Toen ik 20 jaar geleden op een ochtend de dialysekamer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toen ik 20 jaar geleden op een ochtend de dialysekamer"

Transcriptie

1 promotie Volume geïnduceerd hartlijden: een oude bekende in een nieuw jasje Prof. dr. Evert Dorhout Mees Professor Evert Dorhout Mees heeft een jarenlange staat van dienst als nefroloog met een bijzondere aandacht voor hartproblemen bij dialysepatiënten. Volgens Dorhout Mees is de ontwikkeling van de hartafwijkingen bij dialyse patiënten niet onvermijdelijk. Toen ik 20 jaar geleden op een ochtend de dialysekamer in Izmir bezocht, bleek dat er die nacht een 13-jarig meisje was opgenomen met acuut longoedeem. Omdat de kinderarts meende dat lang dialyseren gevaarlijk was, werd de behandeling na een uur beëindigd. Het lieve kind was nog even benauwd en ik liet haar terstond langer dialyseren met sterke ultrafiltratie. De volgende dag kwam zij mij huppelend tegemoet en de kinderarts liet de verdere behandeling - met strenge volumecontrole - aan ons over. Zij bleef 8 jaar zonder problemen op dialyse en werd later getransplanteerd. Onlangs ontmoette ik deze inmiddels 30-jarige vrouw, die zich er terdege van bewust was dat de nieuwe behandeling haar leven gered had. Natuurlijk was die behandeling helemaal niet nieuw. De oorzaak van haar longoedeem was gewoon een overvulling van het vaatstelsel, zoals ook bij acute nefritis kan voorkomen. Toch wordt deze complicatie, die bij 20% van de dialysepatiënten in de USA optreedt, hartfalen genoemd. Onlangs berekenden vooraanstaande Amerikaanse onderzoekers dat dit 133 miljoen dollar per jaar aan ziekenhuiskosten betekent(1). Maar hoe belangrijk het economische aspect van dialyse behandeling ook is (zie artikel in het NTvN, nummer ), ons interesseert in de eerste plaats, dat deze potentieel dodelijke aandoening voorkomen kan worden. Het is daarom nodig, uitvoeriger op de pathophysiologie in te gaan. Pathofysiologie van longoedeem. Reeds in 1960 wees de internist Eichna(2) erop, dat congestie niet alleen bij myocard-falen, maar ook bij patiënten met een normaal hart voorkomt. Als voorbeeld toonde hij niet alleen patiënten met anurie, maar ook met hyperkinetische circulatie, zoals Beriberi en diepe anaemie. Het klinische beeld is in al die toestanden identiek. Daarom noemde hij de term falen misleidend, want: Did the heart really fail? It is diffi cult to understand how the heart, by improving any of its functions, including increasing cardiac output, can relieve the circulatory congestion. Eichna onderzocht uitvoerig het effect van therapeutische ingrepen. Terwijl digitalis geen invloed had bij nietcardiale congestie, gaf het bij patiënten met primair hartlijden vaak een stijging van de (verlaagde) cardiac output (CO), diurese en klinische verbetering. Ook opheffen van de congestie met een diureticum normaliseerde de verhoogde drukken in de longcirculatie en gaf klinisch herstel. De CO steeg niet altijd, maar bij sommige patiënten wel. In die gevallen gaf toedienen van digitalis daarna geen verdere verbetering. Dit is een belangrijke observatie: de overvulling zelf kan de hartfunctie negatief beïnvloeden, en opheffen daarvan geeft dan verbetering. Ik moet er wel op wijzen, dat alle door Eichna beschreven patiënten ernstige myocardbeschadiging hadden: de CO was steeds verlaagd en sommigen hadden behalve congestie (backward failure) ook forward failure met ver- NTvN jaargang 1 nr 3 september

2 minderde weefsel doorbloeding blijkens een verhoogd arterio-veneus O2 verschil. Veranderd ziektebeeld: Diastolisch hartfalen. In de 50 jaar na Eichna s onderzoek is de epidemiologie van hartziekten in de Westerse maatschappij aanmerkelijk veranderd. Acuut hart falen (AHF) is nu in de USA de meest frequente reden van ziekenhuisopname, maar bij een groot aantal van die patiënten blijkt de pompwerking van de linkerventrikel weinig of niet gestoord. Kun je dat dan wel falen noemen? Ja, zeggen sommige onderzoekers, want de diastolische functie is gestoord. Dat is, kort gezegd, de compliantie van de hartspier, het vermogen om snel te verslappen en het aanbod van bloed op te nemen. Als dat verminderd is, treedt congestie in het linker atrium en de longen gemakkelijker op. Dit is ook het beeld van AHF bij de meeste dialysepatiënten. Maar het (verrassend weinige) onderzoek naar het mechanisme van diastolisch hartfalen is vooral bij niet-nefrologische patiënten verricht. Laten we dat dus eens nader bekijken. Bij een serie patiënten die met longoedeem waren opgenomen, werd tijdens de acute fase en na herstel echocardiografisch onderzoek verricht 3. Bijna de helft had een normale ventrikel functie, gemeten aan de ejectie fractie (EF). Maar ook bij hen wier EF verlaagd was, werd na herstel geen verbetering vastgesteld. Bovendien daalde de systolische bloeddruk van 200 mmhg tijdens de acute fase tot 139 mmhg na herstel. Het longoedeem kon dus moeilijk aan verminderde pompwerking worden toegeschreven. Nu waren al die patiënten met furosemide behandeld en hadden dus een hoeveelheid lichaamsvocht verloren, maar gegevens over gewichtsverlies werden niet vermeld. Toch concludeerden de auteurs dat de acute verergering van de congestie aan een niet vastgestelde- tijdelijke exacerbatie van de diastolische dysfunctie te wijten moest zijn. Niet alleen volume retentie? Nog duidelijker is de onderzoeker Cotter(4). Hij kreeg veel lof van de redactie van de Amerian Heart Journal, omdat hij de opvatting dat volume overbelasting de primaire oorzaak van AHF is, een simplistic view noemde. Hij voert de volgende argumenten aan: Patiënten die met AHF waren opgenomen en na herstel in een stabiele toestand verkeerden werden met een Swan Ganz katheter geobserveerd. Bij 27% van hen trad in de volgende 24 uur opnieuw longoedeem op, wat de vraag oproept wat die stabiele toestand precies inhield. Hoe dan ook, hij vond dat patiënten met een lage contractibiliteit (CO x bloeddruk) het meest gevaar liepen voor een recidief, maar dat de pulmonaire wiggedruk (PWP) geen voorspellende waarde had. Het ontstaan van longoedeem werd voorafgegaan door een progressieve toename van de perifere vaatweerstand en stijging van de bloeddruk, leidend tot daling van de CO en stijging van de PWP. Ook in eerdere onderzoeken werd inappropriate activering van sympathicus en renine gemeld. Een stijging van de perifere weerstand lijkt dus een cruciale rol te spelen bij het begin van de vicieuze cirkel. Cotter spreekt van een acute mismatch tussen afterload en cardiale prestatie. Er is sprake van een negatieve spiraal, waarin verschillende factoren elkaar versterken. Maar wat die spiraal in gang zet, is allerminst duidelijk. Ook het feit, dat geen relatie is gevonden tussen de grootte van gewichtstoename of -verlies en het optreden en verdwijnen van de symptomen, wordt tegen het belang van overvulling aangevoerd. Dit is een zwak argument, want de relatie tussen extracellulair en bloedvolume is niet rechtlijnig(5). Belangrijker nog is het weinig bekende feit, dat de afvoer van lymfe uit de longen bij langer durende subklinische congestie sterk toeneemt, zodat veel hogere drukken in de long- circulatie worden verdragen, zonder dat oedeem optreedt(6). Met andere woorden: de ene patiënt is de andere niet. Concluderend Samenvattend maakt het weinige onderzoek dat aan dit onderwerp is gewijd duidelijk, dat acute stijging van perifere vaatweerstand en bloeddruk een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van een vicieuze cirkel. Ook het feit, dat verhoging van de centrale veneuze druk de lymfe stroom uit de long belemmert, kan daartoe bijdragen. Maar het luxerende moment is nog steeds niet bekend. Ten onrechte wordt enkele lacunes in onze kennis gebruikt als argument tegen een primaire rol van circulatoire congestie. Het onbetwiste effect van diuretica bewijst toch, dat er altijd sprake is van een overmaat aan (extracellulair) lichaamsvocht. Persoonlijk vermoed ik, dat een subtiele herverdeling van het geëxpandeerde bloedvolume de ontbrekende schakel kan zijn. Het is immers een oude ervaring, dat acuut longoedeem vooral optreedt in het begin van de nacht, dus na de overgang naar liggende houding 14 NTvN jaargang 1 nr 3 september 2011

3 De rol van de nieren Hoe is die water- en zout retentie ontstaan? Hier wil ik opnieuw Eichna aanhalen, die in zijn inleiding stelt, dat Man, almost alone, develops spontaneously the syndrome of congestive failure. Van de vele verschillen tussen mens en dier is in dit verband het onnatuurlijk hoge zoutgebruik het belangrijkste. Hoewel de diastolische dysfunctie het optreden van longoedeem vergemakkelijkt, is de uiteindelijke oorzaak toch het onvermogen van de nier om de onfysiologische zoutbelasting kwijt te raken. Het toch al beperkte zoutuitscheidingsvermogen vermindert natuurlijk als nierweefsel verloren gaat. Daarom nemen niet alleen de hypertrofi e, maar ook de diameters van de linker ventrikel en atrium toe naarmate nierinsuffi ciëntie vordert(7). Maar bij één toestand behoeft het geen discussie: als de nierfunctie totaal uitvalt en dialyse noodzakelijk is, moet iedere korrel zout en de daardoor ontstane volume expansie door de arts middels ultrafiltratie worden verwijderd. Dialysepatiënten staan dus voortdurend bloot aan retentie van zout en vocht. Hoewel het droge streefgewicht moeilijk is vast te stellen, lukt het bij een onbekend, maar zonder twijfel groot aantal patiënten niet, dit te bereiken. Zelfs als dat wel het geval is, ontstaat er tussen twee behandelingen een overmaat aan extracellulaire en bloedvolume. Het is dus niet verwonderlijk, dat in bepaalde omstandigheden longoedeem kan optreden. Dat kan, zoals bij dit jonge meisje, komen doordat het veneuze aanbod ( preload ) het vermogen van een normaal hart dit te verwerken overschrijdt. Maar meestal zijn de harten van dialysepatiënten beschadigd en bestaat een linker hypertrofi e (LVH) door tevoren bestaande hypertensie en atherosclerose. Ondanks een normale pompfunctie (ejectiefractie) is de compliance van de linker ventrikel verminderd en de vullingsfase vertraagd, waardoor de gevoeligheid voor stuwing in de kleine circulatie toeneemt. Toch blijven onderzoekers dit primair aan diastolisch hartfalen wijten en gaan dus op zoek naar andere factoren. Het feit dat, zoals ik hieronder wil aantonen, goede volumecontrole deze complicatie niet alleen kan voorkomen, maar zelfs de hartafwijkingen geheel kan herstellen, suggereert op zijn minst, dat deze factoren een secundaire rol spelen. Het hart tijdens dialysebehandeling Als we er van uitgaan, dat het merendeel van onze dialysepatiënten in meer of mindere mate chronisch overvuld is, zal het volgende gebeuren. Voor zover er niet reeds vóór de behandeling linker ventrikel hypertrofi e (LVH) bestond, ontstaat die, en neemt toe, als gevolg van hypertensie en volumebelasting. De bovengenoemde aanpassing van de lymfestroom uit de longen aan het verhoogde aanbod is de reden, dat AHF minder vaak voorkomt bij patiënten die langer op dialysebehandeling zijn. De subklinische congestie met constant verhoogde druk in de longcirculatie blijft bij die patiënten echter bestaan en leidt op den duur tot dilatatie van de hartcompartimenten, die echter reversibel is(8). Hoewel hypertensie als oorzaak van LVH door weinigen wordt betwist, wordt volumebelasting zelden genoemd. Toch is die wellicht nog belangrijker, want zij heeft sterke invloed op de wall stress. Het effect van een toename van de ventrikel diameter met een factor 1,4 is gelijk aan dat van een bloeddruk stijging van 100mmHg(5). Dit verklaart ook het feit, dat medicamenteuze bloeddrukverlaging bij dialysepatiënten de LVH niet vermindert, maar volumecontrole zonder medicamenten wel(9). Wanneer deze toestand lange tijd voortduurt, ontstaat een sterk gedilateerd hart met regurgitatie door de uitgerekte annulus van mitraal en tricuspedaal kleppen. Tenslotte daalt de tevoren verhoogde bloeddruk en kan leverstuwing met ascites optreden. Die laatste is een vorm van wat Franse schrijvers cirrhose cardiaque noemden. Zowel de ascites de gedilateerde cardiomyopathie wordt zeer ten onrechte uremisch genoemd(10) en als een eindtoestand beschouwd. De insuffi ciënte kleppen kunnen echter met agressieve ultrafiltratie herstellen(11). Maar zelfs het hele syndroom is met geduld en strenge volumecontrole reversibel(12). Patiënt met cardiomyopathie Ik moet u daarom toch opnieuw een patiënt voorstellen: het betreft weer een jong meisje van 15 jaar, maar ze zag er uit als 10 jaar en woog 20 kilo. Zij was elders gedialyseerd met ernstige hypertensie. De laatste tijd was de bloeddruk echter gedaald tot 110/60, en de sessies werden vaak afgebroken wegens collaps. Zij was extreem cachectisch, geen spier meer over, maar wel een sterke ascites. Ze kon niet plat liggen en vrijwel geen eten verdragen. De leverfuncties waren gestoord, en het hart op de thoraxfoto gigantisch. Het echocardiogram toonde dilatatie van alle compartimenten, een ejectiefractie van 14% en 4 de graads mitraal en tricuspedaal insuffi ciëntie. Niemand geloofde dat herstel mogelijk was. Ik besloot tot dagelijkse dialyse en/of ultrafiltratie, die met veel klachten gepaard gingen en die ik persoonlijk moest begeleiden. Langzaam ging het beter en na enkele weken was de ascites verdwenen, NTvN jaargang 1 nr 3 september

4 maar het hart was nog even groot als tevoren. De behandeling werd vijf maanden voortgezet en het verloop op vijftien echocardiogrammen vastgelegd. Tenslotte werden alle afmetingen en functies normaal! (13) Zij kreeg later een niertransplantaat van haar vader, trouwde en kreeg een kind. Dit ene geval bewijst, dat een cardiomyopathie (althans bij een jong iemand) geheel kan herstellen, maar dat er natuurlijk veel tijd nodig is om het hart de kans te geven te remoduleren. Natuurlijk verloop? Het is dus duidelijk, dat de ontwikkeling van de hartafwijkingen bij dialyse patiënten geen onvermijdelijk fatum is, zoals de term: Natural history of dialysis heart disease (4) suggereert. Helaas komt ook een recent review(14) niet verder, dan dat chronisch nierlijden een onafhankelijke risico factor is. Hoewel ook bij dialysepatiënten hypertensie en atherosclerose belangrijk zijn en er geen scherpe grens te trekken valt met hartfalen bij niet-nephrologische patiënten, is de rol van primaire volume expansie hier zo evident, dat van een aparte entiteit gesproken kan worden. Cardiologen zien buiten de dialyse dit soort patiënten niet, en nefrologen zijn geneigd het oordeel aan de cardioloog over te laten. Dat werkt therapeutisch nihilisme in de hand bij een afwijking die te voorkomen en herstelbaar is. Maar de tijden, dat de arts het verloop van ziekten beschrijft zoals de astroloog de loop der sterren (zoals van een Weense internist 100 jaar geleden sprak) zijn voorbij. Ik stel daarom voor, dit ziektebeeld Volume-geïnduceerde hartziekte te noemen. Literatuur 1. Arneson TJ er al. Hospital treatment for fluid overload in the medicare hemodialysis population. Clin J Am Soc Nephrol 2010; 16: Eichna L. Circulatory congestion and heart failure. Circulation (1960) 22: Ghandi SK, Powers JC, Nomeir AM et al. The pathogenesis of acute pulmonary edema associated with hypertension. New Eng J Med (2001) 344: Cotter G. Acute heart failure: a novel approach to its pathogenesis and treatment. Eur J Heart Fail (2002) 4: Cotter G, Felker GM, Adams KF et al. The pathophysiology of acute heart failure Is it all about fluid accumulation? Am Heart J (2008); 155: Dorhout Mees EJ. Cardiovascular aspects of dialysis treatment, Kluwer Med Publ Nardi E, Palermo A, Mule G et al. Left ventricular hypertrophy and geometry in hypertensive patients with chronic kidney disease. J Hypertens.(2009); 27: Szidon Pathophysiology of the congested lung. Cardiol Clin.1989; 7:39). Evert Dorhout Mees (1925) werkte van 1953 tot 1990 in het Academisch ziekenhuis Utrecht, als assistent, daarna als medewerker en hoogleraar, met onderbreking van enkele maanden in Parijs en het jaar 1962 als visiting assistent professor in St.Louis, USA. Met zijn team onderzocht hij klinische, pathofysiologische problemen, vooral op het gebied van volumeregulatie (nephrotisch syndroom) en werkingsmechanismen van diuretica en hypotensiva. Hij was nauw betrokken bij de ontwikkeling van haemodialyse in Nederland, de Stichting Thuisdialyse en de Stichting Renine. Na zijn verplichte pensionering in 1990 werkte hij acht jaar als hoogleraar aan de Ege Universiteit te Izmir, Turkije. Zijn kritiek op het traditionele, autoritaire establishment aldaar vond weerklank bij een groep jonge talentvolle Turkse nefrologen. Samen met hen werden hypertensie en hartproblemen bij dialysepatiënten onderzocht. Hij bezoekt zijn collega-vrienden nog een à twee maal per jaar en adviseert per over het schrijven van artikelen. Hij hield zich na zijn terugkeer in Nederland bezig met mensenrechten, hongerstaking, islam en asielbeleid (zie website Hij is, in navolging van Borst en Platt (die zich nephrophile noemde), van mening dat een nefroloog in de eerste plaats algemeen internist moet zijn. Hij betreurt het dat zich in de geneeskunde een verandering voltrekt van klinische observatie en streven naar inzicht in de (patho)fysiologie, naar weetjes en techniek, van (onderzoeks)universiteit naar vakschool. Zijn wetenschappelijke motto is: Es ist nicht das Ziel der Wissenschaft der unendlichen Weisheit eine Tür zu öffnen, sondern eine Grenze zu setzen dem unendlichen Irrtum (Brethold Brecht: Leben des Gallilei). 16 NTvN jaargang 1 nr 3 september 2011

5 diagnose À vue 9. Ozdogan O, Kayikcioglu M, Asci G et al. Left atrial volume predicts mortality in low-risk dialysis population on long-term low-salt diet. Am Heart J (2010); 159: Kayikcioglu M, Tumuklu M, Ozkahya M et al. The benifi t of salt restrition in the treatment of end-stage renal disease by haemodialysis. Nephrol Dial Transplant (2009) 24: Druecke T, Le Pailleur C, Meilhac et al. Congestive cardiomyopathy in uremic patients on long term haemodialysis. BMJ (1777) Cirit M, Ozkahya M, Cinar CS et al. Disappearance of valvular regurgitation in haemodialysis patients after ultrafiltration. Nephrol Dial Transplant (1998) 13: Toz H, Ozkahya M, Özerkan F et al. Improvement of uremic cardiomyopathy by persistent ultrafiltration. Hemodialysis International (2007) 11: Parfrey PS, Harnett JD, BarrePE. The natural history of myocardial disease in dialysis patients. J Am Soc Nephrol (1991) 2: McCullough PA.Cardiovascular disease in chronic kidney disease from a cardiologist s perspective. Cur Opin Nephrol Hypertens (2004) 13: In deze rubriek worden korte patiëntcasussen besproken, waarbij de nefrologische diagnose kan worden gesteld op basis van de afbeelding die is bijgevoegd (diagnose à vue). Deze afbeelding kan een foto zijn, een röntgenfoto een PA coupe etc. Lezers worden van harte uitgenodigd zelf casussen aan te dragen. Deze kunt u per sturen naar: De redactie bepaalt welke casussen worden geselecteerd voor publicatie. Indien uw casus wordt gepubliceerd zal uw naam worden vermeld en ontvangt u een boekenbon van 50,-. Casus Een 42-jarige vrouw presenteert zich met cholestatische geelzucht en constante buikpijn rechtsboven. Ze voelt zich al twee maanden niet goed en verloor 10 kg in gewicht. Ze heeft geen urinewegklachten en gebruikt geen medicatie. Lichamelijk onderzoek toont een icterische vrouw met een temperatuur van 38.5 C. In de rechter bovenbuik werd een solide massa gepalpeerd. Labonderzoek: leukocyten 14,4 109 / L, creatinine 88 umol / L, bilirubine 185 mmol/ L, alkalische fosfatase, 426 U/L, ygt, 117 U / L, ASAT 46 U / L en ALAT 33 U / L. Urine onderzoek: proteïnurie van 0,3 g / dag, 2 tot 5 leukocyten en 0 tot 2 erytrocyten per high-power veld. Virus serologie was negatief voor hepatitis A, B en C, CMV en EBV. Vraag 1: Welke differentiaaldiagnose heeft u voor de gecombineerde afwijkingen van lever en nier? Een echografi e toont een normale lever en galwegen, maar de rechter nier blijkt abnormaal (afbeelding 1). Als vervolg wordt een CT-scan gemaakt (afbeelding 2). Vraag 2: Wat ziet u op deze echografi e en contrast CT van de rechter nier? Was is uw diagnose en wat is uw volgende stap? Bron: Dr. P. Stassen en dr. R.T. Gansevoort, American Journal of Kidney Diseases, Vol 42, No 3 (September), 2003: p xlviii (http://www.ajkd.org/article/s (03) /fulltext for download photo) NTvN jaargang 1 nr 3 september

Waarom is volume controle zo moeilijk?

Waarom is volume controle zo moeilijk? klinische vernieuwing Waarom is volume controle zo moeilijk? Prof. dr. E. Dorhout Mees Het in stand houden van een normaal volume van de lichaamsvloeistoffen is een van de belangrijkste nierfuncties. Dit

Nadere informatie

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010

De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt. Loes Klieverik WES 11-03-2010 De behandeling van hartfalen bij de oudere patiënt Loes Klieverik WES 11-03-2010 Wat is oud?? Definitie Hartfalen Tekortschieten van de pompwerking van het hart en veranderingen in de neurohumorale activatie

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen

Wanneer faalt het hart? Wanneer faalt het hart? . een rondje langs de toehoorders. Hartfalen in de Middeleeuwen. Hartfalen in de loop der eeuwen Wanneer faalt het hart? 14 april 2011 Aggie H.M.M. Balk, cardioloog Thoraxcentrum,, Erasmus MC Wanneer faalt het hart?. een rondje langs de toehoorders Hartfalen in de loop der eeuwen Hartfalen in de Middeleeuwen

Nadere informatie

Wat ga ik vertellen? Intradialytische hypotensie; Hart- en vaatziekten. Disclosure belangen spreker. Hart- en vaatziekten. Hart- en vaatziekten

Wat ga ik vertellen? Intradialytische hypotensie; Hart- en vaatziekten. Disclosure belangen spreker. Hart- en vaatziekten. Hart- en vaatziekten Wat ga ik vertellen? Intradialytische hypotensie; en de gevolgen voor het hart! Maastricht UMC + Frank van der Sande, MD, PhD Department of Internal Medicine Division of Nephrology Hart en gestoorde nierfunctie

Nadere informatie

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Overzicht Casussen inspanningsgerelateerde hypertensie Achtergrond Hoe en

Nadere informatie

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler BSD september 2014 Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler Casuïstiek chronische nierschade Wat kan de huisarts Wanneer consultatie nefroloog Wanneer verwijzing

Nadere informatie

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog

Hartfalen. Duo-avonden 20-4-2015. Jaco Houtgraaf, cardioloog Hartfalen Duo-avonden 20-4-2015 Jaco Houtgraaf, cardioloog Opbouw presentatie Inleiding Wat is het? Hoe ziet het eruit? Hoe ontstaat het? Behandeling Waar op te letten? Symptomen / klachten / dieet / vocht

Nadere informatie

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer

Klinische les Links Hartfalen. IC/CC specialisatie Marco van Meer Klinische les Links Hartfalen IC/CC specialisatie Marco van Meer Inhoud Definitie Gradaties Oorzaken (patho)fysiologie Gevolg Diagnostiek en monitoring Therapie Er komt een man bij de dokter: Definitie

Nadere informatie

BELGIAN WORKING GROUP ON HEART FAILURE ANDCARDIAC FUNCTION

BELGIAN WORKING GROUP ON HEART FAILURE ANDCARDIAC FUNCTION BELGIAN WORKING GROUP ON HEART FAILURE ANDCARDIAC FUNCTION PERSCONFERENTIE 25SEPTEMBER2009 PROVINCIAAL ADMINISTRATIEF CENTRUM GENT 1 INHOUDSTAFEL 1. Persmededeling 3 2. Citaten 5 3. Voorstelling vandebwghf

Nadere informatie

Hartzwakte (hart-insufficiëntie)

Hartzwakte (hart-insufficiëntie) 5 Hartzwakte (hart-insufficiëntie) Hartzwakte de doorbraak Klinische studies De fatale gevolgen bij onvoldoende behandeling van een hartzwakte Hartzwakte de doorbraak Miljoenen mensen in Europa lijden

Nadere informatie

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag.

Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015. Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart. 12/3/14 pag. Korte casus II Prof. dr. S. Droogmans EBM II 2014-2015 Julia Schwarze & Nathan Bormans Tutor: Chelsey Plas Prof. dr. N. Pouliart 12/3/14 pag. 2 Inhoudstafel Casus Probleemlijst Differentiaaldiagnoses Acuut

Nadere informatie

Verpleegkundige zorg rondom een zieke zwangere en kraamvrouw

Verpleegkundige zorg rondom een zieke zwangere en kraamvrouw Verpleegkundige zorg rondom een zieke zwangere en kraamvrouw Dreigende vroeggeboorte bij 24/0 en 32/0 weken of geboortegewicht lager ingeschat dan 1250 gram Van tevoren bekende foetale afwijkingen Ernstige

Nadere informatie

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen?

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen? Chronisch Hartfalen Wat is chronisch hartfalen? Omschrijving Hartfalen Hartfalen is een aandoening van het hart waarbij het hart niet meer in staat is om voldoende bloed uit te pompen en rond te pompen.

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Risk factors for renal function abnormalities

Risk factors for renal function abnormalities Risk factors for renal function abnormalities Nederlandse samenvatting Dit proefschrift probeert mogelijke risicofactoren voor progressief nierfunctieverlies te identificeren in een niet-diabetische populatie.

Nadere informatie

Vermoeidheid & hartziekten

Vermoeidheid & hartziekten Vermoeidheid & hartziekten Menno Baars, cardioloog HartKliniek Nederland april 2014 Cardioloog van de nieuwe HartKliniek Nieuwe organisatie van eerstelijnscardiologiecentra Polikliniek & dagbehandeling

Nadere informatie

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum IgA nefropathie Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - Het ziekteproces - De patiënt - Het diagnostische proces - De behandeling - De

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Boezemfibrilleren is een zeer frequent voorkomende hartritmestoornis en daardoor een belangrijk klinisch probleem. Onder de westerse bevolking is de kans op boezemfibrilleren

Nadere informatie

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hartfalen

Patiënteninformatie. Hartfalen Patiënteninformatie Hartfalen Inhoud Inleiding... 3 Informatie over het ziektebeeld: hartfalen... 3 Wat is hartfalen?... 3 Wat zijn de symptomen?... 4 Wat zijn de oorzaken?... 5 Behandeling van hartfalen...

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

Leefstijladviezen bij hartfalen

Leefstijladviezen bij hartfalen Leefstijladviezen bij hartfalen 1. Begrijp het belang van medicijnen De dagelijkse voorgeschreven hoeveelheid van de verschillende soorten medicijnen is essentieel voor een goede behandeling van hartfalen.

Nadere informatie

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Voorstellen Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Niertransplantatie UMCG Niertransplantatie 8 centra NL * UMC 1 e jaar UMC vervolg 2 e lijn, periferie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

ARTERIELE HYPERTENSIE

ARTERIELE HYPERTENSIE ARTERIELE HYPERTENSIE Wat u moet weten - Patiëntinformatie - Hypertensie is de medische term voor hoge bloeddruk. Dat is de druk waaraan de arteriële bloedvaten of slagaders in het lichaam blootgesteld

Nadere informatie

Hartfalen. Decompensatio cordis

Hartfalen. Decompensatio cordis Hartfalen Decompensatio cordis Door een verminderde pompfunctie van uw hart bent u op dit moment onder behandeling van de cardioloog. Deze folder geeft u uitleg over de aard en de oorzaak van uw klachten.

Nadere informatie

Nierfalen en behandeling

Nierfalen en behandeling Factsheet Nieren en nierschade deel 6 Nierfalen en behandeling Nieren spelen een cruciale rol in het lichaam. Wanneer de nieren nauwelijks nog werken, minder dan 15%, is er sprake van nierfalen. Nierfalen

Nadere informatie

Decompensatio cordis. Frans de Neijs IC/CCU verpleegkundige

Decompensatio cordis. Frans de Neijs IC/CCU verpleegkundige Decompensatio cordis Frans de Neijs IC/CCU verpleegkundige Gevolgen van het infarct Patiënt bleek een infarct te hebben. Deel van het hart functioneert niet goed meer Pompfunctie is achteruit gegaan Patiënt

Nadere informatie

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Hypertensie Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Waarom bloeddruk? Bloeddruk: niet te laag Bloeddruk: niet te hoog Het verband tussen bloeddruk en cardiovasculaire complicaties heeft als drempel

Nadere informatie

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp

Hartfalen. Programma 1-11-2012. UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Hartfalen UFO 1 november 2012 Tom Schalekamp Programma Verschijningsvormen, epidemiologie, diagnostiek Behandeling hoofdlijnen Behandeling in relatie tot pathofysiologie Afzonderlijke middelen bij hartfalen

Nadere informatie

Pre-eclampsie en HELLP syndroom (zwangerschapsvergiftiging)

Pre-eclampsie en HELLP syndroom (zwangerschapsvergiftiging) Pre-eclampsie en HELLP syndroom (zwangerschapsvergiftiging) Zwangerschapsvergiftiging een serieuze zaak Pre-eclampsie en HELLP syndroom Inleiding 3 Ernstige vormen van zwangerschaps hoge bloeddruk; complicaties

Nadere informatie

Voor langdurige behandeling: bewijs van cardiale valvulopathie als vastgesteld door middel van echocardiografie voorafgaand aan de behandeling.

Voor langdurige behandeling: bewijs van cardiale valvulopathie als vastgesteld door middel van echocardiografie voorafgaand aan de behandeling. RUBRIEKEN VAN DE SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN VOOR CABERGOLINE BEVATTENDE PRODUCTEN 4.2 Dosering en wijze van toediening Beperking van de maximumdosis tot 3 mg/dag 4.3 Contra-indicaties Voor langdurige

Nadere informatie

komt terug naar het hart in de linkerboezem, dan naar de linkerkamer en het hele proces begint opnieuw (afb. 1).

komt terug naar het hart in de linkerboezem, dan naar de linkerkamer en het hele proces begint opnieuw (afb. 1). Hartfalen anatomie Het hart is een spier die als een pomp werkt. Het hart pompt het bloed met zuurstof en voedingstoffen via de slagader naar alle delen van het lichaam. Afvalstoffen worden via het bloed

Nadere informatie

Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap

Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap Samenvatting Plasma volume expansie in ernstige hypertensieve aandoeningen van de zwangerschap Samenvatting Dit proefschrift beschrijft het effect van plasma volume expansie in de behandeling van ernstige

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 220 Hartfalen (HF) is niet alleen een syndroom dat wordt gekarakteriseerd door symptomen en een slechte prognose, maar ook door het veelvuldige voorkomen van co-morbiditeiten.

Nadere informatie

Ik ben zo benauwd. Titia Klemmeier/Josien Bleeker

Ik ben zo benauwd. Titia Klemmeier/Josien Bleeker Ik ben zo benauwd Titia Klemmeier/Josien Bleeker dyspneu ademnood kortademigheid benauwdheid Bemoeilijkte ademhaling Programma Inventarisatie leerdoelen Kennis over de praktijk? Alarmsymptomen Achtergrond

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie Circulatie. Stellingen n.a.v. vorig college. Stellingen, vervolg. Bloeddruk

Anatomie / fysiologie Circulatie. Stellingen n.a.v. vorig college. Stellingen, vervolg. Bloeddruk Anatomie / fysiologie Circulatie Bloeddruk 1 Stellingen n.a.v. vorig college Het ventrikelseptum van het hart is dikker dan het atriumseptum van het hart. Een hart dat over de top van de Frank Starling-curve

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Nierfunctievervangende therapie. Nierfunctievervangende therapie

Patiënteninformatie. Nierfunctievervangende therapie. Nierfunctievervangende therapie Patiënteninformatie Nierfunctievervangende therapie Nierfunctievervangende therapie 1 Nierfunctievervangende therapie Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Bij uw familielid of naaste

Nadere informatie

De Ierse Wolfshond: Onze grote vriend met zijn grote hart. Hanneke van Meeuwen. www.dierenkliniekeersel.nl 13-04-2008.

De Ierse Wolfshond: Onze grote vriend met zijn grote hart. Hanneke van Meeuwen. www.dierenkliniekeersel.nl 13-04-2008. De Ierse Wolfshond: Onze grote vriend met zijn grote hart Hanneke van Meeuwen KVG Eersel www.dierenkliniekeersel.nl 13-04-2008 Iets over mijzelf Afgestudeerd Universiteit Gent juli 2001 Werkzaam KvG sinds

Nadere informatie

DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE. Dialyse patiënt met diabetes Mellitus. Insulinebehoefte rond start van HD. Vraag. Hemodialyse & hypoglykemie

DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE. Dialyse patiënt met diabetes Mellitus. Insulinebehoefte rond start van HD. Vraag. Hemodialyse & hypoglykemie Dialyse patiënt met diabetes Mellitus DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE Casus: Mevr. L, 65 jaar, DM2 Net gestart met HD 2 x daags 22 E insuline sc. Ingrid de Vries & Casper Franssen Toegang: getunnelde

Nadere informatie

Afkortingen en begrippen Hemodynamica = de leer van de eigenschappen en de omloop van het bloed.

Afkortingen en begrippen Hemodynamica = de leer van de eigenschappen en de omloop van het bloed. Afkortingen en begrippen Hemodynamica = de leer van de eigenschappen en de omloop van het bloed. CABG: PAC: PiCCO: Preload: Afterload: Systole: Diastole: CO: CVD: PAOP: GEDV: ITBV: EVLW: Coronary Artery

Nadere informatie

Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II. Geachte collegae,

Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II. Geachte collegae, Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II Geachte collegae, Op 27 september is de ROIG over nefrologie gepland. Bij deze ontvangt u het programma. Het is de bedoeling dat een AIOS uit het

Nadere informatie

Scheurbuik? Het mysterie rondom type B aorta dissecties Prof.Dr. Hence Verhagen

Scheurbuik? Het mysterie rondom type B aorta dissecties Prof.Dr. Hence Verhagen Scheurbuik? Het mysterie rondom type B aorta dissecties Prof.Dr. Hence Verhagen Vaatchirurg, Erasmus MC, Rotterdam, Dissecties Ingewikkeld ziektebeeld Komen in alle slagaderen voor Hebben, krijgen, veroorzaken

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar

diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar HARTFALEN ANNO 2010 diagnostiek en pathofysiologie Jan Hein Cornel Medisch Centrum Alkmaar http://www.nvvc.nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2 nl/richtlijnen/bestaande-richtlijnen#hoofdgroep2

Nadere informatie

Bijwerkingen op de nier. Patricia van den Bemt Lareb Bijwerkingendag 20-11-2014

Bijwerkingen op de nier. Patricia van den Bemt Lareb Bijwerkingendag 20-11-2014 Bijwerkingen op de nier Patricia van den Bemt Lareb Bijwerkingendag 20-11-2014 Belangrijkste aandoeningen Acuut nierfalen Pre-renaal Renaal Post-renaal Nefrotisch syndroom Chronisch nierfalen Acuut nierfalen

Nadere informatie

Interdialytic Weight Gain (IDWG)

Interdialytic Weight Gain (IDWG) Position Paper hemodialyse Interdialytic Weight Gain (IDWG) Inhoud 1. Inleiding 2. IDWG, vocht en natrium 3. IDWG en voedingstoestand 4. IDWG, UFR en mortaliteit 5. Overwegingen 6. Conclusie en aanbevelingen

Nadere informatie

Levensbedreigende hyponatriëmie. J.G. van der Hoeven UMC St Radboud, Nijmegen

Levensbedreigende hyponatriëmie. J.G. van der Hoeven UMC St Radboud, Nijmegen Levensbedreigende hyponatriëmie J.G. van der Hoeven UMC St Radboud, Nijmegen 1 U meet een lage plasma [Na + ] - waarom? Concentratie = Totaal Na + in extracellulaire ruimte 2 U meet een lage plasma [Na

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Samenvatting In de diagnose en prognose van hartfalen hebben B-type Natriuretisch Peptide (BNP) en N-terminaal probnp (NT-proBNP) in de afgelopen jaren hun waarde bewezen. Tegenwoordig

Nadere informatie

Hartaandoeningen bij de hond

Hartaandoeningen bij de hond Hartaandoeningen bij de hond HARTAANDOENINGEN VOEDINGSOVERGEVOELIGHEID BIJ DE HOND HARTAANDOENINGEN BIJ DE HOND Hartaandoeningen bij de hond zijn in het algemeen progressief van aard, wat wil zeggen dat

Nadere informatie

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer Etnische verschillen in overleving bij dialysepatiënten in Europa. De rol van demografische, klinische en psychosociale factoren. Nieren hebben de belangrijke taak om afvalproducten en vocht uit het lichaam

Nadere informatie

Risicovolle levende nierdonor: to do or not to do?

Risicovolle levende nierdonor: to do or not to do? Risicovolle levende nierdonor: to do or not to do? Kathleen De Greef, MD, PhD Hepatobiliaire, endocriene en transplantatieheelkunde Universitair Ziekenhuis Antwerpen Risicodonor 1: to do or not to do?

Nadere informatie

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011

cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 2011 cijfers en feiten Hart- en vaatziekten bij vrouwen en mannen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting februari 211 Sterfte bij vrouwen en mannen Hart- en vaatziekten zijn een belangrijke oorzaak van overlijden

Nadere informatie

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA)

Inhoud. Verpleegkunde Cardiologie. Symptomen. Diagnose. Verpleegkunde Cardiologie 1. Indeling New York Heart Association (NYHA) Inhoud Verpleegkunde Cardiologie Han van der Borgh Verpleegkundige aspecten bij: Angina Pectoris Acuut coronair syndroom Prinz Metal Decompensatie cordis Cardiogene shock P.C.I./STENT/ spoed CABG in perifeer

Nadere informatie

Zwangerschap en een ICD CarVasZ 20-11-2015. Wilma de Vries Verpleegkundig specialist Erasmus MC Rotterdam

Zwangerschap en een ICD CarVasZ 20-11-2015. Wilma de Vries Verpleegkundig specialist Erasmus MC Rotterdam Zwangerschap en een ICD CarVasZ 20-11-2015 Wilma de Vries Verpleegkundig specialist Erasmus MC Rotterdam Jong Vrouw ICD Erfelijke hartziekten 1: Cardiomyopathieën (hartspier) 2: Aritmieën (elektische geleiding)

Nadere informatie

Wat is glaucoom... 1. Oogdruk... 1. Oorzaak... 3. Soorten glaucoom... 3. Diagnose... 5. De behandeling van glaucoom... 5

Wat is glaucoom... 1. Oogdruk... 1. Oorzaak... 3. Soorten glaucoom... 3. Diagnose... 5. De behandeling van glaucoom... 5 Glaucoom Inhoudsopgave Wat is glaucoom... 1 Oogdruk... 1 Oorzaak... 3 Soorten glaucoom... 3 Diagnose... 5 De behandeling van glaucoom... 5 Syndroom van Charles Bonnet = pseudohallucinaties... 7 Wat is

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Samenwerking waarover? Richtlijnen en zorgstandaarden Cardiovasculair risicomanagement (zorgstandaard) Samenwerking e en e lijn Prof dr Piet ter Wee Afdeling Nefrologie Hypertensie Diabetes mellitus (zorgstandaard)

Nadere informatie

Bloedgasanalyse. Doelstelling. Bloedgasanalyse. 4 mei 2004 Blad 1. Sacha Schellaars IC centrum UMC Utrecht. Zuur base evenwicht Oxygenatie

Bloedgasanalyse. Doelstelling. Bloedgasanalyse. 4 mei 2004 Blad 1. Sacha Schellaars IC centrum UMC Utrecht. Zuur base evenwicht Oxygenatie Bloedgasanalyse Sacha Schellaars IC centrum UMC Utrecht Doelstelling De student kan de 4 stoornissen in het zuurbase evenwicht benoemen. De student kan compensatiemechanismen herkennen en benoemen. De

Nadere informatie

Wijzigingen laboratoriumbepalingen ten opzichte van de richtlijn 2006

Wijzigingen laboratoriumbepalingen ten opzichte van de richtlijn 2006 RICHTLIJN LABORATORIUMBEPALINGEN EN PERIODIEK ONDERZOEK BIJ STABIELE CHRONISCHE HD EN PD PATIËNTEN Wijzigingen laboratoriumbepalingen ten opzichte van de richtlijn 2006 - Bepaling van de aluminiumspiegel

Nadere informatie

Vochtbalans bij de cardiologische patiënt

Vochtbalans bij de cardiologische patiënt Vochtbalans bij de cardiologische patiënt Voor uw behandeling is het belangrijk dat er per dag wordt opgeschreven hoeveel u drinkt en plast. Dit noemen we het bijhouden van uw vochtbalans. In deze folder

Nadere informatie

Hoe wordt het normale hartritme tot stand gebracht?

Hoe wordt het normale hartritme tot stand gebracht? Boezemfibrilleren De cardioloog heeft vastgesteld dat u een ritmestoornis heeft of heeft gehad, die boezemfibrilleren, ofwel atriumfibrilleren wordt genoemd. In deze folder kunt u hierover meer lezen.

Nadere informatie

ANNEX III AANPASSINGEN VAN DE SAMENVATTING VAN PRODUCTKENMERKEN EN BIJSLUITER

ANNEX III AANPASSINGEN VAN DE SAMENVATTING VAN PRODUCTKENMERKEN EN BIJSLUITER ANNEX III AANPASSINGEN VAN DE SAMENVATTING VAN PRODUCTKENMERKEN EN BIJSLUITER 25 RUBRIEKEN VAN DE SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN VOOR BROMOCRIPTINE BEVATTENDE PRODUCTEN 4.2 Dosering en wijze van

Nadere informatie

Hartfalen: kunnen we het beter doen?

Hartfalen: kunnen we het beter doen? Hartfalen: kunnen we het beter doen? Dr. Irène Oudejans, klinisch geriater 17 Maart 2015 Inhoud Wat is hartfalen? Wanneer aan hartfalen denken? Hoe stel je de diagnose? Hartfalen Onderzoek GERiatrie Wat

Nadere informatie

hartfalen polikliniek

hartfalen polikliniek Cardiologie hartfalen polikliniek 1 2 Inleiding Uw cardioloog heeft bij u de diagnose hartfalen gesteld. Hij verwijst u daarom door naar de hartfalenverpleegkundige op de poli cardiologie. In deze folder

Nadere informatie

Arteriële Hypertensie

Arteriële Hypertensie Arteriële Hypertensie Fysiopathologie Screening secundaire hypertensie B. Maes Definitie European Societies of Hypertension and Cardiology 2007 systolisch (mm Hg) Optimaal

Nadere informatie

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het Hartfalen Wat is het en hoe herken je het Hartfalen, onbekend en onderschat Hartfalen is de grote onbekende onder de hartziekten. Hartfalen klinkt misschien bekend in de oren. Het woord doet denken aan

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie

Chronische hartklep aandoening bij de hond

Chronische hartklep aandoening bij de hond Chronische hartklep aandoening bij de hond Diverse benamingen De chronische hartklep aandoening bij de hond wordt ook wel myxomateuze klepdegeneratie genoemd, omdat bepaalde hartkleppen op een specifieke

Nadere informatie

longembolie patiënteninformatie

longembolie patiënteninformatie patiënteninformatie longembolie Bij u is het vermoeden van en longembolie, of is de diagnose longembolie gesteld. Wat is een longembolie eigenlijk? Hoe ontstaat een longembolie en hoe kan het worden behandeld?

Nadere informatie

ROIG Vasculaire Geneeskunde 26 september 2007

ROIG Vasculaire Geneeskunde 26 september 2007 ROIG Vasculaire Geneeskunde 26 september 2007 Locatie: Rijn-zaal Voorzitter: Yvo Smulders 0830 Ontvangst met koffie 0900-0930 Introductie, risicofactoren en risicostratificatie Y. Smulders, VUmc 0930-1000

Nadere informatie

Kind met een mononier

Kind met een mononier Kind met een mononier Inleiding Normaal heeft een mens twee nieren. De functie van de nieren bestaat onder andere uit het verwijderen van afvalstoffen uit het bloed en regeling van de bloeddruk (zie ook

Nadere informatie

Hart & Vaatcafé, 26 november 2015 Hartfalen, mijn hart pompt niet goed. Wat nu?

Hart & Vaatcafé, 26 november 2015 Hartfalen, mijn hart pompt niet goed. Wat nu? Hart & Vaatcafé, 26 november 2015 Hartfalen, mijn hart pompt niet goed. Wat nu? Vraag 1 Ik heb hartfalen en gebruik een b-blokker, hierbij ben ik duizelig. De dosering is gehalveerd en nu ben ik minder

Nadere informatie

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis

Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Goed leven met hartfalen?! 26 juni 2012 Mgm Kolff-Kamphuis Komt iemand bij de dokter.. Heb ik hartfalen? Indeling + Definitie + Statistiek + Oorzaken + Onderzoek + Behandeling: medicatie leefregels CABG/klepoperatie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM

Fries Wisselprotocol CVRM Fries Wisselprotocol CVRM Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding waaronder zoutbeperking (tot 5 gram/dag) o stoppen roken o voldoende lichamelijke activiteiten

Nadere informatie

BIJSLUITER. FUROSEMIDE 2 mg/ml drank

BIJSLUITER. FUROSEMIDE 2 mg/ml drank BIJSLUITER FUROSEMIDE 2 mg/ml drank Dit geneesmiddel is specifiek voor kinderen jonger dan 12 jaar ontwikkeld en daar is de tekst van de bijsluiter op aangepast. Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u

Nadere informatie

Tussentoets 1 (TT-1, code 8WA01) Hart en Long 8WA00. Maandag 11 maart 2013

Tussentoets 1 (TT-1, code 8WA01) Hart en Long 8WA00. Maandag 11 maart 2013 Tussentoets 1 (TT-1, code 8WA01) Hart en Long 8WA00 Maandag 11 maart 2013 Faculteit Biomedische Technologie BSc opleiding Medische Wetenschappen en Technologie Verantwoordelijk docent: C. Bouten Coördinator

Nadere informatie

HEMODYNAMICA EN HEMODIALYSE

HEMODYNAMICA EN HEMODIALYSE HEMODYNAMICA EN HEMODIALYSE auteur : Erik Onsia 1. Inleiding Hemodynamica bestudeert de circulatoire functie, als onderdeel van ons cardiovasculair stelsel. Dit is de wijze waarop het circulerend volume

Nadere informatie

Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde. Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen

Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde. Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen Hoge bloeddruk4 Vitale celstoffen ter preventie en ondersteunende therapie Hoge bloeddruk: de inzichten van cellulaire geneeskunde Hoe specifieke vitale celstoffen patiënten met hoge bloeddruk kunnen helpen

Nadere informatie

ICU - Medium Care. Type B dissectie. Ineke van de Pol Circulation practitioner i.o. Maart 2011

ICU - Medium Care. Type B dissectie. Ineke van de Pol Circulation practitioner i.o. Maart 2011 ICU - Medium Care Type B dissectie Ineke van de Pol Circulation practitioner i.o. Maart 2011 Inhoud Uitleg type B dissectie Casus Beloop Laboratotium Hemodynamiek Gebruikte medicatie Compartimentsyndroom

Nadere informatie

Casus. Judith Lie, hemovigilantiefunctionaris Erik Beckers, internist-hematoloog Kennisplatform ZO 04-04-2013

Casus. Judith Lie, hemovigilantiefunctionaris Erik Beckers, internist-hematoloog Kennisplatform ZO 04-04-2013 Casus Judith Lie, hemovigilantiefunctionaris Erik Beckers, internist-hematoloog Kennisplatform ZO 04-04-2013 Melding Transfusiereactie 09-11-2012 (vrij): vrouw 34 jaar Tijdens plasmaferese met FFP als

Nadere informatie

PULMONALE HYPERTENSIE

PULMONALE HYPERTENSIE Pulmonale Hypertensie Nicole Coenen Verpleegkundig consulent Pulmonale Hypertensie Radboud UMC Nijmegen Inleiding Wat is PH Klachten Diagnose Behandeling Rol van verpleegkundigen Taakgroep PVA PULMONALE

Nadere informatie

Evidence-based Lifestyle Advies

Evidence-based Lifestyle Advies Evidence-based Lifestyle Advies Focus op dieet Willem Bax*, Internist-nefroloog-vasculair geneeskundige Vaatcentrum Alkmaar *,Conflict of interest m.b.t. onderwerp: geen 1 Vrouw, 48 jaar, VG: RA, zus DM-2,

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie

Anatomie / fysiologie Anatomie / fysiologie Eliminatie en regulatie Nieren 3 FHV2009 / Cxx55 5+6 / Anatomie & Fysiologie - Nieren 3 1 Elektrolytenbalans Mineralen worden in het lichaam opgenomen door middel van voeding en drank.

Nadere informatie

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011

CBO RICHTLIJN. Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010. Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 CBO RICHTLIJN HARTFALEN Multidisciplinaire richtlijn Hartfalen 2010 Ad Bakx, cardioloog BovenIJ Ziekenhuis Amsterdam SAHO 28 juni 2011 ESC guidelines Richtlijn is gebaseerd op de ESC Guidelines for the

Nadere informatie

Nederlandse Nierdag 2014. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

Nederlandse Nierdag 2014. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Het ABC van IgA nefropathie Nederlandse Nierdag 2014 Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - De patiënt - Het diagnostische proces - De

Nadere informatie

Boezemfibrilleren. De bouw en werking van het hart

Boezemfibrilleren. De bouw en werking van het hart Boezemfibrilleren Boezemfibrilleren is een stoornis in het hartritme. Uw hartslag wordt onregelmatig. U kúnt dit voelen, maar dat hoeft niet. Van alle mensen met boezemfibrilleren voelt ongeveer 10 tot

Nadere informatie

Vraag en antwoord document Hartaandoeningen bij de hond

Vraag en antwoord document Hartaandoeningen bij de hond Vraag en antwoord document Hartaandoeningen bij de hond In oktober en november 2014 zijn er webinars gegeven over de diagnostiek en behandeling van hartaandoeningen bij honden door dr. V. Szatmári (Diplomate

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Het Fenomeen van Raynaud

Het Fenomeen van Raynaud Het Fenomeen van Raynaud Wat is het Fenomeen van Raynaud? Wij spreken van het Fenomeen van Raynaud bij het plotseling optreden van verkleuringen van vingers en/of tenen bij blootstelling aan kou of bij

Nadere informatie

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Primaire of essentiële (95%) Secundaire (5%) G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist, jan. 2012 2 Bloeddruk

Nadere informatie

Geen. Geen. Geen. Geen

Geen. Geen. Geen. Geen Disclosure belangen dr. G. A. van Montfrans Nationaal Hypertensie Congres 7 februari 2014 (potentiële) Belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Cardiopulmonale consequen1es van neurologische aandoeningen Eva Verweij Fellow IC

Cardiopulmonale consequen1es van neurologische aandoeningen Eva Verweij Fellow IC Cardiopulmonale consequen1es van neurologische aandoeningen Eva Verweij Fellow IC N.a.v. casus van jonge vrouw met blanco VG en SAB g 1, 20.00 uur Dag 2, 00.30 uur Echo cor (fellow): LVF lijkt redelijk

Nadere informatie

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015

casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Ventrikel septum ruptuur casus presentatie Rob Roudijk, Keuzecoschap intensive care 12-1-2015 Casus 70 jarige man RVO: post operatief na VSR correctie en triscuspidalisplastiek Dyspneu verdenking pneumonie,

Nadere informatie

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning

Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum. Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Prof. dr. F. C. Visser Cardioloog Erasmus Medisch Centrum Electrocardiografische & fysiologische veranderingen tijdens inspanning Indicaties voor inspannings ECG Evaluatie van patienten met pijn op de

Nadere informatie