Differentiëren in de klas wat doe ik eigenlijk?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Differentiëren in de klas wat doe ik eigenlijk?"

Transcriptie

1 Differentiëren in de klas wat doe ik eigenlijk? Bas de Koning Profielproduct Ontwikkelaar Instituut voor de Lerarenopleiding, UvA Open Schoolgemeenschap Bijlmer Begeleiders: Tanja Janssen (ILO) Jos van den Bongaardt (OSB) Monica Sienders (OSB) 20 juli 2010

2 Inhoudsopgave pagina Hoofdstuk I Probleemstelling en methoden 2 Inleiding 2 Probleemstelling 2 Doelstelling 3 Onderzoeksvragen 4 Onderzoeksopzet 5 Hoofdstuk II Differentiatietypen 7 Werkwijze 7 Wat is differentiatie? 7 Interne en externe differentiatie 8 Verschillende typen interne differentiatie 9 Discussie 12 Hoofdstuk III Doelen en vormen van differentiatie op de OSB 15 Werkwijze 15 Geschreven bronnen 16 Interviews met de deelschoolleiders 17 Interviews met good practices 19 Hoofdstuk IV Checklist 21 De totstandkoming van de checklist 21 Uitkomsten testfase 23 Literatuurlijst 25 Bijlage 1: Checklist 26 Bijlage 2: Sleutel Checklist 29 Bijlage 3: Plan van aanpak 30 Bijlage 4: Learner report 34 1

3 Hoofdstuk I Probleemstelling en methoden Inleiding Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van mijn opleiding tot eerstegraads docent aardrijkskunde aan het ILO. Aangezien ik stage loop op de academische opleidingsschool Open Schoolgemeenschap Bijlmer (OSB) is mijn onderzoek voor het profielproduct onderdeel van het lopende onderzoek aldaar. Dit jaar is het onderzoeksthema op de OSB differentiatie. Differentiatie is een belangrijk thema op de OSB gezien de breedheterogene tweejarige onderbouw en de derde klas havo/vwo. De onderzoeksdocenten van de OSB, Jos van den Bongaardt en Monica Sienders, hebben mij gevraagd een onderdeel van het grote onderzoek uit te voeren. De begeleiding vanuit het ILO is in handen van Tanja Janssen. Probleemstelling Differentiatie is een van de zeven peilers van de OSB. In de OSB Schoolgids 2008/2009 (p.10) wordt dit als volgt omschreven: Differentiatie vindt binnen de lessen op verschillende manieren plaats. We spreken elke leerling op zijn eigen niveau aan met een gedifferentieerd aanbod en eisen die passen bij het niveau.. Niet alleen het denkvermogen en de taal van het kind wordt ontwikkeld, ook de praktische en creatieve aanleg van de leerling krijgt in de vakken veel aandacht. In de keuze van de lesstof en de aan te brengen vaardigheden blijft ruimte voor eigen aanvullingen en ideeën van de kinderen. Jos van den Bongaardt en Monica Sienders omschrijven het in hun Onderzoeksplan Differentiatie OSB (2009) als volgt: differentiatie is peiler, maar blijkt in de praktijk lastig te realiseren. De differentiatie knowhow lijkt deels verdwenen met de grote personeelswisselingen van de afgelopen jaren. Docenten noemen een veranderende 2

4 doelgroep als reden van het onvoldoende toekomen aan differentiatie. Anderen voelen zich onvoldoende toegerust. De examenresultaten van de H/V suggereren dat deze leerlingen niet optimaal uitgedaagd worden (Schoolgids OSB 2008/2009: 27). De didactiek in de werkfase wordt door de Onderwijsinspectie (Kwaliteitsbeleidsplan OSB , verwijzend naar Onderwijs Inspectierapport juni 2003) als onvoldoende gedifferentieerd aangemerkt. De schoolleiding maakt zich zorgen over de mate waarin de differentiatiebelofte wordt waargemaakt: gebeurt het op OSB wijze differentiëren voldoende in alle lessen? Onderzoek naar differentiatie heeft vaker plaats gevonden binnen de OSB (Ploeger, 2006), maar hierbij ging het vooral om visies en intenties van docenten en schoolleiders, niet het bestuderen van wat er daadwerkelijk in de les gebeurt. Informatieverzameling door middel van interviews of vragenlijsten geeft de situatie weer zoals deze door de informant wordt weergegeven, hetgeen kan leiden tot een geïdealiseerd of onjuist beeld van de werkelijkheid. Doelstelling Het doel van mijn onderzoek is een checklist te ontwikkelen die docenten kunnen gebruiken om na te gaan in hoeverre zij differentiëren in de les. Het gaat hierbij om een instrument dat ingezet kan worden om de verschillende factoren van differentiatie in de lessen op de OSB op een gestructureerde manier te bekijken. Hierdoor krijgen docenten inzicht in de verschillende vormen van differentiatie in een les en kunnen deze onderzoeken. De checklist moet een praktisch en concreet instrument worden voor docenten om hun eigen lessen onder de loep te nemen. Hierbij zullen de taken en opdrachten in de les centraal staan. Dit leidt hopelijk tot bewustwording bij docenten over niveau van differentiatie in de eigen les. Dit is de doelstelling binnen mijn eigen onderzoek. Het doel van mijn onderzoek binnen het grotere geheel is omvangrijker. Mijn onderzoek zal namelijk een bijdrage leveren om de onderzoeksvraag van de onderzoeksdocenten te beantwoorden: Het achterhalen van factoren die bevorderend 3

5 of belemmerend werken voor differentiatie en op basis hiervan een model te formuleren dat het voornoemde OSB ideaal m.b.t. differentiatie kan faciliteren (Onderzoeksplan Differentiatie OSB, 2009) Onderzoeksvragen 1. Hoe kan differentiatie omschreven worden en wat zijn de doelen hiervan? 2. Aan welke voorwaarden moet een goede checklist voor differentiatie voldoen? 3. In hoeverre is de ontworpen checklist bruikbaar in de praktijk? Deelvragen Ik zal hier de verschillende onderzoeksvragen operationaliseren. 1. Hoe kan differentiatie omschreven worden en wat zijn de doelen hiervan? Welke verschillende vormen van differentiatie worden er onderscheiden? Wat zijn de doelen van differentiatie op de OSB? Welke vormen en doelen van differentiatie noemen docenten van de OSB? 2. Aan welke voorwaarden moet een goede checklist voor differentiatie voldoen? Welke voorwaarden kunnen uit de literatuur gedestilleerd worden? Op welke manier zijn de velerlei vormen van differentiatie concreet en praktisch te vatten in een checklist? 3. In hoeverre is de ontworpen checklist bruikbaar in de praktijk naar het oordeel van OSB docenten? Welke problemen en onvolledigheden komen er naar voren tijdens het testen van de checklist in de praktijk? In hoeverre dient de checklist aangepast te worden naar aanleiding van de testfase? 4

