Autisme en sensaties. een contradictio in terminis?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Autisme en sensaties. een contradictio in terminis?"

Transcriptie

1 Autisme en sensaties een contradictio in terminis? Wassenaar Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden

2 Gezondheidsraad (2009) Autismespectrumstoornissen: een leven lang anders! Prevalentie: 1% van de bevolking

3 Inhoud Sensatie en perceptie bij ASS Zintuiglijke informatie verwerking Betekenisverlening Mogelijke verklaringen

4 Wendy Lawson What I do realise is that I do not see the world as others do. Most people take the routines of life and day to day connections for granted. The fact that they can see, hear, smell, touch and relate to others is normal. For me, these things are often painfully overwhelming, non-existent or just confusing. 4

5 Sensatie en perceptie Sensatie * Het detecteren van een prikkel in de omgeving (Levine, 2000) Perceptie * Interpretatie van de informatie die door de zintuigen wordt verzameld (Goldstein, 1999)

6 Sensatie en perceptie bij ASS Sensatie Problemen in de detectie van prikkels (selectief) Perceptie Problemen in de integratie, interpretatie van en betekenisverlening aan de waargenomen prikkels

7 Zintuiglijke (ver)werking Nabijheids- Verte-zinnen Intern *Reuk *Horen Vestibulair *Smaak *Zien Proprioceptsis *Tast

8 Zintuiglijke afwijkingen in historisch perspectief Kinderen met autisme blijven steken in de nabijheidszinnen, terwijl de vertezinnen het kind uit zijn eigen lichamelijkheid halen en het kind in de wereld van het zien en horen plaatsen (Prick en Calon,1965) In die tijd meende men dat 75% van de autistische populatie ook een verstandelijke beperking had. Nu is dat 15-20% 8

9 Zintuiglijke afwijkingen in historisch perspectief Ze zijn meer hun lichaam dan ze hun lichaam hebben 9

10 Zintuiglijke afwijkingen in historisch perspectief Ornitz en Ritvo (1968,1976) vermoeden een inadequate modulatie van de sensorische prikkel input. Het kind reageert het ene moment uitermate sterk en op het andere moment totaal niet Zo kunnen pijnprikkles genegeerd worden terwijl een wollen truitje hevige reacties kan oproepen 10

11 Zintuiglijke afwijkingen in historisch perspectief Opvallende zintuiglijke ervaringen behoren tot de primaire kenmerken van autisme en zijn sterk gerelateerd aan lichamelijke stereotypieën, schijnbaar onlogische angsten en sociale en communicatieve tekorten (Van Berckelaer-Onnes, 1979) 11

12 Autischaal 1981, 1991 Wordt het kind gefascineerd door bepaalde geluiden of door licht of lichtbronnen Heeft het kind een hoge tolerantie voor hitte, koude en/of pijn Heeft het kind de neiging om te likken aan vooreerpen, om te ruiken aan voorwerpen, om voorwerpen te betasten Wordt het kind gefascineerd door draaiende voorwerpen 12

13 Winnie Dunn s Model: 1997, 2001 PAEI model 13

14 Olga Bogdashina (2001 ev) Sensory PRofile Checklist (2003,Revised 2009) 14

15 Stand van zaken 2013 * Er is nog maar één classificatie Autismespectrumstoornis De term pervasieve ontwikkelingsstoornis is vervallen *Er zijn twee criteria A) Persistente tekorten in sociale communicatie en sociale interactie B) Beperkt repertoire interesses, activiteiten en herhalende en stereotiepe gedragspatronen 15

16 Sociale interacties EN Gedragsniveau Communicatie Beperkte, herhalende gedragspatronen/interesses

17 Beperkt repertoire interesses, activiteiten en herhalende en stereotiepe gedragspatronen 4. Hyper- of hyporeacties op sensorische input of ongebruikelijke interesses in sensorische aspecten van de omgeving (b.v. ogenschijnlijke ongevoeligheid voor pijn, hitte, koude, maar overgevoelig voor specifeke geluiden of texturen, extreme behoeften aan ruiken of aanraken van objecten, visuele fascinatie voor lichten en draaiende voorwerpen 17

18 Propriocepsis Hyper Stijve, houterige motoriek Lichamelijke spanning Moeite met het manipuleren van kleine voorwerpen Hypo Voorkeur voor strakke kleding Graag onder zware voorwerpen kruipen Slappe spierspanning

19 Evenwicht Hyper Angst bij voeten van de vloer Bang in speeltuin Afweer ruw spel Hypo Graag rondjes draaien, schommelen, trampoline springen

20 Drempels Hoge drempel Onderregistratie Onderreactie Actief prikkels zoeken Winnie Dunn Lage drempel Overregistratie Overreactie Actief prikkels vermijden

21 Ethan en de Centrale Coherentie Theorie Problemen met globale verwerking integreren van zintuiglijke informatie betekenisverlening Sterk in locale waarneming *Door de bomen het bos niet zien *Alleen de bomen zien

22 Central Coherence (Frith, 2003, 2004, 2006) Problemen in : Het betekenisvol integreren van waargenomen prikkels; ze blijven aan de details hangen Het benutten van de context Het herkennen van dynamiek in een statische afbeelding

23 stimuli voelen ruiken proeven zien horen betekenis

24 stimuli voelen ruiken proeven zien horen fragmentarische en letterlijke betekenisverlening

25 Problemen in de zintuiglijke verwerking Hypersensitiviteit Hyposensitiviteit Modulatieproblemen* Integratieproblemen* *ASS: een prikkelverwerkingsstoornis

26 Modulatieprobleem Ik kan het geluid niet moduleren, het is alsof een microfoon alles opneemt. Ik heb twee keuzes: open laten staan of hem afsluiten harde geluiden doen pijn aan mijn oren. Je kunt het vergelijken met de boor van de tandarts die een zenuw raakt (Grandin, 2005, p.153) 26

27 Eetproblemen: integratieprobleem? Tast ramboetan Smaak Reuk Gezichtsvermogen draadjesvlees Koud-warm hervekaas groen twee

28 Geen hongergevoel, toch dooreten/drinken propriocepsis Alles moet in één keer op!

29 Waar is het hongergevoel? Ik gebruik hulpmiddeltjes om de ondergevoeligheid voor signalen van mijn eigen lichaam te compenseren. Op een goed zichtbare plaats in mijn woonkamer heb ik een etiket gekleefd waarop geschreven staat eten. Als dat etiket er niet hangt is de kans groot dat ik gewoonweg vergeet te eten (Vlaamse Vereniging Autisme ) 29

30 Mogelijke adviezen Reuk Hyper: sterke geuren vermijden Hypo: prikkelende geuren aanbieden Smaak Hyper: graduele blootstelling Hypo: sterke smaken aanbieden

31 Mogelijke adviezen Tast Hyper: graduele blootstelling Hypo: Stevige massage, ruw spel Propriocepsis Hyper: ontspannende activiteiten Hypo: verzwaard dekbed, verzwaarde kleding

32 Mogelijke adviezen Evenwicht Hyper: graduele blootstelling, kleine stappen, cues Hypo: schommelen, trampoline springen, paardrijden

33 Mogelijke adviezen Visus Hyper: fel licht beperken, zonnebril Hypo: visueel prikkelende activiteiten Gehoor Hyper: oordoppen, koptelefoon, tapijt op de vloer Hypo: auditief prikkelende activiteiten

34 Autisme en sensaties een contradictio in terminis? Nee, in tegendeel, maar de manier waarop sensaties worden verwerkt is anders. Maar ook in mensen met autisme schuilt een Zoeker, een Toeschouwer, een Vermijder of een Sensor, misschien wel een combinatie van de vier sensorische patronen

35 Autisme en zintuiglijke ervaringen: een uiterst belangrijk thema!! Dank voor uw aandacht!

Autismespectrumstoornis. SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND Mandy Bekkers

Autismespectrumstoornis. SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND Mandy Bekkers Autismespectrumstoornis SPV REGIOBIJEENKOMST MIDDEN NEDERLAND 19-10-2016 Mandy Bekkers (mandybekkers@hotmail.com) Waarschuwing vooraf! 2 Geschiedenis Autos (Grieks: zelf) 1937-1940: Term autisme 1943 &

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Even voorstellen; Cor Reusen; - fysiotherapeut s Heerenloo - consulent SI voor CCE - docent SI bij estasi-training

Even voorstellen; Cor Reusen; - fysiotherapeut s Heerenloo - consulent SI voor CCE - docent SI bij estasi-training Even voorstellen; Cor Reusen; - fysiotherapeut s Heerenloo - consulent SI voor CCE - docent SI bij estasi-training Even voorstellen; Marlèn Lemmens; - Logopedist - Consulent Expertisecentrum Doofblindheid

Nadere informatie

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Diagnostiek 1. Screening 2. Individueel descriptieve diagnostiek 3. Begeleiding en Behandeling Autismespectrumstoornissen VROEGE ONTWIKKELING

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

welkom bij de Oolgaardtlezingen

welkom bij de Oolgaardtlezingen www.oolgaardtlezingen.nl welkom bij de Oolgaardtlezingen seizoen 2009 Oolgaardtlezingen seizoen 2009 www.oolgaardtlezingen.nl Lezing van vandaag: Seeing Emotion Dr. Petra Vlamings opponent: drs. Cisca

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

KANS OP SLAGEN. Definitie van probleemgedrag. Autisme en Probleemgedrag. Steven Degrieck. 14 juni 2012. Definitie van probleemgedrag

KANS OP SLAGEN. Definitie van probleemgedrag. Autisme en Probleemgedrag. Steven Degrieck. 14 juni 2012. Definitie van probleemgedrag KANS OP SLAGEN Definitie van probleemgedrag Autisme en Probleemgedrag Steven Degrieck 14 juni 2012 Altijd een sociale definitie (normen; omgeving) Gevaar voor persoon zelf, gevaar voor omgeving of belemmert

Nadere informatie

Prikkelverwerking bij (jong)volwassenen met ASS. Hanneke Lamberink & Marret Fortuin. Even voorstellen

Prikkelverwerking bij (jong)volwassenen met ASS. Hanneke Lamberink & Marret Fortuin. Even voorstellen Prikkelverwerking bij (jong)volwassenen met ASS Manieren van prikkelverwerking en de invloed op het dagelijks leven Hanneke Lamberink & Marret Fortuin Even voorstellen Ontwikkelingspsychologie en Klinische

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn AUTISME EN CONFLICTHANTERING Anneke E. Eenhoorn UITGANGSPUNT UITGANGSPUNT DRIE VOORBEELDEN Rosa van 8 jaar. Na een ogenschijnlijk gewone dag op school, haalt ze fel uit Mike van 11 jaar. Na een kleine

Nadere informatie

Roxanne van der Star Aline Ham

Roxanne van der Star Aline Ham Sensorische integratie bij Jongeren na hersenschudding Roxanne van der Star Aline Ham Inhoud presentatie Wat is sensorische integratie (SI) Hoe ontstaan SI klachten Hoe uiten SI klachten zich in de verschillende

Nadere informatie

SI bij SMs ontwikkeling

SI bij SMs ontwikkeling SI bij SMs ontwikkeling De zintuigen. 1) Ruiken, olfactorisch 2) Zien, visuele systeem 3) Horen, auditieve systeem 4) Proeven, gustatorisch 5) Voelen, tactiele systeem 6) Evenwichtorgaan, vestibulaire

Nadere informatie

passend onderwijs! Onderwijs aan leerlingen met een autisme spectrum stoornis

passend onderwijs! Onderwijs aan leerlingen met een autisme spectrum stoornis passend onderwijs! Onderwijs aan leerlingen met een autisme spectrum stoornis Brechtje van de Kant & Marion Kemper Orthopedagogen Berg en Boschschool, locatie Houten Herken de autist! Voorkennis? Prikbord

Nadere informatie

Sensorische Integratie. Betere interactie met jezelf en omgeving door juiste waarneming én beweging. www.stichtingnovo.nl

Sensorische Integratie. Betere interactie met jezelf en omgeving door juiste waarneming én beweging. www.stichtingnovo.nl Sensorische Integratie Betere interactie met jezelf en omgeving door juiste waarneming én beweging www.stichtingnovo.nl Inleiding Deze folder is bedoeld voor ouders, verzorgers en begeleiders van mensen

Nadere informatie

Autisme; een andere zintuiglijke beleving? Steunpunt Autisme Noord - Holland

Autisme; een andere zintuiglijke beleving? Steunpunt Autisme Noord - Holland Autisme; een andere zintuiglijke beleving? Steunpunt Autisme Noord - Holland Fragment uit 10 dingen over Autisme Ronduit Autisme www.ronduitautisme.nl Marry Ronde marry@ronduitautisme.nl Wat is ASS? Triade

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornissen

Autisme Spectrum Stoornissen www.incontexto.nl to nl Autisme Spectrum Stoornissen Drs. Nathalie van Kordelaar Nathalie van Kordelaar en Mirjam Zwaan Opbouw voorlichting Algemene kennis van autisme. Handelen in werksituaties. Alle

Nadere informatie

Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis. J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog

Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis. J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog Op naar de DSM 5! Autismespectrumstoornis J. Wolthaus, GZ-psycholoog en C. Schoenmakers, GZ-psycholoog Autisme DSM IV: Stoornissen die meestal voor het eerst op zuigelingenleeftijd, kinderleeftijd of in

Nadere informatie

Overzicht Autisme net ff anders. Herkennen van autisme in contact. Autisme Specifieke Communicatie. Vragen

Overzicht Autisme net ff anders. Herkennen van autisme in contact. Autisme Specifieke Communicatie. Vragen Autisme niet begrepen? Niet herkend! Gemeente Koggenland 6 november 2017 & Stichting Deuvel Mieke Bellinga Mariëlle Witteveen Overzicht Autisme net ff anders Herkennen van autisme in contact Autisme Specifieke

Nadere informatie

Als de wereld anders aanvoelt

Als de wereld anders aanvoelt Als de wereld anders aanvoelt Autisme & Sensorische Ervaringen Steven Degrieck @steven_degrieck Autisme in de DSM 5 Beperkingen in de sociale communicatie en interactie Repetitief gedrag en specifieke

Nadere informatie

Autisme voor beginners. www.psysense.be

Autisme voor beginners. www.psysense.be Autisme voor beginners www.psysense.be Oorzaak? Autisme = handicap Stoornis in functioneren van de hersenen Neurologische (biologische )stoornis andere ontwikkeling laatste theorie (augu 2014: teveel synapsen!

Nadere informatie

Programma. ASS anno 2014. Autismespectrumstoornissen: een leven lang anders! DSM 5: Neuroontwikkelingsstoornissen ASS 2014. Passenderwijs 02-04- 2014.

Programma. ASS anno 2014. Autismespectrumstoornissen: een leven lang anders! DSM 5: Neuroontwikkelingsstoornissen ASS 2014. Passenderwijs 02-04- 2014. ASS: een uitdaging voor leerkrachten Programma SWV Passenderwijs 02-04- 2014 Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden 1 Inleiding: ASS anno 2014 Problematische leerdomeinen en leerstijlen Talenten

Nadere informatie

Ieder kind is uniek, maar vooral dat van mij. Kinderen en psychiatrie Dr. Pieter De Kimpe Kinder- en Jeugdpscychiater

Ieder kind is uniek, maar vooral dat van mij. Kinderen en psychiatrie Dr. Pieter De Kimpe Kinder- en Jeugdpscychiater Ieder kind is uniek, maar vooral dat van mij Kinderen en psychiatrie Dr. Pieter De Kimpe Kinder- en Jeugdpscychiater Kinderen en psychiatrie Ook binnen de geneeskunde vindt er nog heel wat stigmatisering

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Welkom in Lelystad Autimaatschap

Welkom in Lelystad Autimaatschap Welkom in Lelystad Autimaatschap autimaatschap@gmail.com Autisme in beweging Wendy Lampen Ilonka van der Sommen In beweging Wat is er nodig om in beweging te komen Autisme Beweging ruimte Cognitie handelen

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

Problemen in de prikkelverwerking op school. Aranka Altena Onderwijskundig Begeleider LWOE

Problemen in de prikkelverwerking op school. Aranka Altena Onderwijskundig Begeleider LWOE Problemen in de prikkelverwerking op school Aranka Altena Onderwijskundig Begeleider LWOE Doel workshop Informatie geven vanuit de fysiotherapie over prikkelverwerking Voorbeelden vanuit de praktijk kort

Nadere informatie

Voorwoord. Olga Bogdashina, psychiater en auteur van onder meer Waarneming en zintuiglijke ervaringen bij mensen met autisme en Aspergersyndroom

Voorwoord. Olga Bogdashina, psychiater en auteur van onder meer Waarneming en zintuiglijke ervaringen bij mensen met autisme en Aspergersyndroom Voorwoord Mensen met autisme zijn gevoeliger voor de prikkels uit hun omgeving dan de gemiddelde mens. Zij moeten leven in een wereld die niet voor hen is ontworpen en moeten, terwijl zij zich bewust zijn

Nadere informatie

Inzicht in Autisme. Lezing

Inzicht in Autisme. Lezing Inzicht in Autisme Lezing 18-09-2014 FRANS COOLEN ASS Trainer NVA ASS Trainer/coach bij In to Autisme frans.coolen@intoautisme.nl ASS Autisme Spectrum Stoornis Per persoon Per leeftijd In ernst In verschijningsvorm

Nadere informatie

SI in de praktijk. Hoe dan?? Wat is SI? SI = sensorische informatie verwerking.

SI in de praktijk. Hoe dan?? Wat is SI? SI = sensorische informatie verwerking. SI in de praktijk. Hoe dan?? Annemieke van der Dussen Wat is SI? SI = sensorische informatie verwerking. 7 zintuigen die sensorische informatie geven: visueel auditief smaak tactiel reuk propriocepsis

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen.

Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen. Autisme Zo te zien is er met Mike niets aan de hand. Toch is hij anders dan anderen. Hij kan urenlang tikken op zijn favoriete voorwerpen. Op andere mensen reageert hij niet. Zijn ouders dachten eerst

Nadere informatie

Prikkels in de groep!

Prikkels in de groep! Prikkels in de groep! Kijk op gedrag met een sensorische oorzaak Ingrid van der Heijden, Robert de Hoog, Sandra Stultiens-Houben, Inleiding Als leerkracht of groepsbegeleider herken je ze vast wel: kinderen

Nadere informatie

Sensorische Integratie en Paardrijden. Yvonne Heijligers * Ergotherapeut Kinderrevalidatie * Instructeur Paardrijden Gehandicapten.

Sensorische Integratie en Paardrijden. Yvonne Heijligers * Ergotherapeut Kinderrevalidatie * Instructeur Paardrijden Gehandicapten. Sensorische Integratie en Paardrijden Yvonne Heijligers * Ergotherapeut Kinderrevalidatie * Instructeur Paardrijden Gehandicapten Inhoud De zintuigen Theorie Jane Ayres Zintuiglijke prikkelverwerking SI

Nadere informatie

Aankondiging: Studiedag 16 november 2013. Leven met Sensaties Kijk eens Anders

Aankondiging: Studiedag 16 november 2013. Leven met Sensaties Kijk eens Anders Aankondiging: Studiedag 16 november 2013 Leven met Sensaties Kijk eens Anders Opleidingsinstituut Anders Kijken naar Kinderen viert samen met Pearson de uitgave van de Nederlandse normen van de Sensory

Nadere informatie

SRS-2. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen. HTS Report. Erik van Zon ID 256-250 Datum 11.12.2015. Informantenrapportage over 3-jarigen

SRS-2. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen. HTS Report. Erik van Zon ID 256-250 Datum 11.12.2015. Informantenrapportage over 3-jarigen SRS-2 Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen HTS Report ID 256-250 Datum 11.12.2015 Informantenrapportage over 3-jarigen Informant: Elise de Bruin Moeder SRS-2 Profielformulier 2 / 6 PROFIELFORMULIER

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut Zin in zintuigen Waarnemen Sensomotorische informatieverwerking Ervaren De zintuigen Alertheid Verstoorde informatieverwerking Het kind met syndroom van down

Nadere informatie

Sensorische informatieverwerking

Sensorische informatieverwerking Sensorische informatieverwerking Algemeen De zintuigen spelen in de ontwikkeling een grote rol. Ieder mens ontvangt door middel van zijn zintuigen informatie over de buitenwereld en over het eigen lichaam.

Nadere informatie

Drukke kinderen en storend gedrag Prikkelverwerking in het kort

Drukke kinderen en storend gedrag Prikkelverwerking in het kort Drukke kinderen en storend gedrag Prikkelverwerking in het kort Niet kunnen ophouden met praten Potloden en/of krijtjes breken Extreem veel gapen Schoenen uittrekken De oren bedekken Wapperen met de armen

Nadere informatie

Aankondiging: Studiedag 16 November 2013. Leven met Sensaties Kijk eens Anders

Aankondiging: Studiedag 16 November 2013. Leven met Sensaties Kijk eens Anders Aankondiging: Studiedag 16 November 2013 Leven met Sensaties Kijk eens Anders Opleidingsinstituut Anders Kijken naar Kinderen viert samen met Pearson de uitgave van de Nederlandse normen van de Sensory

Nadere informatie

Sensorische gevoeligheid: een nieuwe autisme-specifieke vragenlijst

Sensorische gevoeligheid: een nieuwe autisme-specifieke vragenlijst Sensorische gevoeligheid: een nieuwe autisme-specifieke vragenlijst Marieke Kuiper, promovenda Dr. Lisette Verhoeven Prof. Dr. Hilde Geurts Inhoud Sensorische gevoeligheid (bij autisme) Huidige instrumenten

Nadere informatie

DE 5 zintuigen en welke nog meer?

DE 5 zintuigen en welke nog meer? Samen nog beter 2015 André Rietman Kinder- en jeugdneuropsycholoog, Gz-psycholoog, ergotherapeut Sophia Kinderziekenhuis Erasmus MC Rotterdam Sensorische informatieverwerking is het neurologische verwerkingsproces

Nadere informatie

Gastles 17 september 2009. van Theorie naar Praktijk. Door Theone Kampstra

Gastles 17 september 2009. van Theorie naar Praktijk. Door Theone Kampstra Gastles 17 september 2009 van Theorie naar Praktijk De SI-behandeling Door Theone Kampstra Wie is Theone Bewegingswetenschappen 1992-1997 Ergotherapie 1997-1999 Sensorische Integratie opleiding 2000 Werkzaam

Nadere informatie

Aankondiging: Studiedag 16 november 2013. Leven met Sensaties Kijk eens Anders

Aankondiging: Studiedag 16 november 2013. Leven met Sensaties Kijk eens Anders Aankondiging: Studiedag 16 november 2013 Leven met Sensaties Kijk eens Anders Opleidingsinstituut Anders Kijken naar Kinderen viert samen met Pearson de uitgave van de Nederlandse normen van de Sensory

Nadere informatie

welkom bij de Oolgaardtlezingen

welkom bij de Oolgaardtlezingen www.oolgaardtlezingen.nl welkom bij de Oolgaardtlezingen seizoen 2009 Seeing Emotion Petra Vlamings Vakgroep Ontwikkelingspsychologie, Faculteit Psychologie, Universiteit Maastricht Overzicht Welke afwijkingen

Nadere informatie

Als de wereld anders aanvoelt

Als de wereld anders aanvoelt Als de wereld anders aanvoelt Autisme & sensorische ervaringen Steven Degrieck NEUROLOGIE COGNITIE GEDRAG Autisme in de DSM 5 Beperkingen in de sociale communicatie en interactie Repetitief gedrag en specifieke

Nadere informatie

De cliënt vult dit eventueel samen met de jobcoach in Maak er werk van

De cliënt vult dit eventueel samen met de jobcoach in Maak er werk van Wat? Voor wie? Soort tool? Hoe gebruiken? Bron? Dit document peilt naar de moeilijkheden die de cliënt ervaart op vlak van sociale interactie en communicatie, flexibiliteit in denken en handelen en de

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Als zijn oren ervoor zorgen dat de leerling wel móet gaan wiebelen

Als zijn oren ervoor zorgen dat de leerling wel móet gaan wiebelen Als Normaal Anders Is - Kansen en keuzes 13 Januari 2014 Als zijn oren ervoor zorgen dat de leerling wel móet gaan wiebelen 11.30 en 13.45 Door Monique Thoonsen fysiotherapeut/pedagoog/trainer Waar gaan

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

houd altijd de specifieke leerling met zijn individuele hulpvraag in het achterhoofd

houd altijd de specifieke leerling met zijn individuele hulpvraag in het achterhoofd Sleutelwoord is structuur De school is een uitgelezen plaats om de leerling met het Syndroom van Asperger te leren omgaan met leeftijdgenoten. Goede begeleiding is dan van belang. Docent kunnen veel voor

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016

Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Autisme en een verstandelijke beperking 20 september 2016 Cecile Blansjaar: orthopedagoog/autisme specialist Gedragskundige Stichting de Waerden Mede oprichter De Sociale Bron Wat is Autisme? In Nederland

Nadere informatie

Vragen: Your experience with senses: describe what you ve collected in your blog, both in images and in text.

Vragen: Your experience with senses: describe what you ve collected in your blog, both in images and in text. Zintuigen Vragen: Your experience with senses: describe what you ve collected in your blog, both in images and in text. Why are the senses important to a designer? How can you use them in your design concept?

Nadere informatie

1 Wat is autismespectrumstoornis?

1 Wat is autismespectrumstoornis? 1.1 1 Wat is autismespectrumstoornis? Autismespectrumstoornis is een ontwikkelingsstoornis, dat betekent dat het een aangeboren probleem is en het is tevens een stoornis die blijvend is. De manier waarop

Nadere informatie

DSM-5 interview autismespectrumstoornis

DSM-5 interview autismespectrumstoornis DSM-5 interview autismespectrumstoornis Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Autisme

Nadere informatie

Problematiek waarneming Auditieve component. Roger Verpoorten - 2007. neurobiologische stoornis met genetische grondslag

Problematiek waarneming Auditieve component. Roger Verpoorten - 2007. neurobiologische stoornis met genetische grondslag Studiedag Audiologie Utrecht 02.11.2007 Autisme Problematiek waarneming Auditieve component Communicatie 1 Autisme / ASS inleiding neurobiologische stoornis met genetische grondslag > specifieke biologische

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

Asperger en werk. Een dynamisch duo

Asperger en werk. Een dynamisch duo Asperger en werk Een dynamisch duo Natalie van Berkel Module Onderzoeksvaardigheden Stoornis van Asperger Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie, zoals blijkt uit ten minste 2 van de volgende:

Nadere informatie

Autisme en zintuiglijke problemen. Ina van Berckelaer-Onnes Steven Degrieck, Miriam Hufen

Autisme en zintuiglijke problemen. Ina van Berckelaer-Onnes Steven Degrieck, Miriam Hufen Autisme en zintuiglijke problemen Ina van Berckelaer-Onnes Steven Degrieck, Miriam Hufen Inhoud Voorwoord...7 Een dagje naar de speeltuin...9 1 Autisme en zintuigen... 11 1.1 Inleiding... 11 1.2 Autisme...

Nadere informatie

Regulatiestoornissen bij baby s en jonge kinderen

Regulatiestoornissen bij baby s en jonge kinderen 0000/136/7 - GZA - juni 2016 kinder- en jeugdpsychiatrie tel. + 32 3 283 16 02 campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 2610 Wilrijk tel. + 32 3 443 30 11 campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20

Nadere informatie

Sensorische integratie. Anja Baeyens en Ines Devulder Comfortzorgconsulenten Care Comfort Studiedag 2 februari 2017

Sensorische integratie. Anja Baeyens en Ines Devulder Comfortzorgconsulenten Care Comfort Studiedag 2 februari 2017 Sensorische integratie Anja Baeyens en Ines Devulder Comfortzorgconsulenten Care Comfort Studiedag 2 februari 2017 Overzicht Sensorische integratie Theorie van sensorischeintegratie Zintuigen en hun belang

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING ANNEKE E. EENHOORN

AUTISME EN CONFLICTHANTERING ANNEKE E. EENHOORN AUTISME EN CONFLICTHANTERING ANNEKE E. EENHOORN EEN VOORBEELD Mira, 14 jaar. Derde klas van de middelbare school. Vanaf baby snel boos. Nu zo vlug kwaad dat ouders het niet meer weten. DRIE MOGELIJKE

Nadere informatie

SRS Informantenrapportage

SRS Informantenrapportage SRS Informantenrapportage Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen ID 4589-11 Datum 19.09.2014 Informant: Tineke moeder SRS Profielformulier 3 / 9 PROFIELFORMULIER Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen

Nadere informatie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie 00 Fysiotherapie voor kinderen Afdeling Fysiotherapie 1 Spelenderwijs ontwikkelen kinderen hun zintuigen en motoriek. Meestal gaat dat goed en bijna ongemerkt. Maar bij sommige kinderen duurt het langer

Nadere informatie

SRS-A. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen. HTS Report. Elizabeth Smit ID Datum Zelfrapportageversie

SRS-A. Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen. HTS Report. Elizabeth Smit ID Datum Zelfrapportageversie HTS Report SRS-A Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen ID 255-2 Datum 15.01.2016 Zelfrapportageversie SRS-A Profielformulier 3 / 9 PROFIELFORMULIER Screeningslijst voor autismespectrumstoornissen

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

L e t s g e t P h y s i c a l

L e t s g e t P h y s i c a l L e t s g e t P h y s i c a l I n h o u d s o p g a v e 2 6-7 4-5 4-5 8-9 10-11 12-13 12-13 3 4 Horen werkw.uitspraak: [hore(n)] Verbuigingen: hoorde (verl.tijd ) Verbuigingen: heeft gehoord (volt.deelw.)

Nadere informatie

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Even mezelf voorstellen Boeken - Jansen, G.: Denk wat je wilt, doe wat je droomt - Jansen, G.: Leef! - Jansen, G.: Laat los: ruimte

Nadere informatie

Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis

Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Het stimuleren van sociaalcommunicatieve vaardigheden bij jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Herbert Roeyers Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen VVL Congres, Berchem, 14 maart 2014 Pervasieve

Nadere informatie

ReAttach een nieuwe schema therapie voor autisme PERSPECTIEF EN IMPLICATIES VOOR ONDERWIJS

ReAttach een nieuwe schema therapie voor autisme PERSPECTIEF EN IMPLICATIES VOOR ONDERWIJS ReAttach een nieuwe schema therapie voor autisme PERSPECTIEF EN IMPLICATIES VOOR ONDERWIJS Paula Weerkamp-Bartholomeus Het Congres 27 november 2015 Wat is ReAttach? ReAttach is een methodiek gericht op

Nadere informatie

Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters

Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters Signalen van autismespectrumstoornissen (ASS) bij baby s en peuters Screening in de Vlaamse kinderdagverblijven en Diensten voor Opvanggezinnen Mieke Dereu Mieke Meirsschaut Inge Schietecatte Griet Pattyn

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Les 21 Zintuig 1. Medische interpretatie. Codering Psychologische interpretatie

Les 21 Zintuig 1. Medische interpretatie. Codering Psychologische interpretatie Les 21 Zintuig 1 Sensorisch systeem, fantoompijn,oor, lawaaidoofheid, adaptatie van zintuigen, organisatie waarnemen ANZN 1e leerjaar - Les 21 - Matthieu Berenbroek, 2000-2011 1 Medische interpretatie

Nadere informatie

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016

Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking. Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Kennis en aanpak van ouders met een verstandelijke en/of psychiatrische beperking Esther Glas & Sandra Segers 10 November 2016 Esther Glas Sandra Segers OUDERSCHAP Stelling 1 Mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Vragenlijst voor de leerkracht

Vragenlijst voor de leerkracht Sensory Profile School Companion Vragenlijst voor de leerkracht Winnie Dunn, PhD, OTR, FAOTA Vertaling: Anders Kijken naar Kinderen, Karin Brinkmann en André Rietman Naam van de leerling: School: Groep:

Nadere informatie

3 Grenzen & Zintuigen

3 Grenzen & Zintuigen 3 Grenzen & Zintuigen SATIPATTHANA SUTTA En opnieuw, monniken, met betrekking tot wat werkelijk bestaat, verblijft hij overdenkende wat werkelijk bestaat in termen van de zes interne en externe poorten

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Studiedag. Relatie en autisme Over de invloed van autisme op liefdesrelaties

Studiedag. Relatie en autisme Over de invloed van autisme op liefdesrelaties Studiedag Relatie en autisme Over de invloed van autisme op liefdesrelaties Relaties en autisme HouvASS /Therapeutisch Gerda Bastiaan, MaNP Centrum Flevoland GGZ Diagnose en dan? Volwassenzorg; steeds

Nadere informatie

Hinken op 2 benen. Theory of mind voor professionals in autisme

Hinken op 2 benen. Theory of mind voor professionals in autisme Hinken op 2 benen Theory of mind voor professionals in autisme Hét Congres 2015 Marc Serruys Begeleiders in autisme Laten we zeggen dat elke begeleider zoiets als een mensenmenigte is. In die menigte zwerven

Nadere informatie

Als de wereld anders aanvoelt

Als de wereld anders aanvoelt Als de wereld anders aanvoelt Autisme & sensorische ervaringen Steven Degrieck NEUROLOGIE COGNITIE GEDRAG Autisme in de DSM 5 Beperkingen in de sociale communicatie en interactie Repetitief gedrag en specifieke

Nadere informatie

Zorgen voor een veilige omgeving. Volledige afhankelijkheid van omgeving Hersenbeschadiging Moeite met verwerken van prikkels

Zorgen voor een veilige omgeving. Volledige afhankelijkheid van omgeving Hersenbeschadiging Moeite met verwerken van prikkels Zorgen voor een veilige omgeving Volledige afhankelijkheid van omgeving Hersenbeschadiging Moeite met verwerken van prikkels Probleemgedrag van mensen met dementie Ziekte (dementie) Omgeving (gunstig of

Nadere informatie

AUTISME EN EETPROBLEMEN

AUTISME EN EETPROBLEMEN AUTISME EN EETPROBLEMEN Handvatten in de begeleiding Een zeer ruim onderwerp Al dan niet (acuut) gezondheidsprobleem. Ongeveer alle kenmerken van autisme komen samen in deze problematiek: pervasiviteit!

Nadere informatie

Door Andy van den Berg (vakleerkracht op een praktijkschool en een school voor z.m.l.k.) en Tanja Ites (bewegingsconsulent bij sportservice Den

Door Andy van den Berg (vakleerkracht op een praktijkschool en een school voor z.m.l.k.) en Tanja Ites (bewegingsconsulent bij sportservice Den Door Andy van den Berg (vakleerkracht op een praktijkschool en een school voor z.m.l.k.) en Tanja Ites (bewegingsconsulent bij sportservice Den Helder). 1950-1985 Kinderen met specifieke behoeften worden

Nadere informatie

Autisme en prikkelverwerking

Autisme en prikkelverwerking Autisme en prikkelverwerking Een andere beleving van de wereld om je heen; Hoe dan? Jeanet Landsman, Malle 17-9-2015 Wat wil ik vertellen? Diagnostiek Inzichten prikkelverwerking algemeen Inzichten uit

Nadere informatie

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren Leerthema 6 ASS Programma deel 1 Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren De regels van Matthijs ASS Prevalentie 1% (gezondheidsraad 2009) 1 op 5 ook verstandelijke beperking Jongens en meisjes Gemiddelde

Nadere informatie

Suggesties ter verbetering van het leerling-& competentieprofiel zijn welkom. Deze kunt u mailen naar:

Suggesties ter verbetering van het leerling-& competentieprofiel zijn welkom. Deze kunt u mailen naar: Ontwikkelversie 6-2003 Leerling- & Competentieprofiel 1 E-mail uw suggesties ter verbetering naar: autismeadviesbur@cs.com Liesbeth de Wilde Berend Hamelink Doel Het leerling- & competentieprofiel heeft

Nadere informatie

Dansen zonder SDN beperkingen

Dansen zonder SDN beperkingen Dansen zonder SDN beperkingen Lesboek korte impressie achtergrondinformatie Stichting Danssport op maat Schrijvers Emmely Lefèvre & Stefan Nijmeijer Mensen met een verstandelijke beperking Waar denk je

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Deel I Wat ouders weten 17 1 Wat vooraf ging 19 2 Resultaten uit het eerste onderzoek 21 3 Conclusie 25

Deel I Wat ouders weten 17 1 Wat vooraf ging 19 2 Resultaten uit het eerste onderzoek 21 3 Conclusie 25 Inhoudsopgave Voorwoord 11 Inleiding 13 Opbouw van het boek 15 Deel I Wat ouders weten 17 1 Wat vooraf ging 19 2 Resultaten uit het eerste onderzoek 21 3 Conclusie 25 Deel II Het Socioschema en de MAS1P

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

12 zintuigen. Opdrachtgever: Wil Sturkenboom School: Calandlyceum Project: O&O. Lara Vens, Lucas Boer, Hisko Veenstra en Marit van Hekesen

12 zintuigen. Opdrachtgever: Wil Sturkenboom School: Calandlyceum Project: O&O. Lara Vens, Lucas Boer, Hisko Veenstra en Marit van Hekesen 12 zintuigen Opdrachtgever: Wil Sturkenboom School: Calandlyceum Project: O&O Lara Vens, Lucas Boer, Hisko Veenstra en Marit van Hekesen Inleiding Dit rapport gaat over de 12 zintuigen theorie op basis

Nadere informatie