Handelen door professionals in de jeugdzorg: om kracht verlegen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handelen door professionals in de jeugdzorg: om kracht verlegen?"

Transcriptie

1 Handelen door professionals in de jeugdzorg: om kracht verlegen? Gert Jan Slump In het kader van een serie projecten rond ethische en professionaliteitsvraagstukken 1 binnen de jeugdzorg, welzijn en maatschappelijke dienstverlening en kinderopvang is vorig jaar een onderzoek geïnitieerd door FCB en Stichting Zin in Jeugdzorg. Het onderzoek dat onder opdrachtgeverschap van FCB wordt uitgevoerd door Movisie heeft als titel Handelingsverlegenheid. In het kader van dit onderzoek zijn gesprekken gevoerd met zes bestuurders en directeuren van verschillende jeugdzorgaanbieders in het land en twee vakbondsbestuurders betrokken bij de jeugdzorg. Dankzij hun grote openheid en persoonlijke reflecties leverden de gesprekken veel inzicht en informatie op. Dit artikel is geschreven op basis van de genoemde gesprekken/ontmoetingen. 1. Een kwestie van definieren Een vergelijking met aanpalende sectoren: vier factoren Formele en eigen ruimte voor handelen Handelingsverlegenheid als (ethisch) dilemma Sturen en handelen Autonoom, beheersbaar en betrokken Een kwestie van definieren Handelingsverlegenheid kan worden geduid als een situatie waarin een professional aarzelt om te handelen terwijl dit eigenlijk wel zou moeten. De aarzeling kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer de professional: 1. lastige beslissingen moet nemen in een complexe problematiek, zoals het aankaarten van wetsovertredingen of vermoedens van verwaarlozing, verloedering of huiselijk geweld; 2. zich onveilig voelt in een situatie, door gebrek aan ervaring of bij tegenstrijdige persoonlijke gevoelens over de betreffende situatie; 3. niet uit de voeten kan met de voorgeschreven aanpak of behandellijn van de organisatie of doordat er weinig mogelijkheden zijn om twijfels te bespreken. 1 Onder meer Gaan en blijven werken in de jeugdzorg en

2 Handelingsverlegenheid belemmert een effectief optreden van de professional en gaat uiteindelijk ten koste van goede hulpverlening aan de doelgroep, de cliënt of het cliëntsysteem. Tijdens de gesprekken werd meerdere malen het thema angst, gerelateerd aan onveiligheid, als bron van handelingsverlegenheid genoemd. Angst kan voortkomen uit eigen ervaringen van de werker maar ook uit bedreigende werksituaties. Angst leidt tot onveiligheid en verlegenheid om te handelen. Reden temeer om dit thema vooraan in het artikel aan de orde te stellen. Door angst onder ogen te zien, te benoemen en aan te gaan kan angst een motor voor handelen worden in plaats van een remmende werking hebben. Enerzijds moet dat uit de werker zelf komen, anderzijds moeten organisaties werkers daarin faciliteren door een open cultuur. Dat vraagt om zorgvuldigheid bij het werven, selecteren en begeleiden van werkers in de jeugdzorg. Stevigheid verwerft een werker voor een deel in de uitoefening van de professie maar neemt hij of zij ook van nature mee. Handelingsverlegenheid heeft ontegenzeggelijk ook een ethische dimensie. Daarover is later in dit artikel meer te lezen. Een kanttekening die vooraan in de gesprekken bij de ethische dimensie van het begrip handelingsverlegenheid geplaatst werd is dat je er in werkomgevingen uitgebreid over kunt blijven beschouwen en praten zonder dat er daadwerkelijk iets mee wordt gedaan. In dat geval kan ethiek en ethische reflectie contraproductief werken. Ethiek kan echter tegen de achtergrond van angst, onzekerheid en complexiteit in concrete situaties juist ook een middel zijn om in de harde en weerbarstige werkelijkheid problemen op te lossen in plaats van deze te koesteren. In dat verband geldt dat bij een goede analyse van situaties die fout of bijna fout zijn gegaan, er achteraf altijd wel een moment voorafgaand aan het incident aan te wijzen is waarin betrokkenen zeggen dat ze het anders hadden moeten doen. Ook kan het zijn dat er in dergelijke situaties signalen zijn geweest en het gesprek daarover ook is aangegaan maar niet heeft geleid tot adequaat handelen. Bijna altijd heeft dat te maken met onzekerheid in de brede context. Naast angst en de ethische dimensie spelen bij het duiden van handelingsverlegenheid ook praktische en organisatorische factoren zoals dossiervorming, protocollering en certificering een rol. Er bestaat een zeker risico dat een papieren en diagnostische werkelijkheid gecreëerd wordt waarin zaken als veiligheid vooral technisch worden vertaald en niet in adequaat handelen van de werker. Datzelfde geldt voor het handelen tussen organisaties onderling en tussen organisaties en financiers. De gedrevenheid van de jeugdzorgwerker dreigt verstrikt te raken in een papieren keurslijf dat geen raakvlak meer heeft met het handelen van die werker. Handelingsverlegenheid omzetten in handelingskracht betekent dan ruimte bieden aan de autonomie van de werker met oog voor de vragen die autonomie natuurlijk met zich meebrengt. Beroepsregistratie heeft daarop een positieve invloed omdat duidelijk wordt gemaakt dat de werker zelf verantwoordelijk is voor zijn of haar doen en laten en daarin een eigen positie inneemt, ook ten opzichte van de cliënt. Daarbij helpt dat de werker zich geruggesteund en gedekt voelt door de organisatie waarvoor hij of zij werkt en daarop moet kunnen rekenen! Blijven de lastige situaties waarin een professionele werker twee kanten op kan en een beslissing lastig is. Dat zijn niet alleen de dilemma s met een zware ethische lading; het kunnen ook die alledaagse situaties zijn waarin een professional het even niet weet. Dat zijn de situaties waarin reflectie om de hoek komt. Persoonlijke en professionele ontwikkeling is gebaat bij die reflectie, die fundamenteel wat anders is als handelingsverlegenheid. Eerst denken, eventueel reflecteren en

