Professionele organisaties bestaan niet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Professionele organisaties bestaan niet"

Transcriptie

1 Organisaties Marcel J. Wanrooy Professionele organisaties bestaan niet Dr. ir. M.J. Wanrooy is als senior adviseur werkzaam bij GITP International b.v. De inhoud van dit artikel komt uitgebreider aan de orde in zijn nieuwe boek Besturing van Professionele Organisaties, dat eind 2008 verschijnt. 1. M.J. Wanrooy, Leidinggeven tussen professionals, Scriptum, Schiedam, Een ziekenhuis, een ICT-dienstverlener, een accountantsmaatschap en een rechtbank hebben niet veel met elkaar gemeen. Toch worden ze onder één noemer geschaard: Professionele Organisaties. Een weinigzeggend containerbegrip. Is een heldere onderverdeling mogelijk, alsook een beter begrippenkader dat daarbij aansluit? Jazeker. Zie hier een ontwerp voor een type-indeling van organisaties met professionals. Zowel in de praktijk als in de literatuur wordt de term Professionele Organisatie vaak gebruikt. Het is in semantische zin een vreemde term -letterlijk betekent het een organisatie die professioneel is, maar dat wordt niet bedoeld- en er worden organisatietypen mee aangeduid die uiteenlopen van een maatschap van twintig personen tot een bank-verzekeraar van 2000 of medewerkers. Het feit dat er hoog opgeleide medewerkers werken, vaak aangeduid als professionals, is nog geen reden om van één organisatietype te spreken. Dé Professionele Organisatie bestaat gewoon niet, het is een non-aanduiding, die leidt tot verwarring. HR-systemen en organisatieoplossingen worden op generieke wijze toegepast, zonder rekening te houden met de verschillen. Gedeeld eigenaarschap, collegiale besturing, dual of triple ladder, netwerkstructuren, duaal management, peerbeoordeling, INK, visitaties, onefirm firm, sturing op declarabele uren, opleidingspunten, het is een vrij willekeurige rij voorbeelden van concepten die soms wél en soms niét passend zijn. Dat hangt af van het soort organisatie met professionals en daar bestaat weinig helderheid over. Het probleem is dus dat het ontbreekt aan een heldere indeling van typen organisaties met professionals, waardoor een basis voor gerichte interventies ontbreekt en naamsaanduidingen verwarrend zijn. In dit artikel presenteer ik een tentatieve ordening van organisatietypen, inclusief bijbehorende terminologie. Allereerst maak ik een onderscheid tussen de expert professional en de social trustee professional. Dan volgt een overzicht van typen professionele organisaties in de literatuur. Vervolgens ontwikkel ik een nieuwe ordening, zowel voor de marktsector als voor de publieke sector. Dit artikel is bedoeld voor managers, HR-verantwoordelijken en organisatiekundigen en -adviseurs. Expert professional en social trustee professional Professionele organisaties ontlenen hun naam aan de dominantie van de beroepsbeoefenaar professional. Het is daarom zinvol eerst stil te staan bij het begrip professional. De stam van het woord (professie) betekent eenvoudigweg: beroep. Het stamt af van het Latijn profiteri, wat openlijk verklaren betekent. Oorspronkelijk was een professor hij die openlijk verklaard heeft in een bepaald vak les te zullen geven. De klassieke professional heeft zich langs twee historische lijnen, de ambachtelijke werker en de notabele, ontwikkeld tot de eigentijdse professional. 1 Indelingen blijven arbitrair en een scherpe afbakening is lastig, maar een betrekkelijk ruime definitie luidt als volgt: Een professional beoefent een vak dat zich onderscheidt door een zestal kenmerken: 1 Hoog opleidingsniveau 2 Specialistische kennis en/of vaardigheden 3 Grote autonomie bij de vakuitoefening 4 Oorspronkelijkheid 5 Beroepsbinding (identificatie, vakstandaarden, corps d esprit) 6 Ethiek, moreel gezag, dienstbaarheid 26 HOLLAND MANAGEMENT REVIEW

2 Naarmate een beroepsbeoefenaar méér aan deze zes criteria voldoet, is hij/zij méér als echte professional te beschouwen. Hiermee wordt echter geen recht gedaan aan het verschil tussen een gewone hoogopgeleide kenniswerker (de definitie van Weggeman luidt 2 : Een kenniswerker is iemand die voor het goed uitvoeren van zijn primaire taak permanent veel moet leren ) en een professional. Om dit verschil te verduidelijken maak ik gebruik van het onderscheid dat Brint aanbrengt tussen expert professionalism en social trustee professionalism. 3 Hij schrijft over de statusverandering van de professional en signaleert dat de professie as a source of collective moral force in public life aan het verdwijnen is. Hij stelt dat vroeger professional status was defined as much by a sense of ethical and public responsbility as by specialized knowledge. Maar de social importance is volgens hem op de achtergrond geraakt. Het door hem genoemde social trustee professionalism heeft in de loop der tijd plaats gemaakt voor het nieuwe expert professionalism, dat alleen door hoog gespecialiseerde kennis wordt gekenmerkt. (N.B. Volgens dit begrippenkader komt de expert professional overeen met de bovenbedoelde kenniswerker). Benutten we de term van Brint met enige vrijheid en scharen we ook het kenmerk beroepsbinding onder de social trustee professional, dan valt een helder onderscheid te maken als weergegeven in figuur 1. Deze tweedeling is behulpzaam bij het ordenen van verschillende typen organisaties met professionals. Ik kom hier later op terug. Professionele organisatie, verkenning van begrippen De term Professionele Organisaties is niet adequaat. Ook al zou men spreken over professionals organisatie (of een organisatie met professionals), wat qua Nederlands juister is, dan nog zijn het begrippen die een grote diversiteit aan organisatietypen insluiten. De centrale vraag is: Wat zijn de alternatieven? Om deze vraag te beantwoorden geef ik een kort overzicht van typeaanduidingen in de bestaande literatuur (zie voor een overzicht figuur 2). Professional Organisation Mintzberg introduceerde in 1979 het begrip Professional Bureaucracy. Daarmee duidde hij één van zijn vijf beroemde configuraties aan die hij in The Structuring of organisations onderscheidde. Later noemde hij dit organisatietype: Professional Organisation. 4 Mintzberg beschrijft de Professional Organisation als een organisatietype met een relatief platte structuur, waarbij de omvang en invloed van het middle management en de staforganen beperkt is. De macht is grotendeels gedelegeerd naar het uitvoerende niveau, waar de operationele activiteiten door zelfstandig werkende professionals worden uitgevoerd. In de ondersteu- Figuur 1. Onderscheid tussen social trustee en expert professional Social trustee professional Hoog opleidingsniveau Specialistische kennis/vaardigheden Autonomie Oorspronkelijkheid Beroepsbinding Ethiek, moreel gezag, dienstbaarheid Expert professional (kenniswerker) Hoog opleidingsniveau Specialistische kennis/vaardigheden Autonomie Oorspronkelijkheid 2. M. Weggeman, Kennismanagement; inrichting en besturing van kennisintensieve organisaties, Scriptum, Schiedam, S. Brint, In an Age of Experts, The Changing Role of Professionals in Politics and Public Life, Princeton: Princeton University Press, Princeton, H. Mintzberg, The structuring of organisations, Prentice Hall, New York, H. Mintzberg, Mintzberg on Management: inside our strange world of organisations, The Free Press, New York, NUMMER

3 nende diensten zijn alle neventaken, zoals administratie, documentatie, logistiek, en huisvesting ondergebracht. De coördinatie van werkzaamheden geschiedt niet zozeer door richtlijnen van de directie of van staforganen, De opkomst van de maar door standaardisatie van kennis en vaar- netwerkorganisatie heeft digheden. Door selectie de Adhocracy naar de van goed opgeleide achtergrond gedrongen medewerkers, door opleidingen en door adequate training on the job zorgt men ervoor dat de professionals het werk op de juiste wijze verrichten. Organisaties zoals ingenieursbureaus, onderzoeksinstituten of HBO-instellingen zijn voorbeelden van de Professional Organisation. Ook ziekenhuizen rekent Mintzberg tot dit type. 5. B. Kapteyn, Organisatietheorie voor non-profi, Van Loghum Slaterus, Deventer, M. Weggeman, Leidinggeven aan professionals, het verzilveren van creativiteit, Kluwer Bedrijfswetenschappen, Deventer, L. Caluwé, de en H. Vermaak, Leren veranderen. Een handboek voor de veranderkundige, Samson, Alphen aan den Rijn, M. Weggeman, Kennismanagement; inrichting en besturing van kennisintensieve organisaties, Scriptum, Schiedam, F.E. Kwakman, The professional service firm of the future, Inaugurele rede Nyenrode Business Universiteit, E. Lazega, The collegial Phenomenon. The social Mechanisms of Cooperation among Peers in a Corporate Law Partnership, University Press, Oxford, S. Mayson, Making sense of law firms. Strategy, Structure and ownership, Blackstone Press Limited, London, Innovative Organisation Eenmaal door Mintzberg geïntroduceerd, is daarna de Professionele Organisatie een ingeburgerd begrip geworden. De aanduiding is echter verwarrend. In deze organisatievorm werkt immers een aanmerkelijk aantal niet-professionals. Dit betreft niet alleen de ondersteunende staf (administratie, bibliotheek, etc.) en de technische staf (Financiën, P&O, Kwaliteit, etc.), maar ook overige medewerkers, zoals juridisch medewerkers, tekenaars, laboranten, etc. Daarentegen zijn er andere organisatietypen waar wél vele professionals werkzaam zijn. Bijvoorbeeld maatschappen en kleine flexibele, netwerkachtige organisaties. Maar dit organisatietype heeft Mintzberg de Innovative Organisation genoemd, oorspronkelijk aangeduid als Adhocracy. 4 In dit organisatietype vervaagt het onderscheid tussen management, staforganen, uitvoerende activiteiten en ondersteunende diensten. De organisatie bestaat uit projectgroepen, flexibele teams en netwerken waar losse, zelfstandig opererende units naast elkaar functioneren, zonder sterke centrale sturing. In de praktijk komt de Innovative Organisation vooral voor bij kleinere consultancybureaus en in jonge kennisintensieve bedrijfstakken zoals de biotechnologie. De term is vooral van toepassing op kleinere organisaties in een snel veranderende omgeving. Professionele organisatie Als we bekijken hoe de Professional Organisation door Nederlandse auteurs is overgenomen, dan zien we dat soms wordt vastgehouden aan de oorspronkelijk door Mintzberg bedoelde configuratie (o.a. Kapteyn 5 ), maar vaak kiest men voor een ruimere interpretatie, waarbij het feit dat er veel professionals in een organisatie werkzaam zijn, voldoende reden is om het een Professionele Organisatie te noemen (o.a. Weggeman, Teulings, Caluwé en Vermaak 6 ). Kennis Intensieve Organisatie (KIO) Uitgaande van de al eerder genoemde kenniswerker introduceert Weggeman de KIO, de Kennis Intensieve Organisatie. Analoog aan zijn definitie van Professionele Organisatiesomschrijft Weggeman de KIO als: een organisatie met overwegend kenniswerkers in het primaire proces (of ten minste in de technische staf mits die een dominante invloed heeft op het primaire proces). 7 Uit het gedeelte tussen haken blijkt dat ook Weggeman worstelt met een precieze begripsomschrijving. Professionele dienstverlener Recent heeft Kwakman het begrip Professionele dienstverlener geïntroduceerd. 8 Hij gebruikt dit woord als aanduiding voor een organisatie die: - voor ten minste de helft bestaat uit medewerkers die als professional getypeerd kunnen worden; - professionele diensten levert op het gebied van drie soorten services: strategische advies, oplossingen of capaciteit;. - een partner- of vennotenstructuur kent dan wel een bv- of nv-vorm waarin ondernemerschap en eigenaarschap op een bepaalde wijze worden gecombineerd; - zelfstandig is of onderdeel van een groter bedrijf, maar altijd met een eigen commerciële positie in de markt. Kwakman maakt hiermee duidelijk dat het om private bedrijven met een dienstverlenend karakter gaat, waarbij sprake is van een vorm van gedeeld eigenaarschap. Partnership Uit de Angelsaksische wereld is de aanduiding partnership afkomstig. Hiermee wordt de maatschap bedoeld. Niet als rechtsvorm, maar als organisatietype. De partnership lijkt het meest op de oorspronkelijke (van de middeleeuwse gilden afgeleide) structuur waarin de social trustee professionals, zoals artsen en advocaten, zich verenigden. Zo schrijft Lazega dat in partnerships de macht is verspreid over een aantal personen, die ideaal gesproken als gelijken worden beschouwd. 9 De macht is niet toebedeeld aan een individu en van daaruit gedelegeerd, maar verankerd in het collectief als geheel en van daaruit gemandateerd naar 28 HOLLAND MANAGEMENT REVIEW

4 (groepen) personen. Bovendien is de macht in handen van de personen met de meeste expertkennis en niet, zoals in bureaucratische organisaties, in handen van managers of staffunctionarissen. Ook Mayson gebruikt in zijn studie naar het functioneren van advocatenkantoren in Groot-Brittannië de benaming partnerships. 10 Zijn beschrijving komt overeen met die van Lazega. Professional Service Firm Naast de algemene term partnership wordt in de Angelsaksische wereld de aanduiding Professional Service Firm (PSF) gebruikt. David Maister gaf bekendheid aan deze benaming met het uitbrengen van zijn eerste boek in 1993: Managing the Professional Service Firm. 11 Hij geeft geen nauwgezette omschrijving van de PSF. In zijn inleiding noemt hij de sectoren waar hij ervaring mee heeft, zoals accountants, architecten, consultants, juristen, reclamebureaus en investment bankers. Hij vermeldt dat deze organisaties een aantal gemeenschappelijke kenmerken bezitten: hoogopgeleide professionals met een sterke beroepsbinding voeren op zeer zelfstandige wijze, vaak solistisch, opdrachten uit voor een klant waar ze een directe een-op-eenrelatie mee hebben. Er is weinig gestandaardiseerd, de persoonlijke dienstverlening bestaat vooral uit maatwerk en komt tot stand in een intensief afstemmingsproces met de klant. Ook in het werk van Lowendahl, Stumpf c.s. en Lorsch en Tierny wordt de PSF op deze wijze beschreven. 12 Services Tot slot van deze verkenning is het de moeite waard om het algemene begrip services onder de loep te nemen. Is er onder de noemer services een typologie te vinden die kan helpen bij een indeling van organisaties met professionals? De Jong et al. hebben een studie naar verschillende typen services gedaan, die verwijzen naar typen Service Firms. 13 Zij komen tot een onderscheid in drie categorieën: 1. Specialized services, bijvoorbeeld: accountancy, R&D, engineering en management consultancy. Kenmerken: men voorziet in het ontwerpen van de diensten, geheel op maat voor specifieke klanten, men heeft intensieve contacten met de klant, en opereert overwegend in een businessto-business omgeving met relatief weinig klanten en een lange klantcontacttijd. 2. Production-intensive services, bijvoorbeeld: bank- en verzekeringswezen, telecommunicatie, ICT-dienstverleners en transportondernemingen. Kenmerken: men tracht het aanbod te vereenvoudigen. Er is veel aandacht voor de efficiency van het leveringsproces. Daarom probeert men de outputspecificaties te standaardiseren. In de meer geavanceerde diensten past men de standaarddiensten aan op de behoeften van de gebruiker. 3. Supplier-dominated services, bijvoorbeeld: kappers, hotels, detailhandel. Kenmerken: het gaat om massadienstverlening met veel klanten. De klantcontacten zijn kortdurend, er zijn weinig klantspecifieke maatstaven en ook de beoordeling is weinig klantspecifiek. Mintzberg voorbij Uit het voorgaande blijkt dat auteurs verschillende kaders gebruiken, die soms samenvallen, soms elkaar overlappen en soms geheel van elkaar verschillen. De vraag is: valt er een bruikbare ordening te ontwikkelen? Mintzberg heeft grondleggend werk verricht, daarom kijk ik eerst naar zijn configuraties. De Professionele Organisatie is weliswaar oorspronkelijk door Mintzberg van specifieke kenmerken voorzien (platte structuur, geringe invloed van middle management c.q. staforganen en standaardisatie van vaardigheden), maar de term stuit, zoals hiervoor vermeld, op allerlei bezwaren. Zijn andere typering, de Innovatieve Organisatie heeft de laatste vijftien jaar nauwelijks ingang gevonden, noch in de praktijk, noch in de theorie. Dat geldt wel voor de term Adhocracy. Deze aanduiding werd vooral gebruikt als men zich geconfronteerd zag met snelle organisatieveranderingen en men de structuurloosheid tot nieuwe norm verhief, daarbij gebruikmakend van de, wat modieus klinkende, term Adhocracy. De opkomst van de netwerkorganisatie heeft echter de Adhocracy naar de achtergrond gedrongen. Bovendien geldt dat de typering weliswaar geschikt is voor organisaties met (zowel expert- als social trustee -)professionals, maar dat het vooral een aanduiding is voor kleinere organisaties, die zich snel en flexibel aan marktomstandigheden moeten aanpassen. Voor grote organisaties, zeker in de semipublieke sector, zoals ziekenhuizen en hogescholen, is het geen adequate typering. Het verdient mijns inziens daarom de voorkeur om het begrip Adhocracy te laten voor wat het is (de term wordt overigens tegenwoordig weinig meer gebruikt). Waar Mintzberg geen geschikte terminologie heeft te bieden, reiken andere auteurs wel mogelijkheden aan. Zo is de Kennis Intensieve Organisatie 11. D.H. Maister, Managing the professional service firm, The Free Press, New York, B.R. Lowendahl, Strategic Management of Professionals Service Firms, Business School Press, Copenhagen, S.A. Stumpf en J.P. Doh & K.D. Clark, Professional Service Firms in Transition: Challenges and Opportunities for Improving Performance, Organisational Dynamics, Vol 31, nr 3, 2002, p J.W. Lorsch en T.J. Tierney, Aligning the Stars, how to succeed when professionals drive results, Harvard Business School Press, Boston, J.P.J. De Jong, et al., Innovation in service firms explored: what, how and why?, EIM Business and Policy Research, Zoetermeer, NUMMER

5 Figuur 2. Overzicht typen professionele organisaties in de literatuur Social trustee professional Professional organization (eerst: Professional bureaucracy) Innovative organization (eerst: Adhocracy) Professionele organisatie Kennisintensieve organisaties (KIO s) Professionele dienstverlener Partnership Professional Service Firm Service Firms Auteur Mintzberg Mintzberg Weggeman, e.a. Weggeman Kwakman Lazega, Mayson Maister, Lorsch & Tierney, Lowendahl, Stumpf c.s. De Jong et al. Kenmerken Organisatieconfiguratie met platte structuur, macht op het uitvoeringsniveau en standaardisatie van vaardigheden. Kleine flexible organisaties, loosely coupled systems. Relatief autonoom werkende hoogopgeleiden Coördinatie door afstemming. Organisatie waar voornamelijk professionals in het primaire proces werkzaam zijn. Organisaties waar overwegend kenniswerkers in het primaire proces werkzaam zijn. 50% of meer professionals, levering van professionele diensten, combinatie van ondernemerschap en eigenaarschap (bijvoorbeeld partnerstructuur), commerciële positie in de markt Gelijkwaardige partners delen winsten en verliezen, gezamenlijk eigendom. Onderling contract. Vervlechting sociaal en economische leven. Hoog opgeleide professionals, sterke beroepsbinding, zelfstandig werkzaam, 1-op-1 relatie met de klant, maatwerk. ( Firms that provide professional assistance to the business community ). Vooral een sectoraanduiding met als onderscheid: 1. Specialized Services 2. Production Intensive 3. Supplier Dominated Voorbeelden Ingenieursbureau, Onderzoeksinstituut, HBO-onderwijs, Ziekenhuis. ICT, Consulting firms, Biotechnologie, Telecom. Breed scala. Breed scala. ICT, Research, Juridische en financiële diensten, Reclame en PR, Organsatieadvies, Technisch advies, Testen, bemiddelen, werven, Arbo, Opleiding & training, Detachering kader Met name Law firms. Accountants, Architecten, Juristen, Consultants, Recruiters, Juristen, PRadviseurs Reclamebureaus, Ingenieursbureaus, Investment bankers, IT consulting firms. 1. Accountancy, consultancy, etc. 2. Bank- en verzekeringswezen, ICT, telecom, etc. 3. Kapper, hotels, detailhandel, etc. 14. M.J. Wanrooy, Veel kapiteins op één schip. Bestuurlijke inrichting van Professional Service Firms (proefschrift), GITP Media, Nijmegen, (KIO) niet ongeschikt als een overkoepelende typering van alle organisaties met veel hoogopgeleide kenniswerkers. Voor een verdere specificering is het vooral van belang om een onderscheid te maken tussen organisaties in de marktsector en organisaties in de (semi-)publieke sector. Beide komen hieronder afzonderlijk aan de orde. Ordening van Professionele Organisaties in de marktsector In de marktsector valt een een onderscheid te maken tussen Professional Service Firms (PSF s) en Monolitische kennisorganisaties (MKO s). Professional Service Firms Het blijkt dat in de marktsector veel van de genoemde auteurs (Lazega, Mayson, Greenwood, Maister, Lowedahl, Lorsch & Tierney, De Jong, Kwakman) ongeveer hetzelfde type organisatie voor ogen hebben: de maatschapachtige organisatie. De benamingen zijn weliswaar verschillend (maatschap, partnership, professional service firm, specialized services, professionele dienstverlener) maar over de eigenschappen zijn zij het op hoofdlijnen eens. De gemeenschappelijke kenmerken zijn als volgt te typeren: 14 - Hoogwaardige professionele dienstverlening aan klanten. - Individuele beroepsbeoefenaren vormen een collectief samenwerkingsverband ( interdependent entrepreneurs ). - Confraterniteit (men functioneert als maten). - Gedeeld eigenaarschap. - Gespreide machtsverdeling, nadruk op consensus. - Krachtige informele relaties, gekenmerkt door samenwerken én competitie. - Acculturalisatie en lange inleertrajecten creëren sterke binding en beroepsidentiteit. 30 HOLLAND MANAGEMENT REVIEW

6 - Praktijkeenheden onder leiding van een keyprofessional staan als micro-koninkrijken centraal in de organisatie. - Beperkte staffuncties met geringe invloed op het primaire proces. De ideaaltypische vorm is hiermee gekenschetst. Dit is traditioneel de organisatievorm van de social trustee professionals. Er is voor dit maatschapachtige type nauwelijks een geschikte Nederlandse benaming voorhanden. Maatschap verwijst naar een rechtsvorm, dat schept verwarring. Partnership is een betere term, maar heeft een erg brede betekenis. De beste aanduiding voor dit type is Professional Service Firm. Monolitische kennisorganisaties Auteurs als Lowendahl, Mayson en De Jong et al. beschrijven in de marktsector een continuüm met aan de ene zijde een samenwerkingsverband van individuele beroepsbeoefenaren (de professional service firm ) en aan de andere zijde de monolitische kennisorganisatie, die lijkt op het corporate model (aandeelhouders-directie-medewerkers) van reguliere organisaties. Op dit continuüm kunnen de graduele verschillen tussen de twee typen organisaties worden aangeduid zoals we ze hebben weergegeven in figuur 3. Voorbeelden van bedrijven op beide polen zijn: architectenbureau versus groot ingenieursbureau, maatschap van reïntegratieadviseurs versus ARBOdienst, ICT-adviesbureau versus grote ICT-dienstverlener, vertalerscollectief of tekstbureau versus uitgeversconcern. Aanzet tot een ordening van Professionele Organisaties in de (semi)publieke sector Het is de vraag of deze tweedeling relevantie heeft voor de publieke of semipublieke sector. Maatschappen komen weliswaar in ziekenhuizen voor, maar dat is een zeer specifieke situatie vanwege Onder druk van concurrentie de inbedding in een en bedrijfseconomische grote complexe organisatie. De diversiteit van sturing dreigt een teloorgang publiek gefinancierde van professionele standaarden, instellingen zoals rechtbanken, ziekenhuizen ethiek en maatschappelijke of onderzoeksinstellingen is niet onder te dienstbaarheid brengen in bovenstaande tweedeling tussen PSF en MKO. Dat is jammer want enerzijds is het verschil in eigendom, financiering, dienstenpakket en markt geheel verschillend, maar anderzijds gaan onder invloed van privatisering steeds meer (voor- Figuur 3. Onderscheid tussen Professional Service Firm en Monolitische kennisorganisatie Professional Service Firm Monolitische kennisorganisatie Professie, eigendom, zeggenschap en winst in één hand Social trustee professionals Horizontale structuur en sturing Praktijkgroepen rondom partners Besluitvorming op basis van consensus Professioneel paradigma Individuele autonomie Informele relaties Maatwerk Vakinhoud dominant Beroepsethiek Kleine schaal - Scheiding tussen deze vier elementen - Expert professionals (kenniswerkers) - Verticale structuur en sturing - Lijn/staf organisatie - Gecentraliseerde besluitvorming - Beheersings- (of management)paradigma - Wederzijdse afhankelijkheid - Formele relaties - Standaardisatie - Markt dominant - Winst - Grote schaal NUMMER

7 malige) overheidsorganisaties bedrijfsmatig en marktgericht opereren en is de grens tussen publiek en privaat vanuit het perspectief van professionals géén natuurlijke waterscheiding. Men vindt vergelijkbare professionals immers in beide werelden, bijvoorbeeld rechters Welke andere organisatievorm en advocaten. Bovendien hebben veel pro- biedt aan professionals zo fessionals, zoals medici veel eigenaarsgevoel, motivatie en wetenschappers, die en ruimte voor ontplooiing als van oudsher gewend zijn aan een non-profit de klassieke partnership? omgeving, steeds meer te maken met marktwerking en bedrijfseconomische sturing. Het is dus vanwege de toenemende vervlechting tussen markt- en publieke sector interessant om een typologie te ontwikkelen, die beide domeinen omvat. 15. C. van Egten, en W. Veldman, De controlefunctie in de publieke en non profitsector, Sdu uitgevers, Den Haag, De uitwerking van deze stelling valt verder buiten het bestek van dit artikel. (Semi-)publieke sector Richten we ons op organisaties met een relatief groot aantal expert professionals en social trustee professionals, dan is de (semi)publieke sector op hoofdlijnen in twee categorieën in te delen (ontleend aan Van Egten en Veldman): 15 I. Geheel door overheid gefinancierd: Rechtbanken, Gerechtshoven, Openbaar Ministerie II. Gedeeltelijk door overheid gefinancierd: Onderwijsinstellingen (Universiteiten, Hogescholen, ROC s, Voortgezet Onderwijs) Ziekenhuizen en GGZ-instellingen Onderzoeksinstituten (TNO, KNAW-instituten, RIVM, etc.) Veel organisaties uit de tweede categorie hebben een hybride karakter. De financiering varieert van centrale overheidsbudgetten tot projectfinanciering, derde geldstroom, AWBZ, collegegelden, etc. De afnemers zijn individuele studenten of burgers maar ook overheidsinstanties en bijvoorbeeld de Europese Commissie. De klantcontacten zijn kortdurend of langlopend. De producten en diensten zijn totaal verschillend (onderwijs, rapporten/adviezen, begeleiding, zorg). De mate van standaardisatie verschilt sterk. Sommige organisaties zijn slank met veel experts en weinig ondersteuning, anderen zijn voorzien van uitgebreide ondersteunende en technische staven. In de ziekenhuizen functioneren specialistenmaatschappen (als eilanden met een eigen dynamiek) in een bureaucratische omgeving die door veel ondersteunende en logistieke processen wordt gedomineerd. Door privatisering ontstaan nieuwe juridische entiteiten en (semi)commerciële units. Kortom, dit veld is zeer diffuus en het is vrijwel onmogelijk een meer precieze typering te vinden die al deze hybride vormen insluit en die een herkenbare configuratie beschrijft. In feite betekent dit dat er bijna géén heldere sub-indeling van KIO s in de (semi) publieke sector mogelijk is. Toch is er een bepaald conceptueel kader te ontwikkelen waarin verbanden en overgangen zichtbaar worden. Onderstaand wordt dit kader verder uitgewerkt. Conceptueel kader Uit de bovenstaande indeling van de (semi)publieke sector volgt een robuuste vierdeling in organisatietypen, gekarakteriseerd op basis van hun producten: - Rechterlijke organisaties (rechtbanken, gerechtshoven, OM) - Zorgorganisaties (ziekenhuizen en GGZ-instellingen) - Onderwijsorganisaties (universiteiten en HBO/ MBO) - Onderzoeksorganisaties (instituten van diverse aard). Deze typen verschillen in de mate waarin de organisaties volgens de wetten van de private sector opereren. Een rechtbank lijkt het minst op een commerciële marktpartij, maar een onderwijsinstelling of onderzoeksinstituut kan zich wél spiegelen aan bijvoorbeeld een groot adviesbureau in de profitsector. Het eerste indelingscriterium is hiermee bepaald: publieke of private financiering. Als tweede ontwerpvariabele kies ik het onderscheid tussen social trustee professionals en expert professionals. De veronderstelling is dat hoe hoger het social trustee-gehalte, dat wil zeggen hoe meer er sprake is van maatschappelijke dienstbaarheid, ethische aspecten, beroepsbinding en daarmee gepaard gaande autonomie in de vakuitoefening, hoe moeilijker het is om de bedrijfsvoeringsprincipes van een corporate organisatie toe te passen. 16 Door beide dimensies (publiek/privaat en expert/ trustee-gehalte) te combineren ontstaat één kader waarbinnen de bovengenoemde typen uit de (semi) publieke sector gepositioneerd kunnen worden (zie figuur 4). De stippellijn in figuur 4 geeft aan dat er wat betreft de mate van marktfinanciering sprake is van een glijdende schaal. De indicatie van het social trustee gehalte is gebaseerd op het volgende: het 32 HOLLAND MANAGEMENT REVIEW

8 Figuur 4. Indeling (semi-)publieke sector Overheidsfinanciering Marktfinanciering Expert profs Onderzoeksorganisatie Onderwijsorganisatie Zorgorganisatie Rechterlijke organisatie Social trustee profs beroep van rechter wordt het sterkst bepaald door de kenmerken ethiek, moreel gezag, maatschappelijke dienstbaarheid en beroepsbinding (zie figuur 1). Daarna volgen medici en psychologen, onderzoekers en docenten. De rangschikking is globaal, nadere differentiatie, bijvoorbeeld tussen verschillende typen onderzoekers, is natuurlijk mogelijk. De twee organisatietypen uit de marktsector (PSF s en MKO s) kunnen aan dit model worden toegevoegd. Dan ontstaat een conceptueel kader waarin alle organisatietypen met professionals in een logische samenhang zijn opgenomen (zie figuur 5). Figuur 5. Indeling van professionele organisaties in (semi-)publieke sector én marktsector (SEMI-)PUBLIEKE SECTOR MARKTSECTOR Overheidsfinanciering Marktfinanciering Expert profs Onderwijsorganisatie Onderzoeksorganisatie Monolitische kennisorganisatie Zorgorganisatie Professional service firm Rechterlijke organisatie Social trustee profs NUMMER

9 Besluit In de praktijk zien we dat veel Professional Service Firms transformeren tot Monolitische Kennisorganisaties met een corporate karakter. Ook laat de praktijk zien dat veel instellingen in de semipublieke sector steeds meer Het is de vraag in hoeverre marktgericht gaan werken. Het lijkt er sterk op (semi-)publieke ondernemingen dat zij eveneens (gedeeltelijk) tot corporate orga- en Professional Service Firms bedrijfsvoeringconcepten uit nisaties transformeren. Het is echter de vraag in corporate organisaties op hoeverre (semi)publieke ondernemingen en verantwoorde wijze kunnen Professional Service overnemen Firms bedrijfsvoeringsconcepten uit corporate organisaties op verantwoorde wijze kunnen overnemen. Enerzijds hebben zij veel te winnen op het punt van marktgerichtheid en efficiency, anderzijds dreigt onder druk van concurrentie en bedrijfseconomische sturing een teloorgang van professionele standaarden, ethiek, maatschappelijke dienstbaarheid en beroepseer. Er rijzen vragen als: moeten onderzoekers alleen nog maar toegepast onderzoek voor de markt verrichten omdat voor fundamenteel onderzoek geen overheidsfinanciering meer beschikbaar is? Of: moeten notarissen - nog verder - aan marktwerking worden blootgesteld? Wat de bedrijfsvoering betreft zijn er in de (semi)publieke sector bepaalde grenzen. Niet alle professionele arbeid laat zich sturen door middel van targets. Er zijn in dat proces nog veel problemen te overwinnen. De discussies zijn op dit terrein volop in beweging, onder meer getuige de recente beroeps(z)eer beweging en de aandacht voor normatieve professionalisering. Privatisering is geen holy grail, er komen ook keerzijden aan het licht. Meer marktwerking voor professionals moet niet leiden tot verschraling of tot een overmaat aan corrigerende regelgeving. Ook voor de Professional Service Firms is het corporate model geen doel op zich. Welke andere organisatievorm biedt aan professionals immers zoveel eigenaarsgevoel, motivatie en ruimte voor ontplooiing als de klassieke partnership? Dat neemt echter niet weg dat bepaalde principes van corporate bedrijven, zoals standaardisatie, professionalisering van stafdiensten en strategische marktsturing, in PSF s kunnen worden geïncorporeerd. In elk geval is het gezien deze tendensen beslist de moeite waard om de inrichtings- en sturingsprincipes van corporate organisaties (ingenieursbureaus, uitgeverijen, IT-dienstverleners, etc.) preciezer in kaart te brengen, zodat de ervaringen die daar zijn opgedaan op passende wijze elders kunnen worden gebruikt. Daar ligt mijns inziens in de nabije toekomst een interessante uitdaging voor organisatiekundigen en -adviseurs! 34 HOLLAND MANAGEMENT REVIEW

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14 Inhoud Inleiding 14 Deel 1 Wat is een bedrijf? 17 1 Bedrijf en bedrijfskunde 19 1.1 Het bedrijf 20 1.1.1 Organisatie, bedrijf en onderneming 20 1.1.2 Bedrijven zijn organisaties 22 1.1.3 De eenvoudige

Nadere informatie

Mintzberg Organisatiestructuren / modellen Geschreven door Chris Stapper op 17 mei 2012 00:00 Categorie: Strategische HRM

Mintzberg Organisatiestructuren / modellen Geschreven door Chris Stapper op 17 mei 2012 00:00 Categorie: Strategische HRM Mintzberg Organisatiestructuren / modellen Geschreven door Chris Stapper op 17 mei 2012 00:00 Categorie: Strategische HRM De Mintzberg organisatiestructuren, of eigenlijk de Mintzberg configuraties, zijn

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Waardecreatie op scherp

Waardecreatie op scherp Inleiding Waardecreatie op scherp Focus voor verbetering van professionele dienstverlening Jos van Dam, strategisch adviseur Hoe kan het dat je levert wat is afgesproken en de klant toch niet helemaal

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Sense Template. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Sense Template BluefieldFinance Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie Opgericht 2007 Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Introducing strategy

Hoofdstuk 1: Introducing strategy Hoofdstuk 1: Introducing strategy Wat is strategie? Definitie Porter: Concurrentiestrategie = verzameling van verschillende activiteiten kiezen om een unieke waardemix te brengen. Onderscheid tussen operationele

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Professionaliteit in wetenschap en zorg

Professionaliteit in wetenschap en zorg Professionaliteit in wetenschap en zorg Symposium: in balans Utrecht 27 november 2015 Dr. Hans van Dartel, ethicus, verpleegkundige (np) Voorzitter Commissie Ethiek V&VN Opzet Verkenning waarden van praktijken

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland

Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland Agenda Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland Resultaten Ronde Tafel Conferentie 15 september Plan van Aanpak Nederland e-skills

Nadere informatie

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance FINANCE consulting interim management professionals over sis... duurzame relaties met onze opdrachtgevers gebaseerd op kennis van zaken, commitment en oplossingsgerichtheid. Finance is een middelgroot

Nadere informatie

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Toegevoegde waarde vanuit inhoud

BluefieldFinance. BluefieldFinance. Toegevoegde waarde vanuit inhoud Toegevoegde waarde vanuit inhoud De Organisatie 1 De Organisatie Bluefield Finance is als onderdeel van Bluefield Partners in 2007 opgericht door 2 ervaren financials met een uitgebreide expertise in business-

Nadere informatie

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 9. samen voor ons eigen. Your business technologists. Powering progress

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 9. samen voor ons eigen. Your business technologists. Powering progress In samenwerking met White paper I grafieken interim index 9 samen voor ons eigen Your business technologists. Powering progress Contents Voorwoord 3 Onderzoeksresultaten 4 Op basis van leeftijd 4 Op basis

Nadere informatie

Leo Witvliet. Instituut voor Interventie Management. Marktverkenning Interim Management. dr. mr. Leo Witvliet. juni 2008.

Leo Witvliet. Instituut voor Interventie Management. Marktverkenning Interim Management. dr. mr. Leo Witvliet. juni 2008. Leo Witvliet Instituut voor Interventie Management Marktverkenning Interim Management juni 2008 dr. mr. Leo Witvliet Deskresearch: Michaëla Wevers Sandra van Meijel Marktdefinitie Definities Van Dale:

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9

Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9 Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9 Inventarisatie van concerns, requirements, principes en patronen Bert Dingemans Togaf 9 kent verschillende entiteiten om de behoeften van stakeholders te

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

PRESENTATIE HARVEY REYNALDS LEGAL DIENSTVERLENING VOORBEELDEN KLANTEN FEES CV

PRESENTATIE HARVEY REYNALDS LEGAL DIENSTVERLENING VOORBEELDEN KLANTEN FEES CV 2013 PRESENTATIE HARVEY REYNALDS LEGAL DIENSTVERLENING VOORBEELDEN KLANTEN FEES CV Reinoud van Servellen +31 613 966 281 rvanservellen@harveyreynalds.com Pagina 2 WIE ZIJN WE EN WAT DOEN WE? Harvey Reynalds

Nadere informatie

Organisatie principes

Organisatie principes Organisatie principes Een overzicht van organisatie principes die als richtsnoer dienen bij het vormgeven van flexibele, innovatieve organisaties. Deze principes zijn gebaseerd op de Moderne Sociotechniek.

Nadere informatie

Matrix referentieprofiel Kredietbeoordelaar Lokale Banken Visie 2010+

Matrix referentieprofiel Kredietbeoordelaar Lokale Banken Visie 2010+ Kredietbeoordelaar Visie 2010+ A Kredietbeoordelaar Visie 2010+ B Kredietbeoordelaar Visie 2010+ C Kwantitatieve gegevens van de eenheid Organogram Functiegroep 6 Functiegroep 7 Functiegroep 8 Omvang van

Nadere informatie

Strategisch belang van operationele sturing. Nationaal Ziekenhuiscongres 10 mei 2007 Prof.dr.ir. Guus de Vries

Strategisch belang van operationele sturing. Nationaal Ziekenhuiscongres 10 mei 2007 Prof.dr.ir. Guus de Vries Strategisch belang van operationele sturing Nationaal Ziekenhuiscongres 10 mei 2007 Prof.dr.ir. Guus de Vries Goede logistiek maakt het verschil tussen overwinning of ondergang Essentie van de krijgskunst:

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting Management

Samenvatting Management Samenvatting Management Week 1 Het 7S model en Mintzberg zijn beiden te gebruiken om een organisatie te bekijken. Bij Mintzberg gaat het om: Hoe moeten organisaties effectief functioneren om hun doelen

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Governance en de rol van de RvT. 8 mei 2013. Prof. dr. J. Bossert Zijlstra Center VU

Governance en de rol van de RvT. 8 mei 2013. Prof. dr. J. Bossert Zijlstra Center VU Het Zijlstra Center for Public Control and Governance Vrije Universiteit Amsterdam Governance en de rol van de RvT 8 mei 2013 Prof. dr. J. Bossert Zijlstra Center VU Inhoudsopgave Doen we het goed? Doen

Nadere informatie

De auto als actuator

De auto als actuator De auto als actuator Martie van der Vlist Goudappel Coffeng BV mvdvlist@goudappel.nl Rolf Krikke Quest-TC rolf@quest-tc.nl Samenvatting De auto als actuator Communicatiemiddelen in de auto worden gebruikt

Nadere informatie

Het managen van een onderwijsorganisatie

Het managen van een onderwijsorganisatie Het managen van een onderwijsorganisatie Een bedrijfskundige aanpak met takenplaatje.nl Inhoud 1. Inleiding: vrijheid in gebondenheid 2. Het definieren van budgetgroepen 3. Vaststellen van de hoogte van

Nadere informatie

Habilis Executive Search. Productie en Techniek

Habilis Executive Search. Productie en Techniek Habilis Executive Search Productie en Techniek Habilis mens en organisatie Mensen zijn voortdurend in beweging. Organisaties zijn continu in beweging. Met als hoogste doel het meest optimale resultaat

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Paul Hurks Manager International Relations NBA WELKOM

Paul Hurks Manager International Relations NBA WELKOM Bijeenkomst postactieve leden NBA 20 maart 2014 Paul Hurks Manager International Relations NBA WELKOM Huub Wieleman Voorzitter NBA VAN REGELS NAAR GEDRAG Heeft de accountant nog toekomst? Zekerheden verdwijnen

Nadere informatie

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Onderzoek door mr. J.M. Blanco Fernández en prof. mr. M. van Olffen (Van der Heijden Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen) in opdracht van het Wetenschappelijk

Nadere informatie

Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs. Peter Leisink

Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs. Peter Leisink Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs Peter Leisink Opzet van deze leergang Introductie Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs: inhoudelijke verkenning Programma en docenten leergang strategisch

Nadere informatie

voorbeeldexamen I-Tracks IT and Management Foundation voorbeeldexamen ITMF uitgave september 2006

voorbeeldexamen I-Tracks IT and Management Foundation voorbeeldexamen ITMF uitgave september 2006 voorbeeldexamen IT and Management Foundation (ITMF) I-Tracks IT and Management Foundation voorbeeldexamen ITMF uitgave september 2006 inhoud 3 inleiding 4 voorbeeldexamen 12 antwoordindicatie 25 beoordeling

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Habilis Executive Search. Banking & Finance

Habilis Executive Search. Banking & Finance Habilis Executive Search Banking & Finance Oog voor mens en organisatie Habilis mens en organisatie BV is een brede dienstverlener op het gebied van HRM en arbeidsmarktvraagstukken. De activiteiten die

Nadere informatie

Jong Talent Programma s

Jong Talent Programma s Kennis van de Overheid Jong Talent Programma s Investeer in de toekomst van uw organisatie Jong talent heeft de toekomst Ze zijn er gelukkig volop: jonge mensen die kiezen voor een carrière bij de overheid.

Nadere informatie

Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer

Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer 27 november 2014 Jan Demey & Rianne Welvaarts Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer AGENDA Definitie

Nadere informatie

Audit Flexibiliteit Hogeschool van Amsterdam Flexibilisering

Audit Flexibiliteit Hogeschool van Amsterdam Flexibilisering Audit Flexibiliteit Hogeschool van Amsterdam Flexibilisering Agenda Flexibiliteit Opzet audit Turbulentie in de omgeving en Flexibiliteitsmix Flexibliteitsmatrix Mogelijkheden voor flexibiliteit: primaire

Nadere informatie

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN NVZD najaarscongres 25 november 2015, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN Naar permanente leiderschapsontwikkeling Ambitie De NVZD wil met dit congres onderstrepen

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dartel, Hans van Title: Naar een handelingsgericht ethiekbeleid voor zorgorganisaties

Nadere informatie

Mini-college Netwerkorganisaties

Mini-college Netwerkorganisaties Mini-college Netwerkorganisaties Jeugd FoodValley 21 mei 2015 Prof. Dr. Patrick Kenis Academic Dean Antwerp Management School Hoogleraar Universiteit van Tilburg Lessen vanuit het organisatienetwerk perspectief

Nadere informatie

NEVI inkoopdag 2013. Hülya Türksever & Els Ruiter

NEVI inkoopdag 2013. Hülya Türksever & Els Ruiter NEVI inkoopdag 2013 Hülya Türksever & Els Ruiter Geeft aan welke kwaliteiten de inkoopprofessional van nú in huis moet hebben; Is een communicatie- en hulpmiddel naar het beroepsveld; Focust werknemers

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER

FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER FUNCTIEPROFIEL FUNCTIEPROFIEL CONCERNCONTROLLER Versie d.d. 21 juli 2014 Organisatie ROC Leiden verzorgt middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en volwassenenonderwijs (educatie) voor meer dan 9000 studenten

Nadere informatie

Managementmodellen. voor interne analyse van organisaties. 13-november 2012

Managementmodellen. voor interne analyse van organisaties. 13-november 2012 Managementmodellen voor interne analyse van organisaties 13-november 2012 Wim Hoyer Interaction Interim VOF Ondernemer, organisatie adviseur, coach, docent, ontwikkelaar Helmond www.interactioninterim.nl

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

EXPERTS MET KARAKTER

EXPERTS MET KARAKTER EXPERTS MET KARAKTER KANSEN BENUTTEN? EERST ZIEN, DAN SCHAKELEN Tempo-Team is specialist in flexibele arbeid. Door onze koppeling van commercieel denken en een sterke betrokkenheid, zijn we al 35 jaar

Nadere informatie

Bedrijfsprofiel. Constant Jurgens

Bedrijfsprofiel. Constant Jurgens Bedrijfsprofiel Het succes van een bedrijf wordt gecreëerd door de mensen die er werken. Hun ideeën, motivatie en vaardigheden, hun normen en waarden, maar ook hun persoonlijkheden zijn de belangrijkste

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Gastheer Koninklijke BAM Groep

Gastheer Koninklijke BAM Groep Gastheer Koninklijke BAM Groep William van Niekerk Director Corporate Social Responsibility Opening Jacqueline Schlangen Directeur Vernieuwing Bouw Vernieuwing Bouw ontwikkelt door in de Bouwcampus Vrije

Nadere informatie

STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING

STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING Inhoudsopgave Inleiding Stap 1: Identificeren van doelgroepen en hun behoeften Stap 2: Samenstellen multidisciplinaire projectgroep

Nadere informatie

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 8. vakmanschap is niet genoeg. Your business technologists.

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 8. vakmanschap is niet genoeg. Your business technologists. In samenwerking met White paper I grafieken interim index 8 vakmanschap is niet genoeg Your business technologists. Powering progress Contents Voorwoord 3 Onderzoeksresultaten 4 Extra bevindingen 8 Op

Nadere informatie

Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0

Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0 Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0 MINISYMPOSIA Ter introductie / 2 Op 22 maart 2010 organiseerde M&I/Partners een minisymposium

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Transactieland Koppelzone concept

Transactieland Koppelzone concept Transactieland Koppelzone concept Vooraf Het koppelzone 1 concept is een bepaalde manier van samenwerken Het samenwerken wordt daarbij ondersteund door c.q. in die samenwerking wordt gebruik gemaakt van

Nadere informatie

DE CIO VAN DE TOEKOMST

DE CIO VAN DE TOEKOMST MIC 2015 DE CIO VAN DE TOEKOMST 30 oktober 2015 Mark van der Velden principal adviseur, interim manager EVEN VOORSTELLEN ONDERWERPEN De complexiteit van ICT in de zorg ICT ontwikkeling in drie stappen

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

De HR sturing voor een professionele ontwikkeling. Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits er sprake is van correcte bronvermelding

De HR sturing voor een professionele ontwikkeling. Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits er sprake is van correcte bronvermelding De HR sturing voor een professionele ontwikkeling. 1 Executive Leadership Foundation 2011 Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits er sprake is van correcte bronvermelding Niets is zo ongelijk als

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Profiel. Hoofd Beleid en Advies. 2 juni 2016. Opdrachtgever Stichting de Haagse Scholen

Profiel. Hoofd Beleid en Advies. 2 juni 2016. Opdrachtgever Stichting de Haagse Scholen Profiel Hoofd Beleid en Advies 2 juni 2016 Opdrachtgever Stichting de Haagse Scholen Voor meer informatie over de functie Jeannette van der Vorm, adviseur Leeuwendaal Telefoon (088) 00 868 00 Voor sollicitatie

Nadere informatie

Kennismiddag: Demand Management

Kennismiddag: Demand Management Kennismiddag: Demand Management Agenda Agenda Even voorstellen Inleiding FM FM en uitbesteden Een praktijkvoorbeeld Pauze Wat is Demand management? Borrel 9-10-2014 Kennismiddag: Demand Management Even

Nadere informatie

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Version 1/2013 Uitdagingen in de gezondheidszorg Als professionele zorgaanbieder

Nadere informatie

Tijdelijk Lid Raad van Bestuur Transitieopdracht voor 1 tot 2 jaar Jeugdformaat

Tijdelijk Lid Raad van Bestuur Transitieopdracht voor 1 tot 2 jaar Jeugdformaat Profiel Tijdelijk Lid Raad van Bestuur Transitieopdracht voor 1 tot 2 jaar Jeugdformaat 4 december 2015 Opdrachtgever Jeugdformaat Voor meer informatie over de functie Douwe Wijbenga en Jeannette van der

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. Lid Raad van Toezicht, portefeuille Financiën, Lid Raad van Toezicht, portefeuille Onderwijs (-kwaliteit)

FUNCTIEPROFIEL. Lid Raad van Toezicht, portefeuille Financiën, Lid Raad van Toezicht, portefeuille Onderwijs (-kwaliteit) FUNCTIEPROFIEL Functies: Lid Raad van Toezicht, portefeuille Financiën, Lid Raad van Toezicht, portefeuille Onderwijs (-kwaliteit) 1. ORGANISATIEBESCHRIJVING De Meerwegen scholengroep is een christelijke

Nadere informatie

Verhogen wendbaarheid, terugdringen maatwerk. Ton van Leeuwen, Atos Consulting Frank Buytendijk, Be Informed

Verhogen wendbaarheid, terugdringen maatwerk. Ton van Leeuwen, Atos Consulting Frank Buytendijk, Be Informed Verhogen wendbaarheid, terugdringen maatwerk Ton van Leeuwen, Atos Consulting Frank Buytendijk, Be Informed Ton van Leeuwen is executive business consultant bij Atos Consulting. Hij heeft bijna vijftien

Nadere informatie

PROFIELSCHETS LEDEN BESTUUR EN VOORZITTER STICHTING IJSSELGRAAF

PROFIELSCHETS LEDEN BESTUUR EN VOORZITTER STICHTING IJSSELGRAAF PROFIELSCHETS LEDEN BESTUUR EN VOORZITTER STICHTING IJSSELGRAAF 1. Inleiding Stichting IJsselgraaf is een middelgrote stichting met 19 openbare basisscholen in de gemeenten Bronkhorst, Doetinchem en Doesburg.

Nadere informatie

Strategische vernieuwing

Strategische vernieuwing Strategische vernieuwing in grote Nederlandse ondernemingen Hoe vangt een koe een haas? Strategische Vernieuwing: Revitalisatie versus Transformatie in Multi-unit unit-ondernemingen Prof. dr. H.W. Volberda

Nadere informatie

8 Politieke processen: omgaan met macht

8 Politieke processen: omgaan met macht 8 Politieke processen: omgaan met macht Politieke processen: omgaan met macht 3 Inleiding 3 De organisatie: formeel en feitelijk 3 De academische organisatie 5 Tactische hulpmiddelen 5 Voorbereiding 6

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Groeien door samenwerken

Groeien door samenwerken Samenwijs en verder Hoe kan het onderwijs een bijdrage leveren aan de duurzame maatschappelijke innovatie vanuit het concept Samenwijs? Roeland Hogt (Automotive, RDM CoE, Kenniscentrum RDM, ACE) Ism Ans

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Habilis Executive Search - Interim Management. Marketing, Sales en Communicatie

Habilis Executive Search - Interim Management. Marketing, Sales en Communicatie Habilis Executive Search - Interim Management Marketing, Sales en Communicatie Habilis Mens en Organisatie Mensen zijn voortdurend in beweging. Organisaties zijn continu in beweging. Met als hoogste doel

Nadere informatie

Center for Organisation Development in Hospitals

Center for Organisation Development in Hospitals instituut Beleid & Management Gezondheidszorg Center for Organisation Development in Hospitals Het Center for Organisation Development in Hospitals is een samenwerkingsverband van het instituut Beleid

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Trefwoorden Kennismanagement Procesmanagement Kennisintensieve organisaties INK-managementmodel

Trefwoorden Kennismanagement Procesmanagement Kennisintensieve organisaties INK-managementmodel Trefwoorden Kennismanagement Procesmanagement Kennisintensieve organisaties INK-managementmodel Auteur Steven de Groot In -i Veel bedrijven zijn momenteel druk met procesmanagement. Werkgroepen zijn bezig

Nadere informatie

Masterclass Organisational Agility. Effectief inrichten van wendbare organisaties

Masterclass Organisational Agility. Effectief inrichten van wendbare organisaties Masterclass Organisational Agility Effectief inrichten van wendbare organisaties In een sterk veranderende markt is wendbaarheid een voorwaarde om te overleven. Om de continuïteit te waarborgen dient snel

Nadere informatie

Masterclass Controlling FAMO

Masterclass Controlling FAMO Masterclass Controlling FAMO Een programma voor Controlling bij de lokale overheid Het Zijlstra Center van de Vrije Universiteit heeft in samenwerking met de FAMO een praktijkprogramma voor Controlling

Nadere informatie

Ruimte voor Ontwikkeling

Ruimte voor Ontwikkeling hbo centres of expertise mbo centra voor innovatief vakmanschap Ruimte voor Ontwikkeling Bijlage 7 Overzicht governance varianten inrichting Centra Bijlage bij advies Commissie Van der Touw, juni 2013

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy

Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy Be prepared for the future Herman Huidink & Hans de Jong TCF / TRM Basics (I) Werkstromen Tax Tax risk management & control Tax reporting & compliance

Nadere informatie

Kennis van de Overheid. Samenwerken met omgevingsdiensten? Richting goed opdrachtgeverschap. Training

Kennis van de Overheid. Samenwerken met omgevingsdiensten? Richting goed opdrachtgeverschap. Training Kennis van de Overheid Samenwerken met omgevingsdiensten? Training Inleiding Herkent u zich in de worsteling met uw rol als opdrachtgever van de omgevingsdienst? Gemeenten en provincies zijn immers zowel

Nadere informatie

Najaarscongres VMP/VHMZ. Nijkerk, 19 november 2015 Dr. Wilma van der Scheer

Najaarscongres VMP/VHMZ. Nijkerk, 19 november 2015 Dr. Wilma van der Scheer Najaarscongres VMP/VHMZ Nijkerk, 19 november 2015 Dr. Wilma van der Scheer Thema s 1. Setting of the scene: veranderende visie op zorg enzo... 2. Consequenties voor beroepsbeoefenaren (vier trends) 3.

Nadere informatie

Meerkeuzevragen (40 punten) Vraag Antwoord Verwijzing naar vindplaats in studiemateriaal (Hoofdstuk, pagina x)

Meerkeuzevragen (40 punten) Vraag Antwoord Verwijzing naar vindplaats in studiemateriaal (Hoofdstuk, pagina x) Antwoordmodel Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Het antwoordmodel dient als indicatie voor de corrector. Literatuur: Noordegraaf, M. (2004, druk 1). Management in het publieke

Nadere informatie

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010 De kenniswerker Prof. Dr. Joseph Kessels Leuven 31 mei 2010 Is werken in de 21 ste eeuw een vorm van leren? Het karakter van het werk verandert: Van routine naar probleemoplossing Van volgend naar anticiperend

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Uniting Expertise, Accelerating Ambitions. Focus op uw kernactiviteiten. Dankzij onze brede juridische expertise.

Uniting Expertise, Accelerating Ambitions. Focus op uw kernactiviteiten. Dankzij onze brede juridische expertise. Uniting Expertise, Accelerating Ambitions Focus op uw kernactiviteiten. Dankzij onze brede juridische expertise. U wilt zich focussen op uw core business. Daarom nemen wij u juridisch werk uit handen.

Nadere informatie

De organisatie draait om het toedelen van

De organisatie draait om het toedelen van organisatie De organisatie draait om het toedelen van activiteiten en organiseren van de coordinatie Hoe organiseren we kerncompetenties and gedeelde activiteiten Wat is de rol van het centrum? Hoe stuurt

Nadere informatie

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers?

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Prof. Dr. Werner Bruggeman www.bmcons.com De High Performance Organisatie Kenmerken van hoogperformante organisaties (Manzoni): 1. High level of

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

Uniting Expertise, Accelerating Ambitions. Ervaar het verschil tussen werken en carrière maken.

Uniting Expertise, Accelerating Ambitions. Ervaar het verschil tussen werken en carrière maken. Uniting Expertise, Accelerating Ambitions Ervaar het verschil tussen werken en carrière maken. Onze focus? Jouw persoonlijke ambities overtreffen. De beste zijn in ons vakgebied. Dat is waar de specialisten

Nadere informatie

8-6-2010. Status van risicomanagement 2010. Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project?

8-6-2010. Status van risicomanagement 2010. Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project? Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project? Status van 2010 Dr. Ir. Martin Th. van Staveren MBA Consultant, Auteur, Docent, Coach Naast ontwikkeling

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Strategische samenwerking in het MKB: waarom en hoe pakken we dat aan?

Strategische samenwerking in het MKB: waarom en hoe pakken we dat aan? Strategische samenwerking in het MKB: waarom en hoe pakken we dat aan? ir. Hubert Kros MBA, MEd Lectoraat Ondernemen & Innoveren Projecten KvK, KIZ en KITE120 Onderzoeksmodel KITE120 STRUCTUUR LEIDERSCHAP

Nadere informatie