geletterdheid bij jonge kinderen (2,5 tot 7 jaar). -start is een boek vol achtergrondinformatie en concreet uitgewerkte activiteiten.

Nadere informatie

HOFPLEIN EDUCATIE Lesbrief voorstelling Alice in Wonderland

HOFPLEIN EDUCATIE Lesbrief voorstelling Alice in Wonderland HOFPLEIN EDUCATIE d n a rl e d n o W in e c li A g in Lesbrief voorstell 'DE VOORSTELLINGEN VAN HOFPLEIN ROTTERDAM WORDEN GESPEELD MÉT JONGEREN, VÓÓR JONGEREN.' hofplein rotterdam Hofplein Rotterdam richt

Nadere informatie

Alle ruimte. voor jou w groei COGNOSCO

Alle ruimte. voor jou w groei COGNOSCO Alle ruimte voor jou w groei COGNOSCO Cognosco Campus Het Spoor Mol 02 Inleidend woordje Campus Het Spoor biedt naast het traditionele onderwijs ook het succesvolle Cognosco-onderwijs. De leerlingen kiezen

Nadere informatie

leerlijn muzische 2de, 3de en 4de leerjaar.xls 1 van 10 Werken aan een degelijk en samenhangend onderwijsaanbod

leerlijn muzische 2de, 3de en 4de leerjaar.xls 1 van 10 Werken aan een degelijk en samenhangend onderwijsaanbod 1. Intensief gebruik maken van alle zintuigen Ik kan geconcentreerd kijken, beluisteren, betasten, smaken, ruiken. Ik sta open voor muzische prikkels van buitenaf en neem de tijd om ze op mij te laten

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE _ Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Jongeren in Afrika DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type

Nadere informatie

Cultuurplan basisschool De Regenboog

Cultuurplan basisschool De Regenboog Cultuurplan basisschool De Regenboog (2015-2016) Dukdalf 28 3961 LA Wijk bij Duurstede 1 Dit beleidsplan omvat de volgende punten: Wat is onze visie op cultuur? Wat willen we dit jaar veranderen? Hoe pakken

Nadere informatie

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Naam: Klas: Inleiding Dit is jouw persoonlijke CKV-portfolio, waarmee je het onderdeel CKV in het derde en vierde leerjaar afrondt. CKV is een wettelijk verplicht

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker)

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Klas: 3 de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de Grafische sector

Nadere informatie

Architecture of fear Z33 02.10.2011 31.12.2011

Architecture of fear Z33 02.10.2011 31.12.2011 Architecture of fear Z33 02.10.2011 31.12.2011 Lesmap Lager Onderwijs 1 Inhoud 1. Inleiding: Z33 en haar werking... 3 2. De tentoonstelling Architecture of fear... 4 3. Voorbereiding in de klas... 5 3.1

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle klassen 9 3 Kunstproject voor VMBO

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

Verslag themanamiddag Een museum toegankelijk maken

Verslag themanamiddag Een museum toegankelijk maken Verslag themanamiddag Een museum toegankelijk maken Plaats: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen Datum: 21 maart 2013 Om de twee maanden organiseert het Fonds Vrijetijdsparticipatie een themanamiddag

Nadere informatie

Inleiding: Wat is Z33? 08.02 tot 24.05.2015 Konstantin Grcic Panorama. Lesmap Lager en secundair onderwijs

Inleiding: Wat is Z33? 08.02 tot 24.05.2015 Konstantin Grcic Panorama. Lesmap Lager en secundair onderwijs 08.02 tot 24.05.2015 Konstantin Grcic Panorama Lesmap Lager en secundair onderwijs Z33 huis voor actuele kunst Zuivelmarkt 33 Hasselt (BE) www.z33.be Deze lesmap is bedoeld voor leerkrachten van het lager

Nadere informatie

Musea en erfgoed in Kortrijk. Aanbod voor scholen 2009-2010. secundair onderwijs

Musea en erfgoed in Kortrijk. Aanbod voor scholen 2009-2010. secundair onderwijs Musea en erfgoed in Kortrijk Aanbod voor scholen 2009-2010 secundair onderwijs Aanbod voor het secundair onderwijs Het museum als ideale leerplek Kortrijk heeft drie stedelijke musea die zeker ook jongeren

Nadere informatie

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8

Lesbrief online gastles. Een bek vol tanden. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Lesbrief online gastles Een bek vol tanden Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving uitzending Online gastles 3. Afsluiting

Nadere informatie

NT2. foto M HKA ONDERWIJS BUNDEL

NT2. foto M HKA ONDERWIJS BUNDEL NT2 ONDERWIJS BUNDEL Beste leerkracht, Het M HKA stelt je trots het nagelnieuwe aanbod voor klassen en cursisten NT2 voor. In deze onderwijsbundel maak je kennis met het museum en hedendaagse kunst. Je

Nadere informatie

Workshops voor Scholengemeenschappen. PE-DIC-idee PE-DIC-initiatief PE-DIC-in orde!

