Waarom is volume controle zo moeilijk?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Waarom is volume controle zo moeilijk?"

Transcriptie

1 klinische vernieuwing Waarom is volume controle zo moeilijk? Prof. dr. E. Dorhout Mees Het in stand houden van een normaal volume van de lichaamsvloeistoffen is een van de belangrijkste nierfuncties. Dit zou dus ook een essentieel doel van nierfunctie vervangende behandeling moeten zijn. Toch wordt aan dit evidente feit in de praktijk onvoldoende aandacht besteed. Sterker nog, controle van het volume en van de daar nauw mee samenhangende bloeddruk, wordt niet genoemd in de richtlijnen voor adequate dialyse. Professor Dorhout Mees hoopt met dit artikel de achtergronden van deze merkwaardige ontwikkeling duidelijk te maken. Gewicht = volume toename Het tussen twee dialysebehandelingen geretineerde vocht, dat zich uit in toename van het lichaamsgewicht (Inter Dialytic Weight Gain, IDWG), moet tijdens dialyse door ultrafiltratie (UF) worden verwijderd. Hierbij wordt vocht aan het bloed onttrokken, dat vervolgens vanuit het interstitium moet worden aangevuld (refill). Dat kost tijd, zodat er een tijdelijke daling van het bloedvolume optreedt. Dat hierdoor circulatie problemen ontstaan, is een dagelijkse ervaring van iedere dialysearts. Vaak lukt het daarom niet, het beoogde droog gewicht (DG) te bereiken, omdat de UF wegens hypotensie voortijdig moet worden beëindigd. Bij een grote overmaat aan extracellulair vocht vindt refill weliswaar sneller plaats, maar naarmate de overmaat aan vocht vermindert, staat het interstitium dat moeilijker af omdat de compliance afneemt (1). Verwijdering van de laatste liters ECV veroorzaakt de sterkste daling van het BV. Maar ook als het DG na elke sessie wel bereikt wordt, ligt het gemiddelde gewicht gedurende de week daarboven. De betekenis van dit harmonica effect is niet goed onderzocht. Ik behoef hier niet te betogen, dat overmaat aan volume schadelijk is. Toch is het, wegens de veelheid van andere factoren en de heterogeniteit van de dialysepopulatie, pas onlangs gelukt een relatie tussen IDGW en mortaliteit te bevestigen (2). Water en zout Het met het dieet opgenomen zout (NaCl) stimuleert het dorstgevoel en is de enige oorzaak van volume-expansie, ook bij dialysepatiënten. Toch wordt dit niet door ieder ingezien. Dat blijkt althans uit het veel gehoorde advies van strenge vochtbeperking aan dialyse patiënten. In theorie kunnen onze patiënten te veel drinken als de dorstdrempel pathologisch verlaagd zou zijn of als zonder dorst sociaal wordt gedronken. Dan ontstaat hyponatraemie, maar tevens komt meer dan de helft van de overmaat aan water in de cellen terecht. De frequentie daarvan hangt mede af van de behandelingsstrategie. In een Amerikaans onderzoek (3) was het serum Na bij 32% van de patiënten gemiddeld meq/l verlaagd, in een Turkse groep was het bij 24% gemiddeld meq/l verlaagd. Beiden vonden een omgekeerde relatie tussen IDWG en serum Na. Prof. dr. Evert Dorhout Mees NTvN jaargang 1 nr 4 december

2 Mogelijke strategieën. Er zijn drie methoden om overmaat aan volume te voorkomen: Strenge zoutbeperking in het dieet is de meest effectieve en logische maatregel. Maar om de patiënt (en zijn gezin) van de noodzaak daarvan te overtuigen, is tijd nodig een toenemend schaars artikel. Ultrafi ltratie (UF) wordt tijdens de dialyse algemeen toegepast, maar het lukt het vaak niet om zo n groot volume in korte tijd te onttrekken. Geïsoleerde UF zonder dialyse wordt beter verdragen, maar dit past niet in een routineschema. Wegens de bovengenoemde variatie in refill snelheid is het logisch om de UFsnelheid tijdens de dialyse te variëren: in het begin snel, later langzamer. Door die te laten sturen door de (via haemoglobine gemeten) relatieve veranderingen van het bloedvolume (bloodvolume tracking: BVT) werden opmerkelijke resultaten bereikt (4). Na twaalf weken behandeling was de bloeddruk van 166/81 tot 144/73 mmhg gedaald, terwijl in een gerandomiseerde controle groep geen verandering optrad. Uitbreiding van het aantal dialyse uren per week (langduriger of meer frequente sessies) vergemakkelijkt het bereiken van het DW, omdat meer tijd voor volume onttrekken beschikbaar is. Met elk van deze methoden zijn uitstekende resultaten bereikt. Charra s team in Lyon paste alle drie tegelijk toe. Zij schreef strenge zoutbeperking in het dieet voor, ging niet mee met de algemene trend om dialysetijden te verkorten en bleef zo veel mogelijk UF toepassen op geleide van de bloeddruk. Reeds in 1992 rapporteerden zij (5) een 5-jaars overleving van hun patiënten >65 jaar van 67% (tegenover 22 % in de USA). Na 20 jaar dialyse was nog 38% in leven. Op deze wijze werd zonder medicamenten bij 98 % van de patiënten een normale bloeddruk bereikt. Zij beschreven ook, dat daar vaak geruime tijd (enkele weken of langer) voor nodig is. Dit zogenaamde lagfenomeen (6) is een van de redenen, dat elders in de wereld een groot deel van de dialysepatiënten, ondanks gebruik van veel antihypertensie middelen, toch hoge bloeddruk houdt. Het is immers veel gemakkelijker om een medicament voor te schrijven, dan het tijdrovende probing for dry weight (7) dat daartoe nodig is. De Izmirse groep toonde aan, dat ook met conventionele dialysetijden (3 x 4-5 uur per week) vergelijkbare resultaten te bereiken zijn met strikte volume controle (8). Zij vond bij patiënten boven 45 jaar een 5-jaars overlevingsduur van 62%, normale bloeddruk zonder medicamenten (120/65) bij 93% van de patiënten) en vermindering van de linker kamer hypertrofi e (LVH). De strategie met strikte volume controle vond echter slechts in enkele centra ter wereld navolging. Dit heeft verschillende oorzaken. De voornaamste is, dat het veel tijd en inspanning kost van het hele dialyse team. Omdat pogingen met volume controle vaak niet meteen slagen, zijn artsen en verpleegkundigen geneigd, aan het nut dan wel uitvoerbaarheid van deze strategie te twijfelen. Zij vinden ook weinig steun in de literatuur. Sommige opinieleiders stellen botweg, dat zoutarm dieet (in de USA) nu eenmaal niet haalbaar is. Ook worden de elders behaalde goede resultaten aan een gunstige case mix van relatief gezonde patiënten toegeschreven. Het is belangrijk te beseffen, dat een dialyse centrum een sociale eenheid is, waarin de leden elkaar sterk beïnvloeden. Multidisciplinair overleg is nodig om ieder van de ratio van volume strategie te overtuigen en de schijnbare paradox: zout = volume, water = zout(concentratie) uit te leggen. Met informatieve bijeenkomsten kunnen ook partners en gezinsleden in het overleg worden betrokken. Verpleegkundigen hebben hierbij een sleutel positie. Eenmalige instructie is onvoldoende, frapper toujours! Hoe eerder met dieetmaatregelen wordt begonnen, hoe beter. Vaak zijn patiënten zich niet van hun beperkingen bewust en verzetten zich tegen verandering, want het ging toch eigenlijk best goed, en die bloeddruk kon mijn dokter vroeger ook al niet omlaag krijgen. Pas na succesvolle behandeling merken zij, dat zij niet meer kortademig worden. Verhoging van het aantal dialyse uren is uitermate logisch. De gangbare praktijk - 12 uur of minder per week - komt immers slechts overeen met ± 10% van een normale nierfunctie. Er komt dan meer tijd om het geretineerde vocht te onttrekken en grotere moleculen, zoals fosfaten, verwijderen. Er zijn 3 varianten mogelijk: 1) frequentere dialyse met conventionele korte tijden, 2) langere dialyse sessies drie maal per week en 3) combinatie van beide. Met alle drie werd betere bloeddrukcontrole, verbeterde overleving en ook (hier niet verder besproken) verbeterde botstofwisseling gemeld. Ad 1) Frequentere, dagelijkse (nachtelijke) dialyse komt de normale toestand het meest nabij. Reeds in de 70 er 10 NTvN jaargang 1 nr 4 december 2011

3 jaren werden hiermee uitstekende resultaten bereikt, maar de verwachte algemene toepassing bleef uit. Recent zijn twee gerandomiseerde trials gepubliceerd. Een Canadees onderzoek (9) gedurende een half jaar rapporteerde betere bloeddrukcontrole en vermindering van de LVH met zes dialyses per week. Ook waren er lagere fosfaatwaarden ondanks minder fosfaatbindergebruik. Een Amerikaans onderzoek (10) gedurende een jaar toonde een betere overlevingsduur (HR 0.61) en cardiale toestand, maar ook meer complicaties van de toegang tot de bloedbaan (HR 1.71). Dit laatste heeft ongetwijfeld te maken met de gebruikte hoge bloedstroom. Geen van beiden meldde betere anaemie controle. Ad 2) In een case-controlled trial vergeleken Ok et al. 3 x 8 uur met 3 x 4 uur dialyse (11). Niet alleen waren overleving, bloeddruk en echocardiografische uitkomsten belangrijk beter in de 3 x 8 uur dialyse groep, er was ook verbetering van biochemische parameters en veel minder gebruik van antihypertensiva en fosfaatbinders. In tegenstelling tot de genoemde trials vonden zij ook een sterk verminderd erythropoetine gebruik. Ad 3) Uiteraard zijn ook resultaten van frequente èn langdurige dialyse indrukwekkend. De levenskansen van zo behandelde patiënten zijn gelijk aan die van hen met een transplantaat van een overleden donor (12). Natrium modellering Zelfs auteurs die inzien dat zoutbeperking en langere dialyse gewenst zijn, concludeerden dat het eerste niet door patiënten en het tweede niet door verzekeringen wordt geaccepteerd en zoeken daarom naar alternatieve methoden (13). Een daarvan is natrium modellering van het dialysaat (14). Sommige auteurs beproefden hogere Na concentraties om hypotensie tijdens dialyse te voorkomen. Het voorspelbare resultaat was, dat de patiënten na afl oop van de dialyse een hogere Na concentratie in het bloed en meer dorst hadden, zodat het IDWG toenam. Omgekeerd leidt een lage Na concentratie in het dialysaat tot minder IDWG. Maar afgezien van het feit, dat hyponatraemie in andere onderzoeken met verhoogde mortaliteit werd geassocieerd (3), leert eenvoudige berekening dat het effect van zo n maatregel gering is*. Waar het om gaat is, dat het geretineerde zout hoe dan ook verwijderd moet worden. Restfunctie (Residual Renal Function: RRF) Het is duidelijk, dat aanwezige restfunctie de dialyse behandeling aanzienlijk vergemakkelijkt. Zij vermindert de noodzaak tot UF en laat een ruimer dieet toe. Een RRF van 10% komt grofweg overeen met het effect van conventionele haemodialyse en is superieur aan peritoneaal dialyse. Het is echter evident, dat vroeg starten van dialyse ook risico s en ongemak meebrengt. De voor- en nadelen van beide strategieën moeten dus zorgvuldig tegen elkaar worden afgewogen, waarbij rekening moet worden gehouden met de lead-time bias (15). Hoewel de Nederlandse NECOSAD studie (16) een hogere mortaliteit vond bij vroeg starten, is er nog veel discussie over. Tot nu toe is het voordeel van vroege dialyse niet aangetoond. In een gerandomiseerd onderzoek waren na 3,5 jaar evenveel patiënten overleden die vroeg waren gestart als die 5.8 maand later met dialyse begonnen (17). Het streven om bij zo hoog mogelijke RRF met dialyse te starten, bracht tevens de wens mee, de functie van de zieke nieren te behouden. Dit staat echter goede volumecontrole in de weg. De RRF daalt als patiënten van CAPD op HD overgaan en de bloeddruk daalt door betere UF, maar ook na transplantatie. Dat wijst er op, dat de RRF behouden blijft dank zij overvulling en hypertensie. Die dwingen de overgebleven nefronen van de eigen zieke nier tot hyperfiltratie. De dialyse arts heeft dus de keus tussen beschermen van de nier of van het hart. Aangezien de nier wel en het hart niet vervangen kan worden is de keus niet moeilijk. Zijn diuretica nuttig? Als er nog enige restfunctie over is, doet de vraag zich voor of de zout-en-water uitscheiding verder kan worden verhoogd door (met name loop-)diuretica. Dat blijkt minimaal: in CAPD patiënten was de Na uitscheiding met furosemide 3.3 mmol per dag hoger dan in de controle groep (18). Wel hadden diureticagebruikers iets minder hyperkaliëmie en IDWG, maar er was geen beschermend effect op de restfunctie. Paradoxaal is de claim, dat diuretica bij patiënten zonder restfunctie verminderde cardiale mortaliteit zouden geven. Een artikel over het gebruik van diuretica in 308 (!)centra in de wereld (19) suggereerde een trend naar lagere mortaliteit. Gezien de aard van dit onderzoek heeft die claim weinig waarde. NTvN jaargang 1 nr 4 december

4 wetenschap Beschouwing Het is teleurstellend dat medical opinion leaders nog steeds weinig aandacht schenken aan de overtuigend aangetoonde voordelen van volume controle met zoutbeperking en langere dialysetijden. Een recent review (13) noemt deze methoden nauwelijks en concludeert, dat eerst onderzoek moet worden gedaan of langere dialyse tijden voor de patiënten acceptabel zijn. Wij moeten volgens de schrijvers vooral onderzoek doen naar technologische doorbraken en het werkingsmechanisme van uraemische toxines. Dat deze toxines bij langdurige dialyse blijken te worden verwijderd maakt echter het werkingsmechanisme minder relevant. Een verklaring van deze ontwikkelingen moet m.i. vooral in psychologische, modieuze en economische factoren worden gezocht. Onderzoekers en tijdschrift redacties willen graag iets nieuws willen tonen. Dit leidt de aandacht af van oude waarheden, die niemand ontkent maar niet toepast. De KT/V obsessie. Een (achteraf rampzalige) rol speelde de mechanistische analyse (20) resulterend in het KT/V concept, volgens hetwelk verwijdering van het (vrijwel niet toxische) ureum de enige maatstaf is voor adequate dialyse. Deze geleerd lijkende, maar uiterst simplistische formule veroverde de dialysewereld als een nieuw Evangelie, en leidde tot idiomatisch taalgebruik: men spreekt van dialysedosis die moet worden toegediend als een medicament. Veel aandacht wordt besteed aan nieuwe factoren, waarbij de vraag, welke rol die spelen in de (patho)fysiologische regulatie niet aan de orde komt. Het feit, dat in veel onderzoekingen geen relatie werd gevonden tussen hoogte Dit is het tweede artikel dat prof. Evert Dorhout Mees voor het NTvN heeft geschreven. Hij heeft een jarenlange staat van dienst als nefroloog en hoogleraar. Hij onderzocht klinische, pathofysiologische problemen, vooral op het gebied van volumeregulatie (nephrotisch syndroom) en werkingsmechanismen van diuretica en hypotensiva en was nauw betrokken bij de ontwikkeling van hemodialyse in Nederland. Na zijn pensionering in 1990 werkte hij acht jaar als hoogleraar aan de Ege Universiteit te Izmir, Turkije. (www.evertdorhoutmees.nl) van de bloeddruk en mortaliteit, wordt omgekeerde epidemiologie genoemd, een term die niets oplost. Vooral om economisch redenen is in de USA de duur van dialysesessies verkort tot 3,5 uur. Om toch de vereiste KT/V te verkrijgen is een hoge bloedstroom nodig, hetgeen weer leidt tot complicaties bij de toegang tot de bloedbaan. Maar het invoeren van langere tijden vereist ingrijpende organisatorische veranderingen en zou tot minder winst leiden. Gelukkig wordt in veel Nederlandse centra de mogelijkheid van langere en/of frequente dialyse, hetzij in het centrum, hetzij thuis geboden. Dit zal er zeker toe bijdragen, de problemen met overvulling en daardoor veroorzaakte mortaliteit te verminderen. * Stel een patiënt heeft een IDWG van 3 Kg en normaal serum Na. Dat betekent 3 x1 40 = 420 mmol teveel Na. Bij een ECV van 18 liter kan met 135 mmol Na dialysaat door diffusie maximaal 18 x 5 = 90 mmol worden verwijderd. Daarbij zal het watergehalte van de cellen met 0.8 L toenemen. Referenties 1. Dorhout Mees EJ. Cardiovascular aspects of dialysis treatment. Kluwer Med Publ Kalantar Zadeh K, Regidor D, Kovesdy CP et al. Fluid retention is associated with cardiovascular mortality in patients undergoing long term hemodialysis. Circulation (2009) 119: Maikar SS, Gari CC, Bruneli SM. Mortality associated with low serum Na concentration in maintenance hemodialysis. Am J Med (2011) 124: Daselaar JJ, Huisman RM, de Jong PE et al. Effect of relative blood volume-controlled hemodialysis on blood pressure and volume status in hypertensive patients. ASAIO Journal (2007) 53: Charra B, Calemard E, Ruffet M et al. Survival as an index of adequacy of dialysis. Kidney Int (1992) 41: Charra B, Begström J, Scribner B. Blood pressure control in dialysis patients: importance of the lag phenomenon. Am J Kidney Dis (1998) 32: Charra B, Laurent G, Chazot C et al. Clinical assessment of dry weight. Nephrol Dial Transplant (1996) 11 [supl 2] Özkahya M, Töz H, Ünsal A et al. Treatment of hypertension in dialysis patients by ultrafiltration. Am J Kidney Dis (1999) 34: NTvN jaargang 1 nr 4 december 2011

5 diagnose À vue 9. Culleton BC, Walsh M, Klarenbach SW et al. Effect of frequent nicturnal hemodialysis on left ventricular mass and quality of life. JAMA (2007) 298: FHN Trial Group. In-center hemodialysis six times per week versus three times per week. New Eng J Med (2010) 363; Ok E, Duman S, Asci G et al. Comparison of 4 and 8 hour dialysis sessions in trice weekly hemodialysis. Nephrol Dial Transplant (2011) 26: Pauly RP, Gill JS, Rose CL et al. Survival among nocturnal home haemodialysis compared to kidney transplant recipients. Nephrol Dial Transplant (2009) 24: Himmelfarb J, Ikizler TA. Hemodialysis. New Eng J Med (2010) 363: Santos SFF, Piexoto AJ. Revisiting the dialysate sodium prescription as a tool for better blood pressure and interdialytic weight gain management in hemodialysis patients. Clin J Am Soc Nephrol (2008) 15. Canaud B. Residual renal function: the delicate balance between benefi t and risks. Nephrol. Dial Transplant.(2008) 23: Korevaar JC, Jansen MA, Dekker FW et al. When to initiate dialysis: effect of proposed US guidelines on survival. Lancet (2001) 358: Cooper BA, Brantley P, Buffone L et al. A randomised controlled trial of early versus late initiation of dialysis. New Eng J Med (2010) 363; MedcalffF, Harms KPV, Walls J. Role of diuretics in the preservation of renal function in patients on continuous peritoneal dialysis. Am J Kidney Dis (2001); 59: Bragg-Gresham JL, Fissell B, Macy MA et al. Diuretic use, residual renal function and mortality among hemodialysis patients. (DOPPS study) Am J Kidney Dis (2007) 49: Gotch FA, Sargent JA. Mechanistic analysis of the National Cooperative Dialysis Study (NDGS) Kidney Int. (1985) 28: Iglehart J. Bundled payment for ESRD- including DSAs in Medicare dialysis package. New Eng J Med (2011) 364: IIn deze rubriek worden korte patiëntcasussen besproken, waarbij de nefrologische diagnose kan worden gesteld op basis van de afbeelding die is bijgevoegd (diagnose à vue). Deze afbeelding kan een foto zijn, een röntgenfoto een PA coupe etc. Lezers worden van harte uitgenodigd zelf casussen aan te dragen. Deze kunt u per sturen naar: org. De redactie bepaalt welke casussen worden geselecteerd voor publicatie. Indien uw casus wordt gepubliceerd zal uw naam worden vermeld en ontvangt u een boekenbon van 50,-. Casus Een 60-jarige man, met blanco voorgeschiedenis, presenteerde zich op de SEH met een diepe anemie (HB 3,5 mmol/l), en een ernstige nierinsuffi ciëntie (egr van 3 ml/ min, serumcreatinine 1250 umol/liter). De anemie werd verklaard door een bloedend ulcus ventriculi. Bij verder laboratoriumonderzoek werd een hypercalciemie (3,89 mmol/l), een hyperfosfatemie (4,5 mmol/l) en een hypoalbuminemie (20 gr/l) vastgesteld. In verband met rugpijnen werd een CT wervelkolom en een CT schedel gemaakt. Wat is uw diagnose? (Het antwoord vindt u op pagina 19 van dit nummer) NTvN jaargang 1 nr 4 december

Interdialytic Weight Gain (IDWG)

Interdialytic Weight Gain (IDWG) Position Paper hemodialyse Interdialytic Weight Gain (IDWG) Inhoud 1. Inleiding 2. IDWG, vocht en natrium 3. IDWG en voedingstoestand 4. IDWG, UFR en mortaliteit 5. Overwegingen 6. Conclusie en aanbevelingen

Nadere informatie

Wat ga ik vertellen? Intradialytische hypotensie; Hart- en vaatziekten. Disclosure belangen spreker. Hart- en vaatziekten. Hart- en vaatziekten

Wat ga ik vertellen? Intradialytische hypotensie; Hart- en vaatziekten. Disclosure belangen spreker. Hart- en vaatziekten. Hart- en vaatziekten Wat ga ik vertellen? Intradialytische hypotensie; en de gevolgen voor het hart! Maastricht UMC + Frank van der Sande, MD, PhD Department of Internal Medicine Division of Nephrology Hart en gestoorde nierfunctie

Nadere informatie

Hoe werken de nieren en wat als de nieren niet meer werken?

Hoe werken de nieren en wat als de nieren niet meer werken? Hoe werken de nieren en wat als de nieren niet meer werken? Nierfunctie en nierfunctievervangende therapie J. Lips, nefroloog 27-4-2011 1 27-4-2011 2 Inhoud Anatomie normale nieren Functie nieren Wat als

Nadere informatie

Bloedvolume. Biofeedback Systeem HEMO CONTROL. Bloedvolume meting. Bloedvolume meting. Het totaal aan circulerend volume in de vaten

Bloedvolume. Biofeedback Systeem HEMO CONTROL. Bloedvolume meting. Bloedvolume meting. Het totaal aan circulerend volume in de vaten Biofeedback Systeem HEMO CONTROL Bloedvolume Het totaal aan circulerend volume in de vaten Gemiddeld zo n 5-6 liter voor een volwassene René van Hoek & Ad van Berkel Het bestaat voor 45% uit cellen en

Nadere informatie

DIALYSE-EFFICIËNTIE ROUTINE OF PROTOCOL?

DIALYSE-EFFICIËNTIE ROUTINE OF PROTOCOL? DIALYSE-EFFICIËNTIE ROUTINE OF PROTOCOL? auteur: Paul Van Malderen In de sessie werd teruggekeken op de initiatie en de noodzaak van het opvolgen van de dialyseefficiëntie. De interesse voor deze topic

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Samenwerking waarover? Richtlijnen en zorgstandaarden Cardiovasculair risicomanagement (zorgstandaard) Samenwerking e en e lijn Prof dr Piet ter Wee Afdeling Nefrologie Hypertensie Diabetes mellitus (zorgstandaard)

Nadere informatie

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra

Workshop chronische nierschade. Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Workshop chronische nierschade Adry Bakker Diepenbroek Bettie Hoekstra Mevr. Muis 73 jaar Voorgeschiedenis: diabetes mellitus type 2 hartfalen regelmatig urineweginfecties, 2x pyelonefritis aspecifieke

Nadere informatie

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Nierschade: erger voorkomen.... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Inleiding Begrippen Indeling en voorkomen van chronische nierschade (CNS) Proteinurie en GFR als risicofactoren voor progressie nierschade

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

FORUM. bij dialysepatiënten in Nederland

FORUM. bij dialysepatiënten in Nederland Verstoringen van de calcium-fosfaathuishouding bij dialysepatiënten in Nederland Noordzij Marlies klinisch epidemioloog, Afdeling Klinische Informatiekunde, Academisch Medisch Centrum / Universiteit van

Nadere informatie

Osmo- en volumeregulatie

Osmo- en volumeregulatie Osmo- en volumeregulatie De water- en zouthuishouding van het lichaam Anne Lohuis - 7 Februari 2013 Doelstelling Het verduidelijken van twee belangrijke functies van het menselijk lichaam, met daar aan

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING NIET-INGEWIJDEN

NEDERLANDSE SAMENVATTING NIET-INGEWIJDEN VOOR NEDERLANDSE SAMENVATTING NIET-INGEWIJDEN CHAPTER INLEIDING De nier heeft drie belangrijke functies in het menselijk lichaam: (1) het reguleren van de water- en zouthuishouding; (2) het verwijderen

Nadere informatie

DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE. Dialyse patiënt met diabetes Mellitus. Insulinebehoefte rond start van HD. Vraag. Hemodialyse & hypoglykemie

DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE. Dialyse patiënt met diabetes Mellitus. Insulinebehoefte rond start van HD. Vraag. Hemodialyse & hypoglykemie Dialyse patiënt met diabetes Mellitus DIABETESREGULATIE RONDOM HEMODIALYSE Casus: Mevr. L, 65 jaar, DM2 Net gestart met HD 2 x daags 22 E insuline sc. Ingrid de Vries & Casper Franssen Toegang: getunnelde

Nadere informatie

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer

Samenvatting voor de niet medisch onderlegde lezer Etnische verschillen in overleving bij dialysepatiënten in Europa. De rol van demografische, klinische en psychosociale factoren. Nieren hebben de belangrijke taak om afvalproducten en vocht uit het lichaam

Nadere informatie

Toen ik 20 jaar geleden op een ochtend de dialysekamer

Toen ik 20 jaar geleden op een ochtend de dialysekamer promotie Volume geïnduceerd hartlijden: een oude bekende in een nieuw jasje Prof. dr. Evert Dorhout Mees Professor Evert Dorhout Mees heeft een jarenlange staat van dienst als nefroloog met een bijzondere

Nadere informatie

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010

Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis. 30 september 2010 Transmurale Afspraak Nierfunctiestoornis 30 september 2010 Onderwerpen 1. Definitie 2. Prevalentie 3. Richtlijnen 4. Diagnostiek 5. Preventie nierfunctieverlies 6. Behandeling metabole complicaties 7.

Nadere informatie

Evidence-based Lifestyle Advies

Evidence-based Lifestyle Advies Evidence-based Lifestyle Advies Focus op dieet Willem Bax*, Internist-nefroloog-vasculair geneeskundige Vaatcentrum Alkmaar *,Conflict of interest m.b.t. onderwerp: geen 1 Vrouw, 48 jaar, VG: RA, zus DM-2,

Nadere informatie

HEMODIALYSE. Consuo. nsultat. Dienst nierdialyse Jan Yperman Ziekenhuis. Dienst Dialyse : 057/ 35 61 40

HEMODIALYSE. Consuo. nsultat. Dienst nierdialyse Jan Yperman Ziekenhuis. Dienst Dialyse : 057/ 35 61 40 HEMODIALYSE Consuo nsultat Dienst nierdialyse Jan Yperman Ziekenhuis Dr. Ann Van Loo - Dr. Wim Terryn - Dr. Hilde Vanbelleghem Nefrologie verpleegkundige Tel: 057/ 35 67 48 - Fax: 057/ 35 36 37 e-mail:

Nadere informatie

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Ellen Stikkelbroeck, Renal Practitioner i.o., VieCuri Venlo Inleiding Introductie CVVH in Venlo Onderzoek

Nadere informatie

Normaal- en streefwaarden, formules

Normaal- en streefwaarden, formules Achtergrond richtlijn chronische nierinsufficiëntie Normaal- en streefwaarden, formules Inhoud 1. Normaalwaarden bloedparameters 2. Normaalwaarden urineparameters 3. Indeling stadia nierschade 4. Streefwaarden

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Risicovolle levende nierdonor: to do or not to do?

Risicovolle levende nierdonor: to do or not to do? Risicovolle levende nierdonor: to do or not to do? Kathleen De Greef, MD, PhD Hepatobiliaire, endocriene en transplantatieheelkunde Universitair Ziekenhuis Antwerpen Risicodonor 1: to do or not to do?

Nadere informatie

Informatie. Vochtbeperking en streefgewicht bij hemodialysepatiënten WWW.ELKERLIEK.NL

Informatie. Vochtbeperking en streefgewicht bij hemodialysepatiënten WWW.ELKERLIEK.NL Informatie Vochtbeperking en streefgewicht bij hemodialysepatiënten WWW.ELKERLIEK.NL Inleiding Via deze folder krijgt u informatie over het gebruik van vocht en het behouden van een streefgewicht bij hemodialyse.

Nadere informatie

Workshop dialyse en diabetes

Workshop dialyse en diabetes Workshop dialyse en diabetes Pretest: 5 minuten Inge Dempsey,, diabetesverpleegkundige EADV Paul Leurs, nefroloog 14 februari 2008 Beatrixhal Utrecht Prevalentie ESRD bij DM in US Prevalentie diabetes

Nadere informatie

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler

BSD september 2014. Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler BSD september 2014 Huisarts: Pauline Heijstee Meggy van Kruijsdijk Nefroloog: Watske Smit Jaap Beutler Casuïstiek chronische nierschade Wat kan de huisarts Wanneer consultatie nefroloog Wanneer verwijzing

Nadere informatie

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3.

5-4-2012. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie. Inhoud. Hypoglycemie. Verschillende definities: NHG<3.5, ADA<3. Diabetes & Nierziekten Zelfcontrole en hypoglycemie Ingrid de Vries, dialyseverpleegkundige Casper Franssen, internist-nefroloog Universitair Medisch Centrum Groningen Inhoud Hypoglycemie Verschillende

Nadere informatie

RICHTLIJN BASISPAKKET LABORATORIUMBEPALINGEN BIJ STABIELE CHRONISCHE CENTRUM HEMODIALYSEPATIËNT EN PERITONEALE DIALYSEPATIËNT

RICHTLIJN BASISPAKKET LABORATORIUMBEPALINGEN BIJ STABIELE CHRONISCHE CENTRUM HEMODIALYSEPATIËNT EN PERITONEALE DIALYSEPATIËNT RICHTLIJN BASISPAKKET LABORATORIUMBEPALINGEN BIJ STABIELE CHRONISCHE CENTRUM HEMODIALYSEPATIËNT EN PERITONEALE DIALYSEPATIËNT De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat in

Nadere informatie

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 op het achtergronddocument over Kalium De commissie heeft op het achtergronddocument over kalium reacties ontvangen van de Federatie Nederlandse

Nadere informatie

Acute dialyse Nierfunctievervangende behandeling

Acute dialyse Nierfunctievervangende behandeling Acute dialyse Nierfunctievervangende behandeling Afdeling dialyse Inhoudsopgave Inleiding blz. 2 Algemene informatie over de nieren blz. 3 Verschijnselen bij nierziekten blz. 4 Nierfunctievervangende behandeling

Nadere informatie

Richtlijn monitoring adequaatheid en membraanfunctie bij peritoneale dialyse

Richtlijn monitoring adequaatheid en membraanfunctie bij peritoneale dialyse Richtlijn monitoring adequaatheid en membraanfunctie bij peritoneale dialyse Verantwoordelijke leden NfN Kwaliteitscommissie: dr JJG Offerman CJAM Konings j.j.g.offerman@isala.nl stijn.konings@cze.nl geen

Nadere informatie

Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk. Iefke Drion 30 oktober 2014

Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk. Iefke Drion 30 oktober 2014 Schatting van de nierfunctie met de egfr implicaties voor de klinische praktijk Iefke Drion 30 oktober 2014 Casus Casus Vrouw 43 jaar Fam anamnese: moeder op 45 jaar ernstige nierfunctiestoornissen o.b.v.

Nadere informatie

Diabeteszorg bij patiënten bij begin van dialyse behandeling

Diabeteszorg bij patiënten bij begin van dialyse behandeling Diabeteszorg bij patiënten bij begin van dialyse behandeling Pretest: 5 minuten Paul Leurs, Internist -nefroloog Rianne Wondergem, Diabetesverpleegkundige Admiraal De Ruyter Ziekenhuis Goes Prevalentie

Nadere informatie

Tips en trics voor de nefrologie anno 2015. Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen

Tips en trics voor de nefrologie anno 2015. Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen Tips en trics voor de nefrologie anno 2015 Dr. I.C. van Riemsdijk Drs. M.Wabbijn Internist-nefrologen Disclosures Dr. I.C. van Riemsdijk None Drs. M. Wabbijn None Inleiding Algemeen: wat is nierfunctie

Nadere informatie

Wijzigingen laboratoriumbepalingen ten opzichte van de richtlijn 2006

Wijzigingen laboratoriumbepalingen ten opzichte van de richtlijn 2006 RICHTLIJN LABORATORIUMBEPALINGEN EN PERIODIEK ONDERZOEK BIJ STABIELE CHRONISCHE HD EN PD PATIËNTEN Wijzigingen laboratoriumbepalingen ten opzichte van de richtlijn 2006 - Bepaling van de aluminiumspiegel

Nadere informatie

Levensbedreigende hyponatriëmie. J.G. van der Hoeven UMC St Radboud, Nijmegen

Levensbedreigende hyponatriëmie. J.G. van der Hoeven UMC St Radboud, Nijmegen Levensbedreigende hyponatriëmie J.G. van der Hoeven UMC St Radboud, Nijmegen 1 U meet een lage plasma [Na + ] - waarom? Concentratie = Totaal Na + in extracellulaire ruimte 2 U meet een lage plasma [Na

Nadere informatie

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Voorstellen Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Niertransplantatie UMCG Niertransplantatie 8 centra NL * UMC 1 e jaar UMC vervolg 2 e lijn, periferie

Nadere informatie

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015 Chronische nierschade A. van Tellingen Smeerolie voor de poli 2015 Wie dient verwezen te worden? 52-jarige vrouw met diabetische nefropathie: MDRD 62 ml/min/1.73m 2 en albuminurie 28 mg/l? 68-jarige man:

Nadere informatie

Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005

Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005 Programma RIOG reumatologie d.d. 23 november 2005 Programmacommissie: Organisatie: B.A.C. Dijkmans en A.E. Voskuyl P.W.B. Nanayakkara Voordrachten Doel: onderwijs en state of the art Voorzitter B.A.C.

Nadere informatie

nierfalen in leven. Als dialysepatiënten ophouden met functioneren van de nieren.

nierfalen in leven. Als dialysepatiënten ophouden met functioneren van de nieren. Factsheet Nieren en nierschade deel 8 Dialyse Transplantatie is vaak de beste behandeling bij nierfalen, maar dit is medisch gezien niet altijd mogelijk en niet voor iedereen wenselijk. Dialyse is dan

Nadere informatie

Vochtbeperking bij dialyse

Vochtbeperking bij dialyse Vochtbeperking bij dialyse Informatie voor patiënten F0891-2130 oktober 2014 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Peritoneaal dialyse. Ziekenhuis Bernhoven Ania Szalek

Peritoneaal dialyse. Ziekenhuis Bernhoven Ania Szalek Peritoneaal dialyse Ziekenhuis Bernhoven Ania Szalek Inhoud Dialysevormen Voor / nadelen PD Peritoneum Catheter PD vloeistoffen Wat betekent PD voor een patiënt Functies PD verpleegkundige Complicaties

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Frequente Thuishemodialyse

Frequente Thuishemodialyse Frequente Thuishemodialyse met de NxStage System One INFORMATIE VOOR NIERPATIËNTEN www.dirinco.com Inhoudsopgave Wat doen de nieren? 3. Wat is dialyse? 3. Wat is hemodialyse? 3. De shunt 4. De katheter

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING HbA 1c ontstaat door de versuikering van hemoglobine, het belangrijkste bestanddeel van rode bloedcellen. In het bloed bindt een glucosemolecuul (niet-enzymatisch) met een aminozuur van de β-keten van

Nadere informatie

Nieuwe ontwikkelingen bij hypertensie, beleid en medicatie

Nieuwe ontwikkelingen bij hypertensie, beleid en medicatie Continuing Nursing Education (CNE) Nieuwe ontwikkelingen bij hypertensie, beleid en medicatie Sanne van Wissen 22 maart 2016 Utrecht @svanwissen Inhoud Bloeddruk en is er een optimale bloeddruk? Rol van

Nadere informatie

NBVN. Jaarverslag 2012 Nederlandstalige Belgische Vereniging voor Nefrologie

NBVN. Jaarverslag 2012 Nederlandstalige Belgische Vereniging voor Nefrologie NBVN Jaarverslag 2012 Nederlandstalige Belgische Vereniging voor Nefrologie NBVN database & analyse De Commissie Registratie dankt alle dialysepatiënten en patiënten met een niertransplantaat voor hun

Nadere informatie

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring

Waarom aandacht chronische nierschade (CNS)? CNS. Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine. Dr. Wim JC de Grauw. MDRD vs kreatinine klaring MDRD vs kreatinine klaring Controle nieren: meer dan albumine en kreatinine Dr. Wim JC de Grauw Huisarts Afd. Eerstelijnsgeneeskunde UMC St. Radboud Nijmegen Diabetes Huisartsen Adviesgroep (DiHAG) Lid

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Dieet bij peritoneale dialyse

Dieet bij peritoneale dialyse Dieetbehandelingsrichtlijn Dieet bij peritoneale dialyse Doelgroep: Volwassen patiënten. Deze richtlijn vervangt: Richtlijnen voor het dieet bij peritoneaaldialyse - DNN 2004 Dieetbehandelingsrichtlijn

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29973 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29973 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29973 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Meuwese, Christiaan Lucas Title: Nontraditional cardiovascular risk factors in

Nadere informatie

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum

IgA nefropathie. Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum IgA nefropathie Joost van der Heijden, internist-nefroloog VU Medisch Centrum Presentatie - Geschiedenis - Epidemiologie - Het ziekteproces - De patiënt - Het diagnostische proces - De behandeling - De

Nadere informatie

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Perspectief van de zorgondernemer Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Heeft dit zorgstelsel adequate prikkels om kwalitatief goede zorg te leveren?

Nadere informatie

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Sepsis Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Inhoud Inleiding Sepsis Behandeling sepsis Hemodynamiek bij sepsis Onderzoek Resultaten

Nadere informatie

www.azstlucas.be > Wegwijs in uw bloeduitslagen Centrum voor behandeling van Chronische Nierinsufficiëntie

www.azstlucas.be > Wegwijs in uw bloeduitslagen Centrum voor behandeling van Chronische Nierinsufficiëntie www.azstlucas.be > Wegwijs in uw bloeduitslagen Centrum voor behandeling van Chronische Nierinsufficiëntie Inhoud Inleiding a. Rode bloedcellen b. Witte bloedcellen c. Bloedplaatjes d. Hematocriet e. Hemoglobine

Nadere informatie

Levende Donor Niertransplantatie anno 2014. Nierziekte Nierfalen

Levende Donor Niertransplantatie anno 2014. Nierziekte Nierfalen Levende Donor Niertransplantatie anno 2014 NOODZAAK IN HET LICHT VAN HET ORGAANTEKORT? VOOR- EN NADELEN VANUIT DIVERSE PERSPECTIEVEN? Mark JF Helbert, MD., PhD. Nefroloog ZNA Middelheim Living donor advocate

Nadere informatie

Vochtbalans bij de cardiologische patiënt

Vochtbalans bij de cardiologische patiënt Vochtbalans bij de cardiologische patiënt Voor uw behandeling is het belangrijk dat er per dag wordt opgeschreven hoeveel u drinkt en plast. Dit noemen we het bijhouden van uw vochtbalans. In deze folder

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Overzicht Casussen inspanningsgerelateerde hypertensie Achtergrond Hoe en

Nadere informatie

Elektrolytstoornis tijdens ALS. samenstelling: Pim Keurlings, arts SEH

Elektrolytstoornis tijdens ALS. samenstelling: Pim Keurlings, arts SEH Elektrolytstoornis tijdens ALS samenstelling: Pim Keurlings, arts SEH Inhoudsopgave Doelstelling Context: 4 H s en 4 T s Kalium Hyperkaliëmie Hypokaliëmie Samenvatting Vragen/discussie Doelstelling Inzicht

Nadere informatie

Consequenties voor de voeding

Consequenties voor de voeding Alleen Diabetes? Chronische Nierschade Diabetes Mellitustype 2 wat betekent dat voor de voeding? DieGo, diëtisten Gooi en Omstreken Mariëtte Hoogers, diëtist te Hilversum Bron: DieGo Caresharing Nevendiagnoses

Nadere informatie

BELEVING. Is beleving van nierziekte en behandeling te beïnvloeden? Disclosure. Beleving en beinvloeding. Ziekte- en behandelpercepties

BELEVING. Is beleving van nierziekte en behandeling te beïnvloeden? Disclosure. Beleving en beinvloeding. Ziekte- en behandelpercepties Disclosure Is beleving van nierziekte en behandeling te beïnvloeden? Subsidies voor onderzoek van de Nierstichting en Novartis. Emma K. Massey, PhD e.massey@erasmusmc.nl Erasmus MC Department of Internal

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

PD: Peritoneale Dialyse

PD: Peritoneale Dialyse PD: Peritoneale Dialyse Uw kind is opgenomen op de Intensive Care (IC) kinderen en krijgt een behandeling die zijn of haar nierfunctie gaat vervangen, genaamd Peritoneale Dialyse (PD). De arts zal u en

Nadere informatie

Predialyse Polikliniek

Predialyse Polikliniek Predialyse Polikliniek H15.012-01 Inleiding Van uw behandelend arts heeft u te horen gekregen dat uw nieren minder goed werken. De arts heeft u daarom doorgestuurd naar de Predialyse Polikliniek. In deze

Nadere informatie

Erytrocytentransfusie: van literatuur naar praktijk.

Erytrocytentransfusie: van literatuur naar praktijk. Erytrocytentransfusie: van literatuur naar praktijk. Amerik de Mol Kinderarts-neonatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis 1 e Symposium Regionale Neonatologie Inhoud Cochrane review Eén review, één richtlijn?

Nadere informatie

Hemodynamische op/malisa/e op de IC. Jasper van Bommel Intensive Care - Erasmus MC Rotterdam

Hemodynamische op/malisa/e op de IC. Jasper van Bommel Intensive Care - Erasmus MC Rotterdam Hemodynamische op/malisa/e op de IC Jasper van Bommel Intensive Care - Erasmus MC Rotterdam Circulatoir falen Definitie SHOCK! Levensbedreigende toestand waarin te weinig bloed met zuurstof naar de organen

Nadere informatie

Samenvatting en adviezen uitgebreid

Samenvatting en adviezen uitgebreid Samenvatting en adviezen uitgebreid Doel De doelstelling van deze richtlijn is het bevorderen van de preventie en het ondersteunen van een zo goed mogelijke en gecoördineerde behandeling van patiënten

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Wat is de correlatie tussen zoutgebruik en bloeddruk?

Wat is de correlatie tussen zoutgebruik en bloeddruk? Wat is de correlatie tussen zoutgebruik en bloeddruk? Antwoord van dr. M.M.E. Krekels, internist-nefroloog, Maaslandziekenhuis, Sittard en prof.dr. P.W. de Leeuw, internist, Academisch Ziekenhuis Maastricht.

Nadere informatie

Acute myeloïde leukemie. Annoek Broers 7e nascholing hematologie 20-03-2014

Acute myeloïde leukemie. Annoek Broers 7e nascholing hematologie 20-03-2014 Acute myeloïde leukemie Annoek Broers 7e nascholing hematologie 20-03-2014 Bloedcelvorming - hematopoiese selfrenewal Multilineage differentiation Acute myeloïde leukemie - AML Normaal beenmerg Bloedarmoede

Nadere informatie

Protocol vochtbeleid kinderen < 40 kg IC kinderen

Protocol vochtbeleid kinderen < 40 kg IC kinderen Protocol vochtbeleid kinderen < 40 kg IC kinderen Datum vaststelling: 15 okt 2015 Auteurs Kinder IC Versie: 1.1 Datum revisie: 15 okt 2018 Verantwoording: Medische protocollencommissie Kinder IC Brondocument:

Nadere informatie

Inhoudsopgave... 1. Inleiding... 2. Wat is dialyse... 2. Wat is peritoneaaldialyse... 2. Hygiëne... 2. PD-katheter... 2. Wat is CAPD?...

Inhoudsopgave... 1. Inleiding... 2. Wat is dialyse... 2. Wat is peritoneaaldialyse... 2. Hygiëne... 2. PD-katheter... 2. Wat is CAPD?... Peritoneaaldialyse H08.036-03 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Wat is dialyse... 2 Wat is peritoneaaldialyse... 2 Hygiëne... 2 PD-katheter... 2 Wat is CAPD?... 3 Hoe gaat CAPD in zijn werk?...

Nadere informatie

Het hoofd en het hart. F.C. Visser Stichting CardioZorg Amsterdam

Het hoofd en het hart. F.C. Visser Stichting CardioZorg Amsterdam Het hoofd en het hart F.C. Visser Stichting CardioZorg Amsterdam Inleiding Veel CVS/ME patienten hebben klachten van: Duizeligheid/licht in het hoofd bij staan, overeind komen, lopen Verwardheid, niet

Nadere informatie

NIERZIEKTEN WEGWIJS IN UW BLOEDUITSLAGEN

NIERZIEKTEN WEGWIJS IN UW BLOEDUITSLAGEN NIERZIEKTEN WEGWIJS IN UW BLOEDUITSLAGEN WEGWIJS IN UW BLOEDUITSLAGEN 03 Rode bloedcellen 03 Witte bloedcellen 04 Bloedplaatjes 04 Hematocriet 04 Hemoglobine 04 Ureum 05 Creatinine 05 Urinezuur 05 Natrium

Nadere informatie

Logboek Polikliniek hartfalen

Logboek Polikliniek hartfalen Logboek Polikliniek hartfalen Inleiding Uw cardioloog heeft u naar de hartfalenpolikliniek verwezen. De hartfalenverpleegkundige is er om u te begeleiden hoe u met uw hartklachten om kunt gaan. Hij/zij

Nadere informatie

gelegenheid hebben om overdag meer activiteiten te ondernemen, inclusief werk (geen dialysedagen meer).

gelegenheid hebben om overdag meer activiteiten te ondernemen, inclusief werk (geen dialysedagen meer). Nachtelijke dialyse 2 De dialyseafdeling van het CWZ biedt nachtelijke dialyse aan. Dit houdt in dat u drie keer per week s nachts in het ziekenhuis slaapt en tijdens uw slaap dialyseert. In deze folder

Nadere informatie

De geschiedenis van PBT2

De geschiedenis van PBT2 Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Prana Biotech publiceert de data van het effect van PBT2 in ziekte

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Boezemfibrilleren is een zeer frequent voorkomende hartritmestoornis en daardoor een belangrijk klinisch probleem. Onder de westerse bevolking is de kans op boezemfibrilleren

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING De wisselwerking tussen het renine-angiotensine-aldosteron systeem en de vitamine D-FGF23-klotho as heeft gevolgen voor het ontstaan en de behandeling van chronische nierschade

Nadere informatie

Chapter 7. Samenvatting

Chapter 7. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Talrijke publicaties hebben aangetoond dat de behandeling van jicht verbetering behoeft. Dit ondanks het feit dat de oorzaak en het ontstaan van deze aandoening goed bekend is,

Nadere informatie

Samenvatting Inleiding In veel landen is dikke-darmkanker een belangrijk volksgezondheidsprobleem; zo werden in 1997 ongeveer 8.500 nieuwe gevallen van dikke-darmkanker geconstateerd in Nederland en meer

Nadere informatie

Het Debat. olv. Dr CAJM Gaillard internist-nefroloog

Het Debat. olv. Dr CAJM Gaillard internist-nefroloog Het Debat olv Dr CAJM Gaillard internist-nefroloog Format stellingen stem kaarten persoonlijke meningen groepen achtergrond informatie luis in de pels EPO wordt te vaak en te vroeg gegeven bij patienten

Nadere informatie

Samenstelling dialysevloeistof voor hemodialyse

Samenstelling dialysevloeistof voor hemodialyse Samenstelling dialysevloeistof voor hemodialyse Richtlijn Nederlandse federatie voor Nefrologie 2013 Verantwoordelijke leden kwaliteitscommissie: Mw M.J. Krol- van Straaten, j.krol@hagaziekenhuis.nl dr

Nadere informatie

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Micro endoscopische operatie (buisjesmethode) voor lage rughernia minder effectief U doet mee aan de Sciatica MED Trial, het doelmatigheidsonderzoek naar de behandeling

Nadere informatie

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade

28-10-2010. Leefregels en voorlichting bij chronische nierschade. Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Welkom bij workshop 3 leefregels en voorlichting bij chronische nierschade Kathy Schoenmakers, nursepractitioner Hagaziekenhuis Anneke Boon, diabetesverpleegkundige SHG Annick Linders, huisarts SHG Leefregels

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 Samenstellen dialysevloeistof in de AK 200U S

Hoofdstuk 3 Samenstellen dialysevloeistof in de AK 200U S Hoofdstuk 3 Samenstellen dialysevloeistof in de AK 200U S Dit principe geldt voor de AK100, AK100 Ultra, AK200, AK200 Ultra, AK200S en AK200S Ultra. (Verder AK s genoemd) In de AK200 en AK200S serie is

Nadere informatie

De rol van kalium op de bloeddruk. Wilko Spiering, internist-vasculair geneeskundige Afd. Vasculaire Geneeskunde

De rol van kalium op de bloeddruk. Wilko Spiering, internist-vasculair geneeskundige Afd. Vasculaire Geneeskunde De rol van kalium op de bloeddruk Wilko Spiering, internist-vasculair geneeskundige Afd. Vasculaire Geneeskunde Disclosure belangen spreker - dr. W. Spiering Nationaal Hypertensie Congres 7 februari 2014

Nadere informatie

HaCa 14-10-2014. Albert-Jan Aarnoudse

HaCa 14-10-2014. Albert-Jan Aarnoudse HaCa 14-10-2014 Albert-Jan Aarnoudse Inleiding Enige historie Definitie Relevantie Kreatinine en klaring Oorzaken chronische nierschade Wat te controleren Behandeldoelen Medicatie Wanneer verwijzen Samenvatting

Nadere informatie

Natrium, Zout en Bloeddruk. Ton van den Meiracker Erasmus MC Rotterdam

Natrium, Zout en Bloeddruk. Ton van den Meiracker Erasmus MC Rotterdam Natrium, Zout en Bloeddruk Ton van den Meiracker Erasmus MC Rotterdam Excess Sodium Intake Reduced Nephron Number Stress Genetic alteration Obesity Endothelium Derived Factors Renal sodium retention Decreased

Nadere informatie

Acute electrolytstoornissen. Hyperkalemie. Hyperkalemie assessment. Intake 17/04/2013. K + 3.5-5.0 meq/l

Acute electrolytstoornissen. Hyperkalemie. Hyperkalemie assessment. Intake 17/04/2013. K + 3.5-5.0 meq/l Acute electrolytstoornissen Prof. dr. Koen Van Hoeck Hyperkalemie Referentiecentrum Kindernefrologie UZA 03/ 821 3481 Prof. dr. D.Trouet S. Eerens RN expertverpleegkundige Marjan De Wulf,J ulie de Muynck

Nadere informatie

VLAAMSE ORPADT DIALYSE ENQUETE 1992

VLAAMSE ORPADT DIALYSE ENQUETE 1992 VLAAMSE ORPADT DIALYSE ENQUETE 1992 Inleiding De structuur, werking, organisatie en verantwoordelijkheid van de algemene Verpleging in Belgie is sinds jaren goed bestudeerd en gekend. Vanuit deze algemene

Nadere informatie

Logboek. Polikliniek hartfalen

Logboek. Polikliniek hartfalen Logboek Polikliniek hartfalen Inleiding Uw cardioloog heeft u naar de hartfalenpolikliniek verwezen. De hartfalenverpleegkundige is er om u te begeleiden hoe u met uw hartklachten om kunt gaan. Hij/zij

Nadere informatie

Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II. Geachte collegae,

Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II. Geachte collegae, Aan: Opleiders Inwendige Geneeskunde Regio Amsterdam II Geachte collegae, Op 27 september is de ROIG over nefrologie gepland. Bij deze ontvangt u het programma. Het is de bedoeling dat een AIOS uit het

Nadere informatie

Bloedtransfusie bij nierdialyse in Suriname. Drs.I. Heerenveen, internist-nefroloog Drs.F. Chhangur, medisch coordinator NNC

Bloedtransfusie bij nierdialyse in Suriname. Drs.I. Heerenveen, internist-nefroloog Drs.F. Chhangur, medisch coordinator NNC Bloedtransfusie bij nierdialyse in Suriname Drs.I. Heerenveen, internist-nefroloog Drs.F. Chhangur, medisch coordinator NNC - Kernvragen: Hoe wordt anemie gedefineerd bij dialysepatienten Wanneer behandeling

Nadere informatie

Leefstijladviezen bij hartfalen

Leefstijladviezen bij hartfalen Leefstijladviezen bij hartfalen 1. Begrijp het belang van medicijnen De dagelijkse voorgeschreven hoeveelheid van de verschillende soorten medicijnen is essentieel voor een goede behandeling van hartfalen.

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie Dr. M.P. Brugts, internist endocrinoloog Diabetes Mellitus en Nierfunctie SYMPOSIUM Renale Fysiologie Primair: Regulatie water en electrolyten balans homeostase Handhaving intravasculaire volume Regulatie

Nadere informatie