Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP"

Transcriptie

1 Interventie Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP Samenvatting Doel Centraal doel van de interventie is voorkomen dat kinderen van ouders met psychische problemen zelf problemen ontwikkelen. Dit doel wordt bereikt door het stimuleren van de communicatie binnen het gezin en het versterken van de veerkracht van de kinderen. Doelgroep Het programma is gemaakt voor gezinnen met tenminste één kind van 9 tot 14 jaar waarin een of beide ouders een psychiatrische stoornis heeft. Aanpak De aanpak is gebaseerd op de praktijk en het onderzoek van W. Beardslee in de VS. De interventie is erop gericht gezinsleden te helpen om de effecten van de depressie of angststoornis op de gezinsleden afzonderlijk en op het gezin als geheel te begrijpen en met elkaar te bespreken.de vorm van de interventie is kortdurend (6-8 bijeenkomsten), intensief, psycho-educatief, gezinsgericht met een follow-up op langere termijn. Er worden verschillende strategieën gebruikt om de gezinnen te helpen, onder meer het geven van informatie over depressie. Materiaal Er is een Handleiding Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP voor de preventiewerkers. Onderzoek effectiviteit De makers of uitvoerders voeren geen Nederlands onderzoek aan naar de effectiviteit van de interventie. Zij onderbouwen hun interventie met buitenlands onderzoek met een aselect samengestelde experimentele en controlegroep en een follow-up, anderhalf jaar na afloop van de interventie. Kinderen in de experimentele groep toonden anderhalf jaar na de interventie meer begrip voor de affectieve stoornis van hun ouder en functioneerden op alle terreinen beter dan kinderen in de controlegroep. Ouders in de experimentele groep communiceerden beter met hun kinderen en toonden meer begrip voor de ervaring van de kinderen. Ook vonden de ouders dat hun kinderen meer begrip hadden voor de ziekte van hun ouder. Erkenning Erkend door d.d Oordeel: Goed onderbouwd De referentie naar dit document is: Deniz Ince (augustus 2004, update juli 2007). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving 'Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP'.Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van 1. Toelichting naam van de interventie Gedownload op woensdag 28 mei :20:07 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 1 / 6

2 KOPP staat voor Kinderen van Ouders met Psychiatrische Problemen. 2. Doel van de interventie Centraal doel is voorkomen dat kinderen zelf psychische problemen ontwikkelen. Dat doel wordt bereikt door twee subdoelen na te streven. Het eerste subdoel is het stimuleren van de communicatie binnen het gezin door: 1 Het geven van psycho-educatie over de ouderlijke problematiek en de mogelijke invloed van deze problematiek op de kinderen. 2 Het erkennen en onderkennen van de actuele behoeften van het kind. 3 Het geven van cognitieve informatie, voornamelijk over voortekens van depressie- en angstproblematiek bij kinderen, om vroegtijdige onderkenning van depressieve symptomen en angstklachten bij kinderen te bevorderen en daarop aansluitend eventueel behandeling. 4 Het bespreken van toekomstplannen. Het tweede subdoel is het versterken van de veerkracht van de kinderen door: 1 Het begrip over de ziekte van de ouder te vergroten. 2 Activiteiten buitenshuis te stimuleren. 3 Intieme, vertrouwelijke relaties binnen en buiten het gezin te bevorderen. 4 Coping-vaardigheden zoals probleemoplossend vermogen te versterken. Verder zijn er per bijeenkomst doelen geformuleerd. 3. Doelgroep van de interventie Voor wie en wat is de interventie bedoeld? De interventie is gemaakt voor gezinnen waarin een of beide ouders een psychiatrische stoornis heeft en ten minste een kind heeft in de leeftijd van 9 tot 14 jaar. Prevalentie en spreiding Adolescenten van wie een van de ouders een depressieve episode heeft doorgemaakt, vertonen een hogere prevalentie van stemmingsstoornissen vergeleken met adolescenten van niet-depressieve ouders. Achterstand in het sociaal functioneren en in schoolprestaties komen binnen deze groep ook meer voor. Van de kinderen van depressieve ouders zal 50 procent tegen het einde van de adolescentie zelf een depressieve episode doormaken (Beardslee e.a., 1997). Adolescenten van wie een van de ouders een angststoornis heeft, vertonen een hogere prevalentie van psychiatrische stoornissen, met name angststoornis en depressie. Binnen deze groep komt achterstand in het sociaal functioneren en in schoolprestaties ook meer voor. Indicatie- en contra-indicatiecriteria Criterium voor indicatie: één of beide ouders heeft een psychiatrische stoornis. Criterium voor contra-indicatie: het gezin mag niet in een crisissituatie zitten. Toepassing bij etnische groepende interventie is niet speciaal ontwikkeld voor jeugdigen of gezinnen met een allochtone achtergrond. Het programma heeft ook geen speciale faciliteiten die bedoeld zijn om allochtone groepen in het bijzonder te kunnen bedienen. 4. Omschrijving van de interventie Methodiek Het programma bestaat uit 6 à 8 bijeenkomsten die als volgt worden ingevuld. 1 In gesprek met beide ouders de interventie introduceren, de ziektegeschiedenis bespreken en tot consensus komen. 2 In gesprek met beide ouders psycho-educatie geven over het ziektebeeld, de kinderen en hun ontwikkeling bespreken. 3 Alle kinderen van het gezin samen of apart zien en spreken; indruk van vragen, zorgen en veerkracht krijgen. 4 Met beide ouders de indruk bespreken die men van de kinderen heeft gekregen en het doel van de Gedownload op woensdag 28 mei :20:07 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 2 / 6

3 gezinsbijeenkomst doorspreken. 5 Een of twee gezinsbijeenkomsten waarbij communicatie gestimuleerd wordt en wederzijdse opvattingen erkend worden. 6 Met beide ouders terugkijken op de gezinsbijeenkomst en toekomstplannen maken. 7 Follow-up na zes maanden om de effecten van de interventie te bekrachtigen. Gedurende de bijeenkomsten worden specifieke strategieën geëxploreerd om de ziekte van de ouder te bespreken en de toekomst te plannen. Dit gebeurt aan de hand van de volgende thema's: 1 Voor het kind verduidelijken wat er met de ouder en het gezin aan de hand is. 2 Het kind verzekeren dat het zich niet verantwoordelijk moet voelen voor de ouderlijke ziekte. 3 Het kind helpen zijn eigen ervaring onder woorden te brengen en gevoelens te uiten zonder zich hierover schuldig te voelen tegenover de ouder met psychische problemen. 4 Identificeren van steunfiguren voor het kind, met speciale aandacht voor het herstellen van contacten met steunfiguren die door de ziekte van de ouder verminderd zijn. 5 Bespreken van actuele moeilijkheden van het kind. 6 Anticiperen op en zoeken naar snelle behandeling van het kind, indien nodig. 7 Identificeren van hulpbronnen en aanpassingsmogelijkheden van het gezin. 8 Benadrukken van de noodzaak om de ervaringen en behoeften van het kind regelmatig te bespreken. Voordat de gezinsbijeenkomsten plaatsvinden, geven de ouders aan wat ze hopen te bereiken gedurende die bijeenkomsten. Vervolgens worden er een of twee gezinsbijeenkomsten gehouden om dit met de kinderen te bespreken. Kern van de gezinsbehandeling is het op gang brengen van de communicatie binnen het gezin en wel op zo'n manier dat de gezinsleden zelf in staat zijn gesprekken te voeren over wat er aan de hand is. De rol van elk gezinslid telt daarbij. Om dat tot stand te brengen moet ieder gezinslid het perspectief van de andere gezinsleden kunnen respecteren en waarderen. De vorm van de interventie is kortdurend, intensief, psycho-educatief en gezinsgericht, met een half jaar na afsluiting een follow-up. Er worden verschillende strategieën gebruikt om de gezinnen te helpen: het geven van informatie over depressie, angst- en bipolaire stoornissen, het screenen van alle gezinsleden en het verwijzen naar andere hulpverleningsinstanties indien nodig; het ondersteunen bij het ontwikkelen van toekomstplannen en het leggen van verbanden tussen kennis/informatie over angst- en stemmingsstoornissen en de unieke levenservaring van het gezin. In het kader van de interventie verzamelt de uitvoerende preventiewerker informatie over de ervaringen van het gezin met de angst- of stemmingsstoornissen en maakt een inschatting van de actuele mogelijkheden. Hij helpt het gezin om een verband te leggen tussen de informatie over angst- en stemmingsstoornissen en de eigen ervaring. Een deel van de taak van de uitvoerende preventiewerker is het identificeren van de hoofdthema's die aan de orde kunnen komen in een beperkte periode. De preventiewerker stelt voor om de aandacht te richten op het identificeren van krachten en hulp- of steunbronnen van het gezin. Het is essentieel dat ouders gesteund worden bij het stimuleren van hun kinderen in het opbouwen van positieve ervaringen met leeftijdsgenoten, op school en bij andere sociale activiteiten.wat het gezin wil bereiken met de interventie wordt tijdens de eerst bijeenkomst samen met de ouders gedefinieerd. De bedoeling is dat het gezin de eigen doelen stelt en de middelen om deze te bereiken definieert. De preventiemedewerker helpt het gezin om de aandacht te richten op de zorgen die iedereen uitspreekt. Protocol / handleiding Er is een Handleiding Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP- voor preventiewerkers. Locatie van uitvoering De bijeenkomsten worden gehouden bij het gezin thuis of in de instelling. Bereikbaarheid is een belangrijke element bij het werken met de gezinnen; met name om de kinderen te bereiken is het vaak nodig om bij het gezin op huisbezoek te gaan. Gedownload op woensdag 28 mei :20:07 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 3 / 6

4 4.2 Onderbouwing: probleem- of risico-analyse Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken hoe moeilijk het voor kinderen is om op te groeien in een gezin waarin een van de ouders een angst- of stemmingsstoornis heeft. Met name de adolescentie is voor deze kinderen een bijzonder moeilijke ontwikkelingsperiode. Adolescenten van wie een van de ouders een depressieve episode heeft doorgemaakt, vertonen een hogere prevalentie van stemmingsstoornissen, met name depressie, vergeleken met adolescenten van niet-depressieve ouders. Achterstanden in het sociaal functioneren en in schoolprestaties komen binnen deze groep ook meer voor. Adolescenten van wie een van de ouders een angststoornis heeft, vertonen een hogere prevalentie van psychiatrische stoornissen, met name angststoornis en depressie, vergeleken met adolescenten van niet-angstige ouders. Ook binnen deze groep komen achterstanden in het sociaal functioneren en in schoolprestaties meer voor. De oorspronkelijke methodiek van Beardslee richt zich, vanwege het verhoogde risico op stemmingsstoornissen in deze leeftijdsfase, op kinderen van 9 tot 14 jaar. Later is de interventie ook aangeboden aan gezinnen met kinderen tussen 4 en 25 jaar oud, maar waarbij ten minste een van de kinderen in de vroege adolescentie (tussen negen en veertien jaar) is. In gezinnen waarin sprake is van psychiatrische ziekte heerst er vaak een gevoel van hulpeloosheid. Informatie vergroot het vermogen van ouders om voortekens van depressie, angstproblemen of andere problemen bij de kinderen te herkennen en vergroot hun kennis over de wijze waarop de veerkracht bij hun kinderen gestimuleerd kan worden. 4.3 Onderbouwing: verantwoording doelen en aanpak Koppeling risico/probleem - doelen - aanpak Het programma is gebaseerd op de praktijk en het onderzoek van W. Beardslee in de VS. In de VS had de methodiek zowel effecten bij de kinderen als bij de cliënt (de ouder met een psychiatrische stoornis) en diens partner. In Nederland vormde de interventie van Beardslee enerzijds een aanvulling op de bestaande groepspraktijk voor kinderen van verschillende leeftijden in Nederland, anderzijds een aansluiting op de preventie-op-maat benadering. Het draaiboek is gebaseerd op het draaiboek van Beardslee. Op basis van een grondige bestudering is de tekst op een aantal punten verhelderd ter vergroting van de samenhang met en de aanpassing aan de Nederlandse situatie. De samenstellers hebben de indruk dat de Nederlandse aanpak een directiever karakter heeft dan uit het draaiboek van Beardslee blijkt. De interventie is erop gericht gezinsleden te helpen om de effecten van de depressie of angststoornis op de gezinsleden afzonderlijk en op het gezin als geheel te begrijpen en met elkaar te bespreken. De veronderstelling is dat de psychische problematiek een onderdeel van de gezinsidentiteit is geworden. De reconstructie van de geschiedenis van het gezin en van de individuele gezinsleden brengt aan het licht welke ervaringen aan die problematiek gerelateerd zijn. Dit proces stimuleert een open discussie over zaken waarover eerder misschien nog niet gesproken is. Het geven van informatie over de stoornis als een ziekte is essentieel om elk familielid een gevoel te geven van controle over en bestuurbaarheid van de situatie. In gezinnen waarin sprake is van psychiatrische ziekte heerst er vaak een gevoel van hulpeloosheid. Informatie vergroot het vermogen van ouders om voortekens van depressie, angstproblematiek of andere problemen bij de kinderen te herkennen en vergroot hun kennis over de wijze waarop de veerkracht bij hun kinderen gestimuleerd kan worden. Aan de partner en kinderen wordt daarom informatie gegeven over signalen en symptomen van de angst- en stemmingsstoornissen, zoals prikkelbaarheid, gebrek aan energie, vermijdingsgedrag. Wanneer de preventiewerker uitlegt dat dit allemaal symptomen zijn van de ziekte en dat ze los staan van gedragingen van de omgeving, nemen spanningen en schuldgevoelens bij de gezinsleden vaak af. De veerkracht van de kinderen versterken is een belangrijk subdoel van het programma (onder meer door begrip van de ziekte van de ouder te vergroten, activiteiten buitenshuis te stimuleren, relaties binnen en buiten het gezin te bevorderen). Beardslee e.a. verwijzen naar onderzoeken van Beardslee en Podorefsky, Garmezy, Rutter en Werner en Smith waaruit het belang van deze vaardigheden beschreven wordt (voor details, zie Beardslee e.a., 1997). Onderzoek benadrukt zelfbegrip als een essentiële component van het behouden van veerkracht in antwoord Gedownload op woensdag 28 mei :20:07 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 4 / 6

5 op ouderlijke depressie/angstproblemen. Een kind met het vermogen tot zelfbegrip is in staat om de effecten van de ouderlijke stoornis op zichzelf en het gezin te herkennen en te erkennen. Dankzij dit bewustzijn kan het kind onderscheid maken tussen zijn eigen identiteit en zijn zorgen voor zijn ouder. Dit geeft hem de mogelijkheid te blijven investeren in eigen interessen, activiteiten en vrienden, ook al is het functioneren van het gezin verstoord door de depressieve of angstige ouder. Dit gevoel van eigen identiteit stelt het kind in staat om zijn zorgen voor zijn ouder te erkennen zonder de belasting van verantwoordelijkheidsgevoel voor de ziekte. Naast zelfbegrip als bestanddeel van veerkracht worden activiteiten buitenshuis en het onderhouden van intieme relaties binnen en buiten het gezin als hoofdbestanddelen gezien. Informatie over veerkracht kan gegeven worden aan kinderen in alle ontwikkelingsstadia. Zelfs een jong kind kan begrijpen dat individuele bezigheden hem goed doen en dat zijn ouders graag willen dat hij daarin blijft investeren. Het kind kan zich dan richten op individuele activiteiten zonder zich verplicht te voelen om bij de ouder te blijven om de thuissituatie te verbeteren. De preventiewerker besteedt daarom tijdens de bezoeken veel aandacht aan deze onderwerpen. Het vermogen van de preventiewerker om de kracht in het gezin te erkennen en te benadrukken is van groot belang bij het werken met individuen met angst- of stemmingsstoornissen. Depressieve volwassenen en kinderen zijn namelijk geneigd om informatie negatief te interpreteren, vooral wanneer deze informatie naar henzelf verwijst. Ze construeren en herinneren zich vaker meer negatieve dan positieve beelden van zichzelf en dit versterkt vaak hun negatieve gedachten en hun depressieve gevoelens. Het is dan ook van belang dat de preventiewerker het gezin helpt de krachten en hulp- en steun bronnen te herkennen en te gebruiken. Ouders moeten gesteund worden bij het stimuleren van hun kinderen in het opbouwen van positieve ervaringen met leeftijdsgenoten, op school en bij andere sociale activiteiten. Hierbij is het van belang na te gaan of ouders voldoende vertrouwen hebben in de gevonden oplossingen en daarmee hun kinderen met instemming laten gaan. Dit draagt, volgens Doesum e.a., bij aan verhoging van de competentie. Het evalueren van de relatie tussen kind en ouders, de opvoedingscompetentie en de ernst van de ziekte is essentieel gedurende de hele interventie. Samenvatting werkzame ingrediëntenhet op gang brengen van communicatie binnen het gezin, het geven van informatie over de stoornis (psycho-educatie) en kinderen stimuleren buitenshuis activiteiten te ontplooien. 4.4 Eisen begeleiding, uitvoering en kwaliteitsbewaking Eisen ten aanzien van uitvoering en begeleiding Training van de preventiewerker bestaat uit een gedetailleerd overzicht van het handboek, de theoretische uitgangspunten en de opbouw van de interventie aan de hand van de verschillende bijeenkomsten. Overige eisenvoorwaarde om deze interventie uit te voeren is dat uitvoerende preventiewerkers ervaring hebben met psychische problematiek bij volwassenen en met kinderen en adolescenten. 5. Overige voorwaarden voor toepassing Indicatiestelling Voor de toepassing van de interventie is geen speciale indicatie vereist, die afwijkt van de voor de sector of aanbieder wettelijk gebruikelijke indicatie. 6. Samenvatting onderzoek en beoordeling effectiviteit 6.1 Directe aanwijzingen voor de effectiviteit In Nederland hebben de Katholieke Universiteit Nijmegen en het Trimbos-instituut een effectevaluatie opgezet om na te gaan of het programma ook in de Nederlandse situatie effect heeft. Dit onderzoek is vanwege een tekort aan proefpersonen afgebroken. De makers of invoerders kunnen derhalve geen Nederlands onderzoek aanvoeren naar de effectiviteit van de interventie. Er zijn geen gegevens beschikbaar over de kosteneffectiviteit. Samenvatting Nederlandse effectstudies De makers en uitvoerders voeren geen Nederlandse effectstudies aan naar soortgelijke interventies. Gedownload op woensdag 28 mei :20:07 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 5 / 6

6 Buitenlandse studies In de VS is het programma uitgebreid onderzocht door Beardslee et al. ( 1997). Opzet In het onderzoek zijn de programmadoelen aan de hand van gestandaardiseerde meetinstrumenten geoperationaliseerd in meetbare termen. Voor deelname zijn 52 gezinnen geselecteerd met ten minste één kind in de leeftijd van 8 tot15 jaar dat nooit behandeld is voor een affectieve stoornis en waarvan ten minste één van de ouders een affectieve stoornis heeft. Deze gezinnen zijn a-select toegewezen aan de experimentele groep en aan de controlegroep. Gezinnen in de experimentele groep namen deel aan de gezinsinterventie; gezinnen in de controle groep kregen gestandaardiseerde lezingen van twee maal een uur aangeboden. Bij de lezingen waren de kinderen niet aanwezig. Er heeft een voormeting voorafgaand aan de interventie plaatsgevonden, een nameting gelijk na afloop en een follow-up anderhalf jaar na aanmelding. Statistische toetsing. Eerst zijn beschrijvende statistische analyses uitgevoerd. Daarna hebben de onderzoekers de twee groepen vergeleken op diagnostische variabelen van ouder en kind, en 'self-report' metingen van het kind (CBCL, YSR, FRI, HARTER, CDI). De vergelijkingen werden uitgevoerd aan de hand van een t-toets en chi-kwadraat. Verder zijn er covariantieanalyses gedaan. ResultatenKinderen in de experimentele groep toonden anderhalf jaar na de interventie meer begrip voor de affectieve stoornis van hun ouder en vertoonden een hoger niveau van algeheel functioneren dan kinderen in de controlegroep. Ouders in de experimentele groep communiceerden beter met hun kinderen en toonden meer begrip voor de ervaring van de kinderen. Ook vonden de ouders dat hun kinderen meer begrip hadden voor en kennis hadden van de ziekte van hun ouder. Nederlandse studies soortgelijke interventies De makers en uitvoerders voeren geen Nederlandse effectstudies aan naar soortgelijke interventies. 7. Toepassing (uitvoerende organisaties) De interventie wordt over het algemeen aangeboden via GGZ-instellingen, waaronder RIAGG'S. 8. Overeenkomsten met andere interventies Zoals in eerdere paragrafen is aangegeven, is de methodiek gebaseerd op het programma van Beardslee. Er zijn zover bekend geen soortgelijke interventies als het hier beschreven programma in Nederland. 9. Overige informatie Ontwikkeld door Landelijke Steunfunctie Preventie, Trimbos Instituut Postbus AS Utrecht (030) Materialen Handleiding psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP (Van Doesum e.a., 2002). Bestellen bij: Trimbos-instituut Postbus AS Utrecht 10. Lijst met aangehaalde literatuur Beardslee, W., Ellen, M., Wright, E., Salt, P., Drezner, K., Gladstone, T., Versage, E. & Rothberg, P. (1997) Examination of children's response to two preventive intervention strategies over time. In Journal of the American Academy of Child and Adolescent psychiatry, 36, Doesum, K. van, Kroeze, A., Leer-Ternisien, K., & Bool, M. (vertaling en redactie) (2002). Handleiding psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP Utrecht/Deventer: Trimbos-instituut, Landelijke steunfunctie preventie geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg, Riagg IJsselland. Gedownload op woensdag 28 mei :20:07 van (Nederlands Jeugdinstituut) Page 6 / 6

Informatie voor hulpverleners over preventieactiviteiten voor kinderen en ouders

Informatie voor hulpverleners over preventieactiviteiten voor kinderen en ouders preventieprogramma kopp/kvo zuid-limburg Informatie voor hulpverleners over preventieactiviteiten voor kinderen en ouders Kinderen van Ouders met Psychische Problemen (KOPP) Kinderen van Verslaafde Ouders

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Herkennen gevolgen en signalen voor jeugdigen

Herkennen gevolgen en signalen voor jeugdigen Herkennen gevolgen en signalen voor jeugdigen u Eventuele psychische en/of verslavingsproblemen bij de ouders kunnen van invloed zijn op de opvoeding, ontwikkeling en (toekomstige) psychische gezondheid

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting In deze studie is de relatie tussen gezinsfunctioneren en probleemgedrag van kinderen onderzocht. Er is veelvuldig onderzoek gedaan naar het ontstaan van probleem-gedrag van kinderen in de

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening

Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening Onderzoeksopzet Waarom dit onderzoek? Beweging is goed voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid. Wetenschappelijk

Nadere informatie

Wat werkt voor kinderen van ouders met psychische problemen?

Wat werkt voor kinderen van ouders met psychische problemen? Wat werkt voor kinderen van ouders met psychische problemen? Mariska Zoon Nederlands Jeugdinstituut Tijne Berg - le Clercq Infolijn t (030) 230 65 64 e infojeugd@nji.nl Mei 2014 i www.nji.nl Kinderen van

Nadere informatie

Signalenlijst KOPP. Vooraf

Signalenlijst KOPP. Vooraf Signalenkaart Kopp Deze kaart is een bewerking door CGG Mandel en Leie Kortrijk en de regionale werkgroep Kopp- Zuid West-Vlaanderen van de kopp-signalenkaart van CGG Vlaams- Brabant Oost Vestiging Leuven.

Nadere informatie

Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement. Van vaak gespannen tot angststoornis

Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement. Van vaak gespannen tot angststoornis Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement Van vaak gespannen tot angststoornis In het nieuwe jeugdstelsel richten gemeenten hun eigen preventie- en zorgaanbod voor kinderen, jongeren

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Depressie bij kinderen en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Welbevinden ebe van Nederlandse kinderen Nederlandse kinderen het gelukkigst in Europa 92% 12-24

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker Interventies voor jji en jeugdzorgplus Leonieke Boendermaker 20 mei 2009 Evident? 1. Problemen doelgroep 2. Interventies die leiden tot vermindering problemen 3. Noodzaak goede implementatie 2 Om wat voor

Nadere informatie

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Titel interventie Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie Contactpersoon Adres Postcode Plaats E-mail

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Multi-compenent model

Multi-compenent model Preventie van Kindermishandeling Rianne van der Zanden Trimbos-instituut rzanden@trimbos.nl Preventie kindermishandeling Opzet presentatie Aard, omvang en gevolgen van kindermishandeling Kindermishandeling

Nadere informatie

Samenvatting. BurcIn Ünlü Ince. Recruiting and treating depression in ethnic minorities: the effects of online and offline psychotherapy

Samenvatting. BurcIn Ünlü Ince. Recruiting and treating depression in ethnic minorities: the effects of online and offline psychotherapy Samenvatting 194 Dit proefschrift start met een algemene inleiding in hoofdstuk 1 om een kader te scheppen voor de besproken artikelen. Migratie is een historisch fenomeen die vaak resulteert in verbeterde

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten Sociale angst Risicofactoren Interventies Angst voor het oordeel van anderen Voor gek staan Uitgelachen te worden In verlegenheid gebracht te worden In de belangstelling

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Taallijn Deelcommissie: 3 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 8 oktober 2015 / 2 juni 2016 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Nadere informatie

Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam

Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam Praktijkvoorbeeld Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam Samenvatting Door de samenwerking en het gezamenlijk geven van de cursus Positief Opvoeden volgens Triple P door verschillende disciplines

Nadere informatie

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts)

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Ongemerkt problematisch Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Kijk, als een kind zich opzettelijk uit de auto gooit, dan is het vrij duidelijk dat er iets mis is. Dan heb

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Hoe vergelijk je methodieken op basis van welke criteria? Marjolein Oudhof Mariska van der Steege 23 april 2009 Inhoud workshop Werken

Nadere informatie

Richtlijn Depressie (2016)

Richtlijn Depressie (2016) Richtlijn Depressie (2016) Verantwoording Thema: Wat is een depressie? Voor de beschrijving is gebruikgemaakt van het Handbook of Developmental Psychopathology (Garber & Rao, 2014), Kinder- en jeugdpsychiatrie

Nadere informatie

Bijlage. My Identity

Bijlage. My Identity Bijlage My Identity Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie My Identity, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Bijlage 7 Doen bij Depressie Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Leidraad voor individuele ondersteuning en mediatieve therapie bij depressieve cliënten met ernstige cognitieve

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Het in kaart brengen en bespreken van de kwaliteit van leven van adolescenten met type 1 diabetes in de reguliere zorg

Nederlandse samenvatting. Het in kaart brengen en bespreken van de kwaliteit van leven van adolescenten met type 1 diabetes in de reguliere zorg Nederlandse samenvatting Het in kaart brengen en bespreken van de kwaliteit van leven van adolescenten met type 1 diabetes in de reguliere zorg Dit proefschrift richt zich op adolescenten met type 1 diabetes

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

6 Psychische problemen

6 Psychische problemen psychische problemen 6 Psychische problemen Gonneke Stevens In onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van jongeren is het relevant aandacht te besteden aan psychische problematiek, waarbij vaak een

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Erkenning van interventies. Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2015-2018

Erkenning van interventies. Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2015-2018 Erkenning van interventies Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2015-2018 1 Algemeen De erkenningscommissie kan een interventie op de volgende niveaus erkennen: 1. Goed onderbouwd 2.1 Effectief

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Stemmingsproblemen in de jeugdhulp. Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk.

Richtlijn / info voor ouders. Stemmingsproblemen in de jeugdhulp. Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk. Richtlijn / info voor ouders Stemmingsproblemen in de jeugdhulp Richtlijnen Jeugdhulp aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2014 Nederlands Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands

Nadere informatie

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag.

Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Feedbackvragen Casus Martijn Vraag 1 Lees de tekst Internaliserend gedrag en co-morbiditeit en beantwoord daarna de vraag. Bij Martijn is sprake van sociaal isolement, somberheid, niet eten. Dat duidt

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Angst de baas voor 55+

Angst de baas voor 55+ Angst de baas voor 55+ Ouderen Angst de baas voor 55+ Introductie Ben ik mijn angst de baas? Ieder mens is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst kan mensen waarschuwen voor gevaar. Angst is pas een

Nadere informatie

Kansen en uitdagingen

Kansen en uitdagingen NEJA CONFERENTIE 23 mei 2012 Kansen en uitdagingen Bij het toewerken naar een onderbouwde interventie Maryn Schut, Marc Onnen PROGRAMMA Verleden: waar komen wij vandaan? Toekomst: waar willen we naartoe?

Nadere informatie

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104 Samenvatting 103 De bipolaire stoornis, ook wel manisch depressieve stoornis genoemd, is gekenmerkt door extreme stemmingswisselingen, waarbij recidiverende episoden van depressie, manie en hypomanie,

Nadere informatie

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >>

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >> GGzE Centrum Bipolair Centrum Bipolair Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis cliënten >> De bipolaire stoornis komt voor bij ongeveer 1 à 2 procent van de bevolking. Het

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Van enkelvoudig opvoedingsprobleem tot multiprobleemsituaties

Van enkelvoudig opvoedingsprobleem tot multiprobleemsituaties Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement Van enkelvoudig opvoedingsprobleem tot multiprobleemsituaties In het nieuwe jeugdstelsel richten gemeenten hun eigen preventie- en zorgaanbod

Nadere informatie

Samenvatting 181. Samenvatting

Samenvatting 181. Samenvatting Samenvatting 179 180 Samenvatting 181 Samenvatting Depressie is een veel voorkomende psychische aandoening die leidt tot beperkingen in het sociale, emotionele en fysieke functioneren en een grote invloed

Nadere informatie

SaMenvatting (SUMMARy IN DUTCH)

SaMenvatting (SUMMARy IN DUTCH) Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting In hoofdstuk 1 wordt de algemene introductie van dit proefschrift beschreven. De nadruk in dit proefschrift lag op patiënten met hoofd-halskanker (HHK) en

Nadere informatie

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013 Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nouchka Tick 1 Thea Vogelaar 2 1 Senior Onderzoeker,

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games.

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. 2015 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

FACTSHEET KOPP/KVO. Kinderen van ouders met psychische problemen Kinderen van verslaafde ouders

FACTSHEET KOPP/KVO. Kinderen van ouders met psychische problemen Kinderen van verslaafde ouders FACTSHEET KOPP/KVO Kinderen van ouders met psychische problemen Kinderen van verslaafde ouders Deze factsheet biedt informatie aan gemeenten, zorgverzekeraars, hulpverleners en managers over een bijzondere

Nadere informatie

De stand van zaken. Door de bomen het bos weer zien Meer inzicht in kwaliteit en effectiviteit interventies

De stand van zaken. Door de bomen het bos weer zien Meer inzicht in kwaliteit en effectiviteit interventies Door de bomen het bos weer zien Meer inzicht in kwaliteit en effectiviteit interventies Djoeke van Dale Centrum Gezond Leven Joke van Wieringen Centrum Jeugdgezondheid De stand van zaken Schatting: minstens

Nadere informatie

Werkbladen. Wat werkt in de pleegzorg?

Werkbladen.  Wat werkt in de pleegzorg? Werkbladen www.nji.nl/watwerkt Wat werkt in de pleegzorg? Wat werkt in de pleegzorg? Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft in de publicatie Wat werkt in de pleegzorg? wat er uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting. Grip Op Je Dip

Samenvatting. Grip Op Je Dip Samenvatting Grip Op Je Dip Online depressie-interventie voor adolescenten en jongvolwassenen: effectiviteit, veranderingsmechanismen, en taalgebruik als psychologische marker 163 Hoofdstuk 1 is de algemene

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

FACTSHEET KOPP/KVO. Kinderen van ouders met psychische problemen Kinderen van verslaafde ouders

FACTSHEET KOPP/KVO. Kinderen van ouders met psychische problemen Kinderen van verslaafde ouders FACTSHEET KOPP/KVO Kinderen van ouders met psychische problemen Kinderen van verslaafde ouders Kinderen van ouders met een psychisch probleem (KOPP) en kinderen van ouders met een verslaving (KVO) lopen

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Veiligheidsinformatiekaarten

Veiligheidsinformatiekaarten Interventie Veiligheidsinformatiekaarten Samenvatting Doel Het doel van het geven van voorlichting over kinderveiligheid is dat ouders zich veiligheidsbewust gedragen: voldoende toezicht, een veilige omgeving

Nadere informatie

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017)

Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) Richtlijn Gezonde slaap en slaapproblemen bij kinderen (2017) 2. Introductie slaapproblemen Deze introductie beschrijft de definitie van slaapproblemen en slaapstoornissen, de prevalentie en de gevolgen

Nadere informatie

Chapter 9 CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 CHAPTER 9. Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 115 Kanker en behandelingen voor kanker kunnen grote invloed hebben op de lichamelijke gezondheid en het psychisch functioneren van mensen. Er is veel onderzoek gedaan naar de effectiviteit

Nadere informatie

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Onderzoek, diagnostiek en behandeling bij: onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten combinatie van psychische en lichamelijke klachten Informatie voor cliënten

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit

Nadere informatie

verslavingspreventie binnen het onderwijs

verslavingspreventie binnen het onderwijs verslavingspreventie binnen het onderwijs In dit overzicht is per type onderwijs en de verschillende leeftijdsfasen te zien welke preventieve interventies er ingezet kunnen worden. De richtlijnen geven

Nadere informatie

Richtlijn Angst (2016)

Richtlijn Angst (2016) Richtlijn Angst (2016) Onderbouwing Uitgangsvragen Hoe kunnen rollen en taken optimaal worden verdeeld tussen betrokken zorgverleners bij jeugdigen (0-18 jaar) met angst, ter voorkoming van dubbelingen,

Nadere informatie

Inclusiecriteria/ indicatie

Inclusiecriteria/ indicatie Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie/Stichting Herstel & Balans, Utrecht 2003 Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie Herstel & Balans/2003 Deze kwaliteitscriteria zijn vastgesteld door

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Onderbouwing Opvoedingsondersteuning in de JGZ De JGZ-medewerker heeft een taak bij het schatten van de opvoedingscompetentie en opvoedingsonmacht van ouders.

Nadere informatie

Levensvaardigheden is bedoeld voor leerlingen van 14 tot en met 17 jaar in alle typen voortgezet onderwijs.

Levensvaardigheden is bedoeld voor leerlingen van 14 tot en met 17 jaar in alle typen voortgezet onderwijs. Interventie Levensvaardigheden Samenvatting Doel Levensvaardigheden wil de ontwikkeling van sociale en emotionele vaardigheden van adolescenten stimuleren, om gevoelens van spanning in moeilijke situaties

Nadere informatie

Bedoeling van dit werkcollege:

Bedoeling van dit werkcollege: PSYCHOLOGISCHE DIAGNOSTIEK Veld Klinische en Gezondheidspsychologie Oktober 2005 Cécile Vandeputte- v.d. Vijver Bedoeling van dit werkcollege: Bespreking van de stappen van het psychodiagnostisch proces

Nadere informatie

SAMENVATTING Veel voorkomende psychiatrische stoornissen zoals depressieve- en angststoornissen, ook wel common mental disorders genoemd (CMDs), hebben een hoge prevalentie en dragen substantieel bij aan

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Ê Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Bij mensen met een verstandelijke beperking Kentalis- 25 november 2016 Carmen van Bussel

Stemmingsstoornissen. Bij mensen met een verstandelijke beperking Kentalis- 25 november 2016 Carmen van Bussel Stemmingsstoornissen Bij mensen met een verstandelijke beperking Kentalis- 25 november 2016 Carmen van Bussel Inhoud 1. Casus Mark 2. De context: psychiatriebij mensenmet eenvb 3. Stemmingsstoornissen

Nadere informatie

Wat werkt bij het bevorderen van een positieve ontwikkeling?

Wat werkt bij het bevorderen van een positieve ontwikkeling? Marja Valkestijn, Deniz Ince & Willeke Daamen Wat werkt bij het bevorderen van een positieve ontwikkeling? De top tien beschermende factoren en handvatten voor jeugdbeleid Samenvatting Inleiding De transformatie

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

Stemmingmakerij. Interventie. Samenvatting Doel

Stemmingmakerij. Interventie. Samenvatting Doel Interventie Stemmingmakerij Samenvatting Doel Het doel van de cursus stemmingmakerij is jongeren meer controle aan te leren over hun gedachten, gevoelens, gedrag en leven, teneinde daardoor de kans op

Nadere informatie

Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf. Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente

Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf. Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente Aanleiding Behoefte aan effectieve behandelprogramma s Reguliere

Nadere informatie

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater 24 april 2014 Jaarvergadering KNO en HHH Disclosures Geen Hyperacusis

Nadere informatie

Angst de baas voor 55+

Angst de baas voor 55+ Angst de baas voor 55+ Ouderen Angst de baas voor 55+ Introductie Ben ik mijn angst de baas? 3 Ieder mens is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst kan mensen waarschuwen voor gevaar. Angst is pas een

Nadere informatie