Workshops voor Scholengemeenschappen. PE-DIC-idee PE-DIC-initiatief PE-DIC-in orde! Ines Vandoorne (Beeldopvoeding) - Bernadette De Geest (Muzikale Opvoeding) Kathleen Pisman (Dramatisch Spel - Bewegingsexpressie) - Liliane Steppe (Muzisch taalgebruik) Muzo - Workshops voor scholengemeenschappen

Nadere informatie

Mijn visie; mijn manier van handelen en

Mijn visie; mijn manier van handelen en Mijn visie; mijn manier van handelen en ideeën over hoe kinderen ontwikkelen, leren en zouden moeten leren op school. Mariska Gerritsen, Docent beeldende vorming Fontys Tilburg Onderwijs Mijn visie op

Nadere informatie

Wereldhaven op kindervoeten. Een interactieve rondleiding met kapitein MASsimo.

Wereldhaven op kindervoeten. Een interactieve rondleiding met kapitein MASsimo. Wereldhaven op kindervoeten Een interactieve rondleiding met kapitein MASsimo. Als echte matrozen ontdekken de kinderen de tentoonstelling Wereldhaven. Kapitein MASsimo neemt hen mee op avontuur. Ze gaan

Nadere informatie

Deze dag zijn er docenten aanwezig die later in de maand muzieklessen gaan geven.

Deze dag zijn er docenten aanwezig die later in de maand muzieklessen gaan geven. Nieuwsbrief 2 oktober 2015 Driejarigen groep Driesprong Even voor de zomervakantie heb ik u verteld over de ontwikkelingen rond een Driesprong op de Ceder. Een stap naar het integreren van onderwijs en

Nadere informatie

Lesideeën claves: onderbouw

Lesideeën claves: onderbouw Lesideeën claves Lesideeën claves: onderbouw Lesideeën middenbouw: pagina 4 Lesideeën bovenbouw: pagina 6 Getal onder de 10 Doel: de leerlingen oefenen met tellen en klappen/spelen op een vooraf bepaald

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

voor de eerste graad Win samen spel

voor de eerste graad Win samen spel voor de eerste graad Allemaal beestjes Op stap met Pluimstaart Wekkerwandeling Op een grote paddenstoel Een kunstig bos Kampen bouwen Win samen spel Kookacademie Stip en zijn vrienden Allemaal beestjes

Nadere informatie

All That Is Solid Melts into Air

All That Is Solid Melts into Air All That Is Solid Melts into Air INLEIDING: HEDENDAAGSE KUNST EN KINDEREN Wat doe je als je oog in oog staat met een hedendaags kunstwerk? Wat vang je met een kunstwerk aan? Hoe krijg je het aan de praat?

Nadere informatie

Lesmap bij de voorstelling

Lesmap bij de voorstelling Lesmap bij de voorstelling Vòòr de voorstelling Voorbereiding op het theaterbezoek Afhankelijk van de leeftijd van de kinderen en hun achtergrond, kan het nuttig zijn om het theaterbezoek met hen voor

Nadere informatie

werken voor talent! MET DE IPAD!

werken voor talent! MET DE IPAD! Groene Hart Rijnwoude is kleinschalig met een breed onderwijsaanbod op het gebied van vmbo-b/k, tl en havo. Op onze school staat Leren met uitzicht centraal. We geven onze leerlingen uitzicht op een goede

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Educatieprogramma Sprekende Portretten Wouter van Riessen, zelfportret met luchtbel, aankoop 2000 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum.... p. 3 Algemene

Nadere informatie

PEDAGOGISCHE FICHE ORGANISATIE: AFRIKA AT HOME VZW. METHODIEK: SWINGEND AFRIKA ( al dansend door Oost-Afrika op moderne Afrikaanse muziek )

PEDAGOGISCHE FICHE ORGANISATIE: AFRIKA AT HOME VZW. METHODIEK: SWINGEND AFRIKA ( al dansend door Oost-Afrika op moderne Afrikaanse muziek ) PEDAGOGISCHE FICHE ORGANISATIE: AFRIKA AT HOME VZW METHODIEK: SWINGEND AFRIKA ( al dansend door Oost-Afrika op moderne Afrikaanse muziek ) 1. Algemene info Adres: VADDENHOEK 25, 9700 OUDENAARDE-MULLEM

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat 08720 Artiest muziek 10-04-2008 08:37 Pagina 1 werkproces 1 1 2 3 4 5 6 Werken als muzikant Artiest Muziek Wat laat je zien? Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht Je zet ideeën om in concepten

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle groepen 9 3 Kunsteducatieproject voor

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Onderwerp. VVKBaO. Leerlingen maken een account, krijgen een rondleiding door Scratch en verkennen het programma.

Onderwerp. VVKBaO. Leerlingen maken een account, krijgen een rondleiding door Scratch en verkennen het programma. Onderwerp Leerlingen maken een account, krijgen een rondleiding door Scratch en verkennen het programma. WO 2.13 een eenvoudige werktekening of handleiding stap voor stap uitvoeren; ICT 1 Hebben een positieve

Nadere informatie

Verslag leerorkest studieochtend. Zingen tijdens de instrumentale groepsles

Verslag leerorkest studieochtend. Zingen tijdens de instrumentale groepsles Verslag leerorkest studieochtend Zingen tijdens de instrumentale groepsles 6 maart 2012 Muziekcentrum Zuidoost 7 maart 2012 Muziekschool Amsterdam Noord 9 maart 2012 Muziekschool Amsterdam Docent: Otto

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

U vraagt voor de expositie natuurlijk ook enkele (installatie)gidsen. Wedden dat de bezoekers nog nooit zo n visueel wereldbeeld konden ervaren?

U vraagt voor de expositie natuurlijk ook enkele (installatie)gidsen. Wedden dat de bezoekers nog nooit zo n visueel wereldbeeld konden ervaren? Het verhaal Het kunstwerk op de rotonde: is het een installatie, een assemblage of een beeldhouwwerk? Vergelijken met kunstinstallaties of art-installations op internet. Meteen de hedendaagse maatschappelijke

Nadere informatie

CASE 2.1 - Campagne Stad Genk

CASE 2.1 - Campagne Stad Genk CASE 2.1 - Campagne Stad Genk 1 2 Samen met Henk naar een groener Genk! marketingplan BRIEFING - OPDRACHT VAN STAD GENK De probleemstelling Mensen die een kapvergunning aanvragen en dus weinig belang hechten

Nadere informatie

Lesidee: niet stunten op straat

Lesidee: niet stunten op straat Lesidee: niet stunten op straat AFSPRAAK IN HET VERKEER(KLASGESPREK) Je in groep verplaatsen heeft heel wat voordelen. Laat de leerlingen nadenken over verschillende manieren van verplaatsing (te voet,

Nadere informatie

kunstlessen voor het primair onderwijs

kunstlessen voor het primair onderwijs 2013 2015 kunstlessen voor het primair onderwijs kunst gaat over nu over jou en over mij In kunst kan en mag bijna alles. Je kunt het zo gek niet bedenken of je kunt het maken. Met kunst kun je dromen

Nadere informatie

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Geluid Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis

Nadere informatie

WELKE VAKKEN DOE JIJ GRAAG?

WELKE VAKKEN DOE JIJ GRAAG? WELKE VAKKEN DOE JIJ GRAAG? Sommige mensen zijn goed in talen, andere mensen zijn goed in wiskunde. Waar ben jij goed in? Welke vakken doe jij graag? Wat moet je doen? Werk samen in groep. 1. Maak de woordenschatoefeningen

Nadere informatie

Beleving, verbeelding en verwondering als basis voor talentontwikkeling staan hierbij centraal.

Beleving, verbeelding en verwondering als basis voor talentontwikkeling staan hierbij centraal. Inleiding Het project Kunstructeur is bedoeld om leerlingen van de basisschool en onderbouw voortgezet onderwijs, kennis te laten maken met kunst en techniek binnen het onderwijs. Beleving, verbeelding

Nadere informatie

Muziek: onweer in het bos

Muziek: onweer in het bos Muziek: onweer in het bos Leerdoelen: - Visuele voorstellingen van klank en muziek met de stem, voorwerpen of instrumenten verklanken; - Beelden, klanksymbolen en grafische notatie vocaal of instrumentaal

Nadere informatie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie DinoLab LIVE Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 6, 7 en 8 1 DinoLab LIVE lesbrief DinoLab LIVE 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting 4 Bijlage:

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19 Inhoud 1 Inleiding 13 1 onderzoeken van de natuur 13 Natuurwetenschappen 13 Onderzoeken 13 Ontwerpen 15 2 grootheden en eenheden 15 SI-stelsel 15 Voorvoegsels 15 3 meten 16 Meetinstrumenten 16 Nauwkeurigheid

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

Kleurige klanken - Slagwerk aan de winkel! Klankmakerij - project ontwikkeld in opdracht van Musica vzw

Kleurige klanken - Slagwerk aan de winkel! Klankmakerij - project ontwikkeld in opdracht van Musica vzw Kleurige klanken - Slagwerk aan de winkel! BOOM WHACKERS Klankmakerij - project ontwikkeld in opdracht van Musica vzw PERCUSSIE MET MELODIE Boomwhackers zijn de helder gekleurde muzikale buizen die verscheidene

Nadere informatie

Basisles 1: Knopjes en fotograferen

Basisles 1: Knopjes en fotograferen Basisles 1: Knopjes en fotograferen Onderwerp Leeftijd/Doelgroep Leergebied Het hanteren van het digitaal fototoestel: kennismaking met de knopjes en zelf foto s nemen Alle leerjaren Mediaopvoeding Tijdsduur

Nadere informatie

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum.

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum. 2 INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het museum. In dit werkboekje

Nadere informatie