6 Onderzoeksopzet Mijn onderzoeksopzet is gebaseerd op het lineair model van de ontwerpcyclus (Bimmel et. al., 2008: 17) Hierin worden vijf fasen (probleemdiagnose, ontwerpplan, ontwerp maken, ontwerp beproeven en terugblik) onderscheidden die gedurende het ontwerpproces doorlopen worden. Ik zal in de beschrijving van mijn onderzoeksopzet aangeven bij welke fase een bepaalde stap hoort. De probleemdiagnose is grotendeels gedaan door de schoolleiding alsmede de onderzoeksdocenten (zie probleemstelling). Gezien het feit dat mijn onderzoek inhaakt op de onderzoeksgroep van de OSB en ook in dienst daarvan staat, zal deze fase in mijn onderzoek slechts kort aan bod komen. De fase van het ontwerpplan vindt zijn weerslag in het plan van aanpak. Het bleek gedurende deze fase van het ontwerpproces geregeld nodig een stap terug te gaan naar de probleemdiagnose, om te kijken hoe het ontwerpplan er precies uit moest komen te zien. De volgende stap was het maken van het ontwerp. Om mijn hoofdvraag te beantwoorden heb ik een checklist voor docenten ontwikkeld. Hierbij heb ik zowel gebruik gemaakt van de literatuur over differentiatie als informatie uit interviews met docenten en deelschoolleiders op de OSB. De literatuur vormt de basis voor het beantwoorden van mijn eerste onderzoeksvraag. Als het gaat om de tweede onderzoeksvraag dan heb ik zowel gebruik gemaakt van literatuur als interviews. Die interviews zijn door de onderzoeksdocenten van de OSB, Jos van den Bongaardt en Monica Sienders, afgenomen in het kader van het schoolbrede onderzoek naar differentiatie dat reeds in de inleiding genoemd is. Zodra de conceptversie van de checklist ontworpen was begon de vierde fase van mijn onderzoek, namelijk het testen van de checklist (ontwerp beproeven). Ik heb de checklist door vijf docenten laten invullen. Deze docenten geven allen les in de onderbouw (A deelschool) en hebben dus dagelijks te maken met breed heterogene klassen. Ik heb een mondelinge toelichting bij de checklist gegeven waarin ik duidelijk gemaakt heb wat mijn onderzoek inhoudt en wat ik van hen verwachtte (hardop denken, aangeven waar problemen of onduidelijkheden zitten en feedback op meer 5

7 algemeen niveau). Zij hebben de checklist hardop doorgenomen waardoor duidelijk werd welke onderdelen te vaag of moeilijk geformuleerd waren. Bovendien heb ik gevraagd of ze bepaalde dingen in de checklist misten en in hoeverre ze de checklist nuttig vonden. Na deze test heb ik de checklist op bepaalde punten aangepast. Tot slot presenteer ik mijn bevindingen en de uiteindelijke checklist in dit onderzoeksverslag. 6

8 Hoofdstuk II Differentiatietypen In dit hoofdstuk zal ik een antwoord geven op de eerste onderzoeksvraag en de eerste deelvraag die daarbij hoort. De eerste onderzoeksvraag luidt: Hoe kan differentiatie omschreven worden en wat zijn de doelen hiervan? Hiertoe zal ik eerst de verschillende vormen en typen van differentiatie behandelen zoals die in de literatuur naar voren komen. Vervolgens zal ik in hoofdstuk drie uitweiden over de doelen van differentiatie op de OSB. Ten slotte zal ik ingaan op de vormen en doelen van differentiaties die uit de interviews met de deelschoolleiders en good practices naar voren komen. Werkwijze Om de onderzoeksvraag te beantwoorden ben ik mij eerst gaan verdiepen in de literatuur. De literatuur waarop dit hoofdstuk gebaseerd is, komt deels voort uit suggesties van de andere onderzoeksdocenten, en deels uit mijn eigen zoektocht. Bij het zoeken heb ik vooral gebruik gemaakt van de digitale bibliotheek van de UvA en Google Scholar. Zoektermen waren onder andere: differentiatie onderwijs, differentiatievormen, adaptief onderwijs, adaptive learning. Ik heb de verschillende artikelen en boeken vervolgens globaal doorgenomen (of de samenvatting gelezen als die er was) en besloten of de betreffende literatuur van nut kon zijn voor mijn onderzoek. De literatuur die daarna overbleef heb ik grondig gelezen. Daarbij heb ik belangrijke passages genoteerd / gearceerd. Na het bestuderen van de literatuur ben ik gekomen tot een aantal typen van differentiatie die als basis voor de checklist dienen. Wat is differentiatie? Het begrip differentiatie wordt breed gebruikt en kan op velerlei manieren worden gedefinieerd. In het onderwijs, echter, komen de definities van differentiatie over het algemeen redelijk overeen. Bosker (2005) gebruik in zijn rede De grenzen van gedifferentieerd onderwijs de definitie van De Koning (1973: 3): het doen ontstaan van 7

9 verschillen tussen delen (bijvoorbeeld scholen, afdelingen, klassen, subgroepen, individuele leerlingen) van een onderwijssysteem (bijvoorbeeld nationaal schoolwezen, scholengemeenschap, afdeling, klas) ten aanzien van één of meerdere aspecten (bijvoorbeeld doelstellingen, leertijd, instructie methoden). Hoewel deze definitie de lading dekt, vind ik hem onduidelijk door de vele bepalingen. Zelf zal ik in dit onderzoek de definitie van interne differentiatie 1 van de Hogeschool Kempen hanteren: het nemen van één of meer onderwijskundige maatregelen, waardoor je als leerkracht in staat bent om in je lespraktijk rekening te houden met de verschillen tussen de leerlingen. (Lambaerts & Thys, 2007) In deze bondige en duidelijke definitie staat de docent en zijn handelen centraal, wat past bij de focus van mijn onderzoek. In de literatuur wordt soms de term adaptief onderwijs gebruikt. Hoewel er door de meeste auteurs geen onderscheid wordt gemaakt met differentiatie, wordt er soms alleen interne differentiatie mee bedoeld (Bosker, 2005: 8 9). Daarom heb ik besloten de neutralere term differentiatie te hanteren in mijn onderzoek. Interne en externe differentiatie Het is van belang om onderscheid te maken tussen twee hoofdvormen van differentiatie, namelijk externe en interne differentiatie. Speelt de differentiatie zich af binnen klassenverband dan spreken we van interne differentiatie. Waar dat niet het geval is, is er sprake van externe differentiatie (Bosker, 2005: 5). Externe differentiatie krijgt vorm in de verschillende schooltypen (openbaar, bijzonder of speciaal onderwijs) en de stroming in verschillende niveaus binnen de scholen (van VMBO tot gymnasium). Volgens Bosker (2005) kent Nederland in vergelijking met andere westerse landen een verregaande externe differentiatie. 2 In het Nederlandse onderwijssysteem is externe differentiatie de belangrijkste manier om met 1 Interne differentiatie is differentiatie binnen klassenverband, zie volgende paragraaf. 2 In landen als de Verenigde Staten, Engeland, Frankrijk en de Scandinavische landen is er sprake van veel minder stratificatie (verschillende onderwijsniveaus) of vind de indeling hiervan op latere leeftijd of per vak plaats. Het Duitse onderwijssysteem kent net als Nederland een sterke mate van stratificatie, dus externe differentiatie (Van de Werfhorst en Mijs, 2007: 8 9) 8

10 verschillen tussen leerlingen om te gaan. De OSB neemt met een breed heterogene onderbouw dan ook een bijzondere positie in. De belangrijkste vorm van externe differentiatie stroming in de verschillende niveaus wordt hierdoor namelijk uitgesteld. In dit onderzoek is vooral interne differentiatie van belang. Hier zal ik in de volgende paragrafen uitgebreider op in gaan. Verschillende typen interne differentiatie Ik zal hier de verschillende typen van differentiatie bespreken. Ik zal beginnen met de meest gebruikelijke en bekende typen. Hierbij moet echter worden aangemerkt dat deze lijst niet uitputtend of ondiscutabel is. Bij het inventariseren van de verschillende differentiatietypen kwam ik veel verschillende voorbeelden, terminologieën en indelingen tegen (Bosker, 2005; Felder & Silverman, 1988; Ploeger, 2006; Terwel, 1994). Een lijst van differentiatietypen is dan ook per definitie een keuze van de auteur. Per differentiatietype zal ik een korte omschrijving geven. De praktische uitwerking van deze differentiatietypen zal zijn weerslag vinden in de checklist. Niveaudifferentiatie Niveaudifferentiatie is onderscheid aanbrengen tussen de verschillende niveaus waarop de lesstof aan de leerlingen wordt aangeboden. Door verschillen te hanteren in het niveau dat van verschillende leerlingen verwacht wordt, hebben alle leerlingen kans op succeservaringen. Niveaudifferentiatie komt vaak tot uiting in toetsen op verschillende niveaus. Een andere manier is het wisselen tussen centraal en decentraal lesgeven door de docent. Een goed voorbeeld hiervan is de zogenoemde kleine kring waarin leerlingen die dat nodig hebben extra instructie of uitleg krijgen. Tempodifferentiatie Tempodifferentiatie is onderscheid aanbrengen in het tempo waarop de leerlingen de lesstof tot zich nemen. Leerlingen mogen in hun eigen tempo werken. In de praktijk betekent dit soms dat zwakkere leerlingen minder ver komen in de lesstof, terwijl de 9

11 sterke leerlingen zogezegd vooruit werken. Het tempo waarmee een leerling opdrachten maakt en de lesstof zich eigen maakt hangt niet altijd samen met het niveau van de leerling. Verdiepingsdifferentiatie Verdiepingsdifferentiatie houdt in dat de sterkere leerlingen verder op de stof ingaan dan zwakkere leerlingen. Het gaat hierbij vooral om de vierde dimensie van Marzano (2007): het toepassen van kennis in betekenisvolle situaties. Sterke leerlingen krijgen de mogelijkheid om hun kennis te verdiepen door kleine onderzoekjes, het oplossen van problemen of het analyseren bronnen met behulp van de lesstof. Het gaat hierbij dus niet slechts om stof van een hoger niveau (in tegenstelling tot niveaudifferentiatie), een bekend voorbeeld hiervan is het basis, herhalings en verrijkingsstof model (BHV). Het verschil zit hem vooral in hoe de lesstof wordt ingezet op een betekenisvolle manier. Differentiatie naar belangstelling Leerlingen hebben verschillende interesses. Men spreekt van differentiatie naar belangstelling als een docent de lesstof op verschillende manieren aanbiedt of vanuit verschillende kanten belicht, waardoor het aansluit bij de verschillende interesses van leerlingen. Differentiatie naar belangstelling uit zich vaak in de keuzes die leerlingen krijgen. Differentiatie naar meervoudige intelligenties Howard Gardner (1983) onderscheidt een achttal intelligenties, dit zijn verschillende manieren waarop iemand intelligent kan zijn. Hij gaat er vanuit dat leerlingen op verschillende manieren bekwaam om te leren zijn. De acht intelligenties die hij onderscheidt zijn: verbaal/linguïstische intelligentie (woordknap) logisch/mathematische intelligentie (rekenknap) lichamelijke/kinesthetische intel. (beweegknap) interpersoonlijke intelligentie (mensknap) 10

12 visueel/ruimtelijke intelligentie (beeldknap) muzikaal/ritmische intelligentie (muziekknap) intrapersoonlijke intelligentie (zelfknap) natuurgerichte intelligentie (natuurknap) Zodra een docent leerlingen op verschillende intelligenties probeert aan te spreken, differentieert hij/zij naar meervoudige intelligenties. Het is duidelijk dat per vak verschilt welke intelligenties (gemakkelijk) aangesproken kunnen worden. Het is voor de meeste vakken in de praktijk haast onmogelijk om met alle intelligenties rekening te houden. Differentiatie naar leerstijl Leerlingen (en docenten!) hebben een eigen voorkeurstijl als het gaat om het leren. David Kolb (1984) heeft een theorie ontwikkeld waarin hij twee dimensies in het leren onderscheidt: abstracte concepten versus concrete ervaring en reflectieve observatie versus actief experimenteren. Hierdoor ontstaan vier verschillende leerstijlen. Ik hanteer hiervoor in navolging van De Koning (1998) de termen dromer (leren door inleving), doener (leren door doen), denker (leren door onderzoek) en beslisser (leren door informatie) om aan te geven wat iemands voorkeursleerstijl is. Deze voorkeursleerstijl bepaalt waar in het leerproces deze persoon het liefst instapt (zie figuur). Docenten die rekening houden met verschillende leerstijlen bij hun uitleg en de taken die de leerlingen krijgen doen aan differentiatie naar leerstijl. 11

13 Differentiatie naar voorkennis Leerlingen komen de klas binnen met verschillende voorkennis. Er kunnen derhalve grote verschillen zijn tussen het kennisniveau van leerlingen, zowel per vak als per onderwerp. Sommige leerlingen hebben meer kennis dan anderen, maar ook assumpties van leerlingen spelen een rol. Zo komt het geregeld voor dat leerlingen bepaalde ideeën hebben over de lesstof die onvolledig of misleidend blijken te zijn. Als docenten inspringen op deze verschillen in voorkennis is dat differentiatie naar voorkennis. Differentiatie naar percepties van leerlingen Terwel (1994) noemt in zijn oratie het belang van de percepties die leerlingen van een bepaalde taak of vak hebben: Bij percepties gaat het onder meer om de wijze waarop de leerling zijn taaksituatie waarneemt, bijvoorbeeld als moeilijk of gemakkelijk. Hoe een leerling de taak ervaart is van grote invloed op het resultaat. In de praktijk valt hierbij te denken aan faalangst, onder of overschatting en het idee van een leerling dat hij of zij dat vak toch niet snapt. Hierbij speelt de vergelijking die leerlingen onderling maken een belangrijke rol (Terwel, 1994: 10). Docenten die aandacht hebben voor de verschillende percepties van leerlingen en hier een passende aanpak voor realiseren hetzij individueel of klassikaal differentiëren naar percepties van leerlingen. Discussie Het moge duidelijk zijn dat mijn onderzoek zich vooral richt op interne differentiatie, oftewel differentiatie binnen klassenverband. In de chaos van velerlei differentiatietypen en voorbeelden heb ik keuzes gemaakt die geleid hebben tot een lijst van acht differentiatietypen. Deze lijst vormt de theoretische basis voor de checklist. Sommige differentiatietypen zijn onomstreden; het is duidelijk dat de docent in zijn lessen onderscheid moet maken tussen leerlingen met een vmbo niveau en leerlingen met vwo niveau. Differentiatie naar tempo, voorkennis en belangstelling zal 12

14 ook weinig wenkbrauwen doen fronsen. De meeste docenten, zo blijkt uit de interviews met docenten op de OSB, zijn ook wel bekend met deze differentiatietypen. Als we het hebben over differentiatie naar leerstijl, dan ligt dat anders. Sinds David Kolb zijn leerstijltheorie ontwikkelde in 1984 is er bijzonder veel onderzoek gedaan naar leerstijlen. Dit heeft ook discussie opgeleverd over de validiteit van zijn theorie. Empirisch onderzoek van Loo (2004) wijst uit dat het verband tussen leervoorkeuren (hoe iemand graag leert) en de leerstijlindeling van Kolb nauwelijks aan te tonen is. Loo wijst er verder op dat in voorgaande studies waarin die correlatie wel aangetoond werd, het verband zwak was. Hoewel de leerstijltheorie van Kolb aan kritiek onderhevig is, twijfelt men niet over het feit dat leerlingen verschillende leervoorkeuren hebben. De vraag is eerder of de indeling van Kolb (in vier kwadranten met bijpassende leervoorkeuren) de juiste is. Loo (2004: 107) besluit dan ook met een aanbeveling voor docenten om wel degelijk te differentiëren in hun lesmethoden: It is recommended that educators use a variety of learning methods, and encourage students to be receptive to different learning methods, rather than try to link specific learning methods to specific learning styles. Mijns inziens hoeft de kritiek op de leerstijltheorie daarom geen bezwaar te zijn om hem toch op te nemen in lijst van differentiatietypen. Docenten op de middelbare school hebben namelijk niet de tijd en middelen om voor elke leerling individueel de leervoorkeuren vast te stellen en hun lessen daar op aan te passen (hetgeen Loo bekritiseert). Dat leerlingen verschillende voorkeuren hebben staat vast, dus het aanbieden van de lesstof op verschillende manieren die aansluiten bij verschillende voorkeuren 3 is een nuttige manier van differentiëren. Gardners meervoudige intelligentietheorie is ook aan kritiek onderhevig. Een van de belangrijkste bezwaren is dat het bestaan van meervoudige intelligenties moeilijk empirisch aan te tonen is (Visser et. al, 2006). Toch heb ik er voor gekozen meervoudige intelligenties mee te nemen als aspect waarop docenten kunnen en zouden moeten differentiëren. Dit omdat het uiting geeft aan de verschillende kwaliteiten die leerlingen 3 Hierbij valt te denken aan de lesstof aanbieden via een practicum, instructie, een spel, onderzoek, enzovoort. 13

15 hebben. Dit past ook goed bij de OSB, getuige de verhandeling over meervoudige intelligenties in de OSB Werkwijze 4. Hierin worden meervoudige intelligenties genoemd als een van de redenen om te differentiëren (2008: 48 49). Het was soms moeilijk de verschillende vaak overlappende terminologieën te vatten in een uitputtende en consequente inventarisatie. Al met al denk ik dat dit redelijk gelukt is. Hierbij heb ik gekozen voor het uitgangspunt dat differentiatie plaatsvindt aan de hand van kenmerken van (groepen) leerlingen. Dit uit zich vervolgens in instructie, werkvormen, toetsing; kortom de lespraktijk. Het enige type dat hier niet helemaal aan voldoet is verdiepingsdifferentiatie. Soms wordt deze variant dan ook onder niveaudifferentiatie geschaard. Uiteindelijk heb ik er dan ook voor gekozen om dit type in de checklist bij niveaudifferentiatie onder te brengen. De manier waarop deze lijst van differentiatietypen zijn weerslag vindt in die checklist en de keuzes die daarbij gemaakt zijn worden weergegeven in hoofdstuk IV. 4 Publicatie over de missie en visie van de OSB, zie voor meer informatie hoofdstuk III. 14

16 Hoofdstuk III Doelen en vormen van differentiatie op de OSB Om de doelen van differentiatie op de OSB te achterhalen gebruik ik twee soorten bronnen. Ten eerste geschreven bronnen van de OSB (zie volgende paragraaf) waarin uitspraken worden gedaan over heterogeniteit, differentiatie en de doelen hiervan. Ten tweede dienen de interviews met de deelschoolleiders als bron. Vervolgens zal ik door middel van interviews met een aantal docenten nagaan welke typen van differentiatie zij in hun lespraktijk toepassen en in welke vorm dat gebeurt. Dit zal dan als basis voor de checklist dienen. Werkwijze Na de literatuurstudie ben ik mij gaan toeleggen op de vraag welk doel differentiatie op de OSB heeft en welke vormen van differentiatie naar voren komen. Hiertoe heb ik een aantal geschreven bronnen (zie volgende paragraaf) geraadpleegd; deze scheppen vooral een beeld hoe het ideaalbeeld van differentiatie op de OSB is. Vervolgens heb ik de interviewverslagen 5 bestudeerd om te kijken welke typen en vormen van differentiatie daarin naar voren kwamen. De interviews met de deelschoolleiders zijn gehouden door Jos. De interviews met de good practices zijn zowel door Jos als door Monica gehouden. Beiden zijn toegankelijk gemaakt via Surfgroepen 6. Ik heb vier interviews met deelschoolleiders en zeven interviews met good practices gebruikt. Deze interviews zijn tussen december 2009 en mei 2010 gehouden. Ik heb niet alle interviews met de good practices gebruikt omdat sommige interviews zeer laat voor mij beschikbaar waren en er al een behoorlijke mate van verzadiging optrad. Na bestudering van de interviews heb ik de checklist op enkele vlakken aangevuld. 5 Ik doel hier op de transcripties van de interviews die Jos en Monica voor hun schoolbrede onderzoek naar differentiatie hebben gehouden met de deelschoolleiders (4) en good practices (meestal ervaren docenten, aangedragen door de deelschoolleider van de betreffende deelschool) (14). 6 Surfgroepen is een online samenwerkingsomgeving voor studenten en medewerkers van kennisinstellingen. 15

17 Geschreven bronnen In het kader van de Academische Opleidingsschool is het boekje De OSB werkwijze ontwikkeld. In zeven pijlers worden de missie en visie van de OSB en de daaraan gekoppelde inrichting en vormgeving van het onderwijs op de OSB uiteengezet. De breed heterogene onderbouw is onderdeel van die inrichting en vormgeving van het onderwijs. Er komen dan ook een aantal doelen van die heterogeniteit in de gids naar voren (o.a. leren omgaan met verschillen, samenwerkend leren, uitgestelde schoolkeuze). Differentiatie komt echter niet prominent aan bod in De OSB werkwijze. Uit de vierde pijler Ontwikkelingsgericht onderwijs blijkt dat de school de ontwikkeling van de leerlingen tracht te stimuleren door differentiatie: [ ] een onderwijsaanbod dat uitdaagt en dat aansluit bij de leefwereld van kinderen, aandacht voor de individuele leerling én een doeltreffend systeem van beoordelen en begeleiden. We hebben ons onderwijs en onze schoolorganisatie zo ingericht dat er voor leerlingen maximale kansen bestaan op een optimale ontwikkeling. (De OSB werkwijze, 2008: 42). De genoemde differentiatie heeft dus een optimale ontwikkeling van de leerling als doel. In de vijfde pijler (Hoofd, hart en handen) komen de doelen van differentiatie het duidelijkst naar voren. Na een korte uiteenzetting over meervoudige intelligenties en leerstijlen gaat de auteur in op de praktijk: Om iedere leerling maximale kansen te bieden zich te ontwikkelen, zorgen we voor een gedifferentieerd lesaanbod. [ ] Door onze lessen te verrijken met opdrachten en leeractiviteiten waarin aandacht is voor meer vormen van intelligentie, bieden we ieder kind de mogelijkheid tot het leveren van prestaties en daarmee het vergroten van het vertrouwen in eigen kunnen. (De OSBwerkwijze, 2008: 48 49). Naast het al genoemde doel om leerlingen zich optimaal te kunnen laten ontwikkelen komt hier een ander doel naar voren, namelijk het vergroten van vertrouwen in eigen kunnen. Verder wordt het toegankelijker en aantrekkelijker maken van vakken door middel van differentiatie als doel genoemd. Ten slotte komt het aanpassen aan de 16

18 mogelijkheden van de leerlingen als doel van differentiatie naar voren. (De OSBwerkwijze, 2008: 50 51). Dat laatste komt ook naar voren in de schoolgids van de OSB. Onder een apart kopje Differentiatie: leerlingen aanspreken op hun eigen niveau, gaat men kort in op de doelen van differentiatie: aanpassen aan het niveau van de leerling, uitdagen en inspireren (Schoolgids OSB 2008/2009: 10). Na bestudering van de geschreven bronnen vallen drie zaken op. Ten eerste schetsen de schoolgids en het boekje De OSB werkwijze de schoolidealen en niet de praktijk. Dit heeft te maken met de functie van beide gidsen. De schoolgids is het uithangbord van de school. Onder andere via deze gids presenteert en profileert de school zich, dit heeft als onvermijdelijk gevolg dat ze een ideaalbeeld van de school(praktijk) geeft. De OSB werkwijze is vooral geschreven voor mensen in het onderwijs: (nieuwe) docenten, leraren in opleiding, enz. Het doel is het beschrijven en verhelderen van de werkwijze van de OSB (De OSB werkwijze, 2008: 6 7). Dit is een gekleurde weergave van de dagelijkse (les)praktijk. Het is een ideaalbeeld: zo zou het moeten zijn. Ten tweede is de aandacht voor differentiatie minimaal. Er wordt veel meer aandacht geschonken aan (het hoe en wat van) de heterogeniteit op school, dan aan de middelen om daar in de klas mee om te gaan. Daarnaast zijn de passages en daarmee kom ik bij het derde punt vaak enigszins oppervlakkig. Er wordt verteld wat men met differentiatie probeert te bereiken en welke vormen van differentiatie daarbij worden ingezet. Echter, hoe dat dan in de praktijk gaat wordt achterwege gelaten. Het blijft vooral bij de theorie van differentiëren. Interviews met de deelschoolleiders In de interviews met de deelschoolleiders komen de doelen van differentiatie op de OSB nauwelijks aan bod. Dit heeft te maken met de focus van de interviews, die meer ligt op de differentiatiepraktijk dan op de achterliggende gedachte. De stand van zaken wat 17

19 betreft differentiatie in de onderbouw komt wel uit de interviews naar voren, hier zal ik eerst op ingaan. Vervolgens zal ik inventariseren welke voorbeelden van differentiatie de verschillende deelschoolleiders noemen. Overigens zeggen de deelschoolleiders dat ze niet altijd een even goed beeld hebben van wat er precies in de klas gebeurt qua differentiatie. De deelschoolleiders zijn in wisselende mate tevreden over differentiatie in de lessen. Een deelschoolleider stelt dat er op de deelschool over het algemeen veel aandacht is voor diversiteit in werkvormen. Sommige vakken doen ook aan niveaudifferentiatie. Een andere deelschoolleider vertelt dat differentiatie erg docentafhankelijk is: Initiatieven wat betreft differentiatie zijn er niet veel. Onderling wordt hooguit een beetje over gepraat, geen gestructureerde behandeling. Men werkt veel individueel, niet per vakgroep (gym uitgezonderd). Als docenten vervolgens vertrekken is de kennis weg. Een derde deelschoolleider is zelfs geschrokken van hoe weinig er gedifferentieerd wordt. Ook zij benadrukt dat het sterk afhankelijk is van de individuele docenten. In de interviews komen verschillende voorbeelden van differentiatie naar voren die ik hier zal opsommen. De geïnterviewden gaan zelden dieper op de voorbeelden in, vandaar dat een uitgebreide bespreking niet aan de orde is. Deze voorbeelden zal ik meenemen in het ontwerp van de checklist: Toetsen op verschillend niveau 7 Andere eisen aan werkstukken stellen (open differentiatie) Tempodifferentiatie (vaak genoemd) Werken via de Basis, Herhaling, Verdieping methode (BHV) Werkvormdifferentiatie 8 Aparte niveaukringen Belangstellingsdifferentiatie 7 Een van de deelschoolleiders merkt hierbij op dat het beter is verschillende toetsen te maken in plaats van verschillende normering voor dezelfde toets. Op die manier kunnen VMBO leerlingen namelijk gewend raken dat ze geen 100% hoeven te scoren. 8 Wordt genoemd als aparte differentiatietype maar zal in dit onderzoek worden gezien als uitwerking van verschillende differentiatietypen. 18

20 Interviews met good practices De onderzoeksdocenten hebben voor hun onderzoek elk zeven interviews gehouden met docenten van de OSB. Hierbij hebben ze rekening gehouden met een goede onderbouw/bovenbouw verdeling en komen docenten uit alle vakgroepen 9 aan bod. Deze docenten worden in mijn onderzoek de good practices genoemd, omdat er bij de selectie rekening is gehouden met de ervaring en kwaliteiten van de docent als het gaat om didactiek. Hoewel deze interviews in het kader van het overkoepelende onderzoek naar differentiatie op de OSB gehouden werden, kwam er veel informatie uit naar voren die van nut was voor mijn eigen onderzoek. Het blijkt dat veel docenten in enige mate differentiëren in hun lessen. De meest genoemde differentiatietypen zijn niveaudifferentiatie en tempodifferentiatie. Bij sommige vakken zijn de voorwaarden voor differentiatie op vakgroepniveau geregeld. Bij het vak mens & maatschappij gebruiken ze in de onderbouw bijvoorbeeld een studiewijzer waarin staat welke opdrachten de leerlingen per niveau moeten maken. Voor het vak Engels maken de docenten gebruik van een extra, gedifferentieerd boek waaruit gewerkt wordt als de basisstof af is. In hoeverre dit geregeld is op vakgroepniveau verschilt nogal. Er zijn ook vakgroepen die geen centraal georganiseerde schema s of materiaal voor handen hebben. Hierdoor hangt het geheel van de individuele docent af in hoeverre er in de lessen gedifferentieerd wordt, met behoorlijke verschillen als gevolg. Hoewel de genoemde voorbeelden van differentiatie in de lespraktijk legio zijn, kwamen er uit de interviews geen nieuwe differentiatietypen naar voren. Alle voorbeelden konden geplaatst worden in de indeling naar differentiatietypen (zie hoofdstuk II) die ik gemaakt had. Dit is voor mij een bevestiging dat de gehanteerde indeling voldoet. In de interviews kwamen vooral praktische uitwerkingen van differentiatie naar voren, dit omdat er specifiek naar de huidige lespraktijk gevraagd werd. Voorbeelden 9 Sommige vakken zijn in de onderbouw geclusterd, waardoor niet alle aparte vakken naar voren komen (voorbeeld: aardrijkskunde en geschiedenis vormen in de onderbouw samen mens & maatschappij). 19

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek In deze deelopdracht ga je het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek onderzoeken. Geerts en van Kralingen (2011) definiëren onderwijsconcept

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Hoe ben jij KNAP??? >> Doe nu de test! Ga naar de 'Vragenlijst' Howard Gardner

Hoe ben jij KNAP??? >> Doe nu de test! Ga naar de 'Vragenlijst' Howard Gardner Hoe ben jij KNAP??? Je zou talent kunnen omschrijven als ergens heel goed in zijn. Elk mens heeft zo z n eigen talenten. Zelfs de grootste luilak die heeft namelijk een slaaptalent en een lui op de bank

Nadere informatie

Talenten beter ontwikkelen SUCCESVOL DIFFERENTIËREN. Een open oog voor verschillen. mei 2015

Talenten beter ontwikkelen SUCCESVOL DIFFERENTIËREN. Een open oog voor verschillen. mei 2015 SUCCESVOL DIFFERENTIËREN Een open oog voor verschillen Auteurs Hanneke van Middendorp, Horizon College Alkmaar, sector gezondheidszorg mei 2015 Soms verlies je studenten omdat ze de les niet kunnen bijbenen.

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

ONDERZOEK. Heterogene en homogene klassen 3 H/V

ONDERZOEK. Heterogene en homogene klassen 3 H/V ONDERZOEK Heterogene en homogene klassen 3 H/V In opdracht van: Montessori Lyceum Amsterdam Joram Levison Jeroen Röttgering Lisanne Steemers Wendelin van Overmeir Esther Lap Inhoudsopgave Inhoudsopgave

Nadere informatie

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Inleiding Je wilt gaan werken met Acadin. Het is aan te raden direct met een collega samen te werken. Ook is het goed Acadin als thema

Nadere informatie

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Welke middelen kan een docent tijdens zijn les gebruiken / hanteren om leerlingen van havo 4 op het Sophianum meer te motiveren? Motivatie

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding artikel Zone Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding Op de pabo van de Hogeschool van Amsterdam bestaat sinds 2009 de mogelijkheid voor studenten om een OGOspecialisatie te volgen. Het idee achter het

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

Docentenhandleiding PO Schoolkamp

Docentenhandleiding PO Schoolkamp Docentenhandleiding PO Schoolkamp Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat maakt deze opdracht 21 e eeuws?... 1 2.1 Lesdoelstellingen... 2 2.2 Leerdoelen... 2 3 Opzet van de opdracht... 2 3.1 Indeling van

Nadere informatie

Onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten

Onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten Onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten In het onderzoek Tijdsbesteding vmbo-docenten staat de vraag centraal hoe vmbo-docenten in het groen onderwijs hun werktijd zouden indelen als ze dat zelf kunnen

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

Leertaak onderwijskunde Praktijkonderzoek deel B onderzoeksverslag Wat vind ik een goede docent?

Leertaak onderwijskunde Praktijkonderzoek deel B onderzoeksverslag Wat vind ik een goede docent? Leertaak onderwijskunde Praktijkonderzoek deel B onderzoeksverslag Wat vind ik een goede docent? In periode 2 heb je een onderzoeksplan geschreven voor een praktijkonderzoek tijdens je stage. Je hebt inmiddels

Nadere informatie

Het Sectorwerkstuk. Naam leerling

Het Sectorwerkstuk. Naam leerling Het Sectorwerkstuk Nakijkboekje: Naam leerling Naam docent Titel werkstuk Het werkstuk wordt nagekeken met behulp Van de formulieren in dit boekje door de begeleider en eventueel (afspreken!) een andere

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen

Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen Bij het ontwerpen van een leeractiviteit is het belangrijk dat je vertrekt vanuit het doel dat je ermee hebt. Het overzicht leeractiviteit organiseren geeft een aantal

Nadere informatie

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012 Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk april 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. De tijdlijn 3. De verschillende fasen 4. Onderwerp zoeken 5. Informatie zoeken 6. Nog 10 tips 7. De beoordeling

Nadere informatie

Verantwoording gebruik leerlijnen

Verantwoording gebruik leerlijnen Verantwoording gebruik leerlijnen In de praktijk blijkt dat er onder de deelnemers van Samenscholing.nu die direct met elkaar te maken hebben behoefte bestaat om de ontwikkeling van de beroepsvaardigheden

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Water naar de zee dragen BW 05-01-2009 10:15 Pagina 31 W E R K V O R M E N

Water naar de zee dragen BW 05-01-2009 10:15 Pagina 31 W E R K V O R M E N Water naar de zee dragen BW 05-01-2009 10:15 Pagina 31 2 W E R K V O R M E N Het tweede hoofdstuk bevat 20 verschillende die u kunt toepassen in uw eigen opleidingspraktijk. De kunnen ingezet worden voor

Nadere informatie

2012-2016. Zelfstandig Leren

2012-2016. Zelfstandig Leren 2012-2016 Zelfstandig Leren 0 Inhoud Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Leerinhouden/ activiteiten... 2 Doelen voor het zelfstandig leren... 3 Definitie zelfstandig leren...

Nadere informatie

Hoe leer ik kinderen rekenen in groep 3 en 4? Weekschema PABWJ314X1 2015-2016

Hoe leer ik kinderen rekenen in groep 3 en 4? Weekschema PABWJ314X1 2015-2016 Hoe leer ik kinderen rekenen in groep 3 en 4? Weekschema PABWJ314X1 2015-2016 Cursusdoelen 1. De student heeft kennis van getalfuncties, inzicht in de telrij, (structuur van) getallen en getalrelaties

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we ons programma van toetsing ontworpen. Het programma van toetsing is gevarieerd en bevat naast kennistoetsen en beoordelingen

Nadere informatie

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Introductie stage-scriptie combi Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Welkom toekomstige Scientist-Practitioners Achtergrond Vanuit Orthopedagogiek:GenG steeds meer accent op scientist-practitioner model

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

David Kolb en de leerstijlen

David Kolb en de leerstijlen Hoezo leerstijlen? David Kolb en de leerstijlen De toepassing van de leerstijlen theorie van Kolb, het leerproces en de vier leerstijlen, kan bij leren en scholing activerend werken. Iedereen die wil leren

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Lesmethodes Voortgezet Onderwijs

Lesmethodes Voortgezet Onderwijs Lesmethodes Voortgezet Onderwijs Zienderogen Kunst Kunstwerk Tekenen in Zicht Plat Vorm Kunst Actief Uit de kunst (basisonderwijs) Arti Palet CKV2 De Bespiegeling Malmberg Malmberg Lambo Lambo Lambo Delubas

Nadere informatie

1 Wat zijn Actiekaarten?

1 Wat zijn Actiekaarten? 1 Wat zijn Actiekaarten? Actiekaarten zijn kaarten met werkvormen die je als trainer of docent kunt gebruiken om je deelnemers of studenten aan het werk te zetten. Mensen kunnen tegelijkertijd aan verschillende

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Verwachting, waardering en leerwinst van de Workshop Nieuws Laura Gil Castillo en Eva Mulder, januari 2009 Universiteit

Nadere informatie

DE PLUSBUS. Informatiebrochure voor ouders

DE PLUSBUS. Informatiebrochure voor ouders Informatiebrochure voor ouders DE PLUSBUS In deze brochure vindt u algemene & praktische informatie over de plusklas De Plusbus. De Plusbus is onderdeel van Stichting Palludara. Inhoud Hoogbegaafd, nou

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

PROFIELWERKSTUK VWO 2015-2016

PROFIELWERKSTUK VWO 2015-2016 PROFIELWERKSTUK VWO 2015-2016 Beste 5 VWO-er, Onderdeel van je eindexamen is het maken van een profielwerkstuk (kortweg PWS). Het PWS vormt de afsluiting van een kennis- en vaardigheidsproces dat je gedurende

Nadere informatie

Uit het resultaat van mijn test kwamen voornamelijk de doener en beslisser naar voren.

Uit het resultaat van mijn test kwamen voornamelijk de doener en beslisser naar voren. Metawerk Fedor. Semester 1a Opdracht 1. Ik heb voor opdracht 1 de leerstijlentest van Kolb gemaakt. Deze test heeft als doel om te kijken op wat voor manier je het beste informatie kunt opnemen en verwerken.

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Doordacht lesgeven bij sterk rekenonderwijs

Doordacht lesgeven bij sterk rekenonderwijs PLG Interne begeleiders 26 november 2009 Berber Klein & Henk Logtenberg Doordacht lesgeven bij sterk rekenonderwijs PLG Rekenspecialisten De AGENDA 1. Ervaringen uitwisselen Gebruik maken van elkaars ervaringen

Nadere informatie

Inclusieproject 28/01/2015

Inclusieproject 28/01/2015 Inclusieproject 28/01/2015 Wat doen we deze namiddag? 1. Kennismaking en doel project 2. Inclusief onderwijs 3. Co-teaching 4. Actie-onderzoek Reflective practioner 5. Praktische afspraken 1. Kennismaking

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR 80 GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR Bram de Muynck 81 Hoe staat het met de CITO-isering van het onderwijs en hoe kun je hier vanuit christelijk perspectief tegen aan kijken? 82 Discussies over het onderwijs

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Programma van toetsing Versie 1.1 Con Amore B.V. Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we een nieuw programma van toetsing ontworpen. We zijn afgestapt van

Nadere informatie

Thema 1: Het leren (bevorderen) 19

Thema 1: Het leren (bevorderen) 19 I nhoud Voorwoord 5 Inleiding 15 Thema 1: Het leren (bevorderen) 19 1 Het leerproces van studenten 21 1.1 Waarom het leerproces van studenten? 21 1.2 Het leerproces volgens Biggs 22 1.3 Leeractiviteiten

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Inleiding... 3 1. Toetsen... 4 2. Toetsbespreking, correctie, normering, inzage... 8 3. Onregelmatigheden, bezwaar en beroep... 9

Inleiding... 3 1. Toetsen... 4 2. Toetsbespreking, correctie, normering, inzage... 8 3. Onregelmatigheden, bezwaar en beroep... 9 Augustus 2015 Inhoud Inleiding... 3 1. Toetsen... 4 2. Toetsbespreking, correctie, normering, inzage... 8 3. Onregelmatigheden, bezwaar en beroep... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Over de regels en afspraken

Nadere informatie

Activerende didactiek

Activerende didactiek Activerende didactiek De verantwoording voor de lessenserie De activerende didactiek zorgt ervoor dat leerlingen actiever en zelfstandiger bezig zijn met leren, het laat leerlingen effectiever leren. De

Nadere informatie

ENQUÊTE: toetsing op maat

ENQUÊTE: toetsing op maat ENQUÊTE: toetsing op maat Bezoekers van de website van de PO-Raad konden hun mening geven over toetsing op maat. Tussen 22 januari en 6 februari 2013 hebben 201 mensen de enquête volledig ingevuld. De

Nadere informatie

Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen. Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek

Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen. Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek Tijdschema Inleiding Anje (15 minuten) Praktijk casus Anja (10

Nadere informatie

Onderzoek naar de informatiehuishouding. Twee vragenlijsten vergeleken

Onderzoek naar de informatiehuishouding. Twee vragenlijsten vergeleken Onderzoek naar de informatiehuishouding Twee vragenlijsten vergeleken Wat zijn de verschillen tussen een informatie audit vragenlijst en een e-discovery checklist en maak je een keuze of kunnen ze elkaar

Nadere informatie

MAGDA? REGELS OP SCHOOL EN DE WERKVLOER. Magda op school? Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

MAGDA? REGELS OP SCHOOL EN DE WERKVLOER. Magda op school? Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. materialen. Doelen STERKE SCHAKELS MAGDA? REGELS OP SCHOOL EN DE WERKVLOER Jongeren krijgen op school, op de werkplek, in de klas met allerlei regels en afspraken te maken. Zijn de afspraken en regels duidelijk genoeg voor hen? Wat vinden

Nadere informatie

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen)

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Tabel 1, schematisch overzicht van abstracte begrippen, variabelen, dimensies, indicatoren en items. (Voorbeeld is ontleend aan de masterscriptie

Nadere informatie

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 4 Onderwijsbehoeften en differentiatievormen: differentiatie bij verwerking

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 4 Onderwijsbehoeften en differentiatievormen: differentiatie bij verwerking Opbrengstgericht omgaan met verschillen Bijeenkomst 4 Onderwijsbehoeften en differentiatievormen: differentiatie bij verwerking Programma Doelen en programma toelichten Terugblik op huiswerkopdracht Een

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Interactieve werkvormen in de klaspraktijk Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Lia Blaton, medewerker Onderzoek naar onderwijspraktijk In het kader van de opdracht van het Steunpunt Gelijke Onderwijskansen

Nadere informatie

Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces

Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces Mariët Förrer is Senior consultant CPS onderwijsontwikkeling en advies te Amersfoort. E-mail: m.förrer@cps.nl Dit artikel verkent, vanuit het perspectief van

Nadere informatie

kijk doe samen taal natuur

kijk doe samen taal natuur Meervoudige intelligentie en vierkeerwijzer Mensen leren op verschillende manieren. De een leert door doen, de ander moet het voor zich zien en een derde persoon moet de informatie eerst voor zichzelf

Nadere informatie

De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens

De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens Onderwerpen Voorstellen Waar speelt het zich af? Startsituatie 2011-2012 Praktijkprobleem en onderzoeksvraag Theorie:

Nadere informatie

Programma van toetsing tot september 2015 Versie 1.1 Con Amore B.V.

Programma van toetsing tot september 2015 Versie 1.1 Con Amore B.V. Programma van toetsing tot september 2015 Programma van toetsing tot september 2015 Versie 1.1 Con Amore B.V. Inleiding Voor studenten die zijn begonnen met het curriculum voor september 2015 is het oude

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

Visie in de praktijk

Visie in de praktijk Gastlessen voor studenten 2 e leerjaar PW 3 en 4 Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar - Docentenhandleiding Visie in de praktijk Gastles visie in de praktijk - Docentenhandleiding Theorie over dit onderwerp:

Nadere informatie

1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren

1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren Stellingen visie 1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren 2. Ik heb voldoende vertrouwen in mijn leerlingen om ze op afstand te coachen en begeleiden 3. Ik houd

Nadere informatie

Leerlingtevredenheidsonderzoek

Leerlingtevredenheidsonderzoek Rapportage Leerlingtevredenheidsonderzoek De Meentschool - Afdeling SO In opdracht van Contactpersoon De Meentschool - Afdeling SO de heer A. Bosscher Utrecht, juni 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

DIFFERENTIËREN IN DE KLAS. 9 JUNI 2015 OTTO DE LOOR, O.DELOOR@APS.NL

DIFFERENTIËREN IN DE KLAS. 9 JUNI 2015 OTTO DE LOOR, O.DELOOR@APS.NL DIFFERENTIËREN IN DE KLAS. 9 JUNI 2015 OTTO DE LOOR, O.DELOOR@APS.NL Differentiëren en klassenmanagement - klein - groot Afstemmen begeleidingsstijl begeleidingsbehoefte INTERNE DIFFERENTIATIE het nemen

Nadere informatie

Hoofdstuk 6. De weektaak The assignment represents a contract between student and teacher (Helen Parkhurst)

Hoofdstuk 6. De weektaak The assignment represents a contract between student and teacher (Helen Parkhurst) Hoofdstuk 6. De weektaak The assignment represents a contract between student and teacher (Helen Parkhurst) 6.1 Groep 1/2 In de kleutergroepen wordt gewerkt met een takenbord. Dit bord bestaat uit drie

Nadere informatie

Werkplan afstudeerwerkstuk afstudeerkring Schrijven Kun je Leren

Werkplan afstudeerwerkstuk afstudeerkring Schrijven Kun je Leren Werkplan afstudeerwerkstuk afstudeerkring Schrijven Kun je Leren Student: Berieke Knüfken Klas: VR4A Docent: Eric Besselink Stageschool: CBS De Mate, Doetinchem Onderdeel 1: Een schets het projectkader

Nadere informatie

Kwartet Hofcultuur. Willemien Cuijpers en Marie Thérèse van de Kamp, Interfacultaire Lerarenopleiding, UvA

Kwartet Hofcultuur. Willemien Cuijpers en Marie Thérèse van de Kamp, Interfacultaire Lerarenopleiding, UvA Expertisecentrum Kunsttheorie www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl. Kwartet Hofcultuur Middels deze opdracht vatten de leerlingen eerst voor henzelf een aantal belangrijke aspecten omtrent de kunst en

Nadere informatie

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen.

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Leerstijlentest van David Kolb Mensen, scholieren dus ook, verschillen nogal in de wijze waarop ze leren. Voor

Nadere informatie

Over het Vecht-College

Over het Vecht-College Over het Vecht-College Het Vecht-College is een particuliere middelbare school voor mavo, havo en vwo. Wij bieden kwalitatief hoogstaand onderwijs, gericht op de individuele behoeften en talenten van kinderen.

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Vragenlijst voor masterstudenten

Vragenlijst voor masterstudenten Vragenlijst voor masterstudenten Digitale toetsing en beoordeling in de universitaire lerarenopleiding Intro Het komende studiejaar besteden opleiders van alle universitaire lerarenopleidingen speciale

Nadere informatie

differentiëren in de les.

differentiëren in de les. differentiëren in de les. Eerste orde organisatievraagstuk Didactiek, lesorganisatie, inclusief pedagogisch vakmanschap Actis 11 juni 2013 Otto de Loor, o.deloor@aps.nl Pedagogisch vakmanschap Beelden

Nadere informatie

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo factsheet Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het, het en het mbo Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft in 2012 een enquête over ouderbetrokkenheid gehouden onder ouders in het, het en het middelbaar beroepsonderwijs.

Nadere informatie

Welkom. ONDERZOEKEND excelleren. Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!!

Welkom. ONDERZOEKEND excelleren. Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!! Welkom ONDERZOEKEND excelleren Excellentiebevordering door het stimuleren van een vraagcultuur. Een structurele aanpak!! Wat gaan we vandaag doen? Introductie onderzoekend leren + excellentie Nieuwe aanpak:

Nadere informatie

Overzicht curriculum VU

Overzicht curriculum VU Overzicht curriculum VU Opbouw van de opleiding Ter realisatie van de gedefinieerde eindkwalificaties biedt de VU een daarbij passend samenhangend onderwijsprogramma aan. Het onderwijsprogramma bestaat

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren 1. Inleiding Aan de hand van een concept cartoon verdiepen leerlingen zich in de vraag hoe het komt dat een meisje een meisje is. Een concept cartoon is een visuele

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

Digitale hulpmiddelen bij het toetsen en beoordelen in de universitaire lerarenopleiding

Digitale hulpmiddelen bij het toetsen en beoordelen in de universitaire lerarenopleiding Digitale hulpmiddelen bij het toetsen en beoordelen in de universitaire lerarenopleiding Vragenlijst voor docenten/opleiders Intro Doel van deze vragenlijst is informatie te verzamelen over het gebruik

Nadere informatie

User Centered Design. Personas ontwikkelen

User Centered Design. Personas ontwikkelen User Centered Design Personas ontwikkelen Persona: Wat is een persona? Een model gebaseerd op realistisch gedrag, motivatie, houding, vaardigheden en behoeften Gefilterd uit het observeren van echte mensen.

Nadere informatie

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback Marieke de Vries 0 september 006 60 feedback Inhoudsopgave Inleiding Basisgegevens van de rapportage Geselecteerde competenties Toelichting overzichten 6 Algemeen overzicht 8 Gedetailleerd overzicht 9

Nadere informatie

Plat- Vorm deel 1 Handleiding Editie 2014

Plat- Vorm deel 1 Handleiding Editie 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Didactische informatie bij hoofdstuk 1 t/m 6 3. Bijlagen - Kernconcepten voor kunst en cultuur - Kernvaardigheden en kerndoelen - Model Creativiteit - Model planmatig werken - Model

Nadere informatie

1.4 Visie Het Timpaan

1.4 Visie Het Timpaan 1.4 Visie Het Timpaan De visie op het onderwijs in de onderbouw is bij het Timpaan Basisontwikkeling. In de schoolgids wordt komen de volgende punten aanbod die uit Basisontwikkeling herkend worden. Heterogene

Nadere informatie

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal:

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal: Natuur & Techniek het broeikaseffect Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Broeikaseffect In deze les staan de volgende hogere- orde denkvragen centraal: 1. Hoe zou je het broeikaseffect kunnen

Nadere informatie

1. Denken-delen-uitwisselen

1. Denken-delen-uitwisselen Vijf basiswerkvormen voor activerend leren 1. Denken-delen-uitwisselen 2. Check-in-duo s 3. Genummerde-hoofden-tezamen 4. Experts 5. Drie-stappen-interview 1. Denken-delen-uitwisselen - De docent stelt

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie