Europees Aanbesteden : Onmogelijk, onnodig of anders?!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Europees Aanbesteden : Onmogelijk, onnodig of anders?!"

Transcriptie

1 Master Thesis P.C. Tanghe

2 Europees Aanbesteden : Onmogelijk, onnodig of anders?! Master Thesis Een thesis, gemaakt en voorgelegd als afsluiting van de parttime studie Public Sector MBA* ter verkrijging van de graad Master of Business Administration (MBA) P.C. Tanghe Tzummarum, 3 december 2007 * voorheen Public Governance MBA Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 2

3 Master Thesis Auteur : P.C. Tanghe Begeleider : Prof. Dr. Ing. J. Reijniers MBA Tweede lezer: Dr. P.M. Schütte Klankbord: Ing. E. Miedema MBA Nyenrode Business Universiteit Public Sector MBA PSMBA6 Tzummarum, 3 december 2007 Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 3

4 Voorwoord Zowel binnen Europa als ook Nationaal spelen zich belangrijke ontwikkelingen af die van invloed zijn op de positie en het functioneren van inkoop in een organisatie. De inkoopfunctie staat voortdurend in de belangstelling, enerzijds door het groeiende bewustzijn dat besparingen aan de inkoopzijde directe resultaten biedt en anderzijds doordat een professionele aanpak van de inkoop een betere grip op dit proces, en dus op de geld- en goederenstroom, biedt. Daarnaast speelt zich op het gebied van inkoop binnen de Overheid nog een belangrijke ontwikkeling af, namelijk de rechtmatigheid van inkopen door middel van Europese Aanbestedingen. Het afgelopen half jaar heb ik mij verdiept in deze Europese aanbestedingsregels binnen Nederland en dan met name op het gebied van het rechtstreeks zaken doen met buitenlandse bedrijven, het zogenaamde cross-border-trade. Daarnaast heb ik onderzoek gedaan naar de implicaties van de Europese Richtlijnen op de marktwerking binnen Nederland. Heerlijk vond ik het om, na verschillende blokken met per blok 7-8 vakken en bijbehorende verplichtingen (leeswerk, studeren, papers, presentaties, examens) en een superstrakke planning, me helemaal te verdiepen in één onderwerp, mijn thesisonderwerp. De valkuil bij dit verdiepen bleek het me-erin-verliezen. Eindeloos veel informatie verzamelen, lezen, verwerken, interviews houden, cijfermateriaal verzamelen, analyseren en uiteindelijk niet tevreden zijn met het resultaat. Dan gaan deadline en tijd(sdruk) een rol spelen en wordt toch het organiseren, zoals tijdens de eerdere blokken steeds aan de orde, weer heel belangrijk. Aan het begin van de studie werd door het Program-management gezegd: tijdens deze 2 jaar geen andere baan (natuurlijk kreeg ik die wel), geen kinderen krijgen (die niet), niet verhuizen, niet trouwen, verder zul je veel mooie speelfilms moeten missen en wellicht honderden kilometers minder kunnen wandelen dan je gewend was. Maar vergeet niet: hoe druk je het er ook mee hebt: enjoy the ride. Well I did!! Het onderzoek en het schrijven van de thesis is een tijdrovende klus geweest. Veel mensen hebben hieraan hun vrijwillige medewerking verleend en ik wil iedereen hiervoor bedanken. Een speciaal woord van dank wil ik richten aan mijn begeleider Prof. Dr. Ing. Jacques Reijniers MBA ( je wéét het wel, schrijf het dan ook op ) voor zijn begeleiding, advisering en kritische doch zeer opbouwende beoordelingen. Ik wil hem vooral ook danken voor zijn enthousiasme en inspiratie. Ook een woord van dank aan mijn werkgever die mij de mogelijkheid bood deze prachtige studie te volgen, iets wat ik al lang erg graag wilde doen. Dank ook aan Ing. Edwin Miedema MBA, mijn interne collega en klankbord voor zijn prima ondersteuning op proces en structuur. Dank aan allen die tijd vrij maakten voor het leveren van cijfermateriaal, feedback en/of het geven van een interview en aan mijn secretaresse Liesbeth ter Horst die me in die twee jaar geweldig heeft ondersteund op vele fronten. Hulde ook aan mijn vrienden die me ruim twee jaar nauwelijks hebben gezien en als we elkaar eens zagen had ik geen andere gespreksstof dan mijn studie (dat kon ook niet anders). En last but not least gaat ook veel dank uit naar mijn gezin, mijn vrouw Annamaaike en beide kinderen Rianne en Eelco. Zonder hun ondersteuning had ik deze studie niet tot een goed einde kunnen brengen. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 4

5 Dit onderzoek zal zijn als een ontdekkingstocht, met als einddoel het leveren van kennis die nu niet beschikbaar is. Als ontdekkingsreiziger neem ik voor onderweg alle instrumenten mee die ik kan dragen in moeilijk terrein om zo mijn waarnemingsveld zo breed mogelijk te maken. Ik wil door deze waarnemingen de wereld van Europees Aanbesteden in relatie tot cross-border-trade proberen te begrijpen en te beschrijven. Het onderzoek zal vervolgens kúnnen dienen als motor van verandering. In de onderzoeksperiode bleek dat deze wereld, de materie rond Europese Richtlijnen en aanbestedingen, ontrafeld moest worden waardoor ik soms redelijk in de knoop zat. Gedurende de tocht kwam ik er achter dat ik mijn scope en daarmee mijn reis moest aanpassen om het gestelde einddoel te kunnen bereiken. Artikelen, gesprekken, publicaties, heel veel leeswerk, cijfers en tijd: het waren allemaal aspecten die meespeelden om te komen tot een goed, gedragen, gedegen en nuttig onderzoeksresultaat. Dit resultaat, mijn master-thesis heeft u in handen, ik hoop dat het u en mij van nut zal zijn en mee kan helpen de Europese aanbestedingspraktijk in Nederland uit de verstrikking te halen. Peter Tanghe 1 1 Beide strips: Met toestemming striptekenaar Jesse van Muylwijck, Canada; Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 5

6 Managementsamenvatting So tell me quick and tell me true Or else I haven't got time for you Not how this study came to be But what its news can do for me And if it isn't meant for me Please tell me fast, so I may flee Aanleiding en probleemstelling Het thema van deze thesis is Europees aanbesteden. Wat is de oorsprong, waartoe moest het dienen en wat is uiteindelijk het resultaat als we in 2007 de balans opmaken. Naar het fenomeen Europees aanbesteden is al veel onderzoek gedaan, duizenden mensen hebben en houden zich ermee bezig. Velen zijn erop afgestudeerd en sommigen zijn er hoogleraar in geworden. Publicaties, wetenschappelijke verhandelingen, seminars, trainingen en toch lijkt het instrument op basis van de Europese (aanbestedings)richtlijn niet goed te werken. De naleving, de invloed op kosten en besparingen is al veelvuldig onder de loep genomen en steeds wordt het cijfer van 1% genoemd waar het de mate van internationaal zaken doen (cross-border-trade) betreft. Toch is er nog weinig tot geen statistische onderbouwing te vinden voor de vaak genoemde 1%. Het lijkt een getal met een eigen leven waarbij we elkaar napraten terwijl er in Nederland geen empirisch onderzoek aan ten grondslag ligt. Deze thesis heeft als doel, het doen van onderzoek naar deze materie onder de werktitel Is Europees Aanbesteden ook Europees contracteren? Hierbij is gekozen voor de volgende Probleemstelling: In welke mate spelen in het buitenland gevestigde bedrijven een rol bij door de Nederlandse Rijksoverheid uitgeschreven Europese Aanbestedingen en resulteert dit in internationale marktwerking (op het gebied van Leveringen en Diensten). De daarbij geformuleerde hypothese luidt: Ondanks Europese aanbestedingen is er nauwelijks sprake van cross-border-trade (de ervaring leert dat er nauwelijks in het buitenland gevestigde bedrijven zijn die inschrijven op Europese Aanbestedingen in Nederland). Doelstelling Door dit onderzoek wil ik ten eerste bewijzen dat mijn hypothese klopt, ten tweede wil ik aantonen wat daarvan de oorzaak is, ten derde wil ik onderzoeken of cross-border-trade zinvol is en ten vierde wil ik verbetermogelijkheden aanreiken waarmee de Europese Commissie, maar ook Nederland, haar voordeel kan doen. Daartoe is de volgende doelstelling opgesteld: Het verschaffen van inzicht in cross-border-trade (conform definitie, zie 1.1), de mate waarin in het buitenland gevestigde bedrijven opdrachten gegund krijgen van de Nederlandse Rijksoverheid. Het doen van voorstellen hoe deze cross-border-trade (van het buitenland naar Nederland) gestimuleerd kan worden. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 6

7 Structuur: Bij het onderzoek is gewerkt volgens een onderzoeksmodel conform de Delphi-methode. Er is in het onderzoek gebruik gemaakt van respondenten, informanten en deskundigen als data- en kennisbronnen. Naast deze praktijkbronnen is ten behoeve van literatuurstudie gebruik gemaakt van theoriebronnen. Het onderzoek is opgebouwd uit een kwantitatieve analyse waarin binnen de gehele Rijksoverheid door middel van Europese aanbestedingen statistisch bewijs is verzameld waarmee de hypothese al dan niet kon worden bewezen. Hiertoe zijn inkopers van alle ministeries benaderd met het verzoek cijfers op te leveren. Daarnaast diende de kwalitatieve analyse om nadere invulling te geven aan de geformuleerde doelstelling. De kwalitatieve analyse bestond uit een pré-analyse waarin het probleem getoetst werd waarna de onderzoeksvraag nog kon worden aangepast, het uiteindelijke onderzoek en tenslotte een expertmeeting om de voorlopige conclusies en -aanbevelingen te toetsen en valideren en zo te komen tot de eindconclusies en -aanbevelingen. Bij een zestal experts is de pré-analyse getoetst. Dit leidde tot de conclusie dat het probleem er wel is, dat het ook herkend wordt, echter dat het ook niet direct een groot probleem is. Tevens kwam eruit naar voren dat er nog nagenoeg niet(s) over dit probleem/onderwerp geschreven of gepubliceerd is. Dit betekende dat het oorspronkelijk onderzoek werd voortgezet maar tevens dat de definitieve opzet van het onderzoek met een verdiepingsslag werd uitgebreid waarin kwalitatief onderzoek is gedaan naar de impact van de Europese Aanbestedingsrichtlijnen voor Nederland. Voor het oorspronkelijke onderzoek zijn 22 mondelinge interviews gevoerd, voor het verdiepingsonderzoek zijn nog eens 12 schriftelijke interviews afgenomen. In de beide interviews zijn drie vragen gesteld. De grote groep geïnterviewden en het feit dat deze groep vrij heterogeen was leidde tot een grote hoeveelheid antwoorden. Uit deze antwoorden zijn de voorlopige conclusies per hoofdstuk afgeleid en de onderzoeksvragen beantwoord waarna de voorlopige conclusies en aanbevelingen van het onderzoek zijn geformuleerd. De antwoorden op de onderzoeksvragen, de voorlopige conclusies en - aanbevelingen zijn vervolgens getoetst in een expertmeeting. Ze zijn aan een viertal experts ter validatie voorgelegd waarna de eindconclusies en -aanbevelingen zijn geformuleerd. Het onderzoek heeft geleid tot de volgende eindconclusies en -aanbevelingen: Conclusies en aanbevelingen onderzoeksdeel 1 (cross-border-trade) Conclusies onderzoeksdeel 1 1. Er is nauwelijks sprake van cross-border-trade; 2. Cross-border-trade heeft geen zin c.q. toegevoegde waarde en dus gebeurt het niet, tenzij het specialistische producten/diensten betreft; 3. Internationale marktwerking is binnen de EU door de markt al goed georganiseerd in de ketens alvorens er Europees wordt aanbesteed. Daarmee zijn de betreffende Europese doelstellingen (Lissabon-agenda) al gehaald; 4. Europees Aanbesteden kan een negatieve toegevoegde waarde opleveren vanwege het feit dat er veelal slechts zaken wordt gedaan met de grotere generalisten. Kleinere, vaak innovatieve, partijen hebben daardoor minder kans hetgeen uiteindelijk contraproductief kan werken. Dit betreft echter niet alleen de publieke organisaties en dus de Europese Aanbestedingen, hierbij spelen ook de private organisaties een rol; 5. Wat er mist om cross-border-trade beter mogelijk te maken zijn internationaal (Europees) erkende specificaties/productnormen en ook dito certificeringen. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 7

8 Aanbevelingen onderzoeksdeel 1 Ondanks dat er weinig toegevoegde waarde is om meer aan cross-border-trade te doen op basis van Europese aanbestedingen zijn er een aantal verbetermogelijkheden geformuleerd. 1. Onderzoek de mogelijkheden om te gaan werken met internationaal erkende specificaties en productnormen. Dit is het meest belangrijke aspect om internationaal (Europees) zaken te kunnen doen. is Er zou tevens een Europees Keurmerk moeten komen in de plaats van landelijke certificeringen; 2. Neem een verplichting op om een Europese marktconsultatie uit te voeren bij projecten ter waarde van meer dan de Europese drempelwaarde van 4 miljoen euro (zie 3.1 onder ). Vervolgens dienen passende bedrijven ook actief uitgenodigd te worden; 3. In de Amvb's vastleggen dat men verplicht wordt ook offertes in het Engels en het Duits te accepteren. Conclusies en aanbevelingen onderzoeksdeel 2 (Europees Aanbesteden in Nederland) Conclusies onderzoeksdeel 2 1. Europese Aanbestedingen hebben veel opgeleverd binnen Nederland op het gebied van professioneel inkopen. Dit heeft gevolgen gehad voor prijsontwikkelingen, kwaliteit, innovatie, concurrentie, transparantie en marktwerking; 2. Het kan en moet nog beter. Er is namelijk ook veel wantrouwen ontstaan en een grote mate van onrust en ontevredenheid bij zowel aanbesteders/opdrachtgevers als bij aanbieders/opdrachtnemers (markt/bedrijfsleven). Juridisering, angst voor elkaar, risicomijdend gedrag, doorschieten in bureaucratie, ergernis en dikke pakken papier heeft dit wantrouwen intussen opgeleverd en hierin moet een doorbraak worden geforceerd. Overheid en markt/bedrijfsleven hebben elkaar hard nodig;. 3. De Richtlijnen zijn overbodig geworden zodra er sprake is van professioneel ingerichte en werkende inkoopafdelingen (toetsing door middel van Purchasing Excellence Publiek-PEP). Instanties en interne afdelingen als de Departementale Audit Dienst (DAD) en Interne Audit-afdeling (IA) dienen ter controle op naleving; 4. Er is geen mogelijkheid tot differentiatie in de wijze van Europees Aanbesteden. Voor de soort zaken in het strategische- en knelpuntkwadrant (waar het draait om partnership, procesgang, samenwerking over een langere termijn, een wederzijds belang bij de relatie en een zekere afhankelijkheid) zou een andere strategie gevolgd moeten kunnen worden. Aanbevelingen onderzoeksdeel 2 1. Werk als Overheid en markt/bedrijfsleven als gelijkwaardige partijen samen binnen de kaders van de Richtlijnen. Aandachtsgebieden: Werk volgens de regels, de Richtlijnen zijn een feit en gegeven én een goede inkooptool, draag dit met elkaar ook uit; Wees binnen het toepassen van de Richtlijnen creatiever in het gebruik ervan; Sta open voor elkaar als Overheid en markt/bedrijfsleven; Ontwikkel een gedragscode met daarin aspecten als respect, integer en professioneel. 2. Stel een onafhankelijk meldpunt/aanbestedingsautoriteit in. Er is al een soortgelijk bureau PIANOo, maar deze werkt voor de Overheid. Een bureau als PIANOo werkt erg goed maar het verdient aanbeveling om ook de markt/bedrijfsleven als doelgroep op te nemen en met uitbreiding van de taakgebieden alle genoemde partijen te ondersteunen. Taakgebieden (o.m.): Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 8

9 Verhoog het kennisniveau aan zowel de kant van de Overheid als de kant van de markt/bedrijfsleven; Verhoog de sense of urgency bij bestuurders en opdrachtgevers, de top; Waak over de zuiverheid en het naleven van de Richtlijnen; Fungeer als meldpunt voor misstanden. 3. Zorg voor een structurele en belangrijke administratieve lastenverlichting door middel van de volgende maatregelen: 3.1 Verhoog de Europese drempelwaarden en breng hierin differentiatie aan zoals hieronder weergegeven: Tot 1 miljoen euro mag er meervoudig Nationaal onderhands worden aanbesteed. Voorwaarden zijn dat er nationaal minstens 5 leveranciers zijn en er conform een beperkt regime van de voorwaarden in de Richtlijnen gewerkt wordt. Een onderzoekscommissie dient dit beperkte regime nader inhoud te geven; Tussen 1 en 4 miljoen euro mag er Nationaal worden aanbesteed. Dit betekent Nationaal publiceren. Voorwaarden zijn dat er nationaal minstens 5 leveranciers zijn en er conform een beperkt regime van de voorwaarden in de Richtlijnen gewerkt wordt; Boven 4 miljoen euro dienen de Richtlijnen te worden gehanteerd zoals dat nu verplicht is. 3.2 Een (inkoop)organisatie krijgt vrijstelling van het verplichte gebruik van de Richtlijnen zodra door deze organisatie op de PEP-audit voor álle 14 processen een gemiddelde score wordt behaald van 5 of hoger. Zodra hieraan wordt voldaan werkt de inkooporganisatie zo professioneel dat de Richtlijnen slechts belemmerend werken en geen enkele toegevoegde waarde meer zullen/kunnen opleveren. Daarbij gelden de volgende voorwaarden: De inkoopafdeling wordt jaarlijks door een gecertificeerde PEP-auditor geaudit; Publicatie blijft verplicht met inachtneming van de differentiatie zoals onder 3.1 aangegeven (<1 mio; 1-4 mio; >4 mio euro); Bij publicatie van een gunningresultaat is het mogelijk dat de aanbestedingsautoriteit onaangekondigd een controle komt uitvoeren zoals dat bij APK-keuringen in de autobranche plaats vindt; Verdere controle op naleving vindt, zoals nu al gebruikelijk, plaats door IA en DAD; 4. Onderzoek de mogelijkheden om differentiatie in de wijze van Europees Aanbesteden aan te brengen. Hiertoe dient door of binnen de EC een commissie ingesteld te worden om nader onderzoek te doen naar de mogelijkheden op dit gebied binnen de Richtlijnen dan wel door aanpassingen in de Richtlijnen. Er zou onderzoek moeten plaats vinden naar de mogelijkheden om de verschillende kwadranten, althans de inkoopsegmenten daarin, op een gedifferentieerde wijze aan te besteden. Lastig daarbij zal het duiden van de inkoopsegmenten zijn omdat deze niet per definitie in een kwadrant thuis horen maar afhankelijk van de organisatiespecifieke inkoopportfolio en -doelstellingen geplaatst worden. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 9

10 Inhoudsopgave Voorwoord... 4 Managementsamenvatting... 6 Inhoudsopgave Inleiding en onderzoeksverantwoording 1.1 Inleiding Probleemstelling en hypothese Achtergrond en aanleiding Doelstelling en beoogd resultaat Scope van het onderzoek Onderzoeksverantwoording en -strategie Onderzoeksvragen Onderzoeksmodel Onderzoeksopzet Onderzoeksstrategie Opbouw thesis, leeswijzer Theoretisch kader Europees aanbesteden 2.1 Inleiding De ontwikkeling van de Europese Richtlijnen Historie rond de Europese Richtlijnen Verwachtingen van de Interne Markt(ontwikkelingen) Oude Europese Richtlijnen Ontwikkeling van de nieuwe Europese Richtlijnen Doel van de nieuwe Europese Richtlijnen Belangrijke aspecten van de nieuwe Europese Richtlijnen Flankerend beleid Algemene conclusies / observaties De huidige situatie in de Europese Unie 3.1 Inleiding Implementatie van de nieuwe Europese Richtlijnen De opinie van publieke organisaties in diverse landen betreffende de Europese Richtlijnen Onafhankelijke autoriteiten Algemene conclusies / observaties De huidige situatie in Nederland 4.1 Inleiding Huidige aanbestedingspraktijk in Nederland De oude Europese Richtlijnen in de Nederlandse wetgeving Naleving van de Europese Richtlijnen Diverse projecten i.h.k.v. Europees Aanbesteden in Nederland Nieuw Nederlands aanbestedingsbeleid Implementatie Europese Richtlijnen in de Nederlandse wetgeving Naar een nieuw aanbestedingsbeleid, Visiedocument aanbesteden Algemene conclusies / observaties Probleemsignalerende fase: Kwantitatief onderzoek en pré-analyse 5.1 Inleiding Kwantitatieve analyse Pré-analyse op basis van theorie, artikelen, publicaties en onderzoeken Pré-analyse op basis van interviews Algemene conclusies Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 10

11 6. Definitieve opzet onderzoek 6.1 Inleiding Gevolgen voor de onderzoeksvraag en scope Diagnostische fase, onderzoeksdeel-1: kwalitatief onderzoek, de diepte-interviews 7.1 Inleiding Antwoorden op onderzoeksvraag Antwoorden op onderzoeksvraag Antwoorden op onderzoeksvraag Voorlopige algemene conclusies Diagnostische fase, onderzoeksdeel-2: kwalitatief onderzoek, de extra vragen 8.1 Inleiding Antwoorden op onderzoeksvraag Antwoorden op onderzoeksvraag Antwoorden op onderzoeksvraag Voorlopige algemene conclusies Veranderen, wat moet er dan gebeuren? 9.1 Inleiding Het wiel Veranderen?...wat dan? Voorlopige aanbevelingen Expertmeeting Conclusies en aanbevelingen 10.1 Inleiding Conclusies en aanbevelingen onderzoeksdeel 1 (cross-border-trade) Conclusies onderzoeksdeel Aanbevelingen onderzoeksdeel Conclusies en aanbevelingen onderzoeksdeel 2 (Eur. Aanbesteden in NL) Conclusies onderzoeksdeel Aanbevelingen onderzoeksdeel Aanbevelingen voor vervolgonderzoek Geraadpleegde Literatuur en informatiebronnen Bijlagen Bijlage 1, verklaring afkortingen...74 Bijlage 2, lijst met geïnterviewden...75 Bijlage 3, gestelde vragen in de interviews...76 Bijlage 4, historie rond de Europese Richtlijnen...77 Bijlage 5, Europe 1992-the overall challenge...79 Bijlage 6, implementatie in de onderzoekslanden (situatie )...80 Bijlage 7, de opinie van publieke organisaties van verschillende landen betr. de Eur.Richtlijnen83 Bijlage 8, de hete zomer van Bijlage 9, Projecten Inkopen en Aanbesteden in Nederland...87 Bijlage 10, visiedocument aanbesteden en Nederlands beleid...91 Bijlage 11, tabel met gegevens uit eigen kwantitatief onderzoek...95 Bijlage 12, tabellen uit onderzoek DG Internal Market (2003)...96 Bijlage 13, uitspraken inzake de werking en het nut van de Europese Richtlijnen...97 Bijlage 14, tabel met antwoorden op onderzoeksvraag Bijlage 15, tabel met antwoorden op onderzoeksvraag Bijlage 16, tabel met antwoorden op onderzoeksvraag Bijlage 17, tabel met antwoorden op onderzoeksvraag Bijlage 18, tabel met antwoorden op onderzoeksvraag Bijlage 19, tabel met antwoorden op onderzoeksvraag Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 11

12 Deel 1: Inleiding Onderzoeksverantwoording en Theoretisch kader Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 12

13 1. Inleiding en onderzoeksverantwoording 1.1 Inleiding Bij het Centraal Justitieel Incasso Bureau (mijn werkgever) worden veel van de opdrachten en contracten inzake Leveringen en Diensten door middel van Europese Aanbestedingen in de markt gezet. Daarbij blijkt dat er zelden of eigenlijk nooit een aanvraag voor de aanbestedingsstukken door een buitenlands bedrijf wordt gedaan laat staan dat er gecontracteerd wordt met een buitenlands bedrijf. Dit terwijl de Europese Richtlijnen juist willen bevorderen dat er meer aan cross-border-trade wordt gedaan, oftewel dat de Europese markt een open markt wordt, kortom internationale marktwerking. Of de situatie bij het CJIB (zie bijlage 1 voor lijst met afkortingen) zoals hierboven beschreven algemeen van toepassing is in de (Nederlandse) markt van Europees Aanbestedende organisaties is vrij onbekend. Daarnaast is een veel gehoord geluid dat men bij voorkeur zaken doet of blijft doen met de bekende bedrijven met ook nog vaak een voorkeur voor regionale- en soms lokale partijen. (De Nederlandse Overheid koopt voor ruim 40 miljard Euro in, het aandeel van de Rijksoverheid hierin is tussen de 10 en 13 miljard waarvan + 70% producten en diensten betreft, oftewel 7-9 miljard euro.) Onderwerp Werktitel: Is Europees Aanbesteden ook Europees contracteren? Concreet gaat het om de mate van invloed van buitenlandse bedrijven bij Europese Aanbestedingen (in Nederland). In welke mate is er internationale marktwerking ontstaan. Het onderwerp raakt vele courses uit mijn studie, zoals procurement (inkoop), economics (supply & demand), international developments (cross-border-trade), law (legitimateness, rechtmatigheid), public governance (legitimateness of management/executives) en public policy (public sector / government and European Union). Algemeen Er is onderzoek nodig naar de mate waarin buitenlandse bedrijven in kwantitatief (geld/kosten) en kwalitatief (kwaliteit, innovatie) opzicht een rol spelen bij Europese Aanbestedingen. Daarbij wil ik mij alleen richten op Nederland. Uit deze inleiding blijkt dat er meerdere definities denkbaar zijn voor cross-border-trade, in dit onderzoek hanteer ik de volgende: Definitie van cross-border-trade : Het rechtstreeks doen van zaken (direct-cross-border-trade 2 ) door in het buitenland gevestigde bedrijven met de Nederlandse Rijksoverheid op basis van Europese aanbestedingen (boven de vigerende drempelbedragen) op het gebied van Leveringen en Diensten. Definitie van internationaal zaken doen/contracteren : Het doen van zaken c.q. sluiten van een contract door twee partijen die in verschillende lidstaten van de Europese Unie zijn gevestigd. 2 EC (2004), A report on the functioning of public procurement markets in the EU: benefits from the application of EU directives and challenges for the future, EC DG Market, , Brussel. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 13

14 Definitie van Rijksoverheid en Overheid : Onder de Rijksoverheid wordt in dit onderzoek verstaan: alle ministeries met de daaronder ressorterende diensten, agentschappen/baten-lastendiensten. Onder Overheid vallen daarnaast ook alle provincies, gemeenten, waterschappen etc. 1.2 Probleemstelling en hypothese Probleemstelling In welke mate spelen in het buitenland gevestigde bedrijven een rol bij door de Nederlandse Rijksoverheid uitgeschreven Europese Aanbestedingen en resulteert dit in internationale marktwerking. (op het gebied van Leveringen en Diensten). Hypothese: Ondanks Europese aanbestedingen is er nauwelijks sprake van cross-border-trade (de ervaring leert dat er nauwelijks in het buitenland gevestigde bedrijven zijn die inschrijven op Europese Aanbestedingen in Nederland). 1. is dit in werkelijkheid ook zo?; 2. wat is daarvan de oorzaak? (kunnen/willen/mogen we niet?) en waarom is dit zo?; 3. is cross-border-trade überhaupt nodig of zinvol? (levert het voordelen in prijs/kwaliteit/etc?); 4. zo ja, wat is eraan te doen om dit te bevorderen? Achtergrond en aanleiding De achtergrond en aanleiding voor de hypothese is gelegen in mijn motivatie die ik hierna uiteen zet: Vanuit mijn werkervaring binnen het CJIB, Justitie én de Rijksoverheid blijkt dat er door veel partijen veel werk wordt verzet om de Europese Aanbestedingen Internationaal te maken terwijl dit geen enkel (of veel te weinig) Internationaal resultaat/contract oplevert. Dit betekent dat het doel zowel voorbij wordt gestreefd als ook dat het niet wordt gehaald. Dit is me gedurende de laatste 10 jaar opgevallen. Enerzijds fascineert het me, anderzijds irriteert het me ook gezien de extra hoeveelheid werk aan zowel de voorkant (het ontwikkelen van de Richtlijnen en het beheer zoals de database van Europese Aanbestedingen, Tender Electronic Daily en de controles) als de achterkant (het implementeren en hanteren van de Richtlijnen) en het feit dat er nagenoeg geen cross-border-trade is ontstaan terwijl dit tot betere marktwerking had moeten/kunnen leiden, zowel kwantitatief (prijzen, kosten, Total Cost of Ownership TCO) als kwalitatief (innovatie, kwaliteit). Het is daarmee een probleem voor de bedenkers en opstellers van de Europese Aanbestedingsrichtlijnen en de uitvoerders ervan, zowel aan opdrachtgevers- als opdrachtnemerskant aangezien het erg veel werk genereert en geen cross-border-trade en dus ook geen kwantitatieve- en/of kwalitatieve verbeteringen voor de burger oplevert. Door dit onderzoek wil ik ten eerste bewijzen dat mijn hypothese klopt, ten tweede wil ik aantonen wat daarvan de oorzaak is, ten derde wil ik onderzoeken of cross-border-trade zinvol is en ten vierde wil ik verbetermogelijkheden aanreiken waarmee de Europese Commissie, maar ook Nederland, haar voordeel kan doen. De doelstelling en het beoogde resultaat van het onderzoek wordt beschreven in de volgende paragraaf. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 14

15 1.3 Doelstelling en beoogd resultaat De hoofddoelstelling van het onderzoek is: Het verschaffen van inzicht in cross-border-trade (zie definitie in 1.1), de mate waarin in het buitenland gevestigde bedrijven opdrachten gegund krijgen van de Nederlandse Rijksoverheid. Het doen van voorstellen hoe deze cross-border-trade (van het buitenland naar Nederland) gestimuleerd kan worden. Door deze inzichten kunnen diverse partijen, beleidsmakers, wetgever, markt en Overheid als inkopende partij er hun voordeel mee doen zodat doelstellingen op het gebied van Europees Aanbesteden gehaald worden en de burger er uiteindelijk beter door uit is, zowel kwantitatief (financieel) als kwalitatief. Hiervoor zal een uitgebreide praktijk analyse worden gedaan binnen Nederland in de werkelijkheid op basis van interviews en zowel kwantitatieve- als kwalitatieve analyses. Daarnaast wordt ook aandacht besteedt aan de achterliggende redenen van het wel/niet deelnemen. Het verkregen inzicht zal uiteindelijk leiden tot het doen van aanbevelingen voor verbetering waarmee zowel opstellers van de Europese Aanbestedingsrichtlijnen als de uitvoerders ervan hun voordeel kan doen. Bij het onderzoek zullen zowel theorie- als praktijkbronnen worden geraadpleegd. De onderzoeksvragen die hierbij beantwoord moeten worden zijn beschreven in paragraaf Het resultaat dat uit het onderzoek voort vloeit is een rapportage waarin de uitkomsten van het onderzoek zijn beschreven (thesis) en een aantal aanbevelingen ter verbetering zullen worden gedaan. 1.4 Scope van het onderzoek Binnen de scope van het onderzoek valt:- De gehele Nederlandse Rijksoverheid; Leveringen (boven de vigerende drempelbedragen); Diensten (boven de vigerende drempelbedragen, inclusief 1b/2b); Aanbieders: in het buitenland gevestigde partijen/bedrijven (mogelijk wel een registratie in Nederland, dit is niet van verdere invloed). Buiten de scope van het onderzoek valt:- Alle publieke organisaties buiten de Rijksoverheid; Alle vormen van zaken doen onder de Europese drempelbedragen; De juridische beoordeling van de inhoud van de Richtlijnen in relatie tot het onderzoeksonderwerp; Werken; Aanbieders: met kantoor in Nederland; De beoordeling of er op een juiste wijze Europees Aanbesteed is. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 15

16 1.5 Onderzoeksverantwoording en -strategie Onderzoeksvragen De centrale onderzoeksvraag voor dit probleemsignalerend- én diagnoseonderzoek is: Wat is de invloed van buitenlandse bedrijven bij Europese Aanbestedingen. De ervaring leert dat er nauwelijks buitenlandse bedrijven zijn die inschrijven, is dit in werkelijkheid ook zo, wat is daarvan de oorzaak, waarom is dit zo? Van deze centrale onderzoeksvraag kunnen de volgende centrale vragen en deelvragen worden afgeleid. Deze vormen de leidraad voor het onderzoek en hoofdstructuur voor de thesis: 1. Hoe vaak wordt met buitenlandse bedrijven gecontracteerd na het doorlopen van een Europese Aanbesteding? (Leveringen en Diensten). Uitgangspunt voor de statistische bewijsvoering is een totaal aantal van Europese Aanbestedingen, door een dwarsdoorsnede aan organisaties binnen de Nederlandse Rijksoverheid in de afgelopen 5 jaar doorlopen. - Hoeveel Europese Aanbestedingen heeft uw organisatie in de afgelopen 5 jaar doorlopen? (alleen Leveringen en Diensten boven de vigerende drempelbedragen inclusief 1b/2b, geen Werken) - Hoe vaak werd door buitenlandse bedrijven de aanbestedingsstukken opgevraagd? - Hoe vaak werd door buitenlandse bedrijven daadwerkelijk ingeschreven op Europese Aanbestedingen? - Hoe vaak werd met buitenlandse bedrijven uiteindelijk gecontracteerd? 2. Als dit erg weinig gebeurt: - Wat is het probleem? - Voor wie is het een probleem? - Waarom is het een probleem? 3. Waarom vindt cross-border-trade niet plaats? - Wat zijn de achterliggende redenen bij de antwoorden op de onder 1 genoemde kwantitatieve analyse? - (kunnen/willen/mogen we niet?) 4. Wat is de toegevoegde waarde van zaken doen met buitenlandse bedrijven? - Wat is het nut ervan wanneer dit wel gebeurt? - Wat levert het uiteindelijk op? Betere kwaliteit of lagere kosten of..? 5. Als er toegevoegde waarde is en het gebeurt te weinig, wat moet er dan veranderen? Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 16

17 1.5.2 Onderzoeksmodel Onderwerp 1 e opzet, hypothese Pré-analyse, toetsen hypothese experts Literatuur Artikelen Richtlijnen Aanpassen vraagstelling Fact analyse: Europese aanbestedingen Probleemsignalerende fase van het onderzoek. Hoofdstuk 1 t.e.m. 6 Opzet onderzoek, bepalen zoekrichting Research Interviews: Min. EZ Aanb.spec. CDI s/cpo Hfden Inkoop Div. bedrijven Eur. Cie Synthese Voorlopige conclusies en aanbevelingen Diagnostische fase van het onderzoek. Hoofdstuk 7 t.e.m. 11 Expert-meeting ter validatie voorlopige conclusies en aanbevelingen Bijstellen conclusies en aanbevelingen Eindconclusies en aanbevelingen Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 17

18 1.5.3 Onderzoeksopzet De onderzoeksopzet (methodologie) die ik voor het onderzoek zal hanteren is hieronder weergegeven. Gebruik makend van verschillende informatiebronnen en experts worden meerdere aspecten in kaart gebracht. Hierdoor ontstaat een compleet beeld van de problematiek met gezichtspunten en ervaring zowel vanuit de opdrachtgevers- en opdrachtnemerskant als ook vanuit juridisch oogpunt en de eigenaar van de Europese Richtlijnen. Zoals ook uit het onderzoeksmodel blijkt zal ik gebruik maken van de Delphi-methode. De Delphi-methode 3 is een dialectisch (kennisleer die van de dialoogvorm gebruikmaakt) proces dat ontworpen werd met het oog op de voordelen van een bundeling en uitwisseling van opvattingen, zodanig dat de respondenten kunnen leren van elkanders standpunten, maar dan zonder de ongewenste beïnvloeding die gemakkelijk optreedt bij de conventionele faceto-face-aanpak (waar snel dominantie vastgesteld wordt van diegene met de luidste stem of het grootste prestige). De techniek biedt deskundigen de mogelijkheid om op een systematische manier met een complex probleem om te gaan. Ronde na ronde wordt de relevante informatie gedeeld, waardoor de panelleden steeds meer kennis opdoen. Zodoende kunnen aanbevelingen geformuleerd worden op basis van een completere informatie. Op basis van de volgende eigenschap van de thematiek heb ik ervoor gekozen om gebruik te maken van Delphi: Het probleem leent zich niet tot het gebruik van nauwkeurige analytische technieken maar kan eerdeel voordeel halen uit subjectieve beoordelingen op een collectieve basis. Voor het onderzoek heb ik gebruik gemaakt van twee soorten informatie, te weten: 1. Databronnen: ondanks de genoemde minder grote nauwkeurigheid heb ik data verzameld om mijn hypothese te bewijzen. In dit kwantitatieve deel zal ik trachten zoveel mogelijk empirische gegevens te verzamelen en van daaruit de samenhang aantonen en conclusies trekken; 2. Kennisbronnen: op basis van inzichten, theorieën en kennis van een heterogene groep deskundigen zal ik in meerdere sessies, (in Delphi-methodiek zowel door middel van mail, één-op-één gesprekken (interviews) en groepsbijeenkomsten (expertmeeting)), op basis van een vaste vragenlijst zoveel mogelijk meningen en ervaringen verzamelen. Vervolgens zal ik, kijkend naar (in)consistenties, verschillen en overeenkomsten, daaruit conclusies trekken Onderzoeksstrategie In deze paragraaf wordt de (technische) wijze waarop het onderzoek wordt uitgevoerd toegelicht. Dit heeft zowel betrekking op het verzamelen van de benodigde gegevens als het omzetten ervan in relevante informatie om in staat te zijn de onderzoeksvragen te beantwoorden. 3 De Delphi-methode werd oorspronkelijk ontwikkeld door Olaf Helmer en Norman Dalkey van de RAND Corporation. Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 18

19 Als onderzoeksstrategie heb ik gekozen voor de survey 4 aangezien de specifieke kenmerken van dit type onderzoek het meest en best aansluiten bij de probleem- en vraagstelling van mijn onderzoek. Door gebruik te maken van de survey probeer ik een breed beeld te krijgen van een uitgebreid fenomeen. De kenmerken van de survey zijn: 1. een groot aantal onderzoekseenheden; 2. een arbeidsextensieve datagenerering; 3. meer breedte dan diepte; 4. een aselecte steekproef; 5. kwantitatieve gegevens en analyse; 6. een gesloten datagenerering liefst op afstand. Om de betrouwbaarheid van zowel de kwantitatieve- als de kwalitatieve analyse van dit onderzoek zo groot mogelijk te maken maak ik gebruik van een groot aantal eenheden in beide onderzoeksfasen. Enerzijds heb ik alle ministeries en bijbehorende (uitvoerings)organen aangeschreven om de kwantitatieve informatie te verzamelen en anderzijds heb ik gebruik gemaakt van diepteinterviews met respondenten/deskundigen. Het doel van deze diepte-interviews is gelegen in: het onderwerp van dit onderzoek is complex; over het onderwerp is nog weinig geschreven/gepubliceerd; het onderwerp ligt gevoelig; het onderwerp roept vaak negatieve associaties op. in een gesprek is beter te beoordelen welke factoren een echt belangrijke rol spelen; een toegezonden vragenlijst kent veelal een lage respons, de vaste vragen leveren bovendien vaste antwoorden op en de materie is, tenslotte, dermate veelzijdig dat ik ook op zoek was naar veelzijdigheid in de antwoorden in relatie tot de heterogeniteit van de gekozen te interviewen groep mensen. Deze redenen dienden als onderbouwing voor de interviews. Er zijn op diverse niveaus binnen de Rijksoverheid en het bedrijfsleven mensen geselecteerd met een ruime ervaring en expertise op het gebied van Europees aanbesteden. In totaal zijn twee-en-twintig mondelinge interviews afgenomen en nog eens 12 schriftelijke interviews in verband met de extra vragen gehouden. (de lijst met geïnterviewden is terug te vinden in bijlage 2). Bij de interviews is zowel gebruik gemaakt van een ongestructureerde wijze van informatieverzameling als een gestructureerde wijze. Voorafgaand aan het interview is het onderwerp bekend gemaakt in een begeleidend schrijven, zodat de respondent/deskundige zich kon voorbereiden. De opzet voor het interview is opgenomen in bijlage 3. Validiteit Binnen kwantitatief onderzoek is een meetinstrument valide wanneer deze meet wat er gemeten dient te worden. Op een gelijke manier is een kwalitatief onderzoek valide wanneer het heeft bestudeerd wat het bedoeld heeft te bestuderen. In essentie is het begrip validiteit dus gelijk in beide onderzoeksmethoden. Toch zijn er verschillen te onderkennen. Binnen kwantitatief onderzoek is men vooral gericht op de validiteit van de gehanteerde onderzoeksinstrumenten. Binnen kwalitatief onderzoek ligt de nadruk daarentegen veel meer op de validiteit van de interpretaties (King: 1994). Met andere woorden, of de door de onderzoeker getrokken conclusies valide zijn in 4 Verschuren, P. en Doorewaard, H. Het ontwerpen van een onderzoek. Lemma: 2000 Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 19

20 relatie tot de onderliggende verzamelde gegevens. De betrokkenheid van anderen, bijvoorbeeld collega s, onderzoeksparticipanten of experts, is van cruciaal belang bij het overwegen van validiteit binnen kwalitatief onderzoek (King; 1994) 5. In dit onderzoek wordt mensen gevraagd naar hun oordeel hetgeen grotendeels gevormd wordt door datgene wat men zich wil en kan herinneren Aangezien dit onderzoek dus meningen, percepties en ervaringen onderzoekt, is het noodzakelijk extra aandacht te besteden aan de validiteit. Om de validiteit te waarborgen, zijn de volgende maatregelen genomen: Gebruik maken van een groot aantal respondenten/deskundigen (collega s, onderzoeksparticipanten en experts) die het verslag ter validatie krijgen voorgelegd alvorens het in de thesis wordt verwerkt; Toetsen van de synthese door middel van een expert-meeting; Garanderen van anonimiteit waardoor mensen vrijuit hun mening kunnen geven over een wellicht gevoelig onderwerp; Zorgdragen voor neutrale vraagstellingen, waarbij geen insinuerende vragen worden gesteld of vragen die gericht zijn op het gedrag van de persoon zelf. Het betreft een probleemsignalerend- én diagnoseonderzoek dat zich niet alleen beperkt tot de diagnose (er is nog weinig van bekend). Er zal ook gekeken worden naar mogelijke nodige veranderingen en de daarbij behorende agenda. Ik zal gebruik maken van respondenten, informanten en deskundigen als data- en kennisbronnen om in het onderzoek de volgende stappen te kunnen doorlopen: 1. De 1 e opzet, in paragraaf 1.2 beschreven hypothese zal door middel van een pré-analyse getoetst worden. In deze probleemsignalerende fase van het onderzoek spelen de volgende belangrijke vragen een rol: 1. Wat is het probleem 2. Voor wie is het een probleem 3. Waarom is het een probleem Daartoe zullen gesprekken met een aantal experts worden gevoerd. Tevens wordt in deze fase een kwantitatieve analyse uitgevoerd. In deze kwantitatieve- (fact-)analyse zullen door de Nederlandse Rijksoverheid uitgevoerde Europese Aanbestedingen worden onderzocht op deelname door- en contractering met buitenlandse bedrijven. Dit resulteert in het antwoord op de centrale vraag en de deelvragen genoemd onder 1 en 2 in paragraaf Vervolgens wordt de vraagstelling zonodig ingekaderd en wordt de definitieve opzet voor het onderzoek en de zoekrichting bepaald. Daarmee is de diagnostische fase van het onderzoek gestart. 3. In het volgende stadium biedt theoretisch onderzoek inzicht in de basis van de materie, daartoe zullen artikelen worden gezocht en doorgenomen, de Richtlijnen ernaast worden gelegd en zal met name onderzocht worden of er voldoende waarborgen zijn voor het zogenaamde cross-border-trade, het binnen de Europese Unie probleemloos internationaal zaken doen. Kortom, hoe is de toepasbaarheid van Richtlijnen bij inschrijven van buitenlandse bedrijven op een Europese Aanbesteding in Nederland, voor wat betreft Leveringen en Diensten. 4. Daarnaast zal een ander type onderzoek worden uitgevoerd in de vorm van empirisch onderzoek, hierbij is gekozen voor het houden van interviews met álle mogelijke partijen 5 Drs. M. Bergsma (november 2003); Betrouwbaarheid en Validiteit van Kwalitatief georiënteerde Operational Audits. Erasmus Universiteit Rotterdam Europees Aanbesteden: Onmogelijk, onnodig of anders?! Pagina 20

Europees aanbesteden en de praktijk. Hartelijk welkom! Peter Tanghe. Peter Tanghe. PIANOo-lunchbijeenkomst 26-05-2008

Europees aanbesteden en de praktijk. Hartelijk welkom! Peter Tanghe. Peter Tanghe. PIANOo-lunchbijeenkomst 26-05-2008 Europees aanbesteden en de praktijk Hartelijk welkom! Europees aanbesteden en de praktijk Europees zaken doen, Agenda presentatie wat hebben we eraan? Doel Middel Theorie en praktijk Resultaat Onderzoeksdeel-1:

Nadere informatie

Deze centrale vraag leidt tot de volgende deelvragen, die in het onderzoek beantwoord zullen worden.

Deze centrale vraag leidt tot de volgende deelvragen, die in het onderzoek beantwoord zullen worden. Aan: Gemeenteraad van Druten Druten, 27 juli 2015 Geachte voorzitter en leden van de gemeenteraad, In de eerste rekenkamerbrief van 2015 komt inkoop en aanbesteding aan bod. Dit onderwerp heeft grote relevantie,

Nadere informatie

Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013

Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013 Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013 28-08-2013 INKOOPBELEID GEMEENTE UDEN 2013 PAGINA 1 28-08-2013 INKOOPBELEID GEMEENTE UDEN 2013 PAGINA 2 Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 1. Doelstellingen

Nadere informatie

\ Raadsvoorstel Zaak 13971

\ Raadsvoorstel Zaak 13971 \ Raadsvoorstel Zaak 13971 Onderwerp: Nota Inkoopbeleid gemeente Voerendaal 2015 heid: Portefeuillehouder: Wethouder Leunissen Datum Raad: 18-12-14 Nummer: 2014/13/ \ Samenvatting In mei 2012 is de Nota

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Inhoud 1. Inleiding Gemeentelijke doelen

Inhoud 1. Inleiding Gemeentelijke doelen Dit inkoopbeleid is op 25 april 2013 vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Meppel en heeft zowel interne als, na openbaarmaking en inwerkingtreding daarvan, externe werking. Inhoud 1.. Inleiding

Nadere informatie

Inkoop- & Aanbestedingsbeleid. Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting

Inkoop- & Aanbestedingsbeleid. Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting Inkoop- & Aanbestedingsbeleid Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting 1 INLEIDING De SEV stimuleert de ontwikkeling van praktische, innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op het gebied

Nadere informatie

Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel

Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel Auteurs: Sara Diederen Rianne van Kemenade Jeannette Geldens i.s.m. management initiële opleiding (MOI) / jaarcoördinatoren 1 Inleiding Dit document is bedoeld

Nadere informatie

Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde. Foeke van der Zee

Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde. Foeke van der Zee Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde Foeke van der Zee Inhoudsopgave 1. Onderzoek, wat is dat eigenlijk... 1 1.1 Hoe is onderzoek te omschrijven... 1 1.2 Is de onderzoeker een probleemoplosser

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

Bowling alone without public trust

Bowling alone without public trust Bowling alone without public trust Een bestuurskundig onderzoek naar de relatie tussen een ervaren sociaal isolement van Amsterdamse burgers en de mate van publiek vertrouwen dat deze burgers hebben in

Nadere informatie

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi Inhoudsopgave Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker

Nadere informatie

Nota Inkoop- en Aanbestedingsbeleid gemeente Druten

Nota Inkoop- en Aanbestedingsbeleid gemeente Druten 2013 Nota Inkoop- en Aanbestedingsbeleid gemeente Druten Besluit B&W d.d. 10-9-2013 Inhoudsopgave Inleiding... 2 1. Definities... 3 2. Gemeentelijke doelstellingen... 4 3. Uitgangspunten... 5 3.1 Algemeen

Nadere informatie

Bestuurlijke integriteit

Bestuurlijke integriteit Bestuurlijke integriteit Onderzoek Bestuurlijke Integriteit Onderzoeksopzet Rekenkamercommissie De Wolden Maart 2014 Status: definitief Versie: 4 Rekenkamercommissie De Wolden 1 A. Wat willen wij bereiken?

Nadere informatie

Inkoop: definitie en regelgeving

Inkoop: definitie en regelgeving Inkoop: definitie en regelgeving Handboek Financiën Universiteit Leiden (juni 2011) Beheer: Goovert Schipprheijn (UFB/UIL), G.M.Schipperheijngm@vuw.leidenuniv.nl, tsl. 3304 Inhoud 1. Inkoop: definitie

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Aanbestedingen zo zit dat!

Aanbestedingen zo zit dat! D A T U M 17-2-2009 P A G I N A 0 White paper Serie Acquisitie in Re-integratie deel 3 Aanbestedingen zo zit dat! Versie december 2008 D A T U M 17-2-2009 P A G I N A 1 Wat kunt u er wel en niet van verwachten?

Nadere informatie

PROCEDURES AANBESTEDINGEN

PROCEDURES AANBESTEDINGEN PROCEDURES AANBESTEDINGEN Achtergrond Artikel 9, eerste lid van de Subsidieregeling ESF-3 en artikel 12, eerste lid van Subsidieregeling ESF-EQUAL gaan over subsidiabele kosten. Beide vermelden dat Verordening

Nadere informatie

Onderzoek naar de beleidsmatige voor- en nadelen van PSO-certificatie provincie Gelderland

Onderzoek naar de beleidsmatige voor- en nadelen van PSO-certificatie provincie Gelderland Onderzoek naar de beleidsmatige voor- en nadelen van PSO-certificatie provincie Gelderland Inleiding: In juni 2016 heeft Provinciale Staten aan Gedeputeerde Staten verzocht te onderzoeken wat de beleidsmatige

Nadere informatie

Eisen conform artikel 10 inzake aanbesteding en marktconformiteit. Inkoop en aanbesteding. Marktconformiteit

Eisen conform artikel 10 inzake aanbesteding en marktconformiteit. Inkoop en aanbesteding. Marktconformiteit Bijlage 2 Behorend bij artikel 10, vijfde lid van de Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 5 maart 2006, nr. PO/ZO-2006/10847, houdende voorschriften van OCW inzake dagarrangementen

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

IS HET WEL SNELLER EN HOE METEN WE DAT?

IS HET WEL SNELLER EN HOE METEN WE DAT? IS HET WEL SNELLER EN HOE METEN WE DAT? Een kwantitatief onderzoek naar de effecten van geïntegreerde contractvormen op de tijdsaspecten in het ontwikkeltraject. Bahar Akbarian P5 presentatie vrijdag 27

Nadere informatie

Reglement voor aanbestedingen van de gemeente Ferwerderadiel 2010

Reglement voor aanbestedingen van de gemeente Ferwerderadiel 2010 Reglement voor aanbestedingen van de gemeente Ferwerderadiel 2010 Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Ferwerderadiel; overwegende dat: - de gemeente een groot aantal taken tijdelijk

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing. Peter Muilwyk. Waar elke euro telt

Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing. Peter Muilwyk. Waar elke euro telt Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing Peter Muilwyk Waar elke euro telt 1 Managementondersteuning Advisering Training Waar elke euro telt 2 Missie InkooPManagement is gespecialiseerd

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 6 Onderwerp: Inkoop en aanbestedingsbeleid Datum: 17 maart 2015 Portefeuillehouder: Dhr. N.L. Agricola Decosnummer: 326 Informant:

Nadere informatie

ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR

ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR ONTWERP-RAADSVOORSTEL VAN BenW AAN DE RAAD VOOR OPSTELLER VOORSTEL: A. Buwalda AFDELING: AJZ PORTEFEUILLEHOUDER: M.C.M. Waanders Agendapunt: No. /2012 Dokkum, 21-03-2013 ONDERWERP: inkoop- en aanbestedingsbeleid

Nadere informatie

Bijlagen ( ) Eisen aan het onderzoeksvoorstel

Bijlagen ( ) Eisen aan het onderzoeksvoorstel Bijlagen (2008-2009) Eisen aan het onderzoeksvoorstel Het onderzoeksvoorstel dat na vier weken bij de begeleider moet worden ingediend omvat een (werk)titel, een uitgewerkte probleemstelling (die een belangrijke

Nadere informatie

Aanbestedingswet. Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob.

Aanbestedingswet. Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob. Hoe stelt u uw (inkoop)organisatie in op de Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob.nl 6 DECEMBER 2012 Agenda Inleiding Inkooporganisatie?

Nadere informatie

Methodologie voor onderzoek in marketing en management. Foeke van der Zee

Methodologie voor onderzoek in marketing en management. Foeke van der Zee Methodologie voor onderzoek in marketing en management Foeke van der Zee Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar worden gemaakt,

Nadere informatie

opzet onderzoek aanbestedingen

opzet onderzoek aanbestedingen opzet onderzoek aanbestedingen 1 inleiding aanleiding In het onderzoeksplan 2014 van de Rekenkamer Barendrecht is aangekondigd dat in 2014 een onderzoek zal worden uitgevoerd naar aanbestedingen van de

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

PIANOo INKOOP- EN AANBESTEDINGSKENNIS DELEN BIJ DE OVERHEID

PIANOo INKOOP- EN AANBESTEDINGSKENNIS DELEN BIJ DE OVERHEID PIANOo INKOOP- EN AANBESTEDINGSKENNIS DELEN BIJ DE OVERHEID PIANOo, Expertisecentrum Aanbesteden heeft als taak het inkopen en aanbesteden bij alle overheden te professionaliseren. Met oog voor rechtmatigheid

Nadere informatie

Preactor Case Study. Historie. Missie & Strategie

Preactor Case Study. Historie. Missie & Strategie Historie Royal Sens, opgericht in 1896, is werkzaam in de verpakking producerende sector en richt zich met name op de productie van papier- en kunststof etiketten, gesneden, gestanst én van de rol. De

Nadere informatie

Stichting Dichterbij unit Sterk voor Werk

Stichting Dichterbij unit Sterk voor Werk RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013 BLIK op WERK KEURMERK 1 Inhoudsopgave 2 Bevindingen 2.1 Algemeen 2.2 Voortraject inzicht in aanpak 2.3 Uitvoering 2.4 Begeleiding 2.5 Afronding 2.6 Communicatie en bereikbaarheid

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Methodologie voor sociaalwetenschappelijk onderzoek. Foeke van der Zee

Methodologie voor sociaalwetenschappelijk onderzoek. Foeke van der Zee Methodologie voor sociaalwetenschappelijk onderzoek Foeke van der Zee Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar worden gemaakt, in

Nadere informatie

Rapport Consumentenonderzoek 2016 Keurmerk Klantgericht Verzekeren

Rapport Consumentenonderzoek 2016 Keurmerk Klantgericht Verzekeren Rapport Consumentenonderzoek 2016 Keurmerk Klantgericht Verzekeren Stichting toetsing verzekeraars Datum: 8 februari 2016 Projectnummer: 2015522 Auteur: Marit Koelman Inhoud 1 Achtergrond onderzoek 3 2

Nadere informatie

Methodologie voor onderzoek in zorg, welzijn en hulpverlening. Foeke van der Zee

Methodologie voor onderzoek in zorg, welzijn en hulpverlening. Foeke van der Zee Methodologie voor onderzoek in zorg, welzijn en hulpverlening Foeke van der Zee Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar worden gemaakt,

Nadere informatie

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9 Woord vooraf Het Basisboek Methoden en Technieken biedt je een handleiding voor het opzetten en uitvoeren van empirisch kwantitatief onderzoek. Je stelt door waarneming vast wat zich in de werkelijkheid

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Rekenkamer. Súdwest-Fryslân. Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden

Rekenkamer. Súdwest-Fryslân. Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden Rekenkamer Súdwest-Fryslân Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden Maart 2013 Rekenkamer Súdwest-Fryslân Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden Maart 2013 Rekenkamer Súdwest-Fryslân drs. J.H. (Jet) Lepage

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Heerenveen op.. 2015 1. Inleiding Deze nota is opgesteld vanuit de gedachte, dat iedere inkoopactie maatwerk behoeft,

Nadere informatie

BELEIDSEFFECTMETING - HANDLEIDING VOOR STATENCOMMISSIES

BELEIDSEFFECTMETING - HANDLEIDING VOOR STATENCOMMISSIES BELEIDSEFFECTMETING - HANDLEIDING VOOR STATENCOMMISSIES 26 APRIL 2006 CONTEXT EN AANLEIDING Sinds maart 2003 is de Wet dualisering provinciebestuur van kracht. Mede in dit kader heeft het Presidium van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Inzicht in samenwerking tussen Defensie en de Nederlandse industrie

Inzicht in samenwerking tussen Defensie en de Nederlandse industrie Inzicht in samenwerking tussen Defensie en de Nederlandse industrie Amersfoort, 12 april 2016 Themaconferentie 2016 zaken doen met Defensie CLAS/Materieellogistiek Commando René Braam, MBA Sr. Logistiek

Nadere informatie

Resultaten van het onderzoek onder het Rotterdamse MKB naar de gemeentelijke aanbestedingen door het CDA Rotterdam

Resultaten van het onderzoek onder het Rotterdamse MKB naar de gemeentelijke aanbestedingen door het CDA Rotterdam Resultaten van het onderzoek onder het Rotterdamse MKB naar de gemeentelijke aanbestedingen door het CDA Rotterdam CDA Fractie Rotterdam Aangeboden door raadslid Turan Yazir 29 juni 2016 Inhoudsopgave

Nadere informatie

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces FS150422.7A FORUM STANDAARDISATIE 22 april 2015 Agendapunt: 7. Internationaal Stuk 7A. Notitie omgang met standaarden van het Europese Multistakeholder Platform on ICT Standardisation Bijlage A: Beschrijving

Nadere informatie

Evenwichtig woningaanbod

Evenwichtig woningaanbod ONDERZOEKSOPZET Evenwichtig woningaanbod 24 maart 2017 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Leeswijzer 6 2 Doel en probleemstelling van het onderzoek 7 2.1 Doelstelling 7 2.2 Probleemstelling

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief

20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief 20/04/2013: Kwalitatief vs. Kwantitatief Wat is exact het verschil tussen kwalitatief en kwantitatief marktonderzoek in termen van onderzoek (wat doe je) in termen van resultaat (wat kan je er mee) in

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Onderzoek door mr. J.M. Blanco Fernández en prof. mr. M. van Olffen (Van der Heijden Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen) in opdracht van het Wetenschappelijk

Nadere informatie

NIEUWE AANBESTEDINGSWET

NIEUWE AANBESTEDINGSWET NIEUWE AANBESTEDINGSWET WHITE PAPER Aanbesteden wordt makkelijker. Kunnen we er dan ook minder tijd aan besteden? Deze white paper wordt u aangeboden door Asito Nr. 1 maart 2013 Aanbesteden: Asito ontzorgt!

Nadere informatie

Best of Public Procurement 2011 De Resultaten. Hans Dussel 13 oktober 2011

Best of Public Procurement 2011 De Resultaten. Hans Dussel 13 oktober 2011 Best of Public Procurement 2011 De Resultaten Hans Dussel 13 oktober 2011 Titel Auteur Datum Het komende half uur FEITEN, CIJFERS EN UITKOMSTEN OPZET ONDERZOEK: HOE ZAT HET OOK ALWEER? 24 ELEMENTEN VORMEN

Nadere informatie

Praktische tips voor succesvol marktonderzoek in de land- en tuinbouwsector

Praktische tips voor succesvol marktonderzoek in de land- en tuinbouwsector marktonderzoek in de land- en tuinbouwsector Marktonderzoek kunt u prima inzetten om informatie te verzamelen over (mogelijke) markten, klanten of producten, maar bijvoorbeeld ook om de effectiviteit van

Nadere informatie

Individueel verslag Timo de Reus klas 4A

Individueel verslag Timo de Reus klas 4A Individueel verslag de Reus klas 4A Overzicht en tijdsbesteding van taken en activiteiten 3.2 Wanneer Planning: hoe zorg je ervoor dat het project binnen de beschikbare tijd wordt afgerond? Wat Wie Van

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPZET 1000-BANENPLAN REKENKAMER LEEUWARDEN DECEMBER 2016

ONDERZOEKSOPZET 1000-BANENPLAN REKENKAMER LEEUWARDEN DECEMBER 2016 ONDERZOEKSOPZET 1000-BANENPLAN REKENKAMER LEEUWARDEN DECEMBER 2016 Inleiding In maart 2016 wordt in het document 'Midterm Review Collegeprogramma Iedereen is Leeuwarden 2014-2018' een tussentijdse stand

Nadere informatie

Onderwerp: Voorstel tot vaststelling Inkoop- en Aanbestedingsbeleid 2013 gemeenten Boxmeer en Sint Anthonis.

Onderwerp: Voorstel tot vaststelling Inkoop- en Aanbestedingsbeleid 2013 gemeenten Boxmeer en Sint Anthonis. Gemeente Boxmeer Onderwerp: Voorstel tot vaststelling Inkoop- en Aanbestedingsbeleid 2013 gemeenten Boxmeer en Sint Anthonis. Nummer: 9d. AAN de Raad van de gemeente Boxmeer Boxmeer, 10 december 2013 Aanleiding

Nadere informatie

Analyse van de inkoopfunctie

Analyse van de inkoopfunctie Ir. ing. D. Mostert, DME Advies Inkoopgebonden kosten zijn vaak een aanzienlijk deel van de totale kosten, hierdoor vormt de inkoopfunctie een belangrijke potentiële winstbron. Niet alleen door de invloed

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 102 d.d. 2 november 2009 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en drs. A.I.M. Kool) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

Medewerker onderwijsontwikkeling

Medewerker onderwijsontwikkeling Medewerker onderwijsontwikkeling Doel Ontwikkelen van en adviseren over het onderwijsbeleid en ondersteunen bij de implementatie en toepassing ervan, uitgaande van de geformuleerde strategie van de instelling/faculteit

Nadere informatie

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2014 Tussentijdse meting Trendmeter 14 B16475 / juni

Nadere informatie

Factsheet. Samenwerking bij de inkoop in het Sociaal Domein. maart 2016

Factsheet. Samenwerking bij de inkoop in het Sociaal Domein. maart 2016 Factsheet Samenwerking bij de inkoop in het Sociaal Domein maart 2016 Deze factsheet biedt een korte blik op de samenwerkingen die Nederlandse gemeenten aangaan bij de inkoop van zorg en ondersteuning,

Nadere informatie

Grondbeleid en grondprijsbeleid Gemeente Weert

Grondbeleid en grondprijsbeleid Gemeente Weert Onderzoeksaanpak Grondbeleid en grondprijsbeleid Gemeente Weert september 2013 Rekenkamer Weert 1. Achtergrond en aanleiding Het grondbeleid van de gemeente Weert heeft tot doel bijdrage te leveren, met

Nadere informatie

opvolgingsonderzoek re-integratie en voortijdig schoolverlaten

opvolgingsonderzoek re-integratie en voortijdig schoolverlaten opvolgingsonderzoek re-integratie en voortijdig schoolverlaten juli 2012 1 inleiding 1-1 aanleiding De rekenkamer voert onderzoeken uit naar de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van het

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Introductie stage-scriptie combi Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Welkom toekomstige Scientist-Practitioners Achtergrond Vanuit Orthopedagogiek:GenG steeds meer accent op scientist-practitioner model

Nadere informatie

Evaluatie Curriculum Onderzoek in de opleiding

Evaluatie Curriculum Onderzoek in de opleiding Evaluatie Curriculum Onderzoek in de opleiding Helmond, 16 juni 2016 Puck Lamers Master Onderwijswetenschappen Radboud Universiteit Nijmegen drs. Monique van der Heijden dr. Jeannette Geldens Kempelonderzoekscentrum

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Samenvatting. Verkenning Prioriteiten e Justitie

Samenvatting. Verkenning Prioriteiten e Justitie Verkenning Prioriteiten e Justitie De Raad Justitie en Binnenlandse zaken van de EU heeft in november 2008 het eerste Meerjarenactieplan 2009 2013 voor Europese e justitie opgesteld. Op 6 december 2013

Nadere informatie

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek E: info@malvee.com T: +31 (0)76 7002012 Het opzetten en uitvoeren van een medewerker tevredenheid onderzoek is relatief eenvoudig zolang de te nemen stappen bekend

Nadere informatie

Inhoud. Onderwijseenheid 1 Inkoopbehoefte 9. Onderwijseenheid 2 Kwaliteit 45

Inhoud. Onderwijseenheid 1 Inkoopbehoefte 9. Onderwijseenheid 2 Kwaliteit 45 Inhoud Onderwijseenheid 1 Inkoopbehoefte 9 1 Onderzoek inkoopmarkt 9 1.1 Opzet van het marktonderzoek 10 1.2 Desk research 12 1.3 Field research 12 2 Inkoop en leverancierskeuze 15 2.1 Doelstellingen van

Nadere informatie

Rapport 834 Oud, W., & Emmelot, Y. (2010). De visitatieprocedure cultuurprofielscholen. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 834 Oud, W., & Emmelot, Y. (2010). De visitatieprocedure cultuurprofielscholen. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 834 Oud, W., & Emmelot, Y. (2010). De visitatieprocedure cultuurprofielscholen. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. In 2007 is de Vereniging CultuurProfielScholen (VCPS) opgericht, het

Nadere informatie

Docentonderzoek binnen de AOS Bijeenkomst 8 Feedbackformulier bij het onderzoeksinstrument

Docentonderzoek binnen de AOS Bijeenkomst 8 Feedbackformulier bij het onderzoeksinstrument Docentonderzoek binnen de AOS Bijeenkomst 8 Feedbackformulier bij het onderzoeksinstrument Het doel van deze opdracht is nagaan of je instrument geschikt is voor je onderzoek. Het is altijd verstandig

Nadere informatie

De top 10 aanbestedingsvragen. Brigitte Faber-de Lange, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

De top 10 aanbestedingsvragen. Brigitte Faber-de Lange, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen De top 10 aanbestedingsvragen Brigitte Faber-de Lange, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Antwoord op de top 10 basisvragen 1. Waarom gelden er regels voor aanbesteden? 2. Wat zijn de belangrijkste wetten

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32003 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Yuanyuan Zhao Title: Modelling the dynamics of the innovation process : a data-driven

Nadere informatie

Raadsvoorstel (gewijzigd)

Raadsvoorstel (gewijzigd) Raadsvoorstel (gewijzigd) BARCODE STICKER Nr. 2009-049 Houten, 16 november 2009 Onderwerp: Actualisering Inkoop- en aanbestedingsbeleid Beslispunten: Onderstaande kaderstellende aspecten rondom het aangepaste

Nadere informatie

Illlllllllllllllllllllill

Illlllllllllllllllllllill Voorstel aan Dagelijks Bestuur Illlllllllllllllllllllill routina met data: paraaf: overleg portefeuillehouder 19 november 2012 afdelingshoofd dagelijks bestuur 18-12-2012 commissie wb commissie bcwvm algemeen

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Inkoopmanagement & Procurement De cursus Inkoopmanagement & Procurement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld?

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Deel 2-4 Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Inleiding Iedere dag nemen wij beslissingen en stellen prioriteiten. Wij verkiezen het één boven het andere. Als het regent, doe ik dan het regenpak aan of ga

Nadere informatie

Heutink ICT Dag Aanbesteden in het onderwijs

Heutink ICT Dag Aanbesteden in het onderwijs Heutink ICT Dag 2016 Aanbesteden in het onderwijs Welkom, bij de saaiste sessie v.d. dag! Voorstellen Sophie Obdeijn Medewerker Tenderdesk Robert Terhalle Teamleider New Business Agenda Voorstellen Wat

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

De modernisering van het EU beleid inzake overheidsopdrachten

De modernisering van het EU beleid inzake overheidsopdrachten De modernisering van het EU beleid inzake overheidsopdrachten Roosmarijn Schade Europese Commissie Directoraat-generaal Interne Markt en Diensten Afdeling C/1 Internationale dimensie van overheidsopdrachten

Nadere informatie

Beleidsregels toepassing Wet BIBOB bij aanbestedingen en omgevingsvergunningen

Beleidsregels toepassing Wet BIBOB bij aanbestedingen en omgevingsvergunningen Beleidsregels toepassing Wet BIBOB bij aanbestedingen en omgevingsvergunningen 2013 Beleidsregels inzake toetsing van de integriteit bij aanbestedingen als bedoeld in artikel 5 van de Wet BIBOB (Beleidsregels

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. Versie 1 Juli 2016

Inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. Versie 1 Juli 2016 Inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland 2016 Versie 1 Juli 2016 1 Inleiding... 3 2 Gemeentelijke uitgangspunten... 4 2.1 Algemene uitgangspunten... 4 2.2

Nadere informatie

Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen

Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen WishUmobile Wijnhaven 17 3011

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

Startnotitie onderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling. dd. Januari 2016

Startnotitie onderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling. dd. Januari 2016 Startnotitie onderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling dd. Januari 2016 Startnotitie rekenkameronderzoek Dienstverlening Venlo Belevingsonderzoek naar de Herindeling 1. Aanleiding

Nadere informatie

Aanbestedingen winnen en klanten behouden

Aanbestedingen winnen en klanten behouden Aanbestedingen winnen en klanten behouden Duurzaamheid als onderscheidend vermogen Scherpenzeel, 12 december 2014 Alexander Reuvers Agenda Opening & introductie Aanbesteden (30 minuten) Eerste workshop

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Vergaderdatum: 28 november 2006 Registratienummer: Agendapunt nummer: Onderwerp Benoeming accountant

Raadsvoorstel. Vergaderdatum: 28 november 2006 Registratienummer: Agendapunt nummer: Onderwerp Benoeming accountant Raadsvoorstel Bevoegdheid Raad Vergadering Gemeenteraad Oirschot Vergaderdatum: 28 november 2006 Registratienummer: Agendapunt nummer: Onderwerp Benoeming accountant Inleiding/aanleiding Op grond van artikel

Nadere informatie

Onderzoeksplan. Onderbesteding in de provincies Gelderland en Overijssel

Onderzoeksplan. Onderbesteding in de provincies Gelderland en Overijssel Onderzoeksplan Onderbesteding in de provincies Gelderland en Overijssel Onderzoeksplan Onderbesteding in de provincies Gelderland en Overijssel Rekenkamer Oost-Nederland, Juni 2007 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie