Jes! Het Zwolsche Brugproject

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jes! Het Zwolsche Brugproject"

Transcriptie

1 Interventie Jes! Het Zwolsche Brugproject Samenvatting Doel Algemene doel van "JES! Het Zwolsche Brugproject" is de nadelige effecten van een scheiding op kinderen, zoals onaangepast gedrag of twijfels over het bestaansrecht, te voorkomen en/of te verminderen. Doelgroep Kinderen van ongeveer 8 tot 12 jaar en hun ouders die zijn gescheiden of gaan scheiden. Aanpak "JES! Het Zwolsche Brugproject" is een preventieve cursus voor kinderen en hun ouders. Er wordt grotendeels gedragsmatig gewerkt, gericht op het aanleren van vaardigheden die een goede communicatie bevorderen in de nieuw ontstane situatie. Kinderen volgen een cursus van zes bijeenkomsten waarin zij groepsgewijs vaardigheden leren om voor zichzelf op te komen, inzicht verwerven in zaken die bij een scheiding horen en leren dat meer kinderen dezelfde ervaringen kunnen hebben. Voor de ouders zijn er parallel drie groepsbijeenkomsten waarin zij voorlichting krijgen over de mogelijke invloeden van een scheiding op de ontwikkeling van kinderen. Ook krijgen zij handvatten aangereikt om de scheiding zo goed mogelijk te helpen verwerken. Materiaal Het materiaal bestaat uit een basisboek voor hulpverleners, een werkboek met informatie en opdrachten voor kinderen en een werkboek voor ouders. Onderzoek effectiviteit Er zijn geen studies voorhanden. Erkenning Erkend door Deelcommissie jeugdzorg en psychosociale/pedagogische preventie d.d Oordeel: Goed onderbouwd De referentie naar dit document is: Ince, Deniz (maart 2007). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving 'Jes! Het Zwolsche Brugproject'.Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van 1. Toelichting naam van de interventie De uitroep JES! is een afkorting van Jij en Scheiding en roept op tot een houding van aanpakken in een moeilijke en vaak verdrietige periode. De toevoeging Het Zwolsche Brugproject is gekozen omdat het project in Zwolle is ontwikkeld en omdat de brug tijdens de cursus als metafoor gebruikt wordt voor het leren omgaan met de nieuwe leefsituatie. De pijlers van de brug symboliseren de woningen van vader en moeder. De Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 1 / 9

2 kinderen hebben een goede brug nodig om een nieuw evenwicht te vinden. 2. Doel van de interventie "JES! Het Zwolsche Brugproject" beoogt de nadelige effecten van een scheiding op kinderen, zoals onaangepast gedrag of twijfels over het bestaansrecht, te voorkomen en/of te verminderen. De cursus voor de kinderen en voor de ouders wil een positieve ontwikkeling van kinderen bevorderen en ertoe bijdragen dat de deelnemers sterker uit de moeilijke periode komen. De ontwikkelaars van de cursus formuleren vijf doelstellingen van de cursus voor kinderen: 1 Handreikingen bieden aan kinderen voor de verwerking van de scheiding. 2 Leren omgaan met de nieuwe situatie na de scheiding en de gevolgen daarvan. 3 Zicht krijgen op mogelijk ontstane irrationele ideeën rondom de scheiding. 4 Vergroten van competenties op het gebied van assertiviteit en omgaan met emoties. 5 Bevorderen van een goede communicatie tussen ouders en kinderen. Iedere doelstelling is uitgewerkt in specifieke leerdoelen. Voorbeelden hiervan zijn: Na afloop van de cursus hebben de kinderen zicht op hun emoties die ontstaan in de periode van scheiding en hebben zij mogelijkheden om hiermee om te gaan. Kinderen weten op welke manier zij ondersteuning kunnen vragen als de communicatie met (een van) de ouders niet goed verloopt. Kinderen leren onderkennen wat de eigen emoties zijn en op welke manier zij deze het beste kunnen uiten. Kinderen leren hun wensen te uiten naar de ouders en leren dat dit belangrijk is, ook al zijn het wensen die niet overeenstemmen met die van de ouder. Bij de cursus voor ouders gaat het erom dat zij zich na de scheiding competent (blijven) voelen in de opvoeding. Concreet wil de cursus dat ouders: 1 bewust worden van de meest voorkomende vragen, gevoelens en gedragingen bij kinderen ten gevolge van de scheiding en daar adequaat mee om kunnen gaan; 2 inzicht krijgen in het belang van autoratatief ouderschap en het belang van een open communicatie met het kind; 3 vaardigheden ontwikkelen om, nu en in de toekomst zo optimaal mogelijk als vader en moeder zorg te dragen voor de opvoeding van hun kind(eren). 3. Doelgroep van de interventie Voor wie en wat is de interventie bedoeld? "JES! Het Zwolsche Brugproject" is bedoeld voor ouders die zijn gescheiden of gaan scheiden en hun kinderen van 8 tot 12 jaar. Het is belangrijk dat kinderen zich kunnen verplaatsen in anderen en die vaardigheid hebben de meeste kinderen vanaf hun 8e of 9e levensjaar. Prevalentie en spreiding Het aantal scheidingen schommelt de laatste jaren rond de per jaar. In het begin van dit millenium piekte het aantal echtscheidingen nog met ruim 37 duizend gevallen in Na een daling tot 31 duizend scheidingen in 2004 zijn in 2005 echter alweer 33 duizend huwelijken geëindigd door echtscheiding (CBS, 2007). Bij de helft van de scheidingen zijn minderjarige kinderen betrokken (Spruijt e.a., 2002 In: Van den Berg & Wilbrink, 2005). De nadelige gevolgen van een scheiding voor kinderen zijn de laatste tien jaar niet verminderd, maar juist toegenomen. Kinderen lopen risico's op het gebied van de persoonlijke en relationele ontwikkeling, die tot ver in de volwassenheid gevolgen kunnen hebben (Spruijt 2002 In: Van den Berg & Wilbrink, 2005). Onderzoek van Steenhof en Prins (2005 In: Pals, 2006) toont aan dat kinderen van gescheiden ouders zelf ook vaak scheiden. De kans daartoe is twee keer zo groot als bij mensen van wie de ouders niet gescheiden zijn. Hoe jonger het kind was tijdens de scheiding, hoe groter de kans dat het zelf later gaat scheiden. Bijna de helft van alle kinderen die tussen 0 en 4 jaar oud was toen hun ouders scheidden, was zelf binnen 20 jaar huwelijk gescheiden. Indicatie- en contra-indicatiecriteria Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 2 / 9

3 Contra-indicaties Als er geen toestemming is van de verzorgende ouder Ouders/kind met een verstandelijke beperking Kinderen met een pervasieve ontwikkelingsstoornis (PDD-Nos, Asperger) Kinderen met ADHD Als een kind niet gemotiveerd is. Toepassing bij etnische groepen De interventie is niet speciaal ontwikkeld voor jeugdigen of gezinnen met een allochtone achtergrond.het programma heeft geen speciale faciliteiten (zoals vertaalde schriftelijke instructies of tolken) die bedoeld zijn allochtone groepen in het bijzonder te kunnen bedienen.) 4. Omschrijving van de interventie Methodiek "JES! Het Zwolsche Brugproject bestaat uit een cursus van zes bijeenkomsten voor kinderen vanaf ongeveer 8 jaar en drie bijeenkomsten voor hun ouders. Voorafgaand aan de cursus wordt een intake gehouden met ouder(s), kind en de begeleider van de cursus. Het heeft de voorkeur dat beide ouders meedoen aan de cursus. Het traject wordt afgesloten met een gesprek tussen begeleiding, ouder(s) en kind. Uitgangspunten van de cursus zijn: Het betreft een preventieve cursus waarin op gedragsmatige wijze wordt gewerkt, waarbij op individueel niveau ingegaan wordt op emotionele aspecten. Er wordt probleemoplossend gewerkt. Het onderkennen van moeilijkheden is voorwaarde voor het oplossen daarvan. Er wordt gewerkt met grotendeels actuele situaties. Informatie uit het verleden kan aan de orde komen om de huidige situatie te verhelderen. Er is geen sprake van een therapeutische behandeling, maar een individuele behandeling kan wel een vervolg zijn op deze cursus. Cursus voor de kinderen Aan de kindercursussen kunnen maximaal acht kinderen per keer deelnemen. De kinderen leren in de cursus vaardigheden om voor zichzelf op te komen (bijvoorbeeld 'ík-boodschappen' formuleren, vragen stellen), leren omgaan met hun gevoelens, en leren omgaan met de nieuwe leefsituatie. De kinderen krijgen ook informatie over verschillende zaken tijdens een scheiding. Het is niet aan te raden om binnen een groep broertjes of zusjes te plaatsen, zodat het kind tijdens de cursus geen rekening hoeft te houden met een broer/zus. Ook wordt een kind dan niet geconfronteerd met eventuele problemen van de ander en kan het zich concentreren op de eigen situatie. In de cursus komen de volgende thema's op een speelse manier aan de orde: ervaringen rondom de scheiding, de scheidingsmelding herkennen en omgaan met gevoelens, zoals verdriet en loyaliteit sociale- en communicatieve vaardigheden (zeggen wat je van iets vindt, onderhandelen, nee zeggen, fouten toegeven, zeggen dat je last hebt van een ander en onderscheiden van diverse gedragsmogelijkheden). herkennen van en opkomen voor eigen belangen en behoeften veranderingen in gezinssituatie en in omgang met anderen de nieuwe leefsituatie. Werkvormen en technieken die in de cursus gebruikt worden om kennis en vaardigheden van de kinderen te vergroten zijn: mondelinge informatie van de begeleider, groepsgesprekken, lichaamsoefeningen (stampen van woede, springen van blijdschap), rollenspelen en verschillende soorten opdrachten. Om het gedrag van de kinderen te veranderen en nieuw gedrag te oefenen wordt gebruik gemaakt van het GGGG-model (Gebeurtenissen-Gevoel-Gedachte-Gedrag) en van zogenaamde 'petjes'. Kinderen leren aan de hand van het GGGG-model welk gedrag in een bepaalde situatie het meest effectief en/of gewenst is. Uitgangspunt is dat een gebeurtenis gewoon plaatsvindt. Daarbij leren kinderen hun gevoelens en gedachten te benoemen en vervolgens te bepalen welk gedrag het meest effectief en/of gewenst is in de gegeven situatie. Om Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 3 / 9

4 gedragsalternatieven te bespreken wordt gebruik gemaakt van petjes in verschillende kleuren. Het rode petje staat voor agressief gedrag, het blauwe petje staat voor teruggetrokken gedrag en het gele petje voor aanpakken. De zes bijeenkomsten voor de kinderen behandelen achtereenvolgens de volgende onderwerpen: een brug leren bouwen (1e bijeenkomst: kennismaken en het doel van de cursus leren kennen), bouwstenen voor een stevige brug (2e bijeenkomst: het GGGG-model en rollenspel), de scheidingsmelding (3e bijeenkomst: oplossingsgericht gaan leren denken), de scheiding (4e bijeenkomst: leren omgaan met het proces), de nieuwe leefsituatie (5e bijeenkomst: werken aan loyaliteit in het nieuwe gezin) en een brug bouwen en onderhouden (laatste bijeenkomst: individuele aandachtspunten en bouwstenen leren herkennen voor het onderhoud van de brug). Iedere bijeenkomst wordt afgesloten met een thuisopdracht. Daarbij worden afspraken gemaakt met de kinderen over welk gedrag ze thuis gaan oefenen. In een volgende bijeenkomst worden de ervaringen vervolgens besproken. Door samen met andere kinderen te praten ontdekken de kinderen dat zij niet de enigen zijn die dit meemaken. Tijdens de cursus worden oplossingen gezocht voor zaken die niet goed gaan. Ook wordt er gelet op de fijne dingen die zijn gebleven of die juist zijn ontstaan door de scheiding. Daarmee leren kinderen de bouwstenen herkennen die een evenwichtige brug in stand houden. Cursus voor ouders Parallel aan de cursus voor de kinderen loopt de cursus voor (één van) de ouders. Deze bestaat uit drie bijeenkomsten van ieder twee uur. Ouders krijgen voorlichting over de ontwikkeling van kinderen en de mogelijke gevolgen van de scheiding op de ontwikkeling van hun kinderen. Ouders krijgen ook handvatten aangereikt zodat hun kind(eren) de scheiding zo goed mogelijk kunnen verwerken en waardoor schade in de ontwikkeling kan worden beperkt. De cursus voor ouders richt zich uitsluitend op het contact tussen het kind en de opvoeder, waarbij het kind altijd centraal staat. Tijdens de oudercursus wordt in groepen gewerkt. Met behulp van diverse werkvormen komen de volgende thema's aan bod: ontwikkeling van kinderen en de gevolgen van een echtscheiding gedragsverandering en opvoeding loyaliteit van kinderen voor beide ouders communicatie met kinderen toekomstgericht: trots zijn op jezelf, maar ook valkuilen (h)erkennen. De cursus voor ouders behandelt de volgende drie onderwerpen: het belang van een goede brug (Bijeenkomst 1); de pijlers van de brug (Bijeenkomst 2); communicatiemiddel als onderhoud van de brug (Bijeenkomst 3). Protocol / handleiding Er is een Basisboek JES! Het Zwolsche Brugproject voor hulpverleners. Hierin staat zowel de cursus voor ouders als voor kinderen in zijn geheel uitgewerkt. Zo is in het cursusboek een uitgebreide beschrijving opgenomen van specifieke leerdoelen van iedere bijeenkomst voor zowel ouders als kinderen en de manier waarop deze bereikt worden. Locatie van uitvoering De locatie waar de interventie dient te worden uitgevoerd is niet aangegeven. 4.2 Onderbouwing: probleem- of risico-analyse Kenmerken risico of probleem Vanaf 1990 is er veel onderzoek gedaan naar de gevolgen van echtscheiding voor kinderen. De algemene conclusie is dat echtscheiding negatieve gevolgen kan hebben voor kinderen, vooral op het vlak van de persoonlijke en relationele ontwikkeling. Een echtscheiding is vaak de eerste van een hele reeks veranderingen, zoals het leven met slechts één ouder, verhuizen, minder geld, veranderend contact met familie enz. Voor het kind is het meemaken van een scheiding een periode waarin specifieke vaardigheden Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 4 / 9

5 gevraagd worden. Wallerstein en Blakeslee (In: Van den Berg & Wilbrink, 2005) gaan ervan uit dat kinderen zes taken moeten uitvoeren om de scheiding van ouders goed te verwerken: Taak 1: Aanvaarden van de realiteit van de huwelijksverbreking en leren leven met de realiteit. Taak 2: Zich losmaken van het conflict van de ouders en de gewone gang van zaken weer oppakken Taak 3: Oplossen van het verdriet en het leren doormaken van een rouwproces Taak 4: Oplossen van woede en zelfverwijt. Taak 5: Aanvaarden dat de scheiding definitief is en dat de ouders niet meer bij elkaar zullen komen Taak 6: Het vormen van realistische hoopvolle relaties. Door de echtscheiding van ouders wordt het bestaansrecht van een kind ter discussie gesteld. Bij een kind kan de vraag ontstaan 'Ben ik een vergissing?' 'Had ik niet geboren mogen worden?' Kinderen hebben een sterke behoefte om hun ouders weer bij elkaar te zien en verdere conflicten te vermijden. Vanuit die behoefte vertonen ze soms sterk (on)aangepast gedrag waarbij ze niet toekomen om te werken aan de ontwikkelingstaken, horend bij hun leeftijd. De meeste onderzoekers zijn van mening dat kinderen in de eerste twee jaar van de scheiding de meeste negatieve gevolgen ondervinden. Daarna wordt de draad weer opgepakt door kinderen en leven zij normaal verder. Dit betekent echter niet dat kinderen dan geen risico's meer lopen. Uit langlopend onderzoek blijkt dat sommige effecten van een scheiding tot ver in de volwassenheid doorgaan. Er wordt gesproken van een 'sluimereffect'. Als kinderen volwassen worden en zelf een relatie beginnen of tot gezinsvorming komen, kunnen er opnieuw problemen ontstaan. Een van de gevolgen is dat zij significant vaker scheiden dan kinderen uit intacte gezinnen (Spruijt e.a In: Van den Berg & Wilbrink, 2005). Uit onderzoek naar scheidingen blijkt dat de problemen zich niet alleen tot de kinderen beperken. Ook bij ouders zijn als gevolg van het scheidingsproces sterke stemmingswisselingen opgemerkt, van opgetogenheid tot ernstige depressies. Typerend zijn verminderde concentratie, gezondheids-problemen, angst, prikkelbaarheid en slaapstoornissen. Ongezond gedrag is ook vaak aanwezig, zoals veel roken, drinken enz. Een jaar na de scheiding bevinden ouders zich vaak op een emotioneel dieptepunt. Bij veel ouders kan het twee of drie jaar duren voordat ze zelfvertrouwen en vertrouwen in anderen weer geheel hebben herwonnen (Teyber, 2001 In: Van den Berg & Wilbrink, 2005). Met risico of probleem samenhangende factoren Bijna alle gescheiden ouders worden bezig gehouden door de vraag of hun kinderen schade ondervinden van de scheiding. Scheiden doet pijn, voor ouders en voor kinderen. Ouders hebben reden tot zorg, maar hebben ook vaak de handen aan vol hun eigen emoties en aan het weer op orde krijgen van hun eigen leven. Daarbij voelen ze zich vaak tekortschieten in het begeleiden van hun kinderen. De gevolgen van een scheiding hoeven voor kinderen echter niet altijd ernstig te zijn. Als het verbreken van de relatie gepaard gaat met veel onrust en ruzie, kunnen de gevolgen voor de kinderen groot zijn. Als het verbreken van de relatie daarentegen gepaard gaat met verantwoordelijkheid voor de opvoeding nemen en met het blijven communiceren, dan zijn de gevolgen voor de kinderen meestal minder ernstig (Van den Berg & Wilbrink, 2005). De manier waarop ouders de echtscheiding aanpakken en verwerken, bepaalt dus in hoge mate hoe het met hun kinderen gaat, tijdens de scheiding en in de toekomst. Typische beschermende factoren voor kinderen na een scheiding zijn dan ook: een goed functionerende thuiswonende ouder; zo weinig mogelijk confrontatie met de ouderlijke conflicten; het ontvangen van kinderalimentatie (belangrijk gevonden worden door de andere ouder); autoratatief ouderschap (warme opvoeding, maar ook controlerend); vaardigheden van het kind zelf (probleemoplossend vermogen en sociale competentie); steun van de sociale omgeving; toegang tot therapeutische interventies. 4.3 Onderbouwing: verantwoording doelen en aanpak Koppeling risico/probleem - doelen - aanpak "JES! Het Zwolsche Brugproject" is een preventieve cursus voor kinderen en ouders en heeft als doel de nadelige effecten van een scheiding voor kinderen te voorkomen en/of te verminderen. Bij de ontwikkeling Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 5 / 9

6 van JES! is gekozen voor een preventieve cursus. In de startfase van een scheiding is het voor ouders belangrijk goede informatie te krijgen, om begeleiden te geven aan een gezonde ontwikkeling van hun kind in een zo prettig mogelijk opvoedingsklimaat. Het is belangrijk preventief te werken, zodat kinderen minder risico lopen verkeerde conclusies te trekken uit de informatie die ze oppikken van hun ouders. Bovendien hebben zij specifieke communicatieve vaardigheden nodig in deze situatie om hun gevoelens en wensen kenbaar te kunnen maken. JES! wil zijn doelstelling bereiken door: kinderen handreikingen te bieden voor de verwerking van de scheiding, hen te leren omgaan met de nieuwe situatie, hen zicht te bieden op mogelijk ontstane irrationele ideeën rondom de scheiding, hun competenties en vaardigheden te vergroten en door een goede communicatie tussen ouders en kinderen te bevorderen. De inhoud van de cursus voor ouders en kinderen sluit aan bij de ontwikkelingstaken zoals beschreven door Wallerstein en Blakeslee (zie vraag 4.2). In de cursus komen de volgende thema's aan de orde: ervaringen rondom de scheiding, de scheidingsmelding herkennen en omgaan met gevoelens, zoals verdriet en loyaliteit sociale- en communicatieve vaardigheden herkennen van en opkomen voor eigen belangen en behoeften verandering in gezinsituatie en in omgang met anderen de nieuwe leefsituatie Kindercursus Om de doelstellingen, zoals geformuleerd bij vraag 2, te bereiken wordt in de cursus gebruik gemaakt van gedragstherapeutische technieken. Deze zijn afkomstig uit de Rationeel Emotieve Therapie (RET) van Ellis en van sociale vaardigheidstraingen, zoals 'Bang zijn voor andere kinderen'. Door het gebruik van gedragstechnieken wordt een toename van sociale- en emotionele vaardigheden verwacht hetgeen weer een positief effect heeft op onder andere het vermogen van kinderen op te komen voor zichzelf en de communicatie met hun ouders. Kinderen en ouders worden hiermee beter toegerust om problemen op te lossen die in deze moeilijke fase in hun leven naar voren komen. Concreet wordt gebruik gemaakt van het GGGG-model (Gebeurtenissen-Gevoel-Gedachte-Gedrag) en de zogenaamde 'Petjes' methode dat veel wordt gebruikt bij sociale vaardigheidstrainingen zoals 'Bang zijn voor anderen'. Het GGGG-model wordt in de cursus gebruikt om kinderen te helpen om hun gedachten, gevoelens en gedragingen waar te nemen; hun gedachten, gevoelens en gedragingen te benoemen; waar nodig gedrag te veranderen en te ervaren hoe verandering in gedrag van invloed kan zijn op gedachten en gevoelens. Het uitgangspunt is dat een gebeurtenis gewoon plaatsvindt. Daar valt niet veel aan te veranderen, maar kinderen en ouders kunnen er wel mee leren leven. Voor de toepassing van het GGGG-model krijgen kinderen een werkblad waarop zij een situatie beschrijven die zij hebben meegemaakt en lastig hebben gevonden. Daarbij beschrijven zij hun gedachten op dat moment, hun gevoelens en het gedrag dat ze toen toonden. Vervolgens wordt besproken welk gedrag het meest effectief en/of gewenst is in de gegeven situatie. Voor het beschrijven en bespreken van de gedragsalternatieven wordt gebruik gemaakt van de zogenaamde 'petjes' om aan te geven welke gedragsalternatieven gebruikt kunnen worden. Er wordt onderscheid gemaakt tussen: het rode petje, het blauwe petje en het gele petje. Het rode petje staat voor agressief gedrag. In afgezwakte vorm kan dit betekenen dat een kind op ongepaste wijze weerwoord geeft. Vaak wordt dit gedrag door kinderen als overdonderend ervaren en door volwassenen als brutaal. Het blauwe petje staat voor teruggetrokken gedrag. Een kind komt door middel van dit gedrag niet voldoende voor zichzelf op. Het zegt niets, kijkt de ander nauwelijks aan en loopt eventueel weg. Het gele petje staat voor aanpakken. Een kind vertelt op het juiste moment op een rustige en mogelijk vriendelijke manier wat het van iets vindt. Als er sprake is van onaangepast gedrag van de ander is het kind in staat om vervolgens stevig weg te lopen. Om de competenties van de kinderen te vergroten leren zij een aantal sociale- en communicatieve vaardigheden. De vaardigheden die binnen JES! centraal staan zijn ontleend aan de sociale Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 6 / 9

7 vaardigheidstraining 'Bang zijn voor andere kinderen'. Kinderen leren de volgende vaardigheden: zeggen wat je van iets vindt onderhandelen nee zeggen, iets weigeren fouten toegeven zeggen dat je last hebt van een ander onderscheiden van diverse gedragsmogelijkheden. Vaardigheden worden geoefend door bijvoorbeeld rollenspel, drama, tekenen en thuisopdrachten. Zo wordt er geoefend met het formuleren van ik-boodschappen om eigen gevoelens te verwoorden en kenbaar te maken. Het belang van vragen stellen over zaken die voor een kind onduidelijk zijn wordt besproken. Kinderen formuleren dan vragen waar ze antwoord op zouden willen hebben maar niet durven te stellen en oefenen daarmee. Vervolgens worden per bijeenkomst afspraken gemaakt over welk gedrag thuis geoefend gaat worden. In de volgende bijeenkomst worden de ervaringen vervolgens besproken. Tenslotte wordt door cursusbegeleiders ook feitelijke informatie gegeven over het scheiden van ouders en de gevolgen daarvan voor kinderen. Onderwerpen zijn bijvoorbeeld: de reden dat ouders scheiden, dat kinderen hier geen schuld aan hebben, veranderingen in leefsituatie, de omgangsregeling e.d. Oudercursus De doelen voor ouders, zoals geformuleerd bij vraag 2, worden bereikt door in de cursus voor ouders aandacht te besteden aan de ontwikkelingstaken van kinderen en mogelijk afwijkend gedrag in de periode van scheiding, het observeren van het gedrag van de kinderen en het leren adequaat te reageren op signalen en gedrag van de kinderen. Er wordt gebruik gemaakt van mondelinge en schriftelijke informatie over de ontwikkeling van kinderen en mogelijke gevoelens en vragen van kinderen tijdens een scheiding, observatielijsten om zicht te krijgen op het gedrag van de kinderen en rollenspel om vaardigheden te oefenen om goed te kunnen reageren op het kind. Tijdens de cursus voor kinderen en ouders wordt de brug gebruikt als metafoor. De pijlers van de brug zijn de huizen van vader en moeder. Zij zijn verantwoordelijk voor een stevige basis voor een brug. Vaardigheden, gunstige situaties en goede contacten zijn belangrijke bouwstenen voor de brug. Tijdens de cursus leren kinderen en ouders goede bouwstenen verzamelen en wat verder nodig is voor het onderhoud van de brug. Ook kan gewezen worden op zwakke plekken in de brug of in de pijlers. Hierover wordt tijdens het afsluitende gesprek met ouders en kind gesproken. Daardoor hebben kind en ouders ook na de cursus handvatten om gedrag, moeite met vaardigheden of lastige situaties in de gaten te houden en indien mogelijk oplossingen te zoeken. Het is ook een manier om trots te zijn op zaken die goed gaan (Van den Berg & Wilbrink, 2005). Samenvatting werkzame ingrediënten Gedragsmatige aanpak Gerichtheid op vergroten van kennis en vaardigheden van kinderen en ouders Aanbod voor ouders en kinderen 4.4 Eisen begeleiding, uitvoering en kwaliteitsbewaking Eisen ten aanzien van uitvoering en begeleiding Het opleidingsniveau van de trainers dient minimaal hbo-niveau te zijn. Een combinatie met een orthopedagoog/gz psycholoog verdient aanbeveling. Naast opleiding wordt ervaring zeer belangrijk geacht. Het verzorgen van een cursus voor kinderen en gescheiden ouders vraagt ervaring in het vaardigheden met kinderen een belangrijke voorwaarden voor het begeleiden van deze cursus. Overige eisen De wijze van kwaliteitsbewaking wordt vooralsnog bepaald door de uitvoerder. Samen met K2 wordt een train- de trainers cursus ontwikkeld en wordt bekeken of certificering van de trainde-trainerscursus bewerkstelligd kan worden. Overige randvoorwaarden uitvoeringhet is belangrijk dat de leerkracht van een kind op de hoogte wordt gesteld van het feit dat zijn of haar leerling de cursus volgt. Het kan zijn dat een kind in de periode van de Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 7 / 9

8 cursus meer aandacht nodig heeft voor de emotionele gevolgen daarvan. Het gevolg kan zijn dat het zich tijdelijk minder richt op schooltaken of tijdelijk ander gedrag laat zien op school. Het is belangrijk dat de leerkracht hier begrip voor kan tonen en het kind mogelijk kan ondersteunen. Het is ook belangrijk dat de leerkracht grote veranderingen doorgeeft aan de ouder(s). Voor de voortgang van de cursus is het belangrijk dat de cursusbegeleiders ook op de hoogte zijn van eventuele veranderingen op school. 5. Overige voorwaarden voor toepassing Indicatiestelling Voor de toepassing van de interventie is geen speciale indicatie vereist, die afwijkt van de voor de sector of aanbieder wettelijk gebruikelijke indicatie. 6. Samenvatting onderzoek en beoordeling effectiviteit 6.1 Directe aanwijzingen voor de effectiviteit De makers of uitvoerders voeren geen Nederlands onderzoek aan naar de effectiviteit van de interventie. Er zijn geen gegevens beschikbaar over de kosteneffectiviteit. Er zijn afspraken gemaakt met Ed Spruijt, echtscheidingsonderzoeker aan de Universiteit Utrecht om de effecten van JES te onderzoeken. Op het moment dat er een groep van 50 kinderen de cursus hebben gedaan en er 50 kinderen zijn die in aanmerking komen voor JES! wordt een onderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat het onderzoek begin 2008 zal plaatsvinden. Samenvatting Nederlandse effectstudies De makers en uitvoerders voeren geen Nederlandse effectstudies aan naar soortgelijke interventies. Buitenlandse studies De makers en uitvoerders voeren geen effectstudies aan naar buitenlandse versies van de interventie. Nederlandse studies soortgelijke interventies De makers en uitvoerders voeren geen Nederlandse effectstudies aan naar soortgelijke interventies. 7. Toepassing (uitvoerende organisaties) De cursus wordt toegepast door: PRO remedial teaching & orthopedagogisch advies; Hoving & Wilbrink Bureau voor bemiddeling & advies (echt)scheiding relatie & gezinstherapie Thuiszorginstellingen 8. Overeenkomsten met andere interventies Kinderen in Echtscheiding Situaties (KIES) is ook een cursus voor kinderen en ouders in een echtscheidingssituatie. Het cursusmateriaal van JES is echter vrij verkrijgbaar. Het materiaal van KIES is alleen verkrijgbaar na het volgen van een opleiding. 9. Overige informatie Ontwikkeld door PRO remedial teaching & orthopedagogisch advies T. van den Berg Reggelaan AZ Zwolle Tel. (038) Praktijk Wilbrink en Hoving Gerda Wilbrink Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 8 / 9

9 Reggelaan 107 Zwolle Tel. (038) hovingenwilbrink.nl Materialen Basisboek JES! Het Zwolsche Brugproject Werkboek voor kinderen Werkboek voor beide ouders Verkrijgbaar bij Uitgeverij Agiel Postbus SB Utrecht HTML links: Lijst met aangehaalde literatuur Berg, Van den T. & Wilbrink, G. (2005). JES! Het Zwolsche Brugproject. Jij en scheiding. Cursus voor kinderen en ouders. Overbruggen naar een veranderend gezin. Basisboek. Utrecht: Uitgeverij Agiel. CBS (2007). Aantal echtscheidingen neemt weer toe. (gedownload op 7 maart 2007). Pals, J. (2006). Echtscheiding gevolgen voor de kinderen. (Gedownload op 7 maart 2007). Gedownload op woensdag 28 mei :16:18 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 9 / 9

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

KIES - kinderen in echtscheidingssituaties

KIES - kinderen in echtscheidingssituaties Interventie KIES - kinderen in echtscheidingssituaties Samenvatting Doel Het doel van KIES is het zoveel mogelijk voorkomen van problemen die kinderen als gevolg van echtscheiding kunnen ondervinden en

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Riet Fiddelaers-Jaspers

Riet Fiddelaers-Jaspers WB Echtscheiding versie 19-10 25-10-2007 10:46 Pagina 1 Gedeeld verdriet Het opzetten en begeleiden van groepen voor scheidingskinderen en -jongeren Riet Fiddelaers-Jaspers WB Echtscheiding versie 19-10

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Financiers: Gemeente Rotterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Utrecht Gemeente

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Gelukkig scheiden is een keuze!

Gelukkig scheiden is een keuze! Echtscheidingsexpert notaris Palko Benedek over kansen voor iedereen die in een echtscheiding zit: Gelukkig scheiden is een keuze! Wanneer je in een scheiding terecht komt, is communiceren vaak heel erg

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Inhoud. 2 Opzet van het boek... 11 2.1 Inleiding... 12 2.2 Onderzoek Scholieren en Gezinnen... 12 2.3 Indeling van het boek... 14

Inhoud. 2 Opzet van het boek... 11 2.1 Inleiding... 12 2.2 Onderzoek Scholieren en Gezinnen... 12 2.3 Indeling van het boek... 14 V 1 Inleiding............................................................................. 1 1.1 Inleiding bij de tweede druk.......................................................... 2 1.2 Scheiden: een

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN

LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN GGD Kennemerland geeft diverse bijeenkomsten voor ouders. Over opvoeding, gezondheid en gedrag bij kinderen. Deze bijeenkomsten kunnen als school, peuterspeelzaal of kinderdagverblijf

Nadere informatie

Bijlage Stoere Schildpadden

Bijlage Stoere Schildpadden Bijlage Stoere Schildpadden Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Stoere Schildpadden, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

STA STERK OP JE WERK

STA STERK OP JE WERK STA STERK OP JE WERK Training/modules op maat Thema-bijeenkomsten Werknemers in deze tijd worden meer en anders belast dan vroeger. Dit geldt helemaal voor werknemers in de zorg. Gedurende enkele decennia

Nadere informatie

Scheiding en kinderen

Scheiding en kinderen Scheiding en kinderen Dat ik van mijn vader hou, Doet moeder soms verdriet En dat ik van mijn moeder hou Dat weet mijn vader niet. Zo draag ik mijn geheimen mee En loop van hier naar daar. Nog altijd hou

Nadere informatie

PROTOCOL. School en echtscheiding

PROTOCOL. School en echtscheiding r.k. daltonbasisschool De Leer St. Michielsstraat 6, 7255 AP Hengelo Gld Telefoon 0575 461715 PROTOCOL School en echtscheiding T 0575-461715 E info@basisschooldeleer.nl I www.basisschooldeleer.nl Inhoudsopgave

Nadere informatie

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N Volwassenen Geen paniek! Deze cursus wordt aangeboden door de afdeling Preventie en Generalistische Zorg van RIAGG Amersfoort & Omstreken in samenwerking met Indigo. Informatie en aanmelding Voor meer

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

Theoretische verantwoording

Theoretische verantwoording Goed gedaan Theoretische verantwoording Malmberg Goed gedaan! Theoretische verantwoording Een preventief programma Goed gedaan! is een praktisch sociaal-emotioneel programma voor de basisschool. Het geeft

Nadere informatie

Als ouders uit elkaar gaan

Als ouders uit elkaar gaan Als ouders uit elkaar gaan Inhoud 3 > Als ouders uit elkaar gaan 4 > De Raad voor de Kinderbescherming 6 > Het ouderschap blijft bestaan 7 > Informatie en consultatie 9 > De rol van de Raad 11 > De rechter

Nadere informatie

PROTOCOL. School en echtscheiding 2013-2017

PROTOCOL. School en echtscheiding 2013-2017 PROTOCOL School en echtscheiding 2013-2017 De Malelande Juttepeergaarde 2 3824 BE Amerfoort 033-4564410 malelande@kpoa.nl Inleiding Dit protocol is geschreven om ouders en leerkrachten een handreiking

Nadere informatie

Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP

Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP Interventie Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP Samenvatting Doel Centraal doel van de interventie is voorkomen dat kinderen van ouders met psychische problemen zelf problemen ontwikkelen. Dit doel

Nadere informatie

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Hoe vergelijk je methodieken op basis van welke criteria? Marjolein Oudhof Mariska van der Steege 23 april 2009 Inhoud workshop Werken

Nadere informatie

Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam

Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam Praktijkvoorbeeld Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam Samenvatting Door de samenwerking en het gezamenlijk geven van de cursus Positief Opvoeden volgens Triple P door verschillende disciplines

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling. In het onderhavige onderzoek staan de volgende vragen centraal:

Samenvatting. Vraagstelling. In het onderhavige onderzoek staan de volgende vragen centraal: Samenvatting Naar schatting hebben jaarlijks ongeveer 50 à 60 duizend minderjarige kinderen te maken met een scheiding. Deze kinderen hebben gemiddeld vaker problemen dan kinderen van gehuwde of samenwonende

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN

LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN LEZINGEN EN WORKSHOPS OPVOEDEN GGD Kennemerland geeft diverse bijeenkomsten voor ouders. Over opvoeding, gezondheid en gedrag bij kinderen. Deze bijeenkomsten kunnen als school, peuterspeelzaal of kinderdagverblijf

Nadere informatie

Hé kijk mij nou! Handleiding voor psycho-educatie aan LVG-kinderen die getuige zijn (geweest) van geweld in relaties en hun LVG-moeder

Hé kijk mij nou! Handleiding voor psycho-educatie aan LVG-kinderen die getuige zijn (geweest) van geweld in relaties en hun LVG-moeder Hé kijk mij nou! Handleiding voor psycho-educatie aan LVG-kinderen die getuige zijn (geweest) van geweld in relaties en hun LVG-moeder Werkt u met moeilijk lerende of licht verstandelijk gehandicapte (LVG)

Nadere informatie

Draaiboek echtscheiding

Draaiboek echtscheiding Draaiboek echtscheiding 1 Inleiding Echtscheiding komt vaak voor in onze samenleving: één op de drie huwelijke eindigt in een echtscheiding. Van alle kinderen op de basisschool maakt circa 15% een echtscheiding

Nadere informatie

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf?

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? 1 Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? Zet een kruisje bij het antwoord dat voor jou passend is - eerder juist indien je meestal op die manier handelt - eerder onjuist indien je slechts zelden op

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Leerlingen van het Raayland College waarvan de ouders gescheiden zijn.

Leerlingen van het Raayland College waarvan de ouders gescheiden zijn. Beschrijving project In het kader van extra contactmoment adolescenten is bij het team JGZ van de GGD Limburg-Noord voor regio Venray en Horst aan de Maas, een inventarisatie geweest van de signalen die

Nadere informatie

Vraag 4 Wat vind jij de meest geschikte houding? Vergelijk je antwoord met dat van je medestudenten. Typ het antwoord in in het antwoordformulier.

Vraag 4 Wat vind jij de meest geschikte houding? Vergelijk je antwoord met dat van je medestudenten. Typ het antwoord in in het antwoordformulier. Open vragen bij Casus Marco Vraag 1 Bekijk scène 1 nogmaals. Wat was jouw eerste reactie op het gedrag van Marco in het gesprek met de medewerker van Bureau HALT? Wat roept zijn gedrag op aan gedachten,

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

U wilt... ... dan is Echtscheiding Plus uw juiste partner!

U wilt... ... dan is Echtscheiding Plus uw juiste partner! U wilt... respectvol uit elkaar gaan geen kostbare, langdurige juridische strijd met advocaten financiële duidelijkheid voor nu en later duurzame, evenwichtige afspraken uw kinderen niet de dupe laten

Nadere informatie

Protocol bij scheiding

Protocol bij scheiding Protocol bij scheiding De gevolgen van een scheiding tussen vader en moeder kunnen voor een kind ingrijpend zijn. Dit protocol is een poging de gevolgen zoveel mogelijk in goede banen te leiden. 1. Anders

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

TRAINING TRIPLE P FAMILY TRANSITIONS

TRAINING TRIPLE P FAMILY TRANSITIONS TRAINING TRIPLE P FAMILY TRANSITIONS Algemene beschrijving De training Triple P Family Transitions biedt deelnemers een goede basis voor het kunnen organiseren en begeleiden van een vaardigheidstraining

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

IK EN IK EN DE ANDER.

IK EN IK EN DE ANDER. Hierbij nodigen wij jullie uit voor de workshop IK EN IK EN DE ANDER. Gebaseerd op de principes en uitgangspunten van Rots&Water. Als pleegouder wordt er door de pleegkinderen een groot beroep gedaan op

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien Nummer 1 December 2011 Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien LANDELIJK HEEFT 16% VAN DE JONGEREN PSYCHOSOCIALE PROBLEMEN. Scoop richt zich bij coaching, counseling en training

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen te krijgen

Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen te krijgen Feit: Kinderen van ouders met psychiatrische problemen lopen risico zelf ook problemen te krijgen www.babyextra.nl Dineke Brouwers (JGZ) en Cecilia van der Zeeuw (GGzE) Baby Extra Transformeren doe je

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Scheiding en problemen van jeugdigen. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Scheiding en problemen van jeugdigen. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Scheiding en problemen van jeugdigen Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming NVO, NVMW en NIP Inleiding Kinderen 1 van gescheiden 2 ouders 3 hebben het vaak niet makkelijk.

Nadere informatie

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Vijf woensdagmiddagen kunnen jongens en meiden tussen de 10 en 14 jaar op avontuur naar zichzelf. Het kind leert zichzelf

Nadere informatie

Groepsmaatschappelijk werk Cursussen, trainingen en gespreksgroepen

Groepsmaatschappelijk werk Cursussen, trainingen en gespreksgroepen Groepsmaatschappelijk werk Cursussen, trainingen en gespreksgroepen FL 012 - mei 2012 Inhoudsopgave blz. Inleiding 2 Groepen volwassenen Assertiviteitstraining 4 Vrouwenpositie(f) 5 Praten met je partner

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Omgangscentrum Drenthe

Omgangscentrum Drenthe Yorneo 0 12 Omgangscentrum Drenthe Een scheiding is een ingrijpende gebeurtenis die vaak veel emoties teweeg brengt. Soms zijn de woede, de frustratie en het verdriet zo groot, dat het voor ouders moeilijk

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Bijlage Weet en beweeg

Bijlage Weet en beweeg Bijlage Weet en beweeg Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Weet en beweeg, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Even voorstellen. Wat is bemiddeling?

Even voorstellen. Wat is bemiddeling? Even voorstellen Mijn naam is Sabine Poel. In 2006 ben ik als klinisch psychologe optie kinderen en jeugdigen afgestudeerd aan de K.U.L. Na mijn afstuderen ben ik als docent aan de slag gegaan en daarnaast

Nadere informatie

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg.

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Inleiding: Vanaf 2006 heeft de William Schrikker Pleegzorg geëxperimenteerd met

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

MINDFULNESS IN MEDIATION

MINDFULNESS IN MEDIATION MINDFULNESS IN MEDIATION aandacht. ontspanning. zelfvertrouwen verdiepingstraining ver Mindfulness in Mediation aandacht. ontspanning. zelfvertrouwen Introductie Conflicten leveren spanning en stress op.

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Het pleegkind in beeld

Het pleegkind in beeld Het pleegkind in beeld Workshop pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Petra de Vries (De Rading) Anny Havermans (SAV) 1 Programma Welkom Project gehechtheid in beeld bij pleegzorg Inleiding op gehechtheid en

Nadere informatie

Zorg voor kinderen in de opvang: een eerste prioriteit

Zorg voor kinderen in de opvang: een eerste prioriteit Zorg voor kinderen in de opvang: een eerste prioriteit Opening Kennismaking Kind in opvang Drie huizen Veiligheid Veerkracht Hechter Samenwerking Afsluiting Kinderen in de opvang hebben aandacht nodig

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar TRAININGSCENTRUM Schakel naar een passend vervolgtraject Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar Wat is een Trainingscentrum? Bij de Trainingscentra van Lijn5

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl

Lessen in geluk voor groep 7 en 8. www.gelukskoffer.nl Lessen in geluk voor groep 7 en 8 www.gelukskoffer.nl Ontstaan Gelukskoffer Vanuit Bedrijfsleven Gebaseerd op leidinggeven aan jezelf 1,5 jaar wetenschappelijk literatuuronderzoek Pilots op diverse scholen

Nadere informatie

Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken

Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken Sociale vaardigheden Menselijke eigenschappen die er voor zorgen om goed met je medemens te kunnen omgaan. Deze vaardigheden

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Week tegen de kindermishandeling. Thema: conflictscheiding

Week tegen de kindermishandeling. Thema: conflictscheiding Week tegen de kindermishandeling Thema: conflictscheiding Welkom Cindy de Rijke Kompaan en De Bocht Ouderschapsbemiddelaar Peter Verbeeten Instituut voor Maatschappelijk werk medewerker kinderen en scheiden

Nadere informatie

Groepswerk CMWW CMWW. Pr. Beatrixstraat 1a 6443 AK Brunssum Telefoonnr. 045-5250 250 Faxnr. 045-5250 086 E-mail info@cmww.nl Website www.cmww.

Groepswerk CMWW CMWW. Pr. Beatrixstraat 1a 6443 AK Brunssum Telefoonnr. 045-5250 250 Faxnr. 045-5250 086 E-mail info@cmww.nl Website www.cmww. CMWW Groepswerk CMWW Pr. Beatrixstraat 1a 6443 AK Brunssum Telefoonnr. 045-5250 250 Faxnr. 045-5250 086 E-mail info@cmww.nl Website www.cmww.nl Uitgave 28-06-07 Opvoedingsondersteuning Ouders van Pubers

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie & Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie E HO DIT T RK AL E W ITA? G I D IER H CA mens & maatschappij specifieke visie van leerlijn naar methodiek van methodiek naar leerlijn

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Aan de netwerkpartners van het CJG, Betreft Start KIES cursus basisschoolkinderen en ouderbijeenkomsten

Aan de netwerkpartners van het CJG, Betreft Start KIES cursus basisschoolkinderen en ouderbijeenkomsten Aan de netwerkpartners van het CJG, Betreft Start KIES cursus basisschoolkinderen en ouderbijeenkomsten Een scheiding is ingrijpend. Voor ouders én voor kinderen. CJG Zutphen heeft daarom samen met de

Nadere informatie

Training met persolog profielen

Training met persolog profielen Training met persolog profielen Verkrijg de beste resultaten op het werk en in uw dagelijks leven Ontdek een praktische manier om uw persoonlijkheid te ontwikkelen: U leert verschillende gedragstendensen

Nadere informatie

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren GEDRAGSPROTOCOL (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren Mei 2014 Gedragsprotocol de Boomgaard I. Doel van dit gedragsprotocol: Alle kinderen van De Boomgaard moeten zich veilig voelen, zodat

Nadere informatie

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: Wat kun je zelf doen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog Juni 2012 eerste

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Vraag 3 Bekijk scène 1, scène 2 en scène 3 nogmaals en lees de tekst De ontdekking.

Vraag 3 Bekijk scène 1, scène 2 en scène 3 nogmaals en lees de tekst De ontdekking. Feedbackvragen Casus Doortje Vraag 1 Lees de tekst De ontdekking en bekijk scène 2 en scène 3 nogmaals. Beantwoord daarna de vraag. Nemen de moeder en vader van Doortje voldoende afstand tot Doortje? a.

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan gastouderbureau Kind-Zijn

Pedagogisch beleidsplan gastouderbureau Kind-Zijn Pedagogisch beleidsplan gastouderbureau Kind-Zijn Kind zijn in de wereld van vandaag, waarin ouders ook werken en studeren. Wij zorgen voor kleinschalige en flexibele opvang in een gezinssituatie. Onze

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Vechtscheidingen: voor wie een zorg? Linda van Dijk, Youké en Inge Anthonijsz NJi

Vechtscheidingen: voor wie een zorg? Linda van Dijk, Youké en Inge Anthonijsz NJi Vechtscheidingen: voor wie een zorg? Linda van Dijk, Youké en Inge Anthonijsz NJi 18 november 2013 Actuele ontwikkelingen Media Politiek/inspectie Feiten en cijfers/schets problematiek Interventies Richtlijn

Nadere informatie