3 dan doen kan een werker juist helpen om handelingskracht 2 te ontwikkelen. Om dit vermogen te ontwikkelen zal al tijdens een inwerkperiode ruim aandacht besteed moeten worden aan het principe van reflectie op de werkplek. Door op deze manier actief ruimte aan verschil van inzicht te geven zou de werkpraktijk binnen de jeugdzorg zich wel eens efficiënter en krachtiger kunnen ontwikkelen. Daarbij speelt de koppeling met de maatschappelijke opgave waar de jeugdzorg zich voor gesteld ziet. Er zijn situaties waarin de jeugdzorg het volgens opinies in de samenleving nooit goed kan doen; enerzijds klinkt de kritiek dat de jeugdzorg te snel ingrijpt, anderzijds dat de jeugdzorg te laat heeft ingegrepen. Dat gegeven op zich maakt de context van werken in de jeugdzorg weerbarstig. 2 Een vergelijking met aanpalende sectoren: vier factoren Uit de eerste metingen voor het onderzoek handelingsverlegenheid kon worden geconcludeerd dat binnen de jeugdzorg handelingsverlegenheid minder herkend wordt dan binnen de twee andere sectoren die in het onderzoek aan de orde komen (welzijns- en opbouwwerk en kinderopvang). Als mogelijke oorzaken voor handelingsverlegenheid werden genoemd zakelijkheid versus vertrouwen naar de cliënt, afnemende maatschappelijke waardering, te weinig steun vanuit de organisatie en te hoge werkdruk. Hoe komt het dat handelingsverlegenheid in de jeugdzorg minder herkend wordt? In de gesprekken wordt benadrukt dat werkers in de jeugdzorg bewust kiezen voor een mooi en tegelijk moeilijk beroep. De professionaliteit in de jeugdzorg staat op een hoog niveau. Het opleidingsniveau is hoog en de instroomcriteria steeds scherper. Ook het instrumentarium dat werkers ter beschikking hebben is in de jeugdzorg inmiddels vergaand ontwikkeld. In aansluiting daarop wordt door werkers binnen de jeugdzorg in ingewikkelde situaties veel ervaring opgedaan in soms heel korte tijd. Een andere factor die meespeelt is dat er in de jeugdzorg meer dan in de andere sectoren de mogelijkheid is regie te voeren over de zorg. Er is (vaak) een duidelijk mandaat dat in de andere sectoren ontbreekt. Daardoor is er ook minder dan in beide andere sectoren sprake van risicomijding. Ethische discussies rond de risico s in de zorg kunnen worden bezien tegen het licht van dat mandaat. Een derde verklaring kan worden gezocht in het feit dat het bestaan van de jeugdzorg eigenlijk door niemand wordt betwist. Hoewel er vanuit de samenleving regelmatig kritiek op de jeugdzorg is te horen is de maatschappelijke relevantie onverkort groot. Blijft wel staan dat ethische dilemma s ook en zeker in de jeugdzorg voorkomen. Om die in alledaagse werkelijkheid goed aan de orde te hebben is ruimte voor reflectie essentieel. Die ruimte hebben werkers nodig om zichzelf en anderen in staat te stellen deze dilemma s te delen en te 2 Handelingskracht en handelingsverlegenheid zijn spiegelende begrippen, merkte een van de gesprekspartners op. Er is nooit pure onmacht of pure macht. Dat verschilt per casus en per situatie. Scherpzinnigheid is geboden.

4 bespreken. Een andere nuancering van het beeld dat het in de jeugdzorg wel meevalt wordt geplaatst in het licht van de dreigende verzakelijking van de jeugdzorg. Door in te zoomen op methodieken en instrumenten dreigt aandacht voor een generiek begrippenkader naar de achtergrond te raken. Er is een behoefte aan en noodzaak voor het ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal. In dat verband wordt van verschillende kanten gepleit voor een algemeen pedagogisch kader en aandacht voor het pedagogisch klimaat binnen de jeugdzorg en met name binnen jeugdzorginstellingen 3. Vanuit welke waarden voeden wij eigenlijk op? Over de vier factoren die uit het onderzoek naar voren komen en van invloed zijn op handelingsverlegenheid wordt in de gesprekken het volgende opgemerkt. Zakelijkheid versus vertrouwen naar de cliënt. Deze factor wordt door bestuurders genuanceerd. Bestuurders vragen zich af of dat werkelijk door jeugdzorgwerkers zo wordt ervaren in de directe relatie met een hulpvrager. Hoewel er in de jeugdzorg een situatie is gegroeid met veel nadruk op en aandacht voor prestaties, scoren en registreren is de vraag of medewerkers daar in cliëntsituaties nu direct last van hebben. Hier klinkt een groot vertrouwen in door richting jeugdzorgwerkers. Bestuurders geven aan dat de vertrouwensrelatie die de jeugdzorgwerker met een cliënt moet opbouwen ruimte nodig heeft en op vertrouwen van de organisatie in de werker moet kunnen rekenen. Wel spelen ook hier weer angst en, zoals het in één van de gesprekken werd geduid, kommervolle situaties in mee: situaties van opvoedonmacht waarin een jeugdzorgwerker naar eer en geweten hulp probeert te bieden zonder het gewenste resultaat. Hulpverleners willen graag gerustgesteld worden dat het goed gaat nu de hulpverlening erbij betrokken is. Waarneming op die kommervolle situaties waarin het niet of niet helemaal goed gaat worden vaak minder scherp waargenomen. Een vertrouwensrelatie met een cliënt en parallel daaraan onderling vertrouwen binnen instellingen moet samengaan met het ontwikkelen van bewustzijn, en het daarop inrichten van een organisatie, zodat ook in lastige of kommervolle situaties handelen mogelijk is. Maatschappelijke waardering Afname van maatschappelijke waardering wordt minder herkend in de gesprekken en geldt niet over de volle breedte van de jeugdzorg en heeft alles met profilering van onderdelen in de sector te maken. Nuancering is op zijn plaats: mogelijk afnemende waardering van het ene onderdeel (bureau jeugdzorg) gaat gelijk op met hoge waardering van het andere onderdeel (pleegzorg). Op basis van ervaringen met instellingen zou ingezet moeten worden op precisering: waar zit die waardering en welke factoren en elementen in de zorg bepalen de lage of juist hoge waardering? We moeten van dat algemene begrip jeugdzorg af want als je vertelt wàt je doet hebben mensen daar zeer veel waardering en respect voor. 3 Zie onder meer het artikel Zes uitgangspunten voor een goed pedagogisch klimaat van N. Jongepier, M.Struijk en P. van der Helm (Jeugd en Co, 2010, no. 1)

5 Ook komt uit de gesprekken naar voren dat de sector veel krachtiger een eigen (positief) imago moeten uitstralen, niet alleen naar het publiek maar ook naar nieuwe werkers: jeugdzorg is een lastig maar boeiend vak. Het imago wordt nu soms teveel bepaald door publiciteit over incidenten en rapporten naar aanleiding daarvan. Steun vanuit de organisatie Voor adequaat handelen in de jeugdzorg komt in de gesprekken lef naar voren als een belangrijke individuele kwaliteit. Die lef wordt soms te weinig afgedekt door leidinggevenden. Leidinggevenden en directieleden zouden in hun functioneren dezelfde lef moeten tonen als van de werkers wordt gevraagd. Die professionele lef is gekoppeld aan goede voorbereiding in coaching en scholing. Ook hier komt opnieuw de ruimte voor reflectie van de jeugdzorgwerker aan de orde. Die ruimte wordt echter krachtiger naarmate werkers duidelijker zicht hebben op het domein waarbinnen zij handelen. Het ontbreken van deze actieve steun en richting vanuit jeugdzorgorganisaties en leidinggevenden vormt een groot afbreukrisico ten aanzien van de ruimte voor reflectie. Hoge werkdruk Het verband tussen hoge werkdruk en handelingsverlegenheid wordt in de gesprekken het minst herkend. Mogelijk dat er een verband ligt doordat bij hoge werkdruk de steun vanuit de organisatie voor individueel handelen van de jeugdzorgwerker in het geding is. In de gesprekken wordt een aantal keer een andere factor genoemd die gerelateerd zou kunnen zijn met handelingsverlegenheid: de werksoort (residentieel versus ambulant). Residentiële jeugdzorg stelt werkers voor zware opgaven. Het gaat niet alleen om ingewikkelde opvoedsituaties maar ook om groepsdynamica. Er moet afgestemd worden met collegae (behandelcoördinator, gedragsdeskundige, collegae op de groep), met andere hulpen zorgverleners en met de thuissituatie van kinderen die daar verblijven. Het gaat om zeer gekwalificeerd werk waarbij het risico is dat de nadruk op het orthopedagogische komt te liggen en het algemeen-pedagogische naar de achtergrond dreigt te verdwijnen. In zo n setting kan de organisatie soms als veraf worden gevoeld, zeker als er spanning of onveiligheid ontstaat binnen de groep. Aandacht voor deze specifieke groep jeugdzorgwerkers en het bespreekbaar maken van handelingsverlegenheid (en risico s die dat zowel voor jongere als werker met zich meebrengt) zijn dan ook gewenst. 3. Formele en eigen ruimte voor handelen In de gesprekken kwam eigen ruimte voor handelen van de jeugdzorgwerker aan de orde in relatie tot de drie begrippen beroepstrots, autonomie en vakmanschap. De rode draad in de gesprekken is die van autonoom handelen binnen een zekere mate van formalisering. De jeugdzorgsector wordt betaald voor een bepaald resultaat maar dat resultaat wordt alleen gehaald doordat gekwalificeerde jeugdzorgwerkers de verbinding aangaan met

6 mensen en handelen naar behoeften. Daarin worden keuzes gemaakt. De behoeften van cliënten en de taakstelling van de jeugdzorg zijn daarbij leidend en vakmanschap en autonomie van de werker in verbinding met de cliënt bepalen uiteindelijk het resultaat. Intuïtie, die op basis van ervaringskennis ontstaat, speelt naast kennis en kunde een belangrijke rol ( gecondenseerde ervaringskennis ). Ook hier komt de balans tussen zakelijkheid en vertrouwen terug: als organisatie en leiding binnen de organisatie zul je vertrouwen moeten geven aan goed opgeleide jeugdzorgwerkers die in de uitvoering van het werk kunnen en mogen leren van de paradoxen die je in de uitvoering van de hulpverlening tegenkomt. Individuele kwaliteiten aanspreken en jeugdzorgwerkers stimuleren het beste uit zichzelf te halen is essentieel om hen in het handelen in staat te stellen tot de beste resultaten voor de cliënt te komen. Kijk, doe nou maar gewoon wat je zelf slim vindt en dat hoeft niet altijd slim te zijn maar dat is wel waar jij vanuit je kennis en kunde achter staat. Dat is op dat moment het beste wat je kunt doen en daar zit ook overtuiging op. Kijk, en achteraf kan het dan niet helemaal juist zijn geweest maar de cliënt heeft het gewoon door of het ergens vandaan komt wat je doet, of je er zelf achter staat. Of hetgeen hiervoor is opgemerkt indruist tegen evidence based werken is de vraag. Er wordt in feite een component aan toegevoegd: Hoe doe jij het?. Een werker moet vanuit eigen kennis en kunde een methodiek kunnen hanteren en niet andersom. Daarin is overigens ook een pleidooi te lezen om van specialisme weer meer naar generalisme te ontwikkelen. Dat generalisme vraagt om autonomie en authenticiteit in professioneel handelen vanuit het besef dat het vaak gaat om problemen die integraal deel uitmaken van het menselijk tekort 4. Juist dat besef kan helpen om van zwakte naar kracht van handelen te komen. Een vraag die in dit verband aan de orde kwam was hoe je ervoor zorgt dat er een evenwicht blijft bestaan in enerzijds het vertrouwen tussen werker en cliënt en anderzijds het moeten handelen uit het oogmerk van veiligheid/moeten handelen? De vraag wordt herkend als een van de grote dilemma s in de jeugdzorg. Dat betekent allereerst dat, om de kracht van handelen zo groot mogelijk te maken, dit dilemma centraal staat in de reflectie binnen de jeugdzorg. Zo centraal dat deze verdisconteerd zou moeten zitten in de prijs voor jeugdzorgproducten. Het kwaliteitskader (HKZ) is daarvoor leidend, om niet afhankelijk te worden van subsidiegevers in tijden van transitie. In de individuele casuistiek is essentieel dat vertrouwen het leidend motief is. Gebrek aan vertrouwen leidt onmiddellijk tot onveiligheid. Met dat als vertrekpunt geldt opnieuw dat ook de jeugdzorgwerker onverkort vertrouwen geniet van de leidinggevenden: vertrouwen om te handelen en vertrouwen om fouten en dilemma s bespreekbaar te maken. Dat gebeurt in een cultuur waarin gehandeld wordt als dat nodig is; diezelfde cultuur biedt echter alle ruimte voor leren, coachen en reflecteren op de werkplek. Handelingsverlegenheid zit dan meer in de nacht- en ontijzijde van het werk maar ook in het optreden en ongemakkelijke dingen doen; en dat dan actief zien en waarderen dat mensen dat doen en hen de tijd gunnen om hun verhaal daarover te doen. 4 In een ander gesprek noemt iemand het het vieren van de zwakheid in plaats van een taboe op falen.

7 In dat verband valt ergens in de gesprekken de term meedogenloze betrokkenheid. Soms moeten er zaken worden uitgesproken omdat de jeugdzorgwerker gedwongen is om te handelen omdat afspraken niet worden nagekomen. Pas na het handelen kan weer worden gewerkt aan vertrouwen. In een ander voorbeeld dat wordt genoemd gaat het over het hanteren van regels vanuit een vertrouwensrelatie. Kracht van handelen is dat een werker de regel uitlegt vanuit een vertrouwensrelatie met de cliënt, waarbij de spanningsvolle relatie niet uit de weg gegaan wordt. 4. Handelingsverlegenheid als (ethisch) dilemma De onderliggende notie van handelingsverlegenheid is: even niet weten/aarzelen. Het is het moment voordat een moeilijk besluit genomen (of een dilemma benoemd) is. Ethiek zou je kunnen zien als de accentuering van het dilemma dat bij zo n moeilijk besluit aan de orde kan zijn: mag je het even niet weten? In de gesprekken is ingegaan op de vraag in welke situaties een werker even niet mag weten en wanneer handelen gewenst of noodzakelijk is. Dit onderwerp sluit naadloos aan op wat hiervoor is geschreven. Moeten handelen is essentieel in de directe interactie met kinderen in de jeugdzorg. Moeten handelen is in elk geval aan de orde als er sprake is van een crisis of als de veiligheid van het kind in het geding is. Of zoals werd gezegd: in een crisissituatie gaat het altijd om handelen want niet handelen is ook handelen ( ) Daarop volgend werd aangevuld: Waar even niet weten en daar geen richting aan geven overgaat in langdurig niet weten, daar gaat het over in handelingsverlegenheid, en dan is langdurig niet weten ook eigenlijk weer niet handelen. En dat is dus mijn puzzle bij dat begrip: het suggereert dat je altijd iets moet doen terwijl je soms misschien even iets niet moet doen In aansluiting op dit citaat wordt in de gesprekken genuanceerd dat ook in een situatie van handelen verlegenheid kan zitten. En omgekeerd dat niet handelen niet hetzelfde is als handelingsverlegenheid. Vanuit deze wetenschap is het van groot belang dat in de ruimte voor reflectie 5 binnen instellingen, die tijdens de gesprekken meermalen aan de orde kwam, het dilemma dat achter de beslissing schuil kan gaan, na het handelen bespreekbaar is 6. In één van de gesprekken werd een voorbeeld gegeven van een zaak waarin medische behandeling van een kind noodzakelijk was en de ouders niet handelden. De jeugdzorgwerker heeft het kind meegenomen naar het ziekenhuis voor behandeling. De zaak werd door de jeugdzorg zelf bij de inspectie gemeld die vaststelde dat handelen niet had gemogen maar toch goed was : Dat is wel aardig: want zo wordt onze handelingsverlegenheid hun handelingsverlegenheid: zo van de logica der dingen versus de verlegenheid waar legitimering ontbreekt. 5 Zie over reflecteren o.a. Reflecteren. Leren van je ervaringen als sociaal professional, Marie-Jose Geenen, Coutinho, Soms wordt gesproken van moreel beraad.

8 Handelen vereist stuurmanskunst. Handelen moet als je op het moment van handelen weet wat er aan de hand is. Of er vervolgens gekozen wordt voor direct handelen of stapsgewijze dan wel uitgesteld handelen dient afhankelijk te zijn van de context. De timing van handelen vereist goede werkbegeleiding en coaching. Stuurmanskunst is vereist om te proberen niet in het dilemma terecht te komen maar handelingsverlegenheid tijdig serieus te nemen. Tijdens de gesprekken kwam ook het onderwerp extern onderzoek naar onveiligheid ter sprake waarin een roep om meer protocollen, meer tuchtrecht en meer kaderstelling doorklinkt. Heel extreem gesteld lijken deze onderzoeken soms de indruk te wekken dat door alle regels het vakmanschap er steeds minder toe doet. In alle gesprekken wordt in reactie op deze vraag het vakmanschap onverkort naar voren geschoven. Daarbij zijn regels van belang. Een vakbekwame jeugdzorgwerker is zich bewust van de regels maar weet tegelijk ook wanneer je buiten de regelruimte toch handelt. Het gaat erom het formele regeldomein te kennen en te begrijpen en tegelijkertijd het eigen, professionele (en persoonlijke) regeldomein en het eigen werkgebied daaraan te relateren en daarvan te kunnen onderscheiden. Protocollen horen te allen tijde slimme regelruimte te bieden in de sfeer van: bespreek het met de ander en als het te ingewikkeld is, schaal dan op. Bieden protocollen die niet dan verworden ze tot empty raincoats zonder verbinding met handelen van professionals. Daarbij dienen politiek en maatschappelijk hele duidelijke kaders te creëren en verwachtingen uit te spreken (bij voorkeur door het expliciteren van onderliggende waarden) waarbinnen de jeugdzorg opereert. Binnen die kaders dient oog te blijven voor risicoaanvaarding: professionaliteit van handelen in potentieel risicovolle situaties draagt altijd beperkingen met zich mee. Fouten worden niet voorkomen door meer regels maar door het verder ontwikkelen van professionaliteit en een goed functionerend tuchtrecht als professioneel sluitstuk van de maatschappelijke verplichting die bij de jeugdzorg rust. 5. Sturen en handelen Aan bestuurders en directeuren is de vraag voorgelegd hoe zij deze complexiteit als bestuurder aansturen. Hoe handel je zo dat de autonomie van de jeugdzorgwerker intact blijft? En hoe houd je zicht op uitoefening van het werk op de werkvloer? Een belangrijk element is ook hier de eenvoud en de complexiteit van het professioneel handelen. Dat staat voorop in de sturing. Essentieel is dat bestuurders en leidinggevenden dat handelen (en de worstelingen van de werkvloer) van binnenuit kennen, door mee te lopen en mee te gaan met hulpverleners en door ook te zorgen voor afstemming, gekend en gezien te worden. Als basis voor dat laatste gelden waarden en visie van de organisatie. In organisaties van enige omvang betekent dat ook een goed contact met het middenkader op basis van laagdrempeligheid: de leiding van organisaties dient in alle gevallen, en zeker in gevallen van aarzeling laagdrempelig, aanspreekbaar en nabij te zijn. Dat vraagt ook om een open cultuur waarin leidinggevenden en bestuurders ook zelf het lef hebben te laten zien waar aarzeling en verlegenheid, maar ook waar kracht van handelen zit.

9 Toegeven dat je het zelf even niet weet is best ingewikkeld. Achter een hulpverlening en een hulpverlener kan onzekerheid zitten maar hoe bereikt mij dat dan? Je geeft als bestuurder dat soort dingen zelf ook niet zo toe. En geeft een leidinggevende dat dan ook toe aan mij? Daarbij wordt een organisatorische omgeving gecreëerd die steunt. Vertrouwen en vertrouwelijkheid staan centraal. Onderdelen als interne serious case reviews, meldingssystemen en een informele en formele leeromgeving helpen daarbij zeker. Deze onderdelen worden steeds georganiseerd rond de maatschappelijke context waarin de jeugdzorg opereert. Dat gaat gepaard met het serieus nemen van de eigen autoriteit op alle niveaus, waarin de klant, en vooral het kind, centraal staat. Congruentie, daar gaat het om: waar je op stuurt moet je ook zelf op aanspreekbaar zijn. Dat levert vervolgens weer transparantie en veiligheid in je organisatie op. Verder is het van belang om te sturen op een aanspreekcultuur in plaats van op een gedoog- of zwijgcultuur. Het moet gewaardeerd worden wanneer mensen kritisch zijn. En met congruentie bedoel ik natuurlijk ook: kinderen komen altijd van rechts en hebben voorrang en gaan boven protocollen en professionele richtlijnen. Ook hier is van belang dat de maatschappelijke en politieke context duidelijkheid biedt. In tijden van transitie is het risico groot dat de wind uit vele (lokale) hoeken waait en die duidelijkheid ontbreekt. Integriteit is goed te organiseren, zeker als duidelijk is welke waarden en welke opbrengst de samenleving en de politiek verlangen van de jeugdzorg. Wat dat betreft is er niets risicovoller dan een zwalkende kerkhaan op de dorpstoren. Verbeteren en innoveren Tijdens de gesprekken is een aantal mogelijkheden voor verbetering voorgehouden. De mogelijkheden voor verbetering die als hoogste werden geprioriteerd om te komen van verlegenheid naar kracht van handelen waren: open organisatiecultuur 7 begeleiding en intervisie 8 ; training van management en professionals 9. Overigens werd in de gesprekken aangegeven dat er in de organisaties zelf op deze punten, en dan met name de open organisatiecultuur, nog te verbeteren valt. In het kader van het verbeteren en innoveren van handelen van verlegenheid naar kracht werd het minst verwacht van: ontwikkelen en aanpassen van protocollen 10 ; verbeteren van de diagnostiek Voor een enkeling was deze optie te vaag. 8 Opgemerkt wordt dat zaken die in begeleiding en intervisie worden benoemd dan wel gerelateerd moeten worden aan organisatiebeleid: begeleiding en intervisie werken pas als er ook consequenties voor beleid aan worden verbonden. 9 Bijvoorbeeld in de vorm van een interne opleidingsacademie. 10 Opgemerkt wordt: gestolde kennis komt nooit in de plaats van het professionele oordeel. Een andere opmerking markeert de discussies op dit punt als holle discussies.

10 6. Autonoom, beheersbaar en betrokken Als (concluderende) afsluiting van de gevoerde gesprekken is het volgende schema en begrippenkader voorgelegd aan bestuurders en directeuren. Het schema en het kader zijn ontleend aan Michael Kolen 12. Schema 6.1 AUTONOMIE Jeugdzorg vraagt om een relationele professionele autonomie die zich kenmerkt door een grote mate van betrokkenheid op de cliënt en een normatieve positionering tegenover zowel de cliënt, de zorginstellingen als de samenleving. Dit vraagt van de professional een sterk reflectief vermogen. Cliënt en professional worden subject met een eigen levensverhaal en een eigen deskundigheid in plaats van object in het zorgproces. Dit leidt tot winst in professionaliteit en de kwaliteit van zorg. BEHEERSBAARHEID Beheersing in de jeugdzorg is noodzakelijk maar vereist zoeken naar alternatieven voor het automatisme van steeds meer regeltjes. Beheersing in de vorm van analyse en instructie kan worden vervangen door het principe van variatie en selectie om de wet uit te voeren en tegelijk inzichtelijk te maken wat werkt en wat niet. Dit is gebaseerd op sturen op vertrouwen. Geef ruimte aan professionals om te kunnen handelen en bekijk met elkaar achteraf wat werkt en wat niet. Sta dan ook open voor kritiek en dingen die mislukken. Sturen op variatie en selectie betekent ook om kunnen gaan met tragiek en dat is in onze maakbare samenleving nog altijd een moeilijk thema. BETROKKENHEID Er is een noodzaak tot expliciteren van normativiteit in de zorg. Ogenschijnlijk neutrale wetgeving draagt allerlei impliciete uitgangspunten in zich die soms vergaande morele gevolgen hebben. De dominante visie in de zorg staat teveel onder invloed van het marktdenken, dat zorg ziet als een productieproces afrekenbaar op behaalde resultaten. De normatieve vooronderstelling daarachter is dat de mens autonoom is en primair als individu moet worden gedacht, niet in verbintenissen met anderen. Dat gaat voorbij aan de wederkerigheid die een zorgrelatie kenmerkt. Hierdoor gaan zin in het werk en betekenisvolle zorg verloren. SAMENHANG Contractdenken, kenniscultuur en managementcultuur zijn dominant geworden in de jeugdzorg. Daarmee zijn essentiële kenmerken van zorg verdwenen uit het professionele taalgebruik. Om deze ontwikkeling om te buigen dienen posities in de zorg te worden erkend. Cliënten, professionals, managers, beleidsmakers en politici hebben allemaal hun eigen verantwoordelijkheid binnen de zorg. Door het creëren van reflectieve ruimtes, waarin de complexiteit van de zorg aan de orde komt, kan worden gezocht naar gezamenlijkheid. Dat kan alleen door 11 Opgemerkt wordt dat de rol van diagnostiek groter gemaakt wordt dan die in het kader van professioneel handelen werkelijk is. Weten wat er aan de hand is en weten wat je moet doen kan ook teveel zijn 12 Slagroom op de koffie? Ethische reflectie en discussie over uitgangspunten in de jeugdzorg, SWP-books, Amsterdam, 2005

11 elkaar te confronteren met de gevolgen van beslissingen. Inspirerend leiderschap die in staat is om met deze complexiteit om te gaan en richting geeft aan de ontwikkeling en uitvoering van goede zorg is nodig. Aan het eind van de gesprekken breken de gesprekspartners in reactie hierop onverkort een lans voor de betrokken wijze waarop de jeugdzorgwerkers binnen hun instellingen hun werk doen. Die betrokkenheid en de passie en lef waarmee dat gebeurt is groot. Met betrokkenheid komt de inhoud van het werken binnen de jeugdzorg mee. Professionaliteit vormt de basis voor betrokkenheid. De vraag wie en wat de jeugdzorg en de werkers daarbinnen willen zijn hoeft niet haaks te staan op marktdenken. Juist de vraag naar welk product de jeugdzorgwerker levert bepaalt op de essentie of de kern van de jeugdzorg. Daarmee wordt een cliënt door deskundige werkers kwalitatief goed geholpen. Dat de hulp veel geld kost (en beheersing dus aan de orde is) betekent dat gestuurd kan en moet worden op wat een cliënt zelf kan of in zijn of haar netwerk kan halen en dat een cliënt gestimuleerd wordt dat ook te doen. Als die betrokkenheid centraal staat vergroot een jeugdzorgwerker tegelijk zowel eigen autonomie als die van de cliënt. Daarvoor is een informele en formele leeromgeving binnen de jeugdzorginstellingen nodig waarin fouten gemaakt mogen worden maar waarin ook geleerd wordt van fouten. Van daaruit gedacht kan serieuze aandacht voor handelingsverlegenheid een teken van kwaliteit zijn. Wel is daarvoor nodig dat, bij voorkeur als onderdeel van de professionalisering in de jeugdzorg die gaande is meer als onderdeel, een handelingskader voorhanden is die dit denkschema verder concretiseert. Uitleggen dat je soms iets niet weet en dat je met de cliënt daaraan wilt werken is juist kwalitatief heel sterk. Je geeft uitleg en daarmee handen en voeten aan handelingsverlegenheid en je bouwt aan de relatie met de cliënt. Dat is pas kwaliteit! Gert Jan Slump (1962) is zelfstandig professional en maatschappelijk ondernemer. Zijn werkzaamheden richten zich onder meer op de rol van drijfveren, passie en ethische en zingevingsvragen in het professionele domein en op innovatie- en visievorming binnen jeugdzorg en jeugdbeleid, criminaliteit en veiligheid en samenlevingsopbouw. Hij is mede initiatiefnemer en trekker van de Stichting Zin in Jeugdzorg en richtte in 2010 samen met anderen de Stichting Restorative Justice Nederland op. Daarvoor werkte hij onder meer als expert adviseur en manager bij DSP-groep in Amsterdam en Van Montfoort in Woerden.

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 Onderstaande diagnostische vragenlijst bestaat uit 12 items. De score geeft weer in welke mate uw organisatie reactief, responsief, pro-actief

Nadere informatie

Drie decentralisaties voor gemeenten

Drie decentralisaties voor gemeenten Drie decentralisaties voor gemeenten Onze visie en aanpak Pim Masselink Joost van der Kolk Amersfoort 24 april 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Veranderende rol van de gemeente 3. Veranderopgave: richten, inrichten

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 3 juli 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 3 juli 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Het goede GOED doen Gerda van Brummelen - adviseur vereniging inhoud Professionele standaard Individuele professionaliteit Niet pluis gevoel Pak je invloed Professionele standaard Professionele standaard

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg.

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg info@osbj.be - www.osbj.be Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Deel 2: aandachtspunten voor organisaties Naar aanleiding van het

Nadere informatie

Bedrijfsplan januari 2012 september 2013. Stichting Zin in Jeugdzorg

Bedrijfsplan januari 2012 september 2013. Stichting Zin in Jeugdzorg Bedrijfsplan januari 2012 september 2013 Stichting Zin in Jeugdzorg Inleidend: meerjarenplan 2010-2013 De Stichting Zin in Jeugdzorg heeft vlak na de oprichting een ambitieus meerjarenplan geschreven.

Nadere informatie

Smart Competentiemeting BSO

Smart Competentiemeting BSO Smart Competentiemeting BSO Pedagogisch medewerker Naam: Josà Persoon Email Testcode : jose_p@live.nl : NMZFIC Leeftijd (jaar) : 1990 Geslacht Organisatie Locatie : v : Okidoki : Eikenlaan Datum invoer

Nadere informatie

Veda Consultancy kunt u daar, met onze vele jaren ervaring in organisaties en veel jaren ervaring als coaches en trainers, uitstekend bij helpen.

Veda Consultancy kunt u daar, met onze vele jaren ervaring in organisaties en veel jaren ervaring als coaches en trainers, uitstekend bij helpen. Informatie voor cliënten coachingstrajecten U wilt een coachingstraject volgen omdat u zichzelf op professioneel gebied en op persoonlijk gebied wilt ontwikkeling en verbeteren. U werkt als professional

Nadere informatie

adviseren vanuit je kern

adviseren vanuit je kern adviseren vanuit je kern De wereld wordt er niet beter van, de werkomgeving wordt er niet ideaal van, maar je leert te roeien met de riemen die je hebt, te accepteren wat de kwaliteiten zijn waar je mee

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt:

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt: Wabo effectief ?Hoe Zo! >> Het toepassen van de Wabo is meer dan alleen de IT-structuur aanpassen, de procedures herzien en/of de processen opnieuw beschrijven en herinrichten. Het zijn de medewerkers

Nadere informatie

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider.

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider. Competentieprofiel MZ Opleider Dit is een verkorte versie van het document dat is vastgesteld door de ledenvergaderingen van BVMP en BVMZ. In de volledige versie zijn enkele bijlagen toegevoegd, deze worden

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder!

even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder! even VoorSTELLEN Met Cardea kun je verder! Als we over cliënten praten, bedoelen we kinderen, jongeren en hun ouders. Als we over ouders praten, bedoelen we ook eenoudergezinnen, verzorgers, voogden en/of

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 9 december 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

Het goede GOED doen. Gerda van Brummelen - adviseur vereniging. 9 december 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Het goede GOED doen Gerda van Brummelen - adviseur vereniging V&VN Beroepsvereniging >60.000 leden, grootste beroepsvereniging Alle sectoren, alle transities Beroepsontwikkeling Wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Dialoog, de weg naar goede zorg

Dialoog, de weg naar goede zorg Dialoog, de weg naar goede zorg Inhoud 1. Macro / meso / micro 2. Zorg met aandacht 3. Ethiek ook iets voor ons? 4. Conclusies 2 Macro, meso, micro Macro meso micro Macrosysteem: Wereld Europa Mesosysteem

Nadere informatie

1.2 Waartoe dient het bedrijfsmaatschappelijk werk? 20 1.2.1 Visie 20 1.2.2 Doelstelling 21

1.2 Waartoe dient het bedrijfsmaatschappelijk werk? 20 1.2.1 Visie 20 1.2.2 Doelstelling 21 Inhoud voorwoord 11 Doel en opzet 13 1 Identiteit van het hedendaagse bedrijfsmaatschappelijk werk 16 1.1 Essentiële kenmerken 16 1.1.1 Een differentiatie van het beroep maatschappelijk werk 16 1.1.2 Gericht

Nadere informatie

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland september 13 Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. (Albert Einstein, 1879-1955) M e r k c o a

Nadere informatie

Professionele en persoonlijke groei?

Professionele en persoonlijke groei? + Professionele en persoonlijke groei? Samen naar meer resultaat, meer gemak en meer plezier! Han Oei Oei voor Groei - www.oeivoorgroei.nl info@oeivoorgroei.nl 0633794681 + Meer resultaat, meer gemak en

Nadere informatie

Integraal coachen. Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer

Integraal coachen. Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer Integraal coachen Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1.

Nadere informatie

workshop: waardengericht leidinggeven mbv een socratische dialoog als intervisiemodel

workshop: waardengericht leidinggeven mbv een socratische dialoog als intervisiemodel Socratische dialoog workshop: waardengericht leidinggeven mbv een socratische dialoog als intervisiemodel Tijdens een socratische dialoog volgen we een vast patroon. Het gesprek begint met het opvragen

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Positief. van elkaar. denken, doen en leren. Groepsprogramma voor jongeren met antisociaal of delinquent gedrag

Positief. van elkaar. denken, doen en leren. Groepsprogramma voor jongeren met antisociaal of delinquent gedrag Positief denken, doen en leren van elkaar met TOPs! Groepsprogramma voor jongeren met antisociaal of delinquent gedrag Compleet programma voor jongeren gericht op positief denken en doen Jongeren in de

Nadere informatie

Christen zijn in de zorg het onderzoek: details en discussie

Christen zijn in de zorg het onderzoek: details en discussie Christen zijn in de zorg het onderzoek: details en discussie Workshop Congres Geloof in Zorg De Werelt - 5 oktober 2012 Bart Cusveller & René van Leeuwen Steekproef % (n=672) Leeftijd Geslacht Opleiding

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Waarmee helpt Thuisbegeleiding?

Waarmee helpt Thuisbegeleiding? Waarmee helpt Thuisbegeleiding? Veelzijdig in zorg Verwijzersinformatie Vérian, veelzijdig in zorg Vérian biedt u een breed aanbod aan zorgdiensten, 24 uur per dag, 7 dagen in de week. In elke levensfase

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling editie 2011 Leiderschap zit vol met paradoxen. De tegenstelling tussen betrokkenheid en distantie, tussen innovatie en behoudendheid,

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Werelden verbinden Lies Schilder Directeur NVMW Jaarcongres 21-11-2013

Werelden verbinden Lies Schilder Directeur NVMW Jaarcongres 21-11-2013 Werelden verbinden Lies Schilder Directeur NVMW Jaarcongres 21-11-2013 Opbouw verhaal De identiteit van de sociaal werker Identiteitsversterking > hoe? Twee soorten leren Van twee soorten naar hybride

Nadere informatie

Conclusies veranderen van organisatiecultuur

Conclusies veranderen van organisatiecultuur Hoofdstuk 11 Conclusies veranderen van organisatiecultuur In dit deel heb ik de basisprincipes en ingrediënten beschreven van de voor cultuurveranderingen in organisaties. 114 Leiders in cultuurverandering

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Redactie: Maaike Kluft en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie Movisie Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Drukwerk: Libertas

Redactie: Maaike Kluft en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie Movisie Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Drukwerk: Libertas Redactie: Maaike Kluft en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie Movisie Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Drukwerk: Libertas Werk ik wel volgens de uitgangspunten van de Wmo en

Nadere informatie

TALENTPUNT. Een Development Program speciaal voor HR professionals

TALENTPUNT. Een Development Program speciaal voor HR professionals FOCUS ON THE FUTURE Je bent een HR professional met veel ambitie en je wilt succesvol(ler) zijn. Je bent gericht op de nieuwste HR ontwikkelingen en nieuwsgierig naar hoe andere HR professionals zaken

Nadere informatie

Leergang. Inspirerend Leiderschap

Leergang. Inspirerend Leiderschap Leergang Inspirerend Leiderschap Algemene informatie Doelgroep Leergang opzet Groepsgrootte Begeleiders en docenten hoger en midden management 8 modules van 2 dagen, incl.1 overnachting per module maximaal

Nadere informatie

WMO WERKPLAATS SOCIALE TEAMS. 11 november 2013

WMO WERKPLAATS SOCIALE TEAMS. 11 november 2013 WMO WERKPLAATS SOCIALE TEAMS 11 november 2013 We leven niet in tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk J. Rotmans 2013 Samenleving verandert van verticaal naar horizontaal centraal

Nadere informatie

Van dromen... Finext. 72 Het Nieuwe Werken

Van dromen... Finext. 72 Het Nieuwe Werken Finext Finext is een club van hondertachtig mensen die diensten verlenen aan financiële afdelingen binnen profit en non-profit organisaties. Eén van de echte kenmerken van Finext is dat er geen regels

Nadere informatie

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V.

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport van: mevr. K. Rozegeur Dit beoordelingsrapport is gemaakt op: 8 juli 2010 Beoordelingsperiode: augustus

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag Samenvatting Aanleiding en adviesvraag In de afgelopen jaren is een begin gemaakt met de overheveling van overheidstaken in het sociale domein van het rijk naar de gemeenten. Met ingang van 2015 zullen

Nadere informatie

STICHTING BASISVOORZIENING PEUTERSPEELZAALWERK ERMELO

STICHTING BASISVOORZIENING PEUTERSPEELZAALWERK ERMELO STICHTING BASISVOORZIENING PEUTERSPEELZAALWERK ERMELO INTERNE WERKWIJZE SBPE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING juli 2014 Inhoud MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING... 3 1. ALGEMEEN...

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Advies 7 april 2010 1 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 Aanbevelingen 7 Aanleiding en context voor dit advies 9 Algemeen 11 Opmerkingen bij tekst en opzet van

Nadere informatie

De dimensies van het coachen

De dimensies van het coachen A-H04-def 13-05-2003 16:22 Pagina 25 4 De dimensies van het coachen Lilian Soerel 4.1 Inleiding Het is ondertussen heel geaccepteerd dat managers bij een derde advies inwinnen. Maar is dit coachen? Het

Nadere informatie

Toelichting reflectievoorwaarden voor jeugdzorgwerkers

Toelichting reflectievoorwaarden voor jeugdzorgwerkers Toelichting reflectievoorwaarden voor jeugdzorgwerkers Wat is reflectie? Professionele en effectieve jeugdzorg vraagt om professionals die in staat zijn om algemeen werkzame factoren zoals bevorderen motivatie,

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Motivatievragenlijst. MQ rapport. de heer Piet Hollander. 29 oktober 2002

Motivatievragenlijst. MQ rapport. de heer Piet Hollander. 29 oktober 2002 Motivatievragenlijst MQ rapport de heer Piet Hollander 29 oktober 2002 Dit rapport is gegenereerd door een instrument behorende tot het SHL Human Resource Management System. Het gebruik van enig instrument

Nadere informatie

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein Organiseren van samenwerking in het jeugddomein De overkoepelende resultaten van vier afstudeeronderzoeken Publiek Management In opdracht van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) hebben vier studenten Bestuurs-

Nadere informatie

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein Beleid 2012-2013 Inleiding Dit beleidsstuk is geschreven om in beeld te brengen wat onze organisatie doet, waar we voor staan en waar we goed in zijn, hoe we

Nadere informatie

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld

Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld Essentieel leiderschap; moeiteloos manifesteren Een leergang over balans tussen jouw waarden en jij als leider in het medisch speelveld wat zien wij? De ontwikkelingen in de zorg gaan razend snel. De complexiteit

Nadere informatie

Een recept voor Vakmanschap. Bejegeningsstijl en opleiding van personeel

Een recept voor Vakmanschap. Bejegeningsstijl en opleiding van personeel Een recept voor Vakmanschap Bejegeningsstijl en opleiding van personeel 6 november 2015 Veiligheid, humaniteit en re-socialisatie 2 De cruciale schakel Het personeel is de cruciale schakel om de missie

Nadere informatie

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK Over de morele identiteit van het beroep en het belang van morele oordeelsvorming Jaarcongres NVMW (10-11-2011) Ed de Jonge INTRODUCTIE: thematiek en spreker

Nadere informatie

Thema: Één meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling

Thema: Één meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling Thema: Één meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling De deelnemers in deze groep kwamen uit zeer verschillende werksoorten en vanuit beide invalshoeken: huiselijk geweld en aanpak kindermishandeling.

Nadere informatie

Beroepscode Beroepsvereniging van cliëntondersteuners voor mensen met een beperking

Beroepscode Beroepsvereniging van cliëntondersteuners voor mensen met een beperking Beroepscode Beroepsvereniging van cliëntondersteuners voor mensen met een beperking 1 VOORWOORD Met trots presenteert de Beroepsvereniging van cliëntondersteuners voor mensen met een beperking (BCMB) de

Nadere informatie

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie

Onze intentieverklaring Waardigheidsondersteunend Leiderschap

Onze intentieverklaring Waardigheidsondersteunend Leiderschap Onze intentieverklaring Waardigheidsondersteunend Leiderschap 1. Inleiding Het realiseren van waardigheidsondersteunende zorg vormt de kern van de missie van de groep GVO. Dezelfde missie maakt duidelijk

Nadere informatie

kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7

kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7 kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7 Interpersoonlijke competentie Kern 1.2 Inter-persoonlijk competent Communiceren in de groep De student heeft zicht op het eigen communicatief gedrag in de klas

Nadere informatie

Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Minor Licht Verstandelijk Beperkt Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief half jaar deskundigheidsbevordering op het gebied van werken

Nadere informatie

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Nurse Academy lustrumcongres 2014 Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Amersfoort, 17 november 2014 Jos de Munnink, gespreksleider moreel beraad GGNet Contact: j.demunnink@ggnet.nl

Nadere informatie

NAASTENPARTICIPATIEBELEID ISZ De Brug

NAASTENPARTICIPATIEBELEID ISZ De Brug NAASTENPARTICIPATIEBELEID ISZ De Brug Dit beleid is in eerste instantie opgesteld voor intramurale cliënten van ISZ De Brug. De vertaalslag naar extramurale cliënten moet nog worden gemaakt. Inleiding

Nadere informatie

HOE LAAT IK MEDEWERKERS

HOE LAAT IK MEDEWERKERS MANAGEMENT Een zelfstandige medewerker is een tevreden medewerker HOE LAAT IK MEDEWERKERS ZELFSTANDIG FUNCTIONEREN? De ene mens is de andere niet. Sommigen zijn blij met een chef die aan hen geducht leiding

Nadere informatie

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken Trainingsaanbod Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken 1 Trainingsaanbod Als beroepskracht hoort en ziet u veel en bent u vaak de eerste die mogelijke

Nadere informatie

Cultuurmeting in de forensische praktijk. In samenwerking met GGZ Eindhoven

Cultuurmeting in de forensische praktijk. In samenwerking met GGZ Eindhoven Cultuurmeting in de forensische praktijk In samenwerking met GGZ Eindhoven Doel van een cultuurmeting Inzicht krijgen hoe de organisatie richting geeft aan cultuuraspecten met het oog op veiligheid en

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Professionaliteit in wetenschap en zorg

Professionaliteit in wetenschap en zorg Professionaliteit in wetenschap en zorg Symposium: in balans Utrecht 27 november 2015 Dr. Hans van Dartel, ethicus, verpleegkundige (np) Voorzitter Commissie Ethiek V&VN Opzet Verkenning waarden van praktijken

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Training en coaching Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Waarvoor kies je bij Move by Coaching? Move by Coaching helpt mensen en organisaties om, in deze wereld waarin zoveel belemmeringen kunnen

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Wanneer we praten over cliëntenparticipatie is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen enerzijds de individuele en de collectieve cliëntenparticipatie.

Nadere informatie

De Gespecialiseerde Professional

De Gespecialiseerde Professional Top Talent Programma Excellentietraject: Facility Management F-MEX De Gespecialiseerde Professional Academie: HBS Saxion University of Applied Science Auteur: Benedicte de Vries Datum: 13-07-2015 1 Programma:

Nadere informatie

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren.

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. Nieuwsflits N54 September 2015 Gert Anbeek, Esmiralda Borgt, Ron van Eijk, Patrick

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Wijzer in de professionele ruimte

Wijzer in de professionele ruimte Wijzer in de professionele ruimte Strategieën om de professionele ruimte van docenten(-teams) te optimaliseren Rob Vink Wat is professionele ruimte? Als docent geef je vorm aan het onderwijs en daar voel

Nadere informatie

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning

LoopbaanIndicator. Voor een duurzame loopbaanplanning LoopbaanIndicator Voor een duurzame loopbaanplanning 1. Inleiding LoopbaanIndicator wordt ingezet om alle relevante waarden rondom menselijke inzetbaarheid gestructureerd en genormeerd in kaart te brengen,

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Veiligheid & mindset

Veiligheid & mindset Veiligheid & mindset Veranderen van gedrag door te werken met dilemma s De NAM werkt al decennia op de Noordzee, om gas te produceren. En al decennia lang is er ontwikkeling; door het niet aflatende streven

Nadere informatie

Mentorprojecten en de lokale jeugdzorg. Tips voor managers en bestuurders van mentorprojecten. Marian van der Klein Judith Schöne

Mentorprojecten en de lokale jeugdzorg. Tips voor managers en bestuurders van mentorprojecten. Marian van der Klein Judith Schöne Mentorprojecten en de lokale jeugdzorg Tips voor managers en bestuurders van mentorprojecten Marian van der Klein Judith Schöne Pim & Ethan Oranje Fonds Dé grote meerwaarde van mentoring is dat mentoren

Nadere informatie

Kennisplatform Mantelzorg West Friesland. Samen vernieuwen in de Wmo, 15 juni 2015

Kennisplatform Mantelzorg West Friesland. Samen vernieuwen in de Wmo, 15 juni 2015 Kennisplatform Mantelzorg West Friesland Een netwerkorganisatie van gemeenten, zorgaanbieders, hulverlenende instellingen en belangenbehartigers van mantelzorgers Samen vernieuwen in de Wmo, 15 juni 2015

Nadere informatie

Notitie functioneringsgesprekken

Notitie functioneringsgesprekken Notitie functioneringsgesprekken In de handreiking voor functioneringsgesprekken met burgemeesters, enkele jaren terug opgesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, wordt

Nadere informatie

Dwang(reductie) in de psychiatrie

Dwang(reductie) in de psychiatrie Dwang(reductie) in de psychiatrie Drs. Yolande Voskes Research Programme > Quality of Care Department of Medical Humanities Separatie: problematisch? Traumatische en emotionele ervaring Cliënten: angst,

Nadere informatie

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Welke uitgangspunten geven richting aan ons gedrag? INLEIDING Deze gedragscode beschrijft de waarden die richting geven aan het werken bij het Bureau Financieel Toezicht

Nadere informatie

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Het huis met de zeven kamers

Het huis met de zeven kamers Het huis met de zeven kamers Hans van Ewijk Hans.vanewijk@uvh.nl www.hansvanewijk.nl Zeven ramen van sociaal werk Domein Theorieën Ethiek Disciplines Beleid en organisatie Methodes Professionalisering

Nadere informatie

Diversity Drives. Deelnemernaam: Danielle ter Haak Testidentificatie: 2710 Test ingevuld op: zondag 10 januari 2010

Diversity Drives. Deelnemernaam: Danielle ter Haak Testidentificatie: 2710 Test ingevuld op: zondag 10 januari 2010 Diversity Drives Drives of drijfveren zijn de intrinsieke motivatoren die grotendeels bepalend zijn voor datgene wat ons drijft in werk en leven. Ze kunnen voortkomen uit verschillende bronnen zoals opvoeding,

Nadere informatie

Risico- indicatoren Maart 2014

Risico- indicatoren Maart 2014 Risicoindicatoren Maart 2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Risico-indicatoren ambulante jeugdhulp 5 1.1 Risico-indicatoren 5 1.2 Toelichting op de risico-indicatoren 5 2. Risico-indicatoren bureaus jeugdzorg

Nadere informatie