HANDLEIDING BIJ HET AANVRAGEN VAN EEN SELECTIEBONUS VOOR DUURZAME ONTWIKKELING (DO)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HANDLEIDING BIJ HET AANVRAGEN VAN EEN SELECTIEBONUS VOOR DUURZAME ONTWIKKELING (DO)"

Transcriptie

1 VERSIE 3.0 JANUARI 20 HANDLEIDING BIJ HET AANVRAGEN VAN EEN SELECTIEBONUS VOOR DUURZAME ONTWIKKELING (DO) KONING ALBERT II - LAAN 35 BUS BRUSSEL - BELGIE TEL +32 (0) agentschap voor innovatie door wetenschap en technologie

2

3 INHOUD 1. INLEIDING 5 2. MOTIVERING 7 Algemeen 7 Nadere toelichting bij de Ecolizer 2.0 methode 8 DO-studieactiviteiten 9 3. BELANGRIJKSTE WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN DE VORIGE HANDLEIDING TEMPLATE VOOR DE AANVRAAG VAN EEN SELECTIEBONUS DUURZAME ONTWIKKELING (DO) 03 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

4 04 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

5 1. INLEIDING HOOFDSTUK 1 Deze handleiding is opgesteld ten behoeve van aanvragers die een selectiebonus willen aanvragen voor innovaties die zich geheel of gedeeltelijk richten op milieuverbeteringen, energiebesparingen en de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen, die studieactiviteiten willen uitvoeren in deze context of die een significante verbetering van de arbeidsveiligheid en hygiëne nastreven. DO-projecten moeten daarnaast steeds voldoen aan de basiscriteria voor steun binnen de verschillende programma s van het IWT. Het innovatiebeleid heeft bijzondere aandacht voor eco-innovaties, die erop gericht zijn om de milieudruk, veroorzaakt door productie- en consumptieprocessen, binnen de grenzen van de milieugebruiksruimte te houden. Innovaties moeten niet alleen economisch, maar liefst ook maatschappelijk relevant en duurzaam zijn. Het ondersteunen van extra projecten gericht op duurzame ontwikkeling is verantwoord omwille van de maatschappelijke voordelen die hierdoor ontstaan. Een grotere eco-efficiëntie zal in geval van een voldoende marktimpact extra publieke baten impliceren, want er kan evenveel welvaart gecreëerd worden met een kleiner beslag op het milieu of er kan meer toegevoegde waarde gecreëerd worden met dezelfde milieu-impact. Door betere milieu- en sociale omstandigheden kunnen maatschappelijke meerkosten in de toekomst ook vermeden worden. Deze bredere socio-economische return kan ten dele een eventuele lagere verwachte economische hefboom compenseren. De extra selectiebonus zal ertoe kunnen leiden dat bijkomende DO-projecten geïnitieerd worden of dat innovatieprojecten een andere oriëntatie en inhoud krijgen in lijn met de vooropgestelde doelstellingen m.b.t. duurzame ontwikkeling. CONTACT IWT - agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie Koning Albert II-laan 35 bus Brussel België Telefoon : +32 (0) adres : Website : 05 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

6 06 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

7 2. MOTIVERING ALGEMEEN Projecten met een DO-label zijn projecten die extra publieke baten hebben via een significante positieve impact op één of meerdere van de volgende doelstellingen: 1. grondstoffenbesparing 2. energiebesparing 3. emissies verminderen 4. afval en andere milieuhinder verminderen 5. verhoogd gebruik hernieuwbare hulpbronnen (grondstoffen en energie) 6. hergebruik en recyclage van grondstoffen 7. levensduurverlenging van producten en procestechnologie 8. verhoogde arbeidsveiligheid en hygiëne HOOFDSTUK 2 Deze criteria zijn (naast andere aspecten) onder te brengen onder het begrip duurzame ontwikkeling waarnaast milieuaspecten (planet) en economische aspecten (profit) ook sociale aspecten (people) aan bod komen. Om te bepalen of een project voldoende bijdraagt, zijn er verschillende mogelijke motivaties: Het project is primair gericht op de ontwikkeling/toepassing van hernieuwbare energie- of grondstoffen. Voor dergelijke projecten blijkt het in de praktijk moeilijk om alle milieuvoordelen te kwantificeren; ze spelen evenwel in op belangrijke milieu- en economische risico s die gepaard gaan met de verwachte uitputting van fossiele energiebronnen en grondstoffen en zullen in regel DO-steun krijgen, mits voldoende garanties over een positieve milieubalans. Het project streeft een haalbare en significante verbetering van de Best Beschikbare Technologie na (BBT - kenniscentrum : Het project kan d.m.v. de Ecolizer 2.0 methode een voldoende milieu-impact aantonen door een berekening van ecopunten. Indien de voorgaande methodes ontoereikend zijn, kunnen ook andere gekwantificeerde argumentaties aanvaard worden. Wanneer bijvoorbeeld kan aangetoond worden dat het project opgesteld werd om aan toekomstige strengere milieunormen te voldoen (bijvoorbeeld energieprestatienormen, emissienormen, recyclagedoelstellingen), die van toepassing worden na afloop van het project, is dit eveneens aanvaardbaar als argumentatie. Op deze manier kunnen Vlaamse en Europese beleidsdoelstellingen ook vertaald worden naar de praktijk. Indien het project primair, als onderdeel van de innovatiedoelstellingen, een significante impact op arbeidsveiligheid en -hygiëne beoogt, kan dit eveneens aanleiding geven tot een selectiebonus. 07 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

8 HOOFDSTUK 2 Bij een eco-innovatie dienen de prestaties per eenheid product of dienst te verbeteren of m.a.w. ecoefficiënter te worden. Eco-efficiëntie richt zich op een relatieve verbetering van de milieuprestaties, uitgedrukt per eenheid product of dienst, en heeft als begrip goede raakvlakken met economisch efficiënt handelen. De milieu-impact bij valorisatie dient daarnaast ook en vooral in absolute cijfers voldoende te verminderen. Dit veronderstelt dat het valorisatiepotentieel van de nieuwe technologie of dienst voldoende groot is. Een innovatie met een hoog ecologisch rendement, maar die niet aan economisch interessante voorwaarden verkocht kan worden, zal geen commercieel succes worden, en zal dus onvoldoende bijdragen tot het beperken van negatieve milieu-effecten. Een innovatie zal pas een succes op de markt worden wanneer ze op een economisch verantwoorde manier inspeelt op duidelijke behoeften en wanneer de nodige randvoorwaarden vanuit de beleidscontext aanwezig zijn. Aan technologie of diensten die quasi geen ecologische hinder genereren zal evenmin een voordeel kunnen toegekend worden wanneer de globale ecobalans eventueel wel in relatieve termen significant zou verbeteren, maar er in absolute cijfers slechts marginale voordelen zijn t.o.v. de referentiesituatie. Bovendien dient de berekening van de milieuvoordelen duidelijk gelinkt te kunnen worden aan de valorisatie van het project. Algemeen gelden de volgende principes: De DO-regeling mikt op een verbetering van de marktsituatie. Bij berekeningen moet dan rekening gehouden worden met de juiste referentiesituatie: dit is de technologie of dienst in de markt die vervangen wordt, dus in de eerste plaats is dit de meest courant bestaande technologie of dienst in de beoogde markt of indien dit niet van toepassing is, de huidige technologie of dienst van het bedrijf. Er moet steeds een bilan met positieve en eventuele negatieve effecten gemaakt worden. Bij het bepalen van de milieubelasting worden met het oog op levenscyclus denken alle levensfasen van een product in aanmerking genomen (productie, transport, gebruik, afdanking). De aanvragers hebben er alle belang bij om het IWT voldoende kwantitatieve gegevens ter beschikking te stellen om de voordelen t.o.v. de referentiesituatie te staven. Eventuele negatieve impacten op één of meerdere van de criteria dienen in elk geval zeker vermeld, en in rekening te worden gebracht. Daarnaast zullen bij de evaluatie van het DO-karakter van het project ook kwalitatieve argumenten van belang blijven en moet het gezond verstand blijven primeren. Moeilijker kwantificeerbare milieuvoordelen zoals de vermindering van geurhinder of de vrijwaring van de biodiversiteit vormen een pluspunt bij de evaluatie. In alle gevallen moet er een voldoende valorisatiepotentieel aanwezig zijn, waardoor de geclaimde milieuvoordelen ook in absolute termen voldoende groot uitvallen. Zonder voldoende valorisatie zal er immers geen positief milieu-effect bereikt kunnen worden. Algemeen geldt verder dat projecten van innovatiesteun worden uitgesloten, indien bij de valorisatie van de onderzoeksresultaten problemen te verwachten zijn met de huidige of toekomstige normen, of bij een manifeste negatieve milieu-impact of een negatieve impact op arbeidsveiligheid of -hygiëne. 08 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

9 NADERE TOELICHTING BIJ DE ECOLIZER 2.0 METHODE Eén van de mogelijke kwantificeringsmethodes voor milieuvoordelen is het gebruik van eco-indicatoren die een indicatie geven van de graad van milieubelasting van materialen, processen, transport, energie, recyclage en afvalverwerking. Hoe hoger de indicator, hoe hoger de milieubelasting. Het IWT gebruikte in het verleden ecopunten van de Eco-Indicator 99 methode, maar deze methode is thans achterhaald en vervangen door de geactualiseerde ReCiPe-methode. ReCiPe neemt 19 milieu-impactcategorieën op (waaronder klimaatverandering, aantasting van de ozonlaag, verzuring en vermesting, menselijke- en ecotoxiciteit, land- en watergebruik en uitputting van grondstoffen) die verder omgerekend worden tot 3 milieuschadecategorieën, met name schade aan de menselijke gezondheid, schade aan ecosystemen en uitputting van grondstoffen. De nieuwe methode wordt door OVAM gepromoot als de Ecolizer 2.0 Ecodesign tool en is online beschikbaar via de OVAM-website in het Nederlands en Engels (voor meer info over de Ecolizer bekijk de OVAM-website op : HOOFDSTUK 2 Bij toepassing op innovatieprojecten kan voor een snelle screening van de eventuele milieuvoordelen van de innovatie de volgende redenering gevolgd worden: Vooreerst moeten de referentiesituatie en de te substitueren technologieën of activiteiten bepaald worden. De effecten van een innovatie zijn altijd te interpreteren in vergelijking met een bepaalde referentiesituatie. Dit is BBT of de meest courante technologie of dienst in de markt of indien dit niet van toepassing is, de huidige technologie of dienstverlening van het bedrijf. Het begrip functionele eenheid geeft aan dat producten of diensten worden beoordeeld per hoeveelheid geleverde prestatie, dus niet per hoeveelheid product. Dat is vooral belangrijk voor vergelijkingen, bijvoorbeeld tussen twee productalternatieven of bij vergelijkingen van producten met product/dienstsystemen. Zo worden twee verschillende typen verf vergeleken op basis van het geverfde oppervlak, dus niet per liter verf. Ook de kwaliteit van de verf kan verschillen. Daarom moet de levensduur van de verflaag eveneens worden meegenomen in de beoordeling. Ook dat gebeurt in de functionele eenheid (http://www.rivm.nl). Vervolgens moet men een zicht krijgen op alle relevante milieuaspecten die door een product of dienst door innovatie beïnvloed kunnen worden, rekening houdend met de totale levenscyclus. Daartoe kan men een schematisch overzicht maken van de levensloop van een product met aandacht voor productie, gebruik en afvalverwerking, eventueel transport en recyclage. Verder kan men een indicatie krijgen van de globale milieuvoordelen van de innovatie door per (functionele) eenheid alle benodigde materialen en processen te noteren en ramingen te maken voor de ontbrekende gegevens. De eco-indicatorwaarden kunnen opgezocht worden via de Ecolizer 2.0 tool en zijn te vermenigvuldigen met de benodigde hoeveelheden. Op de website van OVAM is hiertoe tevens een werkblad (excel of calc) beschikbaar. 09 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

10 Deze gegevens kunnen ook het innovatietraject verder sturen door de aandacht te vestigen op de belangrijkste milieubelasting van een technologie/dienst. Zo is het voor veel elektrische apparaten duidelijk dat het elektriciteitsgebruik in de gebruiksfase doorslaggevend zal zijn voor de totale milieu-impact van het product. Enkel de verschilpunten tussen de referentiesituatie en innovatie zijn belangrijk en dienen becijferd te worden. Tenslotte moeten de milieuvoordelen per eenheid uitgedrukt in ecopunten vermenigvuldigd worden met het gemiddeld aantal gecommercialiseerde eenheden/jaar en met de valorisatietermijn, standaard 5 of 10 jaar. Hierdoor is het ook duidelijk dat de omvang van de valorisatie een belangrijke rol speelt bij het bepalen van de milieuvoordelen. Om vervolgens de resultaten te interpreteren kan worden vermeld dat de waarde van een Eco-Indicatorpunt (Pt) overeenkomt met een duizendste van de totale jaarlijkse milieubelasting van de gemiddelde Europeaan. Voor DO-projecten wordt de volgende drempelwaarde gesteld: Aantal ecopunten (Ptn) > 2 X totale projectsubsidie ( ) DO-STUDIEACTIVITEITEN Indien reeds van bij de formulering van een innovatietraject nagedacht wordt over de potentiële milieuvoor- en nadelen van de innovatie, kan hiermee rekening gehouden worden. DO-studieactiviteiten worden gedefinieerd als onderbouwende studies m.b.t. de milieudoelstellingen, waardoor de impact van een innovatie a priori kan ingeschat worden: voorbeelden hiervan zijn levenscyclusanalyse (LCA)- studies. Deze DO-studieactiviteiten zijn een onderdeel van het werkprogramma van een projectaanvraag en kunnen gesteund worden, voor zover het hierbij gaat om onderbouwende studiewerkzaamheden die het innovatietraject verder kunnen sturen en mits een zinvolle inschatting van de milieu-impact van de innovatie mogelijk is. In het werkprogramma dient een beschrijving gegeven te worden van de uit te voeren activiteiten en een verantwoording van de gevraagde middelen (analoog aan de beschrijving van overige werkpakketten). 10 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

11 3. BELANGRIJKSTE WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN DE VORIGE HANDLEIDING Deze handleiding geeft een algemene leidraad om een selectiebonus voor DO te motiveren. Naast de bovengenoemde aspecten zijn er mogelijk ook specifieke richtlijnen m.b.t. de aanvraag van een selectiebonus in de steunprogramma s TETRA, SBO, VIS en landbouwtrajecten, die terug te vinden zijn in de betreffende oproepdocumenten. Bij de derde versie van de handleiding werd gestreefd naar administratieve vereenvoudiging en verduidelijking. Er is aandacht voor integraal beleid waarbij de bij OVAM beschikbare tools gepromoot worden. Eco-innovaties zijn voor een belangrijk deel technologisch van aard, maar kunnen ook nieuwe businessmodellen, organisatorische innovaties en product/dienstsystemen inhouden. Gezien het toenemende belang van deze niet-technologische aspecten wordt de T van technologisch geschrapt en wordt DTO omgedoopt tot DO. De doelstellingen werden verder ook uitgebreid met één van de sociale aspecten die onder het begrip duurzame ontwikkeling kan thuishoren met name arbeidsveiligheid en -hygiëne. HOOFDSTUK 3 11 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

12 12 HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

13 4. TEMPLATE VOOR DE AAN- VRAAG VAN EEN SELECTIEBONUS DUURZAME ONTWIKKELING (DO) Dit blanco document (template) is als word document beschikbaar op de website en kunt u gebruiken als basis voor uw aanvraag. Het formaat voor de aanvraag is evenwel vrij en het gebruik van dit document is dus niet verplicht. De verschillende onderdelen die u in dit blanco document opgesomd vindt, worden verduidelijkt in deze handleiding bij het aanvragen van een selectiebonus voor duurzame ontwikkeling (DO). 1. MOTIVATIE [ ] Het project is primair gericht op de ontwikkeling/toepassing van hernieuwbare energie of grondstoffen of indien niet van toepassing [ ] Er is een BBT-studie beschikbaar, en er kan aangetoond worden dat het project een significante verbetering van BBT nastreeft of indien niet van toepassing [ ] Motivatie d.m.v. de ecopuntenmethode (Ecolizer 2.0) of indien niet van toepassing [ ] Een andere gekwantificeerde argumentatie (bijvoorbeeld het voldoen aan toekomstige strengere milieunormen door een significante innovatie) of een becijferde en significante impact op arbeidsveiligheid en -hygiëne, als onderdeel van de innovatiedoelstellingen 2. OMSCHRIJF DE HUIDIGE MARKTSITUATIE/REFERENTIESITUATIE 3. INNOVATIEDOEL M.B.T. DUURZAME ONTWIKKELING [ ] 1. grondstoffenbesparing [ ] 2. energiebesparing [ ] 3. emissies verminderen [ ] 4. afval en andere milieuhinder verminderen [ ] 5. gebruik hernieuwbare hulpbronnen (grondstoffen en energie) verhogen [ ] 6. hergebruik en recyclage van grondstoffen [ ] 7. levensduurverlenging van producten en procestechnologie [ ] 8. arbeidsveiligheid en -hygiëne HOOFDSTUK 4 4. MILIEUBILAN EN VERBETERING VAN DE MILIEUPERFORMANTIE PER PROCES OF PER EENHEID, PRODUCT OF DIENST/EVENTUELE IMPACT OP ARBEIDSVEILIGHEID EN HYGIËNE 5. SCHATTING VAN DE GLOBALE MILIEU- (EN ARBEIDSVEILIGHEIDS)VOORDELEN REKENING HOUDEND MET HET VALORISATIEPOTENTIEEL [ ] Kruis aan wat relevant is. HANDLEIDING DUURZAME ONTWIKKELING JANUARI 20

BIJLAGE 1 LEIDRAAD AANVRAAG EXTRA STEUN VOOR BEDRIJFSPROJECTEN GERICHT OP DTO

BIJLAGE 1 LEIDRAAD AANVRAAG EXTRA STEUN VOOR BEDRIJFSPROJECTEN GERICHT OP DTO VERSIE 3.0 _ APRIL 2009 BIJLAGE 1 LEIDRAAD AANVRAAG EXTRA STEUN VOOR BEDRIJFSPROJECTEN GERICHT OP DTO Bischoffsheimlaan 25 B - 1000 Brussel Tel : +32 02 209 09 00 Fax : +32 02 223 11 81 e-mail : info@iwt.be

Nadere informatie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie Ecodesign Leen Van Aken Groep Design & Technologie Wat is ecodesign? Eco - design Ecologisch > esthetisch, ergonomisch, economisch, functioneel, Levenscyclus > ontwerp, productie, distributie, gebruik

Nadere informatie

De Ecolizer 2.0. Een instrument voor introductie van ecodesign

De Ecolizer 2.0. Een instrument voor introductie van ecodesign De Ecolizer 2.0 Een instrument voor introductie van ecodesign Ecolizer 2.0 Inhoud OVAM & ecodesign Ecolizer historiek Ecolizer 2.0 Toekomst OVAM Ecodesign Award Pro in samenwerking met Winnaars OVAM Ecodesign

Nadere informatie

transport grondstoffen verpakking water energie MANAGEMENT SUMMARY

transport grondstoffen verpakking water energie MANAGEMENT SUMMARY MANAGEMENT SUMMARY Aanleiding: De keuze voor het werken met disposable en versus de wasbare microvezel doeken in de professionele schoonmaak wordt vaak op basis van meerdere factoren gemaakt. Een van de

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Cradle-to-Cradle ook voor Vlaanderen? Themagroepvergaderingen MIP2 - Antwerpen 25/03/2010

Cradle-to-Cradle ook voor Vlaanderen? Themagroepvergaderingen MIP2 - Antwerpen 25/03/2010 Cradle-to-Cradle ook voor Vlaanderen? Themagroepvergaderingen MIP2 - Antwerpen Doel van deze studie Cradle to cradle is een belangrijke inspiratiebron voor MIP2 Een handleiding voor MIP2 om met het concept

Nadere informatie

Aluminium, LCA en EPD

Aluminium, LCA en EPD Symposium Duurzaam Aluminium 5 februari 2015 Aluminium, LCA en EPD Harry van Ewijk IVAM UvA BV www.ivam.uva.nl IVAM UvA BV Opgericht in 1993 vanuit de Vakgroep Milieukunde UvA is enige aandeelhouder 15

Nadere informatie

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen 3/12/13 Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Mieke Houwen Horizon 2020 : klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Agenda n Horizon 2020 algemeen n

Nadere informatie

De ecologische keuze van bouwmaterialen: aandachtspunten en basisbegrippen

De ecologische keuze van bouwmaterialen: aandachtspunten en basisbegrippen De ecologische keuze van bouwmaterialen: aandachtspunten en basisbegrippen Opleidingscyclus 'De ecologische keuze van bouwmaterialen' 21 april 2009 1 Inhoud: 1. Enkele cijfers 2. Grijze energie: een basisbegrip

Nadere informatie

Algemene principes van de uitvoering van een project en de verslaggeving

Algemene principes van de uitvoering van een project en de verslaggeving IWT Ellipsgebouw Koning Albert II-laan 35, bus 16 1030 Brussel tel. +32 (0)2 432 42 00 fax +32 (0)2 432 43 99 website : www.iwt.be e-mail : bedrijfssteun@iwt.be Toelichtingsdocument kmo-innovatieprojecten

Nadere informatie

Masterclass LCA. Wat kan je met LCA-studies in afvalland? Geert Bergsma

Masterclass LCA. Wat kan je met LCA-studies in afvalland? Geert Bergsma Masterclass LCA Wat kan je met LCA-studies in afvalland? Geert Bergsma CE Delft sinds 1978 Onafhankelijk onderzoek en advies Milieu, economie, techniek en beleid Energie, transport, afval, biomassa, voedsel,

Nadere informatie

Product Sustainability Indicator

Product Sustainability Indicator Product Sustainability Indicator Waarom een scorecard? Duurzaam bouwen is al lang geen trend meer. De vraag naar duurzame gebouwen groeit en daarmee de vraag naar duurzame producten. Maar wat is een duurzaam

Nadere informatie

WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Programma en Voor een goed begrip Masterclass Duurzaam Onderhouden en Renoveren

WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Programma en Voor een goed begrip Masterclass Duurzaam Onderhouden en Renoveren WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Programma en Voor een goed begrip Masterclass Duurzaam Onderhouden en Renoveren Ad Straub Delft University of Technology Challenge the future Programma 9.45

Nadere informatie

Energie en comfort in duurzame gebouwen

Energie en comfort in duurzame gebouwen Energie en comfort in duurzame gebouwen Aluminium Experience Day 30 augustus 2011 Dr.ir.arch. Griet Verbeeck (PHL & K.U.Leuven) DUURZAME GEBOUWEN KLIMAATSVERANDERING UITPUTTING NATUURLIJKE RIJKDOMMEN DUURZAAMHEID

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen 9 Oktober 28 Laure Itard 1 november 28 1 Renovatie van een rijtjehuis gebouwd in de periode 1966-1976 1 november 28 2 1. Isolatie

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie. Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015

TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie. Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015 TKI-KIEM WP1 - Methode voor integrale Energie- en Milieuprestatie Erik Alsema, David Anink, W/E adviseurs 1 april 2015 Doel Ontwikkeling van integrale methodiek om de milieueffecten als gevolg van energiegebruik

Nadere informatie

Duurzame oplossing door houtreparatie!

Duurzame oplossing door houtreparatie! Duurzame oplossing door houtreparatie! Het systeem om meerpalen te repareren in plaats van vervanging door nieuwe palen, is niet alleen goedkoper maar blijkt ook minder belastend te zijn voor het milieu.

Nadere informatie

Tabel 1 Basisprofiel standaard geleiderails

Tabel 1 Basisprofiel standaard geleiderails Memo Aan: Kenmerk: Betreft: Van: Delft, 8 mei 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Verzinkerij Van Aert LCA-resultaten van s Basisprofielen van de standaard s en de verzinkte s en vergelijking

Nadere informatie

Toelichtingsdocument : Evaluatiecriteria kmo-programma

Toelichtingsdocument : Evaluatiecriteria kmo-programma Toelichtingsdocument : Evaluatiecriteria kmo-programma Onderstaande criteria worden gebruikt bij de evaluatie van kmo-haalbaarheidsstudie en kmo-innovatieprojecten. Waar nodig is expliciet aangegeven wanneer

Nadere informatie

Veiligheid en BBT/BREF. Annelies Faelens Departement LNE Afdeling Milieuvergunningen

Veiligheid en BBT/BREF. Annelies Faelens Departement LNE Afdeling Milieuvergunningen Veiligheid en BBT/BREF Annelies Faelens Departement LNE Afdeling Milieuvergunningen Inhoud 1. Richtlijn Industriële Emissies 2. BBT s en BREF s 3. Richtsnoeren voor het opstellen van BREF s 4. Veiligheid

Nadere informatie

Toelichtingsdocument O&O bedrijfsprojecten Behandeling van het valorisatiepotentieel

Toelichtingsdocument O&O bedrijfsprojecten Behandeling van het valorisatiepotentieel Toelichtingsdocument O&O bedrijfsprojecten Behandeling van het valorisatiepotentieel Versie : juni 2008 Waarom kijkt het IWT naar het valorisatiepotentieel en de waarde creatie in Vlaanderen? De regeling

Nadere informatie

Biomassa en zijn afvalstatuut

Biomassa en zijn afvalstatuut Biomassa en zijn afvalstatuut Studiedag Cascadering in gebruik van hout en houtige biomassa Nico Vanaken OVAM Inhoud Afval of grondstof het beoordelingskader De ladder van Lansink als bewaker van de cascade

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie

agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie IWT-programma s en inbreuken op de wetenschappelijke integriteit van het onderzoek KVAB,

Nadere informatie

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Duurzaam inkopen bij Duurzaamheid bij aanleg en onderhoud van wegen, vaarwegen en waterwerken Edwin van der Wel, Sr. Adviseur Duurzaamheid en Energie, GPO Inhoud Programma duurzaam inkopen GWW Doelstellingen

Nadere informatie

Alles van waarde beschermen en behouden

Alles van waarde beschermen en behouden Alles van waarde beschermen en behouden Rond 2050 wonen er zo n 9 miljard mensen op onze aarde. De vraag naar water, mais, olie en metaal zal dan ook drastisch toenemen. Onze aarde is niet onuitputtelijk,

Nadere informatie

GER-waarden en milieu-impact scores hulpstoffen voor de afvalwaterzuivering. Heleen Pinkse

GER-waarden en milieu-impact scores hulpstoffen voor de afvalwaterzuivering. Heleen Pinkse GER-waarden en milieu-impact scores hulpstoffen voor de afvalwaterzuivering Heleen Pinkse Aanleiding Energiefabriek: Door toepassen van chemicaliën kan energiegebruik van de zuivering verminderen, maar..

Nadere informatie

Management samenvatting

Management samenvatting Management samenvatting Onderzoek naar de milieu-impact van natuurlijk grassportvelden Dit rapport beschrijft de milieu-impact van natuurlijke grassportvelden en de mogelijkheden om deze milieu-impact

Nadere informatie

Duurzaam Product. Ecodesign methode van Tischner

Duurzaam Product. Ecodesign methode van Tischner Ecodesign methode van Tischner Omschrijving Stappenplan voor het ontwerpen van milieuvriendelijke producten. Het stappenplan is gebaseerd op gangbare methoden voor productontwerpen. Gebruik Het stappenplan

Nadere informatie

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie 83 November 2014 Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi Sarah Botterman (GFK Belgium) Colofon Wilt u meer weten

Nadere informatie

MILIEUPROFIELEN VAN SCHEEPSBRANDSTOFFEN IN DE NATIONALE MILIEUDATABASE. Suzanne de Vos-Effting

MILIEUPROFIELEN VAN SCHEEPSBRANDSTOFFEN IN DE NATIONALE MILIEUDATABASE. Suzanne de Vos-Effting MILIEUPROFIELEN VAN SCHEEPSBRANDSTOFFEN IN DE NATIONALE MILIEUDATABASE Suzanne de Vos-Effting OPZET PRESENTATIE Motivatie RWS milieuprofielen scheepsbrandstof Aanpak berekening Resultaten Gebruik milieuprofielen

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Strategisch Personeelsmanagement Advies. Pilootproject voor KMO s Agentschap Ondernemen KMO Portefeuille oktober 2014

Strategisch Personeelsmanagement Advies. Pilootproject voor KMO s Agentschap Ondernemen KMO Portefeuille oktober 2014 Strategisch Personeelsmanagement Advies Pilootproject voor KMO s Agentschap Ondernemen KMO Portefeuille oktober 2014 De essentie Via het pilootproject "strategisch personeelsmanagementadvies" geeft het

Nadere informatie

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

Duurzaam onderhoud (vastgoed en infrastructuur) Benaderingswijze vanuit de verf en drukinkt industrie

Duurzaam onderhoud (vastgoed en infrastructuur) Benaderingswijze vanuit de verf en drukinkt industrie Duurzaam onderhoud (vastgoed en infrastructuur) Benaderingswijze vanuit de verf en drukinkt industrie Wat is duurzaam onderhoud? Van duurzaam onderhoud (vastgoed & infrastructuur) is sprake als alle schakels

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Ecologiesteun m.b.t recyclage en gebruik van kringlooppolymeren. AO-overleg 7 mei 2013

Ecologiesteun m.b.t recyclage en gebruik van kringlooppolymeren. AO-overleg 7 mei 2013 Ecologiesteun m.b.t recyclage en gebruik van kringlooppolymeren AO-overleg 7 mei 2013 Huidige situatie kringlooppolymeren Potentiële gebruikers van kringlooppolymeren : kunststofverwerking - textiel -

Nadere informatie

Duurzaam bouwen en LCA s en de NMD. G. Jonkers NVVT 28-5-2013

Duurzaam bouwen en LCA s en de NMD. G. Jonkers NVVT 28-5-2013 Duurzaam bouwen en LCA s en de NMD G. Jonkers NVVT 28-5-2013 Presentatie Achtergronden duurzaam bouwen Bepalingsmethoden milieuprestatie gebouw LCA Nationale Milieudatabase Duurzaamheid en verf -> een

Nadere informatie

LCA-resultaten van geleiderails

LCA-resultaten van geleiderails LCA-resultaten van s Vanuit de opzet van een nieuw Landelijk Afvalbeheerplan (LAP2) is gekeken of er door ketensamenwerking mogelijkheden kunnen worden gevonden om de milieudruk van materialen in de afvalfase

Nadere informatie

Nood aan opleiding of advies? Vraag uw steun aan! Steun voor opleiding & advies

Nood aan opleiding of advies? Vraag uw steun aan! Steun voor opleiding & advies Nood aan opleiding of advies? Vraag uw steun aan! Steun voor opleiding & advies Met de kmo-portefeuille kan u als kmo, eenmanszaak of beoefenaar van een vrij beroep tot 40.000 euro steun per jaar genieten

Nadere informatie

Energiebesparing koffieverpakkingen

Energiebesparing koffieverpakkingen Op CE Delft CE lossingen Delft voor Oplossingen milieu, econom voor ie milieu, en technolog economie ie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: 015 015 2 150

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument SEC(2008) 2863

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument SEC(2008) 2863 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 19 november 2008 (20.11) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2008/0222 (COD) 15906/08 ADD 2 E ER 390 E V 847 CO SOM 188 CODEC 1585 I GEKOME DOCUME T van: de heer Jordi

Nadere informatie

Ecobalans Radiator Zmart 2.0

Ecobalans Radiator Zmart 2.0 Ecobalans Radiator Zmart 2.0 Stalen radiator NHL56/56-1000 vs. Zmart 2.0 Managementsamenvatting Opdrachtgever: Zehnder Group Produktion Gränichen AG CH-5722 Gränichen Roland Diethelm Opdrachtnemer: Sinum

Nadere informatie

VMP congres. Duurzame chemie en kunststoffen in kringlopen. Saskia Walraedt Sr advisor sustainable products and processes

VMP congres. Duurzame chemie en kunststoffen in kringlopen. Saskia Walraedt Sr advisor sustainable products and processes VMP congres Duurzame chemie en kunststoffen in kringlopen Saskia Walraedt Sr advisor sustainable products and processes sw@essenscia.be Duurzame chemie en kunststoffen in kringlopen Hefboom 9 binnen Vlaams

Nadere informatie

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Monitoring 2013 Datum: 6-5-2014 Versie: Eindrapport Project nummer: CL1039 In opdracht van: Hendrik Bijker, Wecycle. Uitgevoerd door: Jorrit Leijting,

Nadere informatie

Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak.

Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak. BEOORDELINGSMODEL DUURZAAM ONDERHOUD Integrale benadering Om te bepalen of een verf duurzaam is dient er, naar de mening van de VVVF, sprake te zijn van een integrale aanpak. Een integrale aanpak zou zich

Nadere informatie

Bewust Duurzaam Bouwen

Bewust Duurzaam Bouwen Bewust Duurzaam Bouwen inleiding Inleiding 2 3 Energie Energieverbruik België 2005 4 Energieverbruik woning Totaal: ca. 28.000 kwh 5 Energieverbruik woning Totaal: ca. 3.000 kwh 6 Energieverbruik woning

Nadere informatie

Toelichting 04: Flexibele maatregelen

Toelichting 04: Flexibele maatregelen Toelichting 04: Flexibele maatregelen EBO infosessie, 16/09/2014 Ilse FORREZ Advisor Energy and Climate Mogelijkheid tot flexibiliteit Flexibele maatregelen geven de mogelijkheid aan de onderneming om

Nadere informatie

DUURZAAMHEIDSMETER WIJKEN voor de (her)ontwikkeling van woongebieden in Vlaanderen versie 1.0 THEMA 9 INNOVATIE

DUURZAAMHEIDSMETER WIJKEN voor de (her)ontwikkeling van woongebieden in Vlaanderen versie 1.0 THEMA 9 INNOVATIE DUURZAAMHEIDSMETER WIJKEN voor de (her)ontwikkeling van woongebieden in Vlaanderen versie 1.0 THEMA 9 INNOVATIE INN INNOVATIE a. Belang De idee van een duurzame wijk met een integraal duurzame benadering

Nadere informatie

van 11 december 2007

van 11 december 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen

Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen -opleiding -advies over

Nadere informatie

Omzendbrief W/2014/01

Omzendbrief W/2014/01 Omzendbrief W/2014/01 Omzendbrief betreffende de opmaak van een lokaal toewijzingsreglement voor ouderen Vlaams minister van Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie Martelaarsplein 7, 1000 Brussel Tel.

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 29 mei 2007

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 29 mei 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 1000 Brussel Tel. +32 2 553 13 53 Fax +32 2 553 13 50 Email: info@vreg.be Web: www.vreg.be

Nadere informatie

Evaluatie. van het DREAM-project SAMENVATTING

Evaluatie. van het DREAM-project SAMENVATTING Evaluatie van het DREAM-project SAMENVATTING Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel 13 juni 2008 Samenvatting In de

Nadere informatie

Steunmaatregelen voor energie-investeringen (REG, HEB, WKK) in Vlaanderen

Steunmaatregelen voor energie-investeringen (REG, HEB, WKK) in Vlaanderen Steunmaatregelen voor energie-investeringen (REG, HEB, WKK) in Vlaanderen ir. Paul Zeebroek VLAAMS ENERGIEAGENTSCHAP (VEA) VOKA - Mechelen 25 november 2009 1 Onderwerpen A. Ecologiepremie Call systeem

Nadere informatie

Ecodesign Ecolizer. OVAM Liesbet Van Ackeleyen SUSPRO³

Ecodesign Ecolizer. OVAM Liesbet Van Ackeleyen SUSPRO³ Ecodesign Ecolizer OVAM Liesbet Van Ackeleyen 17.02.2011 SUSPRO³ OVAM en Ecodesign? Ecolizer 2.0 Praktijkvoorbeeld 3 OVAM & Ecodesign vroeger end of pipe aanpak hoge kosten en weinig milieuwinst ondanks

Nadere informatie

Levenscyclusanalyse - LCA

Levenscyclusanalyse - LCA 1 Inhoud 1 Inhoud... 1 2 Wat is een LCA?... 2 3 Hoe is een LCA opgebouwd?... 3 4 Toepassingen en mogelijkheden... 7 5 Aandachtspunten en praktische info... 8 6 Links... 8 Een initiatief van: Met steun

Nadere informatie

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen

over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen stuk ingediend op 1048 (2010-2011) Nr. 1 25 maart 2011 (2010-2011) Verzoekschrift over het al dan niet milieuvriendelijke karakter van (steun aan particulieren voor) het plaatsen van zonnepanelen Verslag

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten 1. Scope/afbakening De productgroep Automaten omvat automaten voor: warme dranken; gekoelde dranken / bronwater; snacks / snoep.

Nadere informatie

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd.

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd. Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie DREAM-project Evaluatie DREAM-project De Vlaamse overheid ondersteunt een aantal initiatieven ter bevordering van het ondernemerschap en de ondernemerszin.

Nadere informatie

Duurzaamheid in het beroep B

Duurzaamheid in het beroep B Keuzedeel mbo Duurzaamheid in het beroep B behorend bij één of meerdere kwalificaties mbo Op dit moment is een wijziging van de WEB in voorbereiding waarmee de positie van keuzedelen in de kwalificatiestructuur

Nadere informatie

LCA Quickscan: koffiebekers voor eenmalig gebruik

LCA Quickscan: koffiebekers voor eenmalig gebruik LCA Quickscan: koffiebekers voor eenmalig gebruik Partners for Innovation BV Siem Haffmans i.s.m. IVAM UvA BV Research and Consultancy on Sustainability Bart Krutwagen / Niels Jonkers 31 maart 2011 1.

Nadere informatie

IWT-Vlaanderen. Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen. Bischoffsheimlaan 25 B-1000 Brussel

IWT-Vlaanderen. Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen. Bischoffsheimlaan 25 B-1000 Brussel IWT-Vlaanderen Instituut voor Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen Bischoffsheimlaan

Nadere informatie

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards ID Naam Koploper Datum toetsing 174 M. Van Happen Transport BV 2-4-2012 Toetsingscriteria 1. Inhoud en breedte besparingen 2. Nulmeting en meetmethode 3. Haalbaarheid minimaal 20% CO2-besparing na 5 jaar

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36421 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Kai Fang Title: Environmental footprints : assessing anthropogenic effects on the

Nadere informatie

Verkeersregelinstallaties

Verkeersregelinstallaties Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Verkeersregelinstallaties 1. Scope/afbakening De productgroep Verkeersregelinstallaties (VRI s) omvat de actieve regelinrichtingen voor de

Nadere informatie

Openbare!samenvatting! /! Energy!efficiency! in!de!keten!van! vulkaniseermiddelen! (Vultac TB7)! voor!toepassing!in!autobanden!

Openbare!samenvatting! /! Energy!efficiency! in!de!keten!van! vulkaniseermiddelen! (Vultac TB7)! voor!toepassing!in!autobanden! Openbare!samenvatting! /! Energy!efficiency! in!de!keten!van! vulkaniseermiddelen! (Vultac TB7)! voor!toepassing!in!autobanden! Definitieve versie Geschreven door: Hugo Nusteling, consultant In samenwerking

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards ID Naam Koploper Datum toetsing Toetsingscriteria Voldoende Onvoldoende Ontbreekt 1. Inhoud en breedte besparingen 2. Nulmeting en meetmethode 3. Haalbaarheid minimaal 20% CO2-besparing na 5 jaar t.o.v.

Nadere informatie

Analyse van massafluxen in een bosecosysteem; casestudie van een grove dennenbestand in de Kempen

Analyse van massafluxen in een bosecosysteem; casestudie van een grove dennenbestand in de Kempen Studiedag 16 maart 2012 Starters in het bosonderzoek Analyse van massafluxen in een bosecosysteem; casestudie van een grove dennenbestand in de Kempen Thomas Schaubroeck Jeroen Staelens (UGent) Kris Verheyen

Nadere informatie

Handleiding Oplosmiddelenboekhouding

Handleiding Oplosmiddelenboekhouding Handleiding Oplosmiddelenboekhouding Inleiding Wanneer bij de bedrijfsactiviteiten die zijn genoemd in tabel 1 gebruik wordt gemaakt van producten met daarin vluchtige organische stoffen (VOS) moet per

Nadere informatie

Agentschap Ondernemen Steun voor strategisch advies. via de kmo-portefeuille

Agentschap Ondernemen Steun voor strategisch advies. via de kmo-portefeuille Agentschap Ondernemen Steun voor strategisch advies via de kmo-portefeuille S t e u n v o o r s t r a t e g i s c h a d v i e s v i a d e k m o - p o r t e f e u i l l e Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Wie

Nadere informatie

Wijziging energieprestatieregelgeving 2015

Wijziging energieprestatieregelgeving 2015 Gezamenlijk briefadvies Wijziging energieprestatieregelgeving 2015 Wijziging Energiebesluit met diverse bepalingen inzake de energieprestatieregelgeving Datum van goedkeuring Minaraad 3 september 2015

Nadere informatie

Steun voor energiebesparende investeringen Agentschap Ondernemen. Joachim Castelain, 8 mei 2012

Steun voor energiebesparende investeringen Agentschap Ondernemen. Joachim Castelain, 8 mei 2012 Steun voor energiebesparende investeringen Agentschap Ondernemen Joachim Castelain, 8 mei 2012 Inhoud presentatie 1. Oriëntering: eerstelijnsscan (AO) 2. Steun voor advies (AO) 3. Steun bij investeringen

Nadere informatie

ADVIES REIKWIJDTE EN DETAILNIVEAU VOOR HET MILIEUEFFECTRAPPORT (MER) BETREFFENDE HET PLUIMVEEBEDRIJF AAN DE BARNEVELDSEWEG 21A EN 21C IN LUNTEREN

ADVIES REIKWIJDTE EN DETAILNIVEAU VOOR HET MILIEUEFFECTRAPPORT (MER) BETREFFENDE HET PLUIMVEEBEDRIJF AAN DE BARNEVELDSEWEG 21A EN 21C IN LUNTEREN ADVIES REIKWIJDTE EN DETAILNIVEAU VOOR HET MILIEUEFFECTRAPPORT (MER) BETREFFENDE HET PLUIMVEEBEDRIJF AAN DE BARNEVELDSEWEG 21A EN 21C IN LUNTEREN Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Het advies...4 3. Wet-

Nadere informatie

van 23 februari 2010

van 23 februari 2010 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Duurzame Ontwikkeling

Duurzame Ontwikkeling Duurzame Ontwikkeling Korte toelichting op het begrip Praktische invulling - in bedrijven - technologie Invulling in het onderwijs J. Venselaar 17 november Duurzame ontwikkeling in het onderwijs 1 Duurzaam..

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

ADVIES. Voorontwerp van ordonnantie houdende de oprichting van een «stedelijke vrijhandelszone» 17 april 2013

ADVIES. Voorontwerp van ordonnantie houdende de oprichting van een «stedelijke vrijhandelszone» 17 april 2013 ADVIES Voorontwerp van ordonnantie houdende de oprichting van een «stedelijke vrijhandelszone» 17 april 2013 Economische en Sociale Raad voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Bischoffsheimlaan 26 1000

Nadere informatie

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info)

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) was wordt onderwerp tekstbron Versie juni Opmerking: Standaardteksten en Versie 2013 2010 hoofdstukindeling vertaald uit Guide 83 H 1 tm 4 Deel A Eisen Managementsysteem

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0143 TOELICHTING 14 AFTOPPING 1 Convenant tekst In Artikel 6, lid 6 van het convenant wordt gesteld: Indien de in de leden 2, 3 en 4 genoemde maatregelen tot gevolgen

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

EPS. milieurelevante productinformatie INVOERDATA VOOR BEREKENING VAN HET MILIEUVOORDEEL LOGISCH PROCES: EEN BETER MILIEU MET EPS.

EPS. milieurelevante productinformatie INVOERDATA VOOR BEREKENING VAN HET MILIEUVOORDEEL LOGISCH PROCES: EEN BETER MILIEU MET EPS. EPS milieurelevante productinformatie INVOERDATA VOOR BEREKENING VAN HET MILIEUVOORDEEL LOGISCH PROCES: EEN BETER MILIEU MET EPS. D e milieubelasting van een bouwwerk moet worden getoetst aan de eisen

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Energie Management Programma. InTraffic

Energie Management Programma. InTraffic Energie Management Programma InTraffic Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 17/2/2012 Marije de Vreeze Opzet structuur 0.2 13/3/2012 Marije de Vreeze Gegevens 0.3 5/4/2012 Dirk Bijkerk Input

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

Projectplan POP3: Openstelling niet-productieve investeringen water Zeeland 2016

Projectplan POP3: Openstelling niet-productieve investeringen water Zeeland 2016 Projectplan POP3: Openstelling niet-productieve investeringen water Zeeland 2016 Projecttitel: 1. Aanvrager en evt Medeaanvragers Wie vragen aan en nemen eventueel deel aan het samenwerkingsverband? Beschrijf

Nadere informatie

OPERATIONELE D I E M E T U

OPERATIONELE D I E M E T U OPERATIONELE L E A S I N G D I E M E T U M E E G R O E I T SAMENWERKEN MET U De financiering van uw technologische activa hoeft geen belemmering te zijn voor de uitbreiding van uw bedrijf. Daarom zijn

Nadere informatie

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem In dit artikel wordt de logica van de ISA s besproken in relatie met het interne controlesysteem. Hieronder worden de componenten van het interne

Nadere informatie

SBO economisch programmadeel Handleiding voor de participatie van bedrijven (versie januari 2016)

SBO economisch programmadeel Handleiding voor de participatie van bedrijven (versie januari 2016) SBO economisch programmadeel Handleiding voor de participatie van bedrijven (versie januari 2016) 1. Situering van deze handleiding Voorliggende handleiding is bedoeld voor bedrijven die wensen betrokken

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

MBO afgedankte batterijen en accu s

MBO afgedankte batterijen en accu s Briefadvies MBO afgedankte batterijen en accu s Advies over de startnota MBO afgedankte batterijen en accu s Datum van goedkeuring 11 maart 2015 Volgnummer 2015 005 Coördinator + e-mailadres Co-auteur

Nadere informatie

Milieubeoordeling houten bruggen Diana de Graaf

Milieubeoordeling houten bruggen Diana de Graaf Milieubeoordeling houten bruggen Diana de Graaf Vergelijkende milieustudie bruggen Onderzoek Brede studie met meerdere sectoren Specificatie, berekeningsmethode, data Niet-materiaal gebonden specificaties

Nadere informatie

Duurzaamheid in het beroep B

Duurzaamheid in het beroep B Keuzedeel mbo Duurzaamheid in het beroep B gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo Code K0029 Penvoerder: Sectorkamer techniek en gebouwde omgeving Gevalideerd door: Sectorkamer techniek en gebouwde

Nadere informatie

DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer. 15 februari 2011. Sietse Vlietstra

DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer. 15 februari 2011. Sietse Vlietstra 2 DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer 15 februari 2011 Sietse Vlietstra Adviseur duurzaam ondernemen en innovatie Syntens 3 4 Wat is duurzaam? Het voorzien in de behoeften

Nadere informatie

Innovatie? Innovatiesteun? Koen Verhaeghe

Innovatie? Innovatiesteun? Koen Verhaeghe Innovatie? Innovatiesteun? Koen Verhaeghe PROFESSIONALISERING KENNISPSRONG TRANSFORMATIE Front office van Agentschap Innoveren en Ondernemen Sensibiliseren/ondersteuning van het instrumentarium Subsidiebegeleiding

Nadere